Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Әлмән телe 0 3790 1296581 1287020 2026-05-12T05:52:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296581 wikitext text/x-wiki {{Язык|цвет= |төҫ = Һинд-Европа телдәре |исем = Немец теле |үҙатама = {{unicode|Deutsch {{IPA|[dɔʏtʃ]}}}} |страны =[[Германия]]<br> [[Австрия]]<br> [[Швейцария]]<br> [[Лихтенштейн]]<br> [[Бельгия]]<br> [[Италия]]<br> [[Люксембург]]<br> [[Рәсәй]] һәм башҡа 36 ил |официальный язык = {{Флаг|Германия}} [[Германия]]<br> {{Флаг|Австрия}} [[Австрия]]<br> {{Флаг|Швейцария}} [[Швейцария]]<br> {{Флаг|Лихтенштейн}} [[Лихтенштейн]]<br> {{Флаг|Италия}} [[Италия]]<br> {{Флаг|Люксембург}} [[Люксембург]]<br> {{EUR}}<br> {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]] * [[Файл:Flag of the German Community in Belgium.svg|border|22px]] [[Немец берләшмә]] '''Региональ һәм локаль рәсми телдең статусы:'''<br> {{Флаг|Бразилия}} [[Бразилия]]:<ref>{{cite web|url= http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|title= Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010|publisher= Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística|accessdate= 2014-11-13|lang= pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402095443/http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg |date=2012-04-02 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|title= Língua alemã|author= |date= |work= |publisher= Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode|accessdate= 2014-11-13|lang= pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221184504/http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema |date=2012-12-21 }}</ref> * [[Файл:Bandeira de Santa Catarina.svg|border|22px]] [[Санта-Катарина]] ([[Антониу-Карлус (Санта-Катарина)|Антониу-Карлус]], [[Помероди]]) {{Флаг|Ватикан}} [[Ватикан]]: * [[Файл:BANDERA GUARDIA VATICA PANCHO.svg|border|22px]] [[Швейцария гвардияһы]]<ref>{{статья |автор=Haubel M.|заглавие= Die päpstliche Schweizergarde|ссылка= |язык= |издание=Österreichische Militärische Zeitschrift |год=2007 |номер=3 |страницы=311—316}}</ref> {{Флаг|Дания}} [[Дания]] ([[Көньяҡ Дания]])<ref>{{cite web |url=http://www.nordschleswig.dk/sprache |title= Sprache – Identität und Schlüssel|publisher=Nordschleswig.de |accessdate=2014-11-13 |lang=de}}</ref><br> {{Флаг|Италия}} [[Италия]]: * [[Файл:Flag of South Tyrol.png|border|22px]] [[Больцано (провинция)|Көньяҡ Тироль]]<ref>{{статья |автор=Bauer R.|заглавие=Deutsch als Amtssprache in Südtirol |язык=de |издание= Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes|тип= |год=1994 |том= |номер= |страницы= 63–84}}</ref> {{Флаг|Намибия}} [[Намибия]]<ref>{{cite web|url=http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|title=Deutsch in Namibia|date=18.07.2007|publisher=Allgemeine Zeitung|accessdate=2014-11-13|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624233949/http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf |date=2008-06-24 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1|title=Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN)|publisher=DiN|accessdate=2011-11-06|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208161724/http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1 |date=2012-02-08 }}</ref><br> {{Флаг|Парагвай}} [[Парагвай]]<ref>{{cite web |url=http://www.bpb.de/internationales/amerika/lateinamerika/44846/deutsche-kolonie|title=Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays|date=09.01.2008|publisher= Bundeszentrale für politische Bildung|accessdate=2014-11-13|lang=de}}</ref><br> {{Флаг|Польша}} [[Польша]]:<ref>{{cite web |url=http://www.ostpreussen-info.de/land/minderheit.htm|title=Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989|author= Danowski R.|publisher=Ostpreussen-info.de|accessdate=2014-11-13 |lang=de}}</ref> * [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|22px|border|Опольское воеводство]] [[Опольское воеводство]] (27 [[гмина|гмин]]) * [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|22px|border|Силезское воеводство]] [[Силезское воеводство]] (1 гмин) {{Флаг|Словакия}} [[Словакия]]: * [[Файл:Banskobystricky vlajka.svg|22px|border|Банска-Бистрица крайы]] [[Банска-Бистрица крайы]] ([[Крагуле]]) {{Флаг|Франция}} [[Франция]]:<ref>{{книга|автор=[[Эрбе, Михаэль|Erbe M.]]|заглавие=Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten|место=Stuttgart|издательство=Kohlhammer|год=2002|страницы=198|isbn=3-17-015771-X}}</ref><ref>{{статья |автор=[[Хартвег, Фредерик|Hartweg F.]]|заглавие= Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander?|ссылка=http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|язык=de|издание=Argumente und Materialien zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen|год=2002|номер=35|страницы=63—75}}</ref> * [[Файл:Flag of Lorraine.svg|22px|border|Эльзас]] [[Эльзас]] * [[Файл:Flag of Alsace.svg|22px|border|Эльзас]] [[Лотарингия]] ([[Мозель (департамент)|Мозель]]) |регулирующая организация = |һөйләшеүселәр һаны =Туған тел: 110 миллион<br>Барыһы: 120 миллион |рейтинг = 11 |статус = |үле = |категория = [[Евразия телдәре]] |классификация = [[Һинд-Европа телдәре|Һинд-Европа ғаиләһе]] :[[Герман телдәре|Көнбайыш-герман тармағы]] |яҙма = [[латин әлифбаһы]] |ГОСТ 7.75-97 = нем 481 |ISO1=de |ISO2=ger (B); deu (T) |ISO3=deu }} [[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|right]] '''Немец теле''' ({{lang-de|Deutsch, Deutsche Sprache}}) — герман төркөмөнөң көнсығыш герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Германия, Австрия, Швейцарияла немец теле дәүләт теле, ә Люксембург, Лихтенштейнда һәм Көнсығыш Бельгияла рәсми тел булып һанала. 100 миллион тирәһе кеше өсөн немец теле- туған тел. Хәҙерге немец теле үрге (әҙәби тел нигеҙе) һәм түбәнге диалекттарға(Германияның төньяҡ- көнбайышында һәм ҡайһы бер илдәрҙә бер аҙ һаҡланған) бүленә. Яҙмаһы — [[латин әлифбаһы]]. Грамматик төрө буйынса немец теле— флектив-аналитик тел. == Тарих == [[Инглиз теле]]нә яҡын. Көнбайыш герман ҡәбиләләре (алеман, баювар, сакс, туринг, франк, хат) теленә барып тоташа. Немец теле түбәнге-немец, урта-немец һәм көньяҡ‑немец төркөмдәре диалекттарын айырып йөрөтәләр, уларҙың һәр береһе көнбайыш һәм көнсығыш төркөмсәләргә бүленә; Швейцарияла — алеман, Люксембургта мозель-франк диалекттары бар. Әҙәби теле XVIII быуат аҙағында көнсығыш‑урта‑немец һәм көньяҡ‑немец диалекттары нигеҙендә формалаша. Немец теле фонетикаһында һүҙ башында һуҙынҡылар ҡаты итеп әйтелә; морфема аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана: [ä], [ö], [ü], [äu] һуҙынҡылары өсөн умлаут күренеше хас. Һүҙьяһалышта аффиксация һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу өҫтөнлөк итә; субстантивациялары киң таралған: «laufen» (йүгерергә) — «das Laufen» (йүгереү), «alt» (ҡарт) — «der Alte» (ҡарт кеше), «die Alte» (ҡарсыҡ), «das Alte» (иҫке) һәм башҡа Һүҙлек составында инглиз, итальян, латин телдәренән, француз теленән, шулай уҡ славян телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Һөйләмдәрҙең төп тибы — ҡылымлы. Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге немец алфавиты 26 хәрефтән тора. == Диалекттары == {{main|Диалекты немецкого языка}} {{См. также|Нижненемецкий язык|Верхненемецкий язык}} [[Файл:Brockhaus 1892 Deutsche Mundarten.jpg|right|thumb|Карта немецких диалектов 1894 года]] [[Файл:Verbreitungsgebiet der heutigen niederdeutschen Mundarten.svg|right|thumb|Нижненемецкие диалекты.<br> корре́кции: 4 = Ostfriesisch   5 = niedersächsische Mundarten in den Niederlanden ohne Ostfriesisch<br> 10 = Mittelmärkisch]] [[Файл:Verbreitungsgebiet des heutigen Mitteldeutschen.PNG|right|thumb|Средненемецкие диалекты]] [[Файл:Heutige oberdeutsche Mundarten neu.PNG|right|thumb|Южнонемецкие диалекты]] Немец теленең бөтә диалекттары ла көнбайыш герман диалект мөхитенә ҡарай, унда шулай уҡ [[нидерланд теле]] лә инә. Хәҙерге Германия, Австрия, Швейцария, [[Люксембург]], [[Лихтенштейн]], [[Италия]] һәм [[Нидерланд]] биләмәләрендә өс диалект төркөмөн айырып йөрөтәләр: Түбәнге немец (Niederdeutsch), Урта немец (Mitteldeutsch) һәм Үрге немец (Oberdeutsch), һуңғы икеһе Үрге немец диалекты төрҙәре итеп ҡарал (Hochdeutsch)<ref name="Немецкий язык"/>.Түбәнге һәм Үрге немец диалекттары араһындағы сик Бернарт һыҙығы тип йөрөтөлә<ref>{{cite web|url=http://www.opdegrens.eu/hansh/2009/benrath2.html|title=Meer over de Benrather taalgrens|author=Hans Hermans.|date=2009-11-18|work=|publisher=|accessdate=2012-09-20|lang=nl}}</ref>. Был төрөкмдәргә ингән айырым һөйләш һәм милли варианттарҙа географик үҙенсәлектәрҙән тыш оҙайлы мәҙәни, географик һәм тарихи факторҙар йоғонтоһонда телдә һиҙелерлек айырма бар<ref>{{книга|автор=Eckhard Eggers.|заглавие=Moderne Dialekte – neue Dialektologie. Akten des 1. Kongresses der Internationalen Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen (IGDD) am Forschungsinstitut für Deutsche Sprache „Deutscher Sprachatlas“ der Philipps-Universität Marburg vom 5. bis 8. März 2003|место=Steiner, Stuttgart|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-515-08762-1}}</ref>. Австрия һәм Швейцария варианттарының фонетика һәм лексикала үҙ үҙенсәлектәре бар, уларға һүҙ башында ''p-, t-, k-'' әйтелешендә айырма,әҙәбәи немец телендә булмаған сит ил телдәренән ингән һүҙҙәр ҡулланыу хас. Ерле һөйләштәрҙе диалекттарҙан айырып ҡарамайҙар. Улар барыбер бавар һәм алеманн диалекттарына ҡарай. == Боронғо герман телдәре == {{main|Прагерманский язык}} [[Файл:AlthochdeutscheSprachräume962 Box.jpg|thumb|Западногерманский языковой регион в [[Восточно-франкское королевство|Восточно-франкском королевстве]] ([[962 год]])]] Герман ҡәбиләләре [[Эльба (река)|Эльба]] менән [[Одер]] йылғалары араһындағы тигеҙлектең төньяғына, Ютландия һәм Скандинавияға, VI—V б.э.т.быуаттарҙа күсеп килгән. Улар боронғо һинд-европа ҡәбиләләре берлегенән айырылып сыҡҡан<ref>{{книга|автор=Meier-Brügger M., [[Краэ, Ханс|Krahe H.]]|заглавие=Indogermanische Sprachwissenschaft|место=Berlin|издательство=Walter de Gruyter|год=2002|страниц|isbn=3-11-017243-7}}</ref>. Башҡа һинд-европа телдәренән айырылып сыҡҡан боронғо герман теле герман теленең нигеҙен тәшкил итә<ref>{{книга|автор=Zimmer S.|часть=Usipeten/Usipeter und Tenkterer: Sprachliches|заглавие=Reallexikon der germanischen Altertumskunde|том=31|место=Berlin|издательство=de Gruyter|год=2006|страницы=572—573|isbn=3-11-018386-2}}</ref>. Быуаттар буйы германдар теленә күрше халыҡтар телдәре йоғонто яһай (күбеһенсә — [[Кельты|кельттар]], һуңыраҡ римляндар- [[латин теле]]){{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=9—13}}. Беҙҙең эра башында телдең үҫеше күп осраҡта ҡәбилә телдәрендә һөйләшеүселәрҙең миграцияһына, шулай уҡ бәләкәйерәк ҡәбиләләрҙең ҙурыраҡтары тарафынан йотола барыуына бәйле. Шулай итеп, франк, сакс, тюринг, алеманн һәм бавар ҡәбилә берләшмәләре һәм уларҙың диалекттары барлыҡҡа килә. V—IX быуаттарҙа улар Меровингтар ([[Хлодвиг I|Хлодвиг]] етәкселегендәге һуғыштар), ә һуңыраҡ Каролингтар ([[Бөйөк Карл]]дың баҫып алыу һуғыштары) ҡулы аҫтында берләшә<ref>{{книга|автор=[[Лебек, Стефан|Лебек С.]]|часть=Франки|заглавие=Происхождение франков. V-XI века|место=М.|издательство=Скарабей|год=1993|том=1|страниц=|isbn=5-86507-001-0}}</ref>. Карл империяһына хәҙерге Франция, Италия, Германия ерҙәре инә. Был [[Рейн]] йылғаһынан көнсығыштағы германдарҙың [[Галлия]] һәм Апеннин ярыумутрауындағы роман халыҡтарынан айырылыуына килтерә{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=21—22}}. == Урта быуаттарҙа һәм Яңы осорҙа немец теле == {{main|Средневерхненемецкий язык|Ранненововерхненемецкий язык}} Көнсығыш франк дәүләтендә төрлө ҡәбиләләр йәшәй, шуға ҡарамаҫтан унда йәшәгән халыҡ үҙен бер үк телдә һөйләшкән бер халыҡ итеп X—XI баштарында, урта немец осоро башында уҡ, хис итә башлай. ''[[Deutsch (этимология слова)|Deutsch]]'' һүҙе ''diutisc'' ({{lang-goh|diot}}, {{lang-got|þiuda}}) һүҙенән алынған, «халыҡ телендә һөйләшеүсе» (латин телендә һөйләшкәндәрҙән айырмалы) тигәнде аңлатҡан сифат һүҙ. Латинса ''theodisce'' (''theodisca lingua'') латин сығанаҡтарында [[VIII быуат]] аҙаҡтарында күренә башлай һәм латин телендә һөйләшмәгән, мәҫәлән, герман халыҡтары тигәнде аңлатҡан<ref name="autogenerated6" /><ref>{{книга|автор=Wolfgang Haubrichs, [[Вольфрам, Хервиг|Herwig Wolfram]].|часть=Theodiscus|заглавие=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde|место=Berlin, New York|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-11-018385-4}}</ref>. IX быуаттың икенсе яртыһында Отфрид фон Вейсенбург яҙмаларында ''thiufrenkiska zunga'' осрай, был дөйөм франк теле тигәнде аңлата, XI быуат башында ''diu diutisca zunge'' тип Ноткер бөтә герман халыҡтары телен атай. Тотош халыҡты ''diutisc'' тип тик XI быуат аҙағында ғына атай башлайҙар {{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=38}}. Күрше роман һәм славян халыҡтарынан айырмалы, урта быуаттарҙа немец телендә һөйләшеүселәр төрлө дәүләттәрҙә йәшәй. Шуға күрә немец теленең бик күп диалекттары формалаша. Урта үрге немец теленең ерле һөйләштә ҡулланыш үҙенсәлектәре мәҙәни берлекте нығытыуға ҡамасаулай һәм XIII быуат башынан алып, шағирҙар диалект һүҙҙәрен ҡулланмаҫҡа тырыша башлай-улар үҙ әҫәрҙәрен уҡыусылар һанын арттырырға тырыша, был дөйөм немец телен булдырыуға табан яһалған тәүге аҙым тип ҡарала. Ләкин бының өсөн халыҡ араһында Урта быуаттың һуңғы осоронда һәм Яңырыш осоронда уҡый-яҙа белеүселәр һаны артыуы кәрәк була.<ref>{{книга|автор=Thordis Hennings.|заглавие=Einführung in das Mittelhochdeutsche|место=Berlin|издательство=|год=2003|страниц=|isbn=3-11-017818-4}}</ref>. [[Файл:Martin Luther (Lucas Cranach) 1526.jpg|thumb|upright|[[Мартин Лютер]] (Өлкән Лукас Кранах эше, [[1526 год|1526]])]] XIII—XIV быуаттарҙа немец теле үҫеше әкренләп латин теленең рәсми эшмәкәрлек өлкәһенән ҡыҫырыҡлап сығарыла башлай (быға тик XVI—XVII быуаттарҙа ғына өлгәшелә). [[Эльба ]] йылғаһының көнсығышында ятҡан славян ерҙәрен баҫып алыу көнсығыш немец һөйләшен барлыҡҡа килтерә, был тел төп урынды биләй башлай һәм көньяҡ немец әҙәби традициялары менән байытылып, немец әҙәби теленә нигеҙ һала. Башҡа илдәрҙән айырмалы (уларҙа әҙәби тел- баш ҡала диалекты теле), немец әҙәби теле- урта һәм үрге немец теленең ҡатнашмаһы, ул тик [[Ганновер]]ҙа ғына туған тел булып иҫәпләнә.Германияның төньяғында был тел тик дәүләт менән идара итеү һәм мәктәп мәғарифы өлкәһендә [[Реформация]] осоронда тарала. [[Ганза]] ҡалалары сәскә атҡан осорҙа Германияның бөтә төньяғында түбәнге немец диалекттары һәм [[нидерланд теле]] өҫтөнлөк итә. Ваҡыт үтеү менән әҙәби немец теле Германияның төньяғында ерле диалекттарҙы ҡыҫырыҡлап сығара, улар бөгөнгә тиклем бик аҙ һаҡланып ҡалған (Нидерландтарҙа,Дания, элекке СССР өлкәләрендә йәшәгән немецтарҙың күбеһенең туған теле, Plattdeutsch). Үҙәк һәм көньяҡ Германияла тел әҙәби телгә яҡын булғанлыҡтан, халыҡ үҙ диалектын һаҡлап ҡалған<ref>{{книга|автор=[[Поленц, Петер фон|Peter von Polenz]].|заглавие=Geschichte der deutschen Sprache (9. Auflage)|место=Berlin, New York|издательство=Walter de Gruyter|год=1987|страниц=|isbn=3-11-007998-4}}</ref>. [[1521 ]] йылда [[Лютер Мартин|Мартин Лютер]] [[Яңы Ғәһед]]те (Новый Завет) әле нығынып бөтмәгән дөйөм яҙма телгә тәржемә итә, ә [[1534 ]] йылда — [[Иҫке Ғәһед]]те, XIX быуат телсе ғалимдары фекеренсә, был бер нисә быуындың теленә йоғонто яһай, сөнки XIV быуатта уҡ әкренләп иртә үрге немец теле тип йөрөтөлгән дөйөм немец теленең үҫеше һиҙелә башлай<ref>{{cite web|url=https://www.welt.de/kultur/history/article1590611/Wie_Martin_Luthers_Bibel_unsere_Sprache_praegt.html|title=Wie Martin Luthers Bibel unsere Sprache prägt|author=[[Флокен, Ян фон|Jan von Flocken]].|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Дөйөм әҙәби немец теленең формалашыуы башлыса XVII быуатта тамамлана<ref>{{книга|автор=Frédéric Hartweg, Klaus-Peter Wegera.|заглавие=Frühneuhochdeutsch. Eine Einführung in die deutsche Sprache des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit|место=Niemeyer, Tübingen|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-484-25133-6}}</ref>. == Немец яҙмаһы == {{main|Немецкая письменность|Немецкий алфавит}} [[Файл:Vereinfachte Ausgangsschrift.png|right|thumb|[[Прописные буквы]] немецкого алфавита с отдельными буквосочетаниями]] Немец алфавитында 26 пар латин хәрефтәре ҡулланыла (бәләкәй һәм ҙур хәрефтәр)<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/alphabet/|title=Немецкий алфавит: Study German|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=}}</ref>; умлаут билдәһе ҡуйылған хәрефтәр (''ä'', ''ö'', ''ü'') һәм лигатура (ҡушма хәреф) ''ß'' (эсцет) алфавитҡа инмәй. Алфавитта умлаутлы ''ä'', ''ö'', ''ü'' яҙыу билдәләре ''a'', ''o'', ''u'' хәрефтәренән айырылмай; умлаут менән генә айырылған һүҙҙәрҙән тыш булғандарында умлаутлы һүҙ аҙаҡтараҡ яҙыла; ''ß'' оҙон һуҙынҡыларҙан һәм дифтонгтарҙан һуң яҙыла (1996 йылғы орфография реформаһынан һуң)<ref>{{cite web|url=http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|title= Яҙыуҙа «ß» ҡулланғанда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2014-01-20|lang=}}</ref> ''ss''-ҡа тиң<ref>{{cite web|url=http://audio-class.ru/deutsch/abc-de.html|title=О Немецком алфавите|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=}}</ref>. Немец хәрефтәрен атаған саҡта ''ä'', ''ö'', ''ü'' хәрефтәрен ''a'', ''o'' и ''u'' хәрефтәре менән бергә атамай, хәрефтәр теҙмәһенең аҙағында ғына атайҙар<ref>{{cite web|url=http://www.sprachprofi.org/german-alphabet_72670817.html|title=Das deutsche Alphabet|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2012-01-17|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308025051/http://www.sprachprofi.org/vocabulary/german-alphabet.html |date=2014-03-08 }}</ref>. Һүҙлектәрҙә немец һүҙҙәре умлаутты иҫәпкә алмай ғына ҡуйыла . {| class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" |----- ! хәреф !! атамаһы | width="1" rowspan="16" | ! хәреф !! атамаһы | width="1" rowspan="16" | ! хәреф !! атамаһы | width="1" rowspan="16" | ! хәреф !! атамаһы | width="1" rowspan="16" | ! хәреф !! атамаһы |----- | [[A (латиница)|A a]] || а || [[F (латиница)|F f]] || эф || [[L (латиница)|L l]] || эль || [[Q (латиница)|Q q]] || ку || ([[Ü (латиница)|Ü ü]]) || у-умлаут |----- | ([[Ä (латиница)|Ä ä]]) || а-умлаут || [[G (латиница)|G g]] || гэ || [[M (латиница)|M m]] || эм || [[R (латиница)|R r]] || эр || [[V (латиница)|V v]] || фау |----- | [[B (латиница)|B b]] || бэ || [[H (латиница)|H h]] || ха || [[N (латиница)|N n]] || эн || [[S (латиница)|S s]] || эс || [[W (латиница)|W w]] || вэ |----- | [[C (латиница)|C c]] || цэ || [[I (латиница)|I i]] || и || [[O (латиница)|O o]] || о || ([[ß (латиница)|ß]]) || эсцет (ss) || [[X (латиница)|X x]] || икс |----- | [[D|D d]] || дэ || [[J (латиница)|J j]] || йот || ([[Ö (латиница)|Ö ö]]) || о-умлаут || [[T (латиница)|T t]] || тэ || [[Y (латиница)|Y y]] || ипсилон |----- | [[E (латиница)|E e]] || э || [[K (латиница)|K k]] || ка || [[P (латиница)|P p]] || пэ || [[U (латиница)|U u]] || у || [[Z (латиница)|Z z]] || цет |----- |} Латин хәрефтәрен индергәнсе немец телендә рун тамғалары ҡулланылған, улар германдар христиан диненә күскәндән һуң бөтөнләй ҡулланылмай башлаған. XX башына тиклем рәсми ҡулланышта гот шрифты йөрөгән (башҡа илдәрҙә баҫтырылған һүҙлектәрҙә лә)<ref>{{cite web|url=http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|title=Виды немецкого письма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|archivedate=2012-01-19|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html |date=2012-01-19 }}</ref>. Айырым гот ҡулъяҙмаһы һәм фрактура булған (1941 йылға тиклем мәктәптә өйрәтелгәндәр). Антиква XIX быуаттан башлап башта рәсми ҡулланышта булмай , 1918 йылғы ноябрь революцияһынан һуң рәсми рәүештә индерелә. Нацистар власҡа килгәс, гот шрифты рәсми рәүештә индерелә, һуңыраҡ нацист пропагандаһы гот шрифтын, еврейҙарҙың квадратлы яҙмаһына оҡшатып, эҙәрлекләй башлай,<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/?id=zfT0Iam0q7AC&pg=PA165&vq=the+nazi+ban+on+gothic&dq=paul+renner+the+art+of+typography+1998|title=Paul Renner: the Art of Typography|author=Christopher Burke.|date=1998|work=|publisher=New York: Princeton Architectural Press|accessdate=2011-11-06|lang=}}</ref>. Хәҙерге заманда был шрифт биҙәү маҡсатында, йә иһә китап нәшер иткәндә ҡулланыла . == Лексика == {{main|Лексика немецкого языка}} Боронғо немец һүҙҙәре тип боронғо герман телендә булған лексемалар атала. Ул телдең төрлө диалекттарынан хәҙергә [[герман телдәре]], шул иҫәптән хәҙерге әҙәби немец теле лә барлыҡҡа килгән<ref>{{книга |автор=Wiese H. |заглавие=Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt |место=Berlin |издательство=Logos Verlag |год=2010 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-8325-1601-7}}</ref>. Ул һүҙҙәрҙең күбеһе боронғо герман теленә үҙ сиратында боронғо һинд-европа теленән ингән. Уларға: алмаштар ''ich'' (прагерм. ''*ek''), ''du'' (''*þū''), ''mein'' (''*mīnaz'') и т. д.; һандар ''ein'' (прагерм. ''*ainaz''), ''zwei'' (''*twai''), ''hundert'' (''*hundaradą'')һ.б..; исем ''Vieh'' (прагерм. ''*fehu''), ''Haus'' (''*hūsą''), ''Feuer'' (''*fōr'') иһ.б.; ҡылымдарҙан ''gehen'' (прагерм. ''*gāną''), ''stehen'' (''*stāną''), ''sehen'' (''*sehwaną'') кеүектәр инә<ref>См. соотв. статьи в {{книга |автор=[[Клуге, Фридрих|Kluge F.]] |заглавие=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |ответственный=bearbeitet von Elmar Seebold |издание= 24., durchgesehene und erweiterte Auflage |место= Berlin, New York |издательство= Walter de Gruyter |год=2001 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-11-017473-1}}, {{книга |заглавие=[[Немецкий словарь|Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm]]. 16 Bände in 32 Teilbänden|ссылка=http://woerterbuchnetz.de/DWB/|место=Leipzig|год=1854—1961}}, {{cite web |url=http://www.dwds.de/ |title=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|publisher= [[Берлинско-Бранденбургская академия наук|Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften]]|accessdate=2014-11-13 |lang=de}}</ref> Башҡа һинд-европа телдәренән немец теленә ингән һүҙҙәр Германияның күрше илдәр менән тарихи мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади бәйләнештәре менән аңлатыла<ref name="ReferenceB">{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Wo kommen die deutschen Fremdwörter her? |издание= Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2001 |номер=5 |страницы=7—20}}</ref><ref>{{книга|автор=Schildt J.|заглавие=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|место=Berlin|издательство=|год=1976|страницы=29|isbn=}}</ref>. Һинд-европа һүҙҙәренән тыш немец телендә башҡа һинд-европа теле булмаған телдәрҙән дә ингән мәҙәни лексика бар<ref>{{статья |автор=Körner H. |заглавие=Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes |издание=Glottometrics |год=2004 |номер=7 |страницы=25—49}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g7zeit.pdf#page=28 ram-verlag.eu])</ref><ref>{{cite web|url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm|title=Fremdwörter und Lehnwörter|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-08|lang=de|archiveurl=https://www.webcitation.org/68rDFHejd?url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm|archivedate=2012-07-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513061751/http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |date=2013-05-13 }}</ref>. Башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәр өлөшөләтә баштағы әйтелешен һәм [[орфография]]һын һаҡлап ҡалыуы мөмкин. Латин теленән ингән һүҙҙәр: ''Koch'' ({{lang-la|coquus}}), ''Wein'' (''vīnum''), ''Straße'' (''strāta''),''Prozess'' (''processus''), ''schreiben'' (''scrībere'') и др.<ref>{{cite web|url=http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|title=Latein im Deutschen|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-08|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831220845/http://www.latein.ch/sprache/etymologien/ |date=2011-08-31 }}</ref>. [[Боронғо грек теле]]нән фән, дин, мифология һәм ижтимағи- сәйәси ҡоролошҡа бәйле һүҙҙәр ингән : ''Meter'' ([[Древнегреческий язык|др-греч.]] μέτρον), ''Elektron'' (ήλεκτρον), ''Mathematik'' (μαθηματική), ''Historie'' (ἱστορία), ''Theologie'' (θεολογία), ''Liturgie'' (λειτουργία), ''Mythos'' (μῦθος), ''Thron'' (θρόνος), ''Demokratie'' (δημοκρατία) һәм башҡа. Латин һәм грек телендәге күп кенә һүҙҙәр, уларҙан яһалған һүҙҙәр немец теленә тарих дауамында башҡа телдәр аша ингән<ref>{{книга|автор=Wolff F.|заглавие=Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz|место=Wiesbaden|издательство=VMA-Verlag|год=1999|страниц=|isbn=3-928127-63-2}}</ref>. [[Итальян теле]]нән иҡтисади терминдар һәм сәнәғәткә бәйле һүҙҙәр ингән: ''Bank'' ({{lang-it|banca}}), ''Bankrott'' (''banca rotta''), ''Bilanz'' (''bilancia''), ''Risiko'' (''risico'', ''risco''), ''Kapital'' (''capitale''), ''Arie'' (''aria''), ''Oper'' (''opera''), ''Sinfonie'' (''sinfonia'')<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Italianismen im Deutschen |издание=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2006 |номер=13 |страницы= 77—86}}</ref>. [[Француз теле]]нән мода һәм көнкүрешкә ҡағылышлы һүҙҙәр ингән: ''Figur'' ({{lang-fr|figure}}), ''Garderobe'' (''garde-robe''), ''Toilette'' (''toilette''), ''Friseur'' (''friser'')<ref name="ReferenceC">{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Ein Beitrag zur Fremdwortdiskussion |издание=Die deutsche Sprache in der Gegenwart. Festschrift für Dieter Cherubim zum 60. Geburtstag |год=2001 |страницы= 263—270}}</ref><ref>{{книга |автор=Telling R. |заглавие=Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten | |место=Berlin |издательство=Volk und Wissen Volkseigener Verlag |год=1987 |страницы= |isbn=3-06-521804-6}}</ref>. Немец теленә инглиз теленән, бигерәк тә XX ьыуаттың икенсе яртыһында, бик күп технологиялар, медиа, шулай уҡ йәштәр мәҙәниәтенә ҡағылышлы һүҙҙәр ингән ([[англицизм]] һәм [[американизм]]дар): ''E-Mail'' ({{lang-en|e-mail}}), ''Show'' (''show''), ''Keyboard'' (''keyboard''), ''Ticket'' (''ticket''), ''T-Shirt'' (''T-shirt''), ''Party'' (''party''), ''Date'' (date), ''Baby'' (''baby''), ''Story'' (''story'')<ref>{{книга |автор=Carstensen B., Busse U. |заглавие= Anglizismen-Wörterbuch: der Einfluss des Englischen auf den deutschen Wortschatz nach 1945 |место=Berlin, New York |издательство=de Gruyter |год=2001 |том= 1 |страниц= |страницы=25—47 |isbn=}}</ref><ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие= Anglizismen – quantitativ |ссылка= |язык= |издание=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2003 |номер=8 |страницы=7—23}}</ref><ref>{{книга |автор=Burmasova S. |заглавие=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004) |ссылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf |место=Bamberg |издательство=University of Bamberg Press |год=2010 |страницы= |isbn=978-3-923507-71-9}}</ref><ref>{{статья |автор=[[Айзенберг, Петер|Eisenberg P.]] |заглавие=Anglizismen im Deutschen |издание=Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, Union der deutschen Akademien der Wissenschaften: Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache |год=2013 |страницы=57—119}}</ref>. Немец теленә [[ғәрәп теле]] лә һиҙелерлек йоғонто яһаған: ''Matratze'' (ғәрәпсә. مطرح), ''Elixir'' (الإكسير), ''Arsenal'' (دار الصناعة), ''Ziffer'' (صفر) һ.б.<ref>{{книга|автор=Osman N.|заглавие=Kleines Lexikon deutscher Wörter arabischer Herkunft|место=München|издательство=|год=1992|страниц=|isbn=3-406-34048-2}}</ref><ref>{{книга|автор=Unger A. |заглавие=Von Algebra bis Zucker. Arabische Wörter im Deutschen |место=Stuttgart |издательство=Reclam |год=2007 |страниц= |isbn=978-3-15-010609-9}}</ref>. Немец телендә еврейҙар теленән — [[иврит]] менән [[идиш]]тан ингән һүҙҙәр ҙә күп: ''betucht'' ({{lang-he|בָּטַח}}), ''koscher'' (ככּשר), ''dufte'' (טוֹב), ''mauscheln'' (מֹשֶׁה или מָשָׁל), ''zocken'' (צחוק), ''Chuzpe'' (חֻצְפָּה), ''Schlamassel'' ({{lang-yi|שלימזל}})<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]]|заглавие=Hebraismen im Deutschen|издание=Glottometrics|год=2014|номер=27|страницы=10—17}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g27zeit.pdf#page=13 ram-verlag.eu])</ref><ref>{{книга |автор=Stern H. |заглавие=Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten |место=Tübingen |издательство=Niemeyer |год=2000 |страниц= |страницы= |isbn=3-484-39102-2}}</ref>. Милли мәҙәниәткә ҡағылышлы һүҙҙәр айырым бер ҡатлам тәшкил итә. Мәҫәлән, [[Ҡытай теле]]нән ''Feng Shui'' ({{lang-zh|風水}}), ''Mahjong'' (麻將), ''Kungfu'' (功夫), ''Ketchup'' (茄汁), ''Tee'' (茶)<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Sinismen im Deutschen und Englischen |издание=Glottometrics |год=2008 |номер=17 |страницы=87—93}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g17zeit.pdf#page=90 ram-verlag.eu])</ref>. [[Япон теле]]нән: ''Kamikaze'' ({{lang-ja|神風}}), ''Ninja'' (忍者), ''Aikido'' (合気道), ''Origami'' (折り紙), ''Karaoke'' (カラオケ), ''Tsunami'' (津波)<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Zur Entwicklung der Entlehnungen aus dem Japanischen ins Deutsche |издание=Glottometrics |год=2009 |номер=19 |страницы=80—84}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g19zeit.pdf#page=83 ram-verlag.eu])</ref>. Урыҫ теленән: ''Sputnik'' (''спутник''), ''Sowjet'' ({{lang-ru|совет}}), ''Pogrom'' (''погром''), ''Datsche'' (''дача''), ''Kosaken'' (''казак'') һәм башҡалар<ref>{{статья |автор= [[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Slawische Entlehnungen im Deutschen |издание= Rusistika - Slavistika - Lingvistika. Festschrift für Werner Lehfeldt |тип= |год=2003 |том= |номер= |страницы= 464—473}}</ref>. Немец теленә төрлө ваҡытта [[герман]], [[славян]], [[роман]] телдәренән, шулай уҡ (башҡа телдәр аша) [[төрки ]], [[фин-уғыр]], [[һинд]], [[иран]]<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]]|заглавие=Iranismen im Deutschen|издание=Glottometrics|год=2013|номер=26|страницы=1—8}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g26zeit.pdf#page=5 ram-verlag.eu])</ref>, [[Полинезия]], [[Африка ]] телдәренән һәм башҡа телдәрҙән һүҙҙәр ингән<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/><ref>{{книга |автор=[[Айзенберг, Петер|Eisenberg P.]] |заглавие=Das Fremdwort im Deutschen |место= Berlin, New York |издательство=de Gruyter |год=2011 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-11-023564-7}}</ref>. == [[Башҡортостан]]да немец теле == Немец теле буйынса белгестәрҙе 1930 йылдар аҙағында Бәләбәй педагогия училищеһы базаһында һәм һуңыраҡ [[Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты]]нда әҙерләй башлайҙар. 1941 йылда ул Башҡорт дәүләт педагогия институтына факультет булараҡ ҡушыла. Немец теле кафедраһын ул йылдарҙа Г.Н.Белова, Елизавета Фе етәкләй. Кафедрала Мәскәүҙә сит телдәр институтын тамамлап ҡайтҡан [[Жәлил Кейекбаев]], Ленинград педагогия институтын тамамлап, йүнәлтмә буйынса килгән [[Классен Генрих Николаевич|Генрих Классен]] эшләй. Һуғыштан һуң кафедраны Генрих Николавевич Классен һәм [[Гельблу Яков Иосифович|Яков Иосифович Гельблу]] етәкләй. Генрих Классен Рәсәй немецтары һөйләшкән (шулай уҡ Башҡортостан немецтары) түбәнге немец диалекты буйынса эҙләнеүҙәр алып бара, 1957 йылда Советтар Союзында йәшәгән немец балалары өсөн тәүге әлифбаны нәшер итә (Fibel), һуңыраҡ Башҡорт дәүләт педагогия институты (Башҡорт дәүләт педагогия университеты) доценттары Е. И. Гутрова, И. А. Сухова менән берлектә немец (әсә теле) теле буйынса башҡа дәреслектәр сығара. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, [[Башҡортостан]]да немец теле белгән кешеләр һаны — яҡынса 64,9 мең, уларҙың 8,2 меңдән ашыуы — немец милләтенән. Немец теле [[Башҡортостан]]дың байтаҡ урта һәм юғары уҡыу йорттарында мотлаҡ уҡытыла торған сит телдәр иҫәбенә инә; [[Благовар районы]]ның [[Алексеевка (Благовар районы)|Алексеевка]], [[Викторовка (Благовар районы)|Викторовка]], [[Яңы Никольский (Благовар районы)|Яңы Никольский]], [[Пришиб (Благовар районы)|Пришиб]], Таң ауылдары мәктәптәрендә, шулай уҡ [[Өфө]] ҡалаһының 86‑сы гимназияһында туған тел итеп өйрәнелә. Һуңғы йылдарҙа немец теле Башҡортостан мәктәптәренең күбеһендә икенсе сит тел булараҡ уҡытыла башланы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда, [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында немец теле буйынса белгестәр әҙерләйҙәр. А. Н. Антышев, Р. Ғ. Ғатауллин, А. П. Майоров, Р. З. Мерәҫов һәм башҡа ғалимдар етәкселегендә немец филологияһы буйынса фәнни‑тикшеренеү эштәре алып барыла. Немецса‑урыҫса‑башҡортса уҡыу‑уҡытыу һүҙлектәре, белешмәләр нәшер ителә, Германияла Эрсен‑Раш Маргарет [[башҡорт теле]]н уҡытыуҙы ойошторған. === Мәктәптәрҙә === СССР-ҙа, шулай уҡ Башҡортостан мәктәптәрендә сит ил теле булараҡ башлыса немец теле уҡытылған. Быға ГДР менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булыуы ла булышлыҡ иткән — иҡтисади бәйләнештәр, был илгә армия хеҙмәтенә ебәрелеү практик әһәмиәткә эйә булған. Рәсәйҙә әле лә немец телен мәктәптәрҙә өйрәнеү дауам итә. Ундай мәктәптәр инглиз телен өйрәнелгәндәренән ҡала икенсе урында тора<ref>[http://translation-blog.ru/populjarnost-izuchjenija-njemjeckogo-jazyka-v-srjednikh-shkolakh-rossii/ Популярность изучения немецкого языка в средних школах России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625054117/http://translation-blog.ru/populjarnost-izuchjenija-njemjeckogo-jazyka-v-srjednikh-shkolakh-rossii/ |date=2014-06-25 }}</ref>. Шулай уҡ немец телен тәрән өйрәнгән мәктәптәр ҙә бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Мурясов Р. З. Сопоставительная морфология немецкого и башкирского языков. Глагол. Уфа, 2002. == Сығанаҡтар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/10114-nemets-tele/ Башҡорт энциклопедияһы. Немец теле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306030348/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10114-nemets-tele |date=2016-03-06 }} {{башланғыс}} [[Категория:Германия телдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] 5h7pb8bpocdfv33sghw68nzu8rj1yy4 Әрмәнстан 0 3965 1296587 1264755 2026-05-12T06:42:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296587 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме=Әрмәнстан |Төп исеме=Հայաստանի Հանրապետություն |Төп килеш=Әрмәнстан |Герб=Coat of arms of Armenia.svg |Герб урынына = |Нигеҙ һалынған=б.э.т. II-се быуаты |Аудио=Mer Hayrenik instrumental.ogg |Девиз= |Гимн исеме="Мер һайрених" (Մեր Հայրենիք) |Гимн="Мер һайрених" (Մեր Հայրենիք) |Идара итеү формаһы=[[Унитар]] [[республика]]<ref>[http://www.president.am/ru/chapter1/ Әрмәнстан Республикаһы Конституцияһы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106094619/http://www.president.am/ru/chapter1 |date=2012-11-06 }}</ref> |Картала=LocationArmenia.svg |Телдәр=[[Әрмән теле]] |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы=Иғлан: [[1918]],[[1991]]&nbsp;й.<br> &nbsp;й. |Бойондороҡһоҙ= К.а.Д.Ф.Р, [[СССР]] |Башҡала= Ереван |Иң ҙур ҡалалары= Ереван, Гюмри, Вандазор |Етәкселәр вазифалары=[[Президент]] |Етәкселәр= Армен Саргсян |Территория буйынса урын=138-се |Территория=29&nbsp;800 |Һыу %=4,71 |Халыҡ буйынса урыны=135 |Халыҡ=3&nbsp;009&nbsp;800<ref name="Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ">Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայություն: [http://www.armstat.am/file/article/bnakch_1.07.2014.pdf Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ]</ref> |Иҫәп йылы=2014 |Халыҡ тығыҙлығы=110 |ЭТП=1708,4 млрд |ЭТП иҫәпләү йылы= 2006 |ЭТП буйынса урын=- |Кеше башына ЭТП=- |Валюта=драм |Домен=.am |Телефон коды=374 |Ваҡыт бүлкәте=GMT+4 <!--|Иҫкәрмәләр=--> }} '''Әрмәнстан Республикаһы''' ({{Lang-hy|Հայաստանի Հանրապետություն}}) — [[Кавказ]] аръяғында урынлашҡан унитарлы президент республикаһы. 2011 йылда үткән халыҡ иҫәбе буйынса Әрмәнстан Республикаһында 2 млн. 871 мең кеше йәшәй йәки Әрмәнстан территорияһынан сит йәшәгән граждандары менән 3 018 854. Халыҡ тығыҙлығы: 110 кеше/км². Әрмәнстан Республикаһы — Көнсығыш Әрмәнстан тарихи төбәгенең төп территорияһы ([[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] территорияһы менән бергә). Әрмәнстан Республикаһы — [[Төркиә]], [[Әзербайжан]], [[Грузия]], һәм танылмаған Таулы Ҡарабах илдәре менән ситләшеп тора. Әрмәнстан Рәсәй Империяһының составына 1826 — 28 йй. Рәсәй һәм Иран һуғышынан һуң инә. Хәҙерге Әрмәнстан дәүләтлегенең нигеҙе 1918 йылдың 28 майында [[Кавказ аръяғы Республикаһы]]нан айырылған Әрмән Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеүе менән бәйле. 1920 йылда Әрмәнстанға Совет власы килгәс, республикаға [[Әрмән ССР-ы]] исеме бирелә. Ул Кавказ аръяғы Федератив Республикаһы аша СССР составына инә. 1936 йылдың 5 декабрендә Советтар Союзының яңы Конституцияһы рөсхәт ителгәс К. а. С. Ф. С. Р. бөтөрөлә, шуға ҡарай Әрмән ССР-ына ([[Әзербайжан]], [[Грузия]] менән бергә) союздаш республика статусы бирелә. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң 1991 йылдың 23 сентябрендә үткәрелгән референдум нигеҙендә Әрмәнстан Республикаһы бойондороҡһоҙ илгә әйләнә. == Тарих == Әрмәнстан тураһында беренсе тапҡыр Бехистун яҙыуҙарында осрай (б. э. т. 520 йыл). Боронғо ваҡыттың тарихсылары һәм географтары Әрмәнстанды [[Сүриә]], [[Фәрсистан]] төбәктәре менән бергә күрһәтелгән. Искәндәр Зөлҡәрнәй империяһы ҡырылғас-Айрарат, Софена исемле әрмән илкәйҙәре барлыҡҡа килә. Бәлки улар аҙ ваҡыт үткәс Селефкид империяһы ул илдәрҙе яулап ала. Әммә ул империяны Рим ҡырып ала. Һәм б. э. т II быуаты тирәһендә Бөйөк Әрмәнстан һәм Бәләкәй Әрмәнстан илдәре барлыҡҡа килә. Тигран II батшаһы (б.э.т. І быуаты) Әрмәнстандың территорияһын Каспий диңгеҙенән Фәләстанға тиклем ҙур итә. Бәлки Тигран Римдарға яуҙа отолғас Бөйөк Әрмәнстандан Әрмән таулығы, [[Евфрат]], [[Кура]], [[Урмия]] йылғалары аралығы ҡалған. Беҙҙең эраның 301-се йылында Донъялағы Христәин динен Дәүләт дине һымаҡ рөсхәт иткән илдәрҙән Әрмәнстан иң беренсеһе булып рөсхәт итә. Бөтә дәүләттең уңыштарына ҡарамаҫтан 387 йылда Әрмән дәүләтенең территорияһын Фәрсистан менән Рим араһына булә. Буленгән ерҙәрән иң күбе Фәрсистандың ҡулына күҫә. Фәрсистанға эләккән әрмән территорияларында 407 йылда бөйөк әрмән ғәлимы Месроп Маштоц [[әрмән алфавиты]]н барлыҡҡа килтерә. VII б. уртаһында Әрмәнстанды ғәрәптәр баҫып ала һәм бөтә Кавказ ерҙәрендә «Арменийа» әмираты иғлан ителә. 860-сы йылдарҙа Багратид батшалар династияһы Әрмәнстандың күп ерҙәрен ҡайтарып һәм берҙәмләп Ғәрәп хәлифәтенең власын тартып алала Әрмән иленә бойондороҡһоҙлоҡ ҡайтара. 885 йылда Византия һәм Ғәрәптәр Әрмәнстандың бойондороҡһоҙло илен таный. 1064—1826 йылдарға тиклем Әрмәнстан ерҙәре төрлө илдәрҙең составында ингән, Әрмән халҡы ерҙәренән ҡыуылған, ҡолға әйләнгәндәр, күптәргә сит илдәргә эмиграцияға ҡасырға тура килгән (Спюрк). 1828 й. Туркманчай тыныслыҡ договоры менән Эриван, Нахичеван төбәктәре Рәсәй составына инә. Ул территориялар борондан әрмән халҡының артында булһала, Рәсәйгә ҡушылыу ваҡытына әрмән халҡы иҫәбе 20 процент ҡына күрһәткән. Рәсәй составына ингән Әрмәнстан ерҙәре урынында Эриван губернаһы иғлан ителә. Осман империяһында ҡалған әрмәндәр өсөн төрөктәр яғынан 19 быуаттың уртаһынан — 20 быуаттың башына тиклем Әрмән халҡы геноциды үткәрелгән. 1918 йылдың 28 майында Әрмәнстан Республикаһы барлыҡҡа килә, 1920 йылда исеме [[Әрмән ССР-ы]]на үҙгәртелгән. 1991 йылдың 23 сентябрендә ӘССР-ҙың Юғары Советы референдум йомғаҡтарына ҡарап Дәүләт Бойондороҡһоҙ тураһында иғлан яһай. = География = Әрмәнстан Әрмән таулыҡтарының көнсығыш яғында урынлашҡан һәм Кесе Кавказ тауҙары менән ситләнгән. center> <gallery caption="widths=&quot;180px&quot;" heights="180px"> Рәсем:Mount Ararat and the Yerevan skyline.jpg|Ереван Рәсем:Tatev Monastery from a distance.jpg|Татев монастыры Рәсем:Zvartnots2.jpg|[[Звартноц]] храмы Рәсем:Garni Temple, Garni, Armenia.jpg|Боронғо мәжүсилек Гарни храмы Рәсем:Zorats Karer 2008, part of the stone circle.jpg|Боронғо [[Караундж]] мегалит комплексы </gallery> == Һыу ресурстары == Әрмәнстан территорияһы буйлап 9480 төрлө йылға аға, уларҙан 379 йылғаның оҙонлоғо 10 км артыҡ. Әрмәнстандың төп йылғаһы [[Аракс]]. Әрмәнстанда 100-ән артыҡ күл бар, уларҙың иң ҙуры — [[Севан]]. Әрмәнстандың һыу ресурстары байтаҡ булһала, илдә һыу дефициты һиҙелә. Шуға Әрмәнстанда 74 һыу һаҡсылығы төҙөлгән. Эсәр һыуҙың 96 проценты ер аҫтынан алына. == Файҙалы ҡаҙылмалар == Әрмәнстанда [[баҡыр]], ташлы тоҙ, [[мәрмәр]], төрлө мәке породалары, аҫыл таштар ятҡылыҡтары бар. Сәнәғәткә кәрәкле ҡара һәм төҫлө металлдар ятҡылыҡтары бар. Уларҙың иҫәбендә 3 баҡыр, 6-молибден, 5-полиметаллик ([[Цинк]], [[ҡурғаш]]), 4-алтын, 2-тимер, һәм уран ятҡылыҡтары. == Әрмәнстан иҡтисады == === Валюта === [[Файл:100,000 Armenian dram - 2009 (obverse).jpg|right|200px]] Әрмәнстандың валютаһы — драм ({{Lang-hy|դրամ}}). 1993 йылдың 22 ноябренән йөрөй башлай. Ошо ваҡытҡа тиклем республикала совет тәңкәләре менән ҡулланғандар. 1 драм 100 луманан ({{Lang-hy|լումա}}) тора Әрмәнстан валютаһының символы '''Դ''' — әрмән алфавитының «да» хәрефен аңлата. === Сәнәғәт === Әрмәнстандың замандаш сәнәғәте Советтар Союзы ваҡыттарында төҙөлгән. Ул ваҡытта Әрмәнстан СССР-ҙың төбәктәренә станоктар, текстиль, һәм башҡа продукция еткергән, ул продукция мәҫәлән электроэнергия алмаштырылған. === Ауыл хужалығы === ==== Малсылыҡ ==== ӘР ауыл хужалығында малсылыҡтың байтаҡ урыны бәләкәй мал тотоу — һарыҡ һәм кәзә аҫрау менән бәйле. Был тармаҡ ареалы таулы урындарға таралған. Ҙур малды тауҙа тотоуо ҡыйыныраҡ, әммә ошо малсылыҡ төрө бәләкәй малы менән бергә, ҡыйынлыҡтарға ҡарамай районда таралған. ==== Игенселек ==== Әрмәнстанда игенселек алып барыуы ауыр сөнки таулы илдә тигеҙ урындары әҙ. Улай булһала Әрмәнстаның күп төбәктәрендә игенселек ҡайһы бер техник культуралары, [[йөҙөм]] үҫтереүе генә мөмкин. [[Бойҙай]] игенселеге Арарат төбәгендә генә ныҡ үҙләштерелгән.<ref>[http://www.armenia-tourism.ru/?cat=12 Туристическая Армения сайтынан алынды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315163459/http://www.armenia-tourism.ru/?cat=12 |date=2012-03-15 }}</ref> == Энергетика == * Әрмәнстандың гидроэнергетика комплексы 2 ҙур ГЭС, һәм 70 бәләкәй ГЭС менән уралған шулай уҡ 64 бәләкәй ГЭС, һәм 4 ҙур ГЭС төҙөүҙә. * Әрмәнстанда Атом энергетикаһы ҡулланыла уны Әрмән АЭСы аша етештерелә. Ул 1970 йылдарҙа төҙөлгән һәм 1988 йылдың Спитак ер һелкекнеүенән һуң станция эшен туҡтатырға булдылар. Әммә 1996 йылда энергетик кризис тарафынан АЭС эшен яңынан башларға булды. = Дәүләт төҙөлөшө = Әрмәнстан Республикаһының төп документы — Конституция/ 1995 йылдың 5 июлендә ҡабул ителде һәм 2005 йылда үҙгәрештәр теркәлде. ӘР Конституцияһы илде хоҡуҡлы, социаль, демократик дәүләт тип иғлан итте<ref>[http://www.president.am/ru/chapter1/ Әрмән Республикаһының Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106094619/http://www.president.am/ru/chapter1 |date=2012-11-06 }}</ref>. === Президент === ӘР Конституцияһының 49-сы статьяһы буйынса ӘР Президенты — дәүләттең башлығы, бойондороҡһоҙ, территория һаҡлау гаранты һымаҡ таныла<ref>[http://www.president.am/ru/chapter3/ Әрмән Республикаһының Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915071511/http://www.president.am/ru/chapter3/ |date=2012-09-15 }}</ref>. Суд, башҡарма, закон сығарыу властарының нормаль функциялауын ҡарау. ӘР Президенты булып һайланырға теләгән кеше: * 35 йәштән һәм өлкәнерәк; * Әрмәнстандын гражданлығы, һәм унда аҙаҡы 10 йыл йәшәгән һәм һайлау хоҡуҡы булырға тейеш; ӘР Президенты бер уҡ кешегә ике тапҡырҙан артыҡ һайланырға тыйыла. === Закондар сығарыу власы === Закондар сығарыу власының иң Юғары органы — ӘР Милли Йыйылышы<ref>[http://www.president.am/ru/chapter4/ Әрмән Республикаһының Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915071516/http://www.president.am/ru/chapter4/ |date=2012-09-15 }}</ref> . Ул орган 131 депутаттан тора. Милли Йыйылышы депутаты булып һайланырға теләгән кеше: * 25йәштән һәм өлкәнерәк; * Әрмәнстандын гражданлығы,һәм унда аҙаҡы 5 йыл йәшәгән һәм һайлау хоҡуҡы булырға тейеш. === Әрмәнстандың Хөкүмәте === ӘР Конституцияһының 85 статьяһы буйынса: * эске һәм тыш сәйәсәтен алып барыу; * икенсе органдарға бирелмәгән компетенциялары буйынса эштәр алып еткереү; * ӘР Хөкүмәте министрҙарҙан һәм премьер-министрҙан тора; * Премьер-Министр президент булмағанда, йәки эшен алып бара алмағанда, урынын баҫырға мөмкинлеге бар. === Cуд власы === ӘР Төп законының 91 һанлы статьяһы буйынса суд төрәлеген суд органдары менән генә алып барыуы мөмкин. ӘР Суд системаһында ике суд органына бүленә: * Дөйөм юрисдикция судтары (Кассация суды)<ref>[http://www.president.am/ru/chapter6/ Әрмән Республикаһының Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915072336/http://www.president.am/ru/chapter6/ |date=2012-09-15 }}</ref>; * Конституция суды; == Әрмәнстан Республикаһының идара-территориаль бүленеше == Әрмәнстан Республикаһы — унитар республика, уның составы өлкәләрҙән ({{Lang-hy|марз}}), өлкәләр аймаҡтарҙан тора. Аймаҡ бер нисә тораҡ пункттан тора йәки (Еревандағы һымаҡ) округка бүленә. Өлкәләрҙә Дәүләт идараһы алып барыла, аймаҡтар муниципаль власҡа бойһона. Әрмәнстандың баш ҡалаһы — [[Ереван]]да муниципаль власҡа бойһона. Марз губернаторҙарына Әрмәнстан Хөкүмәтенән һәм Президент растификацияланыуынан һуң влас бирелә һәм шулай уҡ азатлана. Әрмәнстан Республикаһы территорияһы 10 өлкәгә бүленә. Өлкә ситтәре «ӘР Административ Бүленеше», «Урындағы Үҙидара» тураһында Закондарына ҡараш үҙгәртелә. 1999 йылда ӘР 48 ҡала, 953 ауыл, унан 871 ауыл, һәм 61 ҡала аймағынан тора. {| class="wikitable" class="sortable" |- style="background:#ddd;" | '''Өлкә''' || '''Оригиналь<br>исеме''' || '''Майҙаны, [[км²]]''' || '''Халыҡ''' || '''Административ үҙәге''' |- style="background:#eee;" |- | [[Арагацот өлкәһе]] || Արագածոտնի || 2 755 || 141 800 || [[Аштарак]] |- | [[Арарат өлкәһе]] || Արարատի || 2 003 || 279 200 || [[Арташат]] |- | [[Армавир өлкәһе]] || Արմավիրի || 1 241 || 284 500 || [[Армавир (город, Армения)|Армавир]] |- | [[Вайоцдзор өлкәһе]]|| Վայոց Ձորի || 2 406 || 55 800 || [[Ехегнадзор]] |- | [[Гехаркуник өлкәһе]] || Գեղարքունիքի || 3 655 || 241 600 || [[Гавар (город)|Гавар]] |- | [[Котайк өлкәһе]] || Կոտայքի || 2 100 || 280 900 || [[Раздан (город)|Раздан]] |- | [[Лори өлкәһе]] || Լոռու || 3 791 || 281 600 || [[Ванадзор]] |- | [[Сюник өлкәһе]] || Սյունիքի || 4 505 || 152 800 || [[Капан]] |- | [[Тавуш өлкәһе]] || Տավուշի || 3 120 || 134 400 || [[Иджеван]] |- | [[Ширак өлкәһе]] || Շիրակի || 2 679 || 281 500 || [[Гюмри]] |- |} {| class="wikitable" class="sortable" |- style="background:#ddd;" | '''Ҡала''' || '''Оригиналь<br>исеме''' || '''Майҙан, [[км²]]''' || '''Халыҡ''' |- style="background:#eee;" |- | [[Ереван]] || Երևան|| 227 || 1 119 000 |- |} == Әрмәнстан Республикаһының Ҡораллы көстәре == Әрмәнстан Республикаһының Ҡораллы көстәре 4 төр ғәскәрҙәрҙән тора: * Ҡоро ер Ғәскәре * Күк-Һауаны яҡлау һәм авиация ғәскәре * Сик һаҡлау ғәскәре. ӘР Ҡораллы көстәре ({{lang-hy|Հայաստանի Զինված Ուժեր}}) 1992 йылда СССР иле юҡҡа сыҡҡас барлыҡҡа килә. Ул Кавказ аръяғы ғәскәр округының 7-се Әрмеһе базаһында төҙөлә. Бөгөн ӘР ҠК 48 меңдән ашыу кеше хеҙмәт итә. Әрмәнстан ситтәре ғәскәрҙәре бөгөн Әзербайжан һәм Грузия сиктәрен һаҡлай. Ә Иран һәм Төркиә сиктәрен Рәсәй һалдаттары һаҡлауын дауам итә. Әрмәнстан Әрмеһе менән Президент һәм Яҡлау Министрлығы идара итә. Әрмәнстан ҠК составында: * 4 пехота бригадаһы; * 10 айырым пехота полкы; * 1 артиллерия бригадаһы; * 2 зенит-ракетлы бригада; * 61 БТР һәм БМП; * 82 төрлө ҡораллы осоу аппараты. == Халыҡ һәм Әрмәнстандың милли составы == === Демография === 2012 йылдың 1 февраленә Әрмәнстан Республикаһының халыҡ иҫәбе буйынса Әрмәнстанда — 3 274 300 кеше йәшәй. Шул иҫәптән: * Ауылда — 1 178 000 кеше; * Ҡалала — 2 097 000 кеше (ул һандан 1 127 000 — Ереванда)<ref>[http://www.yerkramas.org/2012/02/01/v-2011-godu-naselenie-armenii-neznachitelno-vozroslo/ Еркрамас сайты Мәғлүмәтенән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615065130/http://www.yerkramas.org/2012/02/01/v-2011-godu-naselenie-armenii-neznachitelno-vozroslo/ |date=2012-06-15 }}</ref>. === Әрмәнстандың милли составы һәм дини составы === Әрмәнстандың милли составы буйынса ул Республика бермилләтле тип әйтергә була. Ул илдең халҡынан 96 % әрмән. Шулай булһала, Әрмәнстанда езидтар, ассириялылар, ҡурдтар, грек халыҡтары йәшәй һәм урыҫ, украин диаспоралары бар.<ref>[http://www.abp.am/armenia/population/peoples/ Әрмән сәфәрлек бюроһы сайтынан алынды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905190225/http://abp.am/armenia/population/peoples/ |date=2018-09-05 }}</ref> === Дин === Әрмәнстан Республикаһында христианлыҡ тарихы ныҡ бай, мәҫәлән Әрмән Дәүләте христиан динен Дәүләт һымаҡ иғлан иткән илдәр араһынан иң беренсеһе. Әммә бөгөн Әрмәнстан Республикаһының Конституцияһы буйынса Әрмәнстанда Дәүләт дине юҡ, әммә Әрмән Апостол Серкәүенең ижтимағи әһәмиәтлелеге танылған<ref>[http://www.president.am/ru/chapter1/ Әрмәнстан Конституцияһының 8.1 һанлы статьяһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106094619/http://www.president.am/ru/chapter1 |date=2012-11-06 }}</ref>, ул диндең яғына бөгөн ӘР 94,4 % халҡы тора. Ҡалғандары: езидтарҙың милли дине (40 000 кеше йәки 1,3 %), йәһүтлек (500—1000 кеше), ислам (Ереванда һәм Абовян районында 1000 кешенән артыҡ)<ref>[http://wiki.armenia.ru/wiki/Религия_в_Армении Әрмәнстан диндәре]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Әрмәнстандың тышҡы сәйәсәте == Әрмәнстан-бойондороҡһоҙ ил һәм үҙенең тыш сәйәсәтен үҙе алып бара. Әрмәнстандың тыш сәйәсәтен ӘР Президенты һәм Хөкүмәте аша алып барыла. Әрмәнстан Республикаһы 1991 йылда суверенитет ала һәм 1992 йылдың 2 мартында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на ҡабул ителә. Әрмәнстандың суверенитетын бөгөнгө көндә 1 генә ил танымай — [[Пакистан]]<ref>Әрмәнстанды Пакистан яғынан танымауы Ҡарабах проблемаһында, Пакистандың Әзербайжан яғында тороуо менән бәйле</ref>. Әрмәнстан Республикаһының вәкиләттәре һәм консуллыҡтары күп илдәрҙә бар. ӘР вәҡилләттәре таралыуына Әрмән халҡының бөтә илдәрҙә әрмән диаспоралары ҙур булыуы менән дә бәйле. Әрмәнстан Республикаһының вәҡилләтлеге киң булһала уның араһында әрмән халҡы тарихы факттарын ҡайһы бер күрше халыҡтары янынан танымау илдәр менән аралашыуына проблемалар яһай. Мәҫәлән ул Әрмән геноциды таныуы проблемаһы һәм Ҡарабах проблемаһы ошо проблема Әрмәнстандың Әзербайжан, Төркиә илдәре менән аралашыуында ауырлыҡ өҫтәй. Әрмәнстан Республикаһы бөгөн элекке СССР республикалары менән, Европа, Азия, Африка илдәре менән уңышлы аралашыуы күренә. Рәсәй Федерацияһы менән ӘР иң яҡын арала. Әйтәйек, Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәренең 102-се Ғәскәри базаһы — Гюмри ҡалаһында урынлашҡан. Унан башҡа РФ менән ҙур союзлыҡ арала торала-ӘР РФ яғынан күп халыҡ-ара геополитик, иҡтисади проекттарында ҡатнаша. Әрмәнстан Республикаһы ҡатнашҡан ойошмалар: * [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992 йылдың 12 февраленән), * [[Европа Советы]] (2005), * [[Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы]] (15.05.1992) һ. б. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == {{Commonscat|Armenia}} * {{книга |автор = Н. М. Лагов. Н. П. Карбасников. |заглавие = Армения: Очерк прошлого, природы, культуры и пр |часть = |оригинал = |место = Петроград |издательство = |год = 1915 |страницы = 144 |isbn = }} * {{книга |автор = Б. А. Алексеев, Н. Н. Алексеева, А. И. Даньшин, И. С. Зонн, И. С. Иванова, Е. Н. Самбурова, И. Е. Тимашев (авторы — составители) |заглавие = «Вся Азия. Географический справочник» |часть = |оригинал = |место = Москва |издательство = АСТ: Муравей |год = 2003 |страницы = |isbn = }} {{Яҡшы мәҡәлә|География}} {{Азия илдәре}} {{БДБ}} {{вс}} [[Категория:Әрмәнстан]] [[Категория:Ҡатнаш республикалар]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]] 7hv7hvlmwupxhm237qf7x9n594yjm6u Ғабдулла Туҡай 0 4929 1296422 1060028 2026-05-11T12:05:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296422 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Ғабдулла Туҡай |Төп исеме = {{lang-tt|Габдулла Тукай}} |Рәсеме = |Киңлек = 220px |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 26.04.1886 |Тыуған урыны = {{ТУ|Ҡазан губернаһы}} Ҡазан өйәҙе (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның {{ТУ|Арса районы}}) Ҡушлауыс ауылы |Вафат булыу датаһы = 15.04.1913 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Ҡазан губернаһы}} Ҡазан өйәҙе {{ВБУ|Ҡазан|Ҡазанда}} ҡалаһы |Поданлығы = {{Российская империя}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Татар теле|татар]] }} {{фамилиялаш|Туҡаев}} '''Ғабдулла Туҡай, Ғабдулла Мөхәмәтғариф улы Туҡаев''' ([[26 апрель]] [[1886 йыл]] — [[15 апрель]] [[1913 йыл]]) — шағир, [[Татарҙар|татар]] әҙәбиәте классигы, яңы заман татар әҙәбиәтенә һәм әҙәби теленә нигеҙ һалыусы, әҙәби тәнҡитсе һәм публицист. == Биографияһы == Ғабдулла Туҡай 1886 йылдың 26 апрелендә [[Ҡазан губернаһы]] Арса яғында Ҡушлауыс ауылында тыуа. Атаһы — ''Мөхәммәтғариф Мөхәммәтғалимов'' (1843—1886) Ҡушлауыс ауылы указлы муллаһы<ref name="nurullin">''Нуруллин И. З.'' Тукай / Авториз. пер. с тат. Р. Фиша. — М.: Молодая гвардия, 1977. — 240 с. с илл., портр. (Жизнь замечат. людей. Серия биографий. Вып. 5 (568)).</ref>, әсәһе — ''Мәмдүҙә'' (1864—1890) булған. Атаһы яғынан ҡартатаһы — ''Мөхәммәтғәлим'' шулай уҡ мулла булған, ә әсәһе яғынан ҡартатаһы — ''Зиннәтулла Әмиров'' (1829—1909<ref>[http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1883&Itemid=141 ''Рәсүлева З. Ә.'' Тукай эзләреннән. Казан: Тат. кит. нәшр., 1985. — 141 бит.] {{ref-tt}}</ref>) сығышы менән [[Башҡорттар|башҡорт]] булған һәм [[Ғәйнә]] улусының [[Барҙы (ауыл)|Ҡажмаҡты (Барҙы)]] ауылында тыуған<ref>''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. С.609.</ref><ref>{{мәҡәлә|автор= Сәлихов Ә. С.|заглавие= Туҡай һәм башҡорт әҙәбиәте|ссылка= |язык = |издание = [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]|тип = |год= 2011|том = |номер= 6|страницы= 107—112|doi= |issn=}}</ref><ref>{{статья|автор =[[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Иҙелбаев М. Х.]]|заглавие = Ике дуҫтың әҙәбиәт нуры|ссылка =|язык = ba|издание = [[Башҡортостан уҡытыусыһы (журнал)|Башҡортостан уҡытыусыһы]]|тип = |год = 2012|том = |номер = 6|страницы = 9—10|doi =|issn = }}</ref>, [[Солтанай (Барҙы районы)|Солтанай]] мәҙрәсәһендә белем алған<ref>Ислам на Урале: энциклопедический словарь / Коллект. автор. Сост. и отв. редактор — Д. З. Хайретдинов. — М.: Издательский дом «Медина», 2009. — 404 с., ил. — (Ислам в Российской Федерации; Вып. 5). С. 185.</ref>, Ҡушлауыста, һунынан Өсөйлөлә мулла була<ref name="nurullin" />. Улы дүрт ай ярымлыҡ булғас Мәхәмәтғариф хәҙрәт үлеп китә. Тол ҡалған Мәмдүдәне Сасна ауылына кейәүгә бирәләр. Бәләкәй Ғабдулланы ваҡытлыса аҫрамаға ауылда Шәрифә исемле фәкир бер ҡарсыҡҡа ҡалдыралар. Шағирҙың ғазаплы ауыр тормошо бына шулай башлана. Һуңыраҡ үҙ әсәһе яңы ғаиләһенә алып ҡайта. Шағирҙың «Иҫемдә ҡалғандар» автобиографик әҫәрендә ошо урында, сабый рәхәткә тарыны, тип иркен һулап ҡуяһың. Ләкин был рәхәт оҙаҡҡа бармай: әсәһе донъя ҡуя — Ғабдулла дөм йәтим ҡала. Сасна муллаһы йәтимде Өсөйлөгә, Ғабдулланың әсәһенең атаһына ҡайтарып бирә. Бында иһә үгәй өләсәй. Күп балалы ғаилә. «Үгәй өләсәйҙең алты күгәрсене араһында мин бер сәүкә булғанға, илаһам — мине йыуытыусы, иркәләнәм тиһәм — мине һөйөүсе, ашағым-эскем килһә — ҡыҙғаныусы бер ҙә булмаған, мине эткәндәр ҙә төрткәндәр…» Был дүртенсе ғаилә булды. Бәләкәй Ғабдулла бында аслыҡты һәм етемлекте татый. Олатаһы күрше ауылдарҙан икмәк һыныҡтары теләнеп алып ҡайтып, бабаларын аслыҡтан һаҡлай. Ә бер ваҡыт, [[Ҡазан]]ға барыусы бер ямсыға ултыртып, баланы йыраҡ билдәһеҙ сәфәргә оҙаталар. Теге ямсы Бесән баҙарына еткәс: «Аҫрарға бала бирәм, кем ала?»- тип ҡысҡырып йөрөгән. Халыҡ араһынан бер кеше сығып малайҙы үҙҙәренә алып ҡайта. Яңы биҫтә һөнәрсеһе Мәхәмәтвәли абзый менән Ғәззә абстай ана шулай малайлы булалар. Туҡай өсөн был — бишенсе оя. Бәләкәй Ғабдулла был ғаиләлә ике йыл ярым йәшәгәс, яңы ата-әсәһе сирләп китә һәм: «Беҙ үлгәс, был бала кем ҡулына ҡала, исмаһам, ауылына ҡайтарайыҡ…» — тип Өсөйлөгә оҙаталар. «Был ғаиләлә мине нисек ҡаршы алғандарынан, минән мәңгелеккә ҡотолдоҡ, тип уйлаған булғандар икәнен берергә була», — тип яҙа шағир. Тырыша торғас, малайҙы Ҡырлай ауылындағы ир балаһыҙ Сәғҙи абзыйға уллыҡҡа оҙаталар. Шулай алтынсы оя… Сабыйға Ҡырлай мәрхәмәтлерәк булып сыға. Бында Ғабдулла оҙағыраҡ йәшәй, хатта уҡырға йөрөй. Ҡырлай ауылында үҙенең киләсәк ижады өсөн бик күп рухи байлыҡ туплай. Туҡайҙың бала сағында Ҡырлайҙың тирә-яғында ҡара урман булған. Ул урманға Ҡырлай малайҙары менән ат көтөргә барыуҙар. Ундаға усаҡ янында әкиәтле, ябалаҡ тауыштары ишетелгән сихри төндәре. Таң атҡанда иҙрәп йоҡоға китеүҙәр, күккә ашҡан шыршылар, ҡайҙандыр малайҙарҙы күҙәтеп торған [[Шүрәле]] — былар барыһы ла һиҙгер күңелле,ҡәһәр менән имгәтелгән баланың рухын байыталар. Артабан Ғабдулланың бала сағы [[Уральск (ҡала)|Уральск]] ҡалаһында дауам итә. Атаһы яғынан туған әбеһенең ғаиләһенә, сауҙагәр Ғәлиәскәр Усмановтарға алына. Бында ул «Мотиғая» [[мәҙрәсә]]һенә уҡырға йөрөй. Бындағы тормош йәш Ғабдулланың рухына ҙур тәьҫир яһай. Туҡай, параллель рәүештә, өс йыллыҡ рус мәктәбендә белем ала. Мәҙрәсәлә [[ғәрәп теле|ғәрәп]], [[төрөк теле|төрөк]], [[фарсы теле|фарсы]] телдәрен яҡшы үҙләштергән малай кинәт кенә рус һәм Европа әҙәбиәте донъяһына сума. 1905 йылда Уральск ҡалаһында «Фикер», «Әл-ғаср әл-джәдид», «Уклар» беренсе татар гәзит-журналдары сыға башлай, Туҡай хеҙмәттәшлек итә, бик күп шиғыр-мәҡәләләре менән сығыш яһай. [[Рәсем:Cov harab-shurale1979.jpg|thumb|300px|left|Ғ. Туҡайҙың «Шүрәле» поэмаһы ғәрәп телендә, 1979 йыл.]] 1905 йылғы революция тулҡыны Уральскиға килеп еткәндә Туҡайға 19 йәш була. Революция биргән мөмкинлектән файҙаланып, Камил Мотиғый «Уралец» газетаһы нәшриәтен һатып ала. Туҡайҙың тормошонда яңы этап башлана. Ул хәреф йыйыусы булып эшкә керә. Большевиктар был типографияны листовкалар баҫтырыу өсөн файҙалана. Шуның йоғонтоһонда Туҡай ҡыйыу публицистик мәҡәләләр менән сығыш яһай. «Әл-ғаср әл-джәдид» журналында шиғырҙары баҫыла. Туҡайҙың хыялында сатирик журнал сығарыу. 1906 йылда «Уҡлар» журналы сыға башлай, редакторы — Туҡай. Ҡыҫкаһы ул үҙ диңгеҙенә сума, типографияла көнө-төнө эшләй, шиғыр-мәҡәләләр яҙа, тәржемә итә. Уральск шағиры Туҡайҙы [[Ҡазан]]да, [[Ырымбур]]ҙа, [[Санкт-Петербург]]та яҡшы беләләр. 1907 йылда Туҡай Ҡазанға юллана. Бында «Әл-ислах» гәзитендә, «Яшен» журналында актив ҡатнаша. 1910 йылда «Ялт-йолт» сатирик журналы сыға башлай. Туҡай бөтөн көсөн ошо журналға бирә. «Шәреҡ" клубында халыҡ ижады буйынса лекциялар уҡый, концерттарҙа ҡатнаша. 1913 йыл башында шағирҙың сәләмәтлеге ныҡ ҡаҡшай, ләкин ул ижад эшен ташламай. 15 апрелдә Туҡайҙың ғүмере өҙөлә. Ҡазан быға ҡәҙәр бындай күп халыҡлы йыназаны күргәне булмай. Ауыл-ҡала мәҙрәсәләрендә уҡытыу туҡтатыла. Туҡайҙы Ҡазандың Яңы биҫтә зыяратында ерләйҙәр. [[Рәсем:Tukay-gabdulla.jpg‎|thumb|200px|right| Ҡазандың Яңы биҫтә зыяратында Ғабдулла Туҡай ҡәбере.]] == Хәтер == * 2019 йылдың 18 апрелендә Өфөлә [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры|«Нур» татар дәүләт театры]] ҡаршыһында Ғабдулла Туҡайға һәйкәл асылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1299288/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 18 апрель]{{V|18|04|2019}}</ref>. * Ғабдулла Туҡай исемендәге Татарстан дәүләт премияһы * Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы * Ҡазан ҡалаһының Ғабдулла Туҡай урамы * [[Ҡазан]] ҡалаһының Ғабдулла Туҡай майҙаны * Ҡазан метроһының Ғабдулла Туҡай майҙаны станцияһы * [[Өфө]] ҡалаһының Туҡай урамы * [[Туҡай районы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|94122}}{{V|23|04|2021}} * [http://www.gabdullatukay.ru/tat/ Ғабдулла Туҡай сайты]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-tt}} * [http://tukay.ucoz.ru/ Ғабдулла Туҡайға бағышланған рәсми булмаған сайт]{{ref-tt}} * [http://kitapxane.at.tt/autors/tuqay/ Китапханала әҫәрҙәр]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kitapxane.at.tt/authors/tuqay/isemdae_qalghannar Ғабдулла Туҡайҙың автобиографияһы: Иҫемдә ҡалғандар]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-tt}} * [http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai Ғабдулла Туҡай әҫәрҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312063427/http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai |date=2007-03-12 }} {{вс}} [[Категория:Татар яҙыусылары]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай]] [[Категория:Татарстан йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Татар шағирҙары]] thrak4gi502kw8iplt2pvoc1cnal5d0 Әптек 0 12123 1296585 1234573 2026-05-12T06:32:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296585 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әптек |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әптек |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 29 | lat_sec = 51 |lon_deg = 56 | lon_min = 16 | lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ишембай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл Советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы (Ишембай районы) |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 243 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453220 |почта индекстары = |телефон коды = 34794 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80231875007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әптек''' ({{lang-ru|Аптиково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 243 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы (Ишембай районы)|Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы]] составына инә. Почта индексы — 453220, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231875007. == Исеме == Әптек ауылына исем нигеҙ һалыусы — Әптек исеме менән бирелгән. Уның һәм ғаиләһенең килеп сығышын асыҡлау мөмкин булмай. == Тарихы == [[Аҙнай улусы|Азнайҙарҙың]] тораҡ пункты. Нуғай юлы Юрматы улусы башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалынған, 1795 йылдан Әбдүк/Әбтүк исеме аҫтында билдәле<ref>{{книга|автор=|заглавие=[[Ишимбайская энциклопедия]]|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы=72|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}</ref>. 1795 йылда 32 ихатала 191 кеше йәшәй, IX ревизия буйынса 1850 йылда 56 ихата һәм 482 кешеһе була, ә 1865 йылда 96 ихатала 503 кеше була. Малсылыҡ, умартасылыҡ (беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған), ер эшкәртеү, тәгәрмәстәр, саналар эшләү менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлә; шөғөлдәре араһында урман кәсептәре, септә һуғыу бар. 20-се йылдарҙан һуң хәҙерге атамаһы. 1920 йылда 174 йорт хужалығында 857 кеше йәшәгән. Яңы Әптеҡ исемле бүлендек ауыл 1920 йылдан һуң барлыҡҡа килә. [[XIX быуат]]тың 30-сы йылдары аҙағында 179 ир-ат һәм 160 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 50 ихатаға 674 ат, 502 һыйыр, 99 һарыҡ, 178 кәзә тура килә. Ауыл халҡы үҙ хужалығында 200 умарта һәм 90 солоҡ тотҡан. 1842 йылда 232 бот көҙгө һәм 1460 бот яҙғы иген сәселгән<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=ru|url=https://vk.com/wall-142347974_288|title=ИСТОРИЯ ЮРМАТИНСКИХ СЕЛ И ДЕРЕВЕНЬ. Выпуск:.. {{!}} Юрматы ырыуы тарихы {{!}} ВКонтакте|website=vk.com|access-date=2021-07-22}}</ref>. 1757 йылда ауылда [[Пруссия]]ға ҡаршы Рус походында ҡатнашыусы Әбүбәкер Таһиров йәшәй. 1815 йылда Әбүбәкер Таһировтың вариҫтары [[Әбүбәкер]] ауылын ([[Стәрлебаш районы]], хәҙер Сарайсы ауылы составына инә) нигеҙләйҙәр. 1816 йылда Әбүбәкерҙең ағаһы Аҡҡүзә Таһиров Әптек ауылында теркәлгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vk.com/wall-142347974_667|title=Происхождение Абубакирово На современной.. {{!}} Юрматы ырыуы тарихы {{!}} ВКонтакте|website=vk.com|access-date=2021-07-22}}</ref>. 1917 йылдағы революцияға тиклем училище эшләгән. 1839 йылда [[Париж]]ды алыуҙа ҡатнашҡан 12-се полктан [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылдағы Ватан һуғышы]] ветерандары тере булалар: * [[зауряд]]-[[хорунжий]] Мөхәмәт Әлимбәтов; * Иҫәнюл Аллағолов; * Яхья Кейеккузин; * Ишҡол Ҡуҫыҡҡолов<ref name="автоссылка1" /> Ауыл эргәһендә [[Бура мәҙәниәте]] тораҡ пункты табылған. [[Бура мәҙәниәте]], [[бронза быуаты]]ның [[археологик мәҙәниәт]]е. Б. э. т. 2-се мең йыллыҡты 2-се яртыһы — б.э.т. I мең йыллыҡ башы тип даталана<ref name="автоссылка1" />. == Хәҙерге осор == Ауылда башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|96135}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||857|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||708|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||646|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||292|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||295|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||243||135||108||55,6||44,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса халыҡтың күпселеге [[башҡорттар]] (98 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Динамика численности населения Аптиково.png|центр|827x827px|мини|Составил Азамат Султанов]] == Географик урыны == Ауыл эргәһенән [[Һәләүек]] йылғаһы һәм уның ҡушылдығы [[Кәшәләк]] ағып үтә. Совет осоронда [[Һәләүек]] йылғаһы быуылған була. Һыуһаҡлағыстың параметрҙары: V — 175 мең м³, S — 0,09 км². Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> * Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 23 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Сәлих (Ишембай районы)|Сәлих]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 30 км. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000005.html «Налог Белешмәһе» системаһында Әптек ауылы]</ref>: * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Береговая}}) * Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru|улица Заки Валиди}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}}) == Иҡтисады == Тарихи яҡтан малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек киң таралған. [[XIX быуат]]тың 30-сы йылдары аҙағында 179 ир-ат һәм 160 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 50 ихатаға 674 ат, 502 һыйыр, 99 һарыҡ, 178 кәзә тура килә. Ауыл халҡы үҙ хужалығында 200 умарта һәм 90 солоҡ тотҡан. 1842 йылда 232 бот көҙгө һәм 1460 бот яҙғы иген сәселә<ref name="автоссылка1"/>. Совет осоронда [[С. Юлаев]] исемендәге колхоз эшләгән. == Билдәле кешеләре == * [[Усманов Хәбибулла Хәсән улы]] ([[1913 йыл]]<ref name="УСМАНОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2135-usmanov-khabibulla-khasanovich?Itemid=104 УСМАНОВ]</ref> — [[2 февраль]] [[1945 йыл]]<ref name="УСМАНОВ" /><ref name="Усманов Хабибулла Хасанович">[https://vk.com/wall-13317567_24402 Усманов Хабибулла Хасанович]</ref>) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944) кавалеры<ref name="УСМАНОВ" />. [[Маҡар районы]] [[Әптек]] ауылында тыуған * [[Ғәбитова Тамара Зәйләғи ҡыҙы]] ([[10 май]] [[1937 йыл]]) — БАССР-ың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987) == Репрессияланған ауыл кешеләре == [[Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы]] репрессияланған әптектәр тураһында мәғлүмәт килтерә: * ''Ильясов Ильяс Ҡыҙрасович''. 1904 йылда Башҡортостандың Ишембай районы, Әптек ауылында тыуған; башҡорт; башланғыс белеме; партияһыҙ; колхозсы. 1937 йылдың 30 октябрендә ҡулға алына. 58-8-се статья буйынса хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары: Үлем язаһы. 1937 йылдың 28 ноябрендә атып үлтерелә, 1989 йылдың ноябрендә аҡлана<ref>[http://lists.memo.ru/d14/f299.htm Списки жертв<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131112033/http://lists.memo.ru/d14/f299.htm |date=2011-01-31 }}</ref> * ''Исламов Ғүмәр Иҫәнғолович''. 1877 йылда Башҡортостан, Ишембай районы, Әптек ауылында тыуған; башҡорт; наҙан; партияһыҙ; яңғыҙаҡ крәҫтиән. 1931 йылдың 29 апрелендә ҡулға алына. 58-10, 58-11-се статья буйынса хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары: 5 йылға иркенән мәхрүм итеү. 1989 йылдың июлендә аҡлана<ref>[http://lists.memo.ru/d14/f390.htm Списки жертв<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131112739/http://lists.memo.ru/d14/f390.htm |date=2011-01-31 }}</ref> * ''Латыпов Сәғит Латыпович''. 1851 йылда Башҡортостандың Маҡар районы, Әптек ауылында тыуған; башҡорт; наҙан; партияһыҙ; яңғыҙаҡ крәҫтиән. 1931 йылдың 4 июнендә ҡулға алына: 58-10, 58-11-се статья буйынса хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары: 10 йылға иркенән мәхрүм итеү. 1989 йылдың 9 ноябрендә аҡлана<ref name="lists.memo.ru">[http://lists.memo.ru/d19/f456.htm Списки жертв<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131144638/http://lists.memo.ru/d19/f456.htm |date=2011-01-31 }}</ref>. * ''Үмәрбаев Ширияздан Нурғәлеевич''. 1906 йылда тыуған, Йәшәгән: Башҡорт АССР-ы, Ишембай районы, Әптек ауылы. Хөкөм ителә: 1934 йылда. Хөкөм ҡарары: кулакка сығарыла<ref>[http://lists.memo.ru/d33/f239.htm Списки жертв<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201003003/http://lists.memo.ru/d33/f239.htm |date=2011-02-01 }}</ref> * ''Хәмитов Миңлебай Хәмитович''. 1893 йылда БАССР-ҙың Маҡар районы Әптек ауылында тыуған; башҡорттар; наҙан; партияһыҙ; яңғыҙаҡ крәҫтиән. 1931 йылдың 6 июнендә ҡулға алына: 58-10, 58-11-се статьялар буйынса хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары: 10 йылға иркенән мәхрүм итеү. 1989 йылдың 9 ноябрендә аҡлана<ref name="lists.memo.ru"/>. * ''Хөсәинов Ағзам''. 1874 йылда БАССР-ҙың Маҡар районы Әптек ауылында тыуған; башҡорт; тулы булмаған урта белемле; партияһыҙ; мулла. 1931 йылдың 12 авгусында ҡулға алына: 58-2 статья буйынса ғәйепләнә: 3 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә. 1989 йылдың 9 авгусында аҡлана<ref name=autogenerated1>[http://lists.memo.ru/d35/f162.htm Списки жертв<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201014533/http://lists.memo.ru/d35/f162.htm |date=2011-02-01 }}</ref> * ''Хөсәинов Ғүмәр Ғәниевич''. 1901 йылда БАССР-ҙың Маҡар районы Әптек ауылында тыуған; башҡорт; наҙан; партияһыҙ; колхозсы. 1931 йылдың 10 сентябрендә ҡулға алына. 1931 йылдың 23 сентябрендә аҡлана<ref name=autogenerated1 /> == Сығанаҡтар == <references/> == Һылтанмалар == * [https://www.gosspravka.ru/02/026/000005.html «Налог Белешмәһе» системаһында Әптек ауылы] * {{ВКонтакте|aptikovo001|Әптек ауылы мәҙәниәт йорто}} * {{БЭ2013|96135}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ишембай районы ауылдары}} [[Категория:Ишембай районы ауылдары]] [[Категория:Һәләүек буйындағы тораҡ пункттар]] 97gnysznksk1sx8y9aylq5q0rpz0kdc Ҡарағат 0 14373 1296484 576102 2026-05-11T17:32:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296484 wikitext text/x-wiki {{таксон | name = Ҡара ҡарағат | image file = Blackcurrant 1.jpg | image title = Ҡара ҡарағат | image descr = Үҫемлектең дөйөм күренеше | regnum = Үҫемлектәр | parent = Ribes | rang = Вид | latin = Ribes nigrum | author = [[L.]], 1753 | syn = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ribes nigrum | commons = Category:Ribes nigrum | iucn = | itis = 24488 | ncbi = 78511 | eol = 583204 | grin = 31845 | ipni = 792873 }} '''Ҡара ҡарағат''' ({{lang-la|Rí́bes ní́grum}}) — крыжовниктар (''Grossulariaceae'') ғаиләһенәге [[ике өлөшлөләр]] тәртибендәге ҡара төҫтәге әскелтем емешле ҡыуаҡ һәм шуның [[емеш]]е. Ҡарағатты аҙыҡ урынына ҡулланалар: ҡайнатма, желе, ҡаҡ, сироп һәм ҡарағат винаһы етештерәләр. == Ботаник яҙма == {{Биофото|281 Ribes nigrum.jpg|left|ш=225|{{Бот.илл.|4}}}} 1—2 м бейек үҫемлек. Йәш үҫентеләре ҡабарып торған тоноҡ япраҡлы; ҡартайғандары көрән төҫлө. [[Япраҡ]]тары осло ҡырыйлы 3—5 (12-гә тиклем) см; өс йышыраҡ бишбармаҡлы өсмөйөш формаһында. Сәскәлеге 3—5 (йышырыҡ 8) см оҙонлоҡта, 5—10 сәскәле. [[Емеш]]е — йәшкелт ҡара-ҡусҡыл төҫтәге 1 см диаметрға тиклем ашарға яраҡлы еләк. Майҙа сәскә ата, июль айында емеш бирә. == Әҙәбиәт == * Вавилов А. С. Чудо-ягода. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 94. — О смородине лежачей, или моховке. * Турова А., Сапожникова Э. О пользе чёрной смородины. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 92-93. == Һылтанмалар == * [http://flower.onego.ru/kustar/ribers.html Ҡарағат] ЭДСР сайтында {{ref-ru}} * [http://gardenweb.ru/article/?c=chernaya-smorodina Ҡара ҡарағат сорттары тасуирламаһы]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} {{botanics-stub}} [[Категория:Евразия флораһы]] [[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]] [[Категория:Еләк культуралары]] [[Категория:Емеш биреүсе ҡыуаҡтар]] [[Категория:Баллы үҫемлектәр]] [[Категория:Дарыу үҫемлектәре]] l0hrxrxv4mp4xpt5br1n9u5mu3gjhep Үрге Туғыҙаҡ 0 17863 1296527 1217147 2026-05-12T00:53:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296527 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Үрге Туғыҙаҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 98 |Площадь бассейна = 2590 |Бассейн = [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Туғыҙаҡ |Местоположение устья = һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Үрге Туғыҙаҡ''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Туғыҙаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км. == Тасуирламаһы == Үрге Туғыҙаҡ йылғаһы — далаларға хас йылға. Уның үҙәне бормаланып ята, ҡайһы берҙә ҡамыштар араһынан күренмәй ҙә ята. Ярҙары ишелеүсән тоҡомдарҙан тора: балсыҡ, балсыҡлы-ҡомло тупраҡ. Урмандар юҡ, һирәк кенә талдар осрай. Йылғала быуалар һәм ятыуҙар күп. Төбө ләмле. Йәй тәлмәрйен тәңкәһе баҫа, сөнки Үрге Туғыҙаҡ — яй, ағым тиҙлеге секундына 0,2–0,3 м. Йылға киңлеге 3,5–4 метрға етә. [[Варна районы]] биләмәһендә Үрге Туғыҙаҡ ҡеүәтләнә, киңәйә, сөнки ваҡ йылғалар һәм шишмәләр күпләп ҡоя<ref name="Река Верхний Тогузак">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/verhniy_toguzak_reka/ Река Верхний Тогузак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402230455/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/verhniy_toguzak_reka/ |date=2019-04-02 }}</ref>.. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195289|title=РФ һыу реестры: Үрге Тогызак}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200001246 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200124 * Бассейн коды — 14.01.05.002 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип аңлата: <blockquote>По именованию кочевавшей по этим рекам родовой группы тогузак, или тугызак, известной как у башкир, так и казахов в составе табынцев. Тугызак — тюркское мужское имя (тугыз — «десять», -ак — именной аффикс) давалось родившемуся в семье девятым.</blockquote> <ref>Шувалов Н.И. Тогузак// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Фаунаһы == Үрге Туғыҙаҡ йылғаһы балыҡҡа бай: [[шамбы]], [[суртан]], [[сабаҡ]], карп, [[ташбаш]], [[ҡорман]] тереклек итә. Бигерәк тә утыпшы (батҡан ағас), соҡор, плотиналар булған урындарҙа балыҡ мул. Һыу ҡоштарынан: [[өйрәктәр]], [[ҡаҙ]]ҙар, [[торналар]], [[селән]]дәр йәшәй. Яр буйындағы [[әрәмә]]лектәрҙә [[ондатра]], [[үрғуян]], [[ҡарһаҡ|ҡарһаҡ төлкө]], янут кеүек эт көн итә<ref name="Река Верхний Тогузак"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} * Река Верхний Тогузак [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/verhniy_toguzak_reka/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402230455/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/verhniy_toguzak_reka/ |date=2019-04-02 }} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н.И. Тогузак// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Тубыл йылғаһы башынан алып Уй йылғаһы тамағына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] pkjar55tw52lmacgmcoaodj3h91xtzi Ғимат 0 17867 1296424 1163972 2026-05-11T13:02:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296424 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ғимат |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 21 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Тубыл (йылға)|Тубыл йылғаһы]], Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Увелька]] йылғаһын индермәйенсә |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]], Ҡурған өлкәһе, [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Ғимат''' — {{lang-ru|Иматка}}[[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]], [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тубыл (йылға)|Тубыл йылғаһы]], Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Увелька]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195308|title=РФ һыу реестры: Иматка}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000768 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200076 * Бассейн коды — 14.01.05.002 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән һәм үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә был гидронимға шундай аңлатма бирә: ''Иматка, речка, левый приток Уя, Уйский район.От распространенного в прошлом у башкир древнего тюркского мужского имен Имат, Иматяс''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Ергалаш[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Гидроним башҡорт телендәге Ғимат-Имат (Ғимай, Ғимаҙи, Ғималетдин исемдәрен халыҡсан әйтеү варианттары) исеменән килеп сыҡҡан һәм йыш ҡына осрағанса, тәүге "Ғ" өнө төшөп ҡалған <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 39-сы бит</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с. * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 39-сы бит * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] la86iqp3qyo6jdztzmnc8yw45eobyfa Ҡомарҙы 0 17871 1296499 1164078 2026-05-11T19:50:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296499 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡомарҙы |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 21 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй йылғаһының]] инешенән тамағына тиклем, [[Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 389 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡомарҙы''' ({{lang-ru|Каморза}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Ҡомарҙы йылғаһы [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй йылғаһының]] уң ярына тамағынан 389 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы, [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195307|title=РФ һыу реестры: Каморза}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000737 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200073 * Бассейн коды — 14.01.05.002 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Ҡомарҙы (Каморза) атамаһының килеп сығыуы былай аңлата:''Камарза, река, правый приток Уя, бассейн Тобола, Уйский район. От распространенного у башкир древнего тюркского мужского имени Камарзы — «жадный», «пристрастный»''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Н. И. Шуваловтың атама ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тигәне ысынбарлыҡҡа тап килмәүе ихтимал, әммә уның гидроним башҡорт телендәге ''ҡомар'' тигән һүҙҙән икәнен күрһәтеүе ҡиммәт. «Башҡорт теленең һүҙлеге» ошондай аңлатма бирә: * '''''Ҡомар''''' : ** нимәгә ҡараталыр ярһыу теләк, дәрт, мауыҡ; ** нимә менәндер ныҡ мауыҡҡан, әүәҫ (кеше); ** мал өсөн, байлыҡ өсөн бөтә көстө һалыу, нәфсе<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 674-се бит</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 674-се бит * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Тубыл йылғаһы башынан алып Уй йылғаһы тамағына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Уй йылғаһы ҡушылдыҡтары]] 54dugkhx90j472ycb9oetszdbh4z0nc Ҡараһыу (Бирһыуат ҡушылдығы) 0 17878 1296485 1164048 2026-05-11T17:38:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296485 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡараһыу (Ҡарауй) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 30 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Тубыл (йылға)|Тубыл йылғаһы]], Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Увелька]] йылғаһын индермәйенсә |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Берсуат]] йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]], Ҡурған өлкәһе, [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} {{бм|Ҡараһыу}} '''Ҡараһыу''' ({{lang-ru|Карауй (Карасу)}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Бирһыуат]] йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тубыл (йылға)|Тубыл йылғаһы]], Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Увелька]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195325|title=РФ һыу реестры: Карауй (Карасу)}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000263 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200026 * Бассейн коды — 14.01.05.002 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Атаманың башҡорт телендәге ''ҡара'' һәм ''һыу'' һүҙҙәренән килеп сыҡҡанлығы бәхәсһеҙ. ''Һыу'' һүҙе урыҫ телендә ''уй'' булып ишетелеүе лә мөмкин. Шунан Карауй булып та киткәндер. Силәбе өлкәһендә, әйткәндәй, Ҡараһыу гидронимы 4 төбәктә осрай. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:''Карасу, четыре речки, левый приток Увельки (территория города Пласта), бассейн Уя; левый приток Большого Кизила (Кизильский район.), бассейн Урала; правый приток Берсуат (Брединский район), бассейн Тобола; левый приток Нижнего Тогузак (Варненский район); озеро, Нагайбакский район. У тюрков так называются степные немноговодные речки и озера, питающиеся родниковыми водами''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, атама йылғаның һай булыуына ишара итә. Ҡара+һыу тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма "БАССР-ҙың топонимик һүҙлеге"ндә лә бирелә <ref>Словарь топонимов Башкирской АССР. - Уфа, 1980, - с. 89</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} == Сығанаҡтар == *Словарь топонимов Башкирской АССР. - Уфа, 1980, - 89-сы бит * Шувалов Н. И.  От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Тубыл йылғаһы башынан алып Уй йылғаһы тамағына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡаҙағстан йылғалары]] b4auqpadkmca55tgrh72yrdgg3i1km8 Ҡоро Ҡомарҙы 0 17895 1296503 1164155 2026-05-11T20:11:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296503 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡоро Ҡомарҙы |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 11 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Ҡомарҙы]] йылғаһының һул ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]], Ҡурған өлкәһе, [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡоро Ҡомарҙы''' ({{lang-ru|Сухая Каморза}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Ҡоро Ҡомарҙы [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]], [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡомарҙы]] йылғаһының һул ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195315|title=РФ һыу реестры: Сухая Каморза}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000744 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200074 * Бассейн коды — 14.01.05.002 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == [[Ҡомарҙы]] ({{lang-ru|Каморза}}) атамаһының килеп сығыуын Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата:''Камарза, река, правый приток Уя, бассейн Тобола, Уйский район. От распространенного у башкир древнего тюркского мужского имени Камарзы — «жадный», «пристрастный»''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә: *'''''Ҡомар''''' : **нимәгә ҡараталыр ярһыу теләк, дәрт, мауыҡ; ** нимә менәндер ныҡ мауыҡҡан, әүәҫ (кеше); **мал өсөн, байлыҡ өсөн бөтә көстө һалыу, нәфсе <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 674-се бит</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Тубыл йылғаһы башынан алып Уй йылғаһы тамағына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 0ptath2yxt5emdvemedybqqqqzn9rv0 Ғөмбәй 0 18834 1296433 1163975 2026-05-11T15:10:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296433 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ғөмбәй |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 202 |Площадь бассейна = 4490 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Яйыҡ]] йылғаһының һул ярына тамағынан 2116 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ғөмбәй''' — {{lang-ru|Гумбейка}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Ғөмбәй йылғаһы [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Нуғайбәк районы|Нуғайбәк]] һәм [[Агаповка районы|Агаповка]] райондары<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Яйыҡ]] йылғаһының һул ярына тамағынан 2116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 202 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186463|title=РФ һыу реестры: Гумбейка}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001762 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200176 * Бассейн коды — 12.01.00.003 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Ҡомарҙы (Каморза) атамаһының килеп сығыуы былай аңлата:''Гумбейка (Гунбейка), река, правый приток Урала; железнодорожная станция, поселок, Агаповский район; Гумбейский, поселок, Нагайбакский район.На планекарте Уфимской провинции 1736 г. значится река Гунбея. Топоним образован древним тюркским мужским именем Гумбей, Гунбей или Гунбай, -ка — суффикс''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote> "Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә Ғөбәй исеме күрһәтелә. Бәлки уның Ғөмбәй тигән әйтелеше лә булғандыр <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 38-се бит</ref>. Шул уҡ ваҡытта Гөнбәй тигән исем булған булыуы ла ихтимал. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == *Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 38-се бит *Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 1cfkewo1xpy8xb9f4u7wmz9yacvcus8 Ҡуҙыбәк 0 18854 1296513 1164194 2026-05-11T22:23:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296513 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡуҙыбәк |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 30 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Еңгәкәй]] йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡуҙыбәк''' ({{lang-ru|Казьба (Куйсак)}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Агаповка районы|Агаповка]], [[Ҡыҙыл районы|Ҡыҙыл]] райондары<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Еңгәкәй]] йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186401|title=РФ һыу реестры: Ҡуҙыбәк(Куйсак)}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001878 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200187 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды ''ҡуй'' һүҙе менән бәйләй: Куйсак, речка, правый приток Зингейки, бассейн Урала; поселок, Агаповский район.От распространенного у башкир и казахов мужского имени Куйсан, Куйбак в значении «хозяин овец» (куй — «овца», -сан, -бак словообразовательный аффикс). Имя связано со скотоводческим бытом народа и содержит указание на род деятельности Куйсак — измененная в речи форма<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Топонимдар белгесе был осраҡта атаманы малсылыҡ, атап әйткәндә һарыҡ малы менән бәйләп, хәҡиҡәткә бик яҡын яҙма ҡалдырған. Урыҫ телендәге яҙылышына ({{lang-ru|Казьба}}) ҡарап та, башҡорт исемдәрен барлап та гидронимдың Ҡуҙыбәк (Ҡузыбәк) тигән антропонимдан килеп сыҡҡанын аңларға була. ''Ҡуҙы'' - һарыҡ бәрәсе. Йәғни, атама Ҡуҙы+бәк (ныҡ) тигән һүҙҙәрҙән хасил булған <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 70-се бит.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 692-се бит * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 70-се бит. * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 2ga6d18jnicvv7ns7p97h6ap9j4vjwr Ҡаработаҡ (Һөйөндөк ҡушылдығы) 0 18858 1296462 1164024 2026-05-11T16:58:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296462 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡаработаҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 16 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Һөйөндөк (йылға)|Һөйөндөк]] йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Ырымбур өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡаработаҡ''' ({{lang-ru|Карабутак}} - [[Рәсәй]]ҙәге йылға. == Географияһы == Ҡаработаҡ йылғаһы [[Ырымбур өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Һөйөндөк (йылға)|Һөйөндөк]] йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186502|title=РФ һыу реестры: Карабутак}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002516 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200251 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды былай аңлата: Кара-Бутак, речка, от казахских слов: кара — древний тюркский термин, означающий здесь не цвет «черный», а землю, и указывает на источник питания из земли, т. е. на питание грунтовыми водами, булак, бутак — «источник», «ветвь», «протока», «рукав реки», иногда «река». Означают «река, выходящая из земли».<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] pky8mmy895scd9wflwgnez5upe9qocs Ҡарағайлы (Төйәләҫ ҡушылдығы) 0 18859 1296483 1164045 2026-05-11T17:30:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296483 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡарағайлы |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 28 |Площадь бассейна = 144 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ]] йылғаһының уң яры тамағынан 27 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡарағайлы''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылғаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ]] йылғаһының уң яры тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км. == Этимологияһы == [[Силәбе өлкәһе]] географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] Ҡарағайлы топонимын былай аңлата: <blockquote>Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Карагай, Карагайлы-Аят, Карагайка, Карагайский, Карагайское, Карагайская, Карагай-Илга, Карагай-Куль, Карагай-Таш, Карагай-Тау, Карагай-Тюбе, Карагайлы-Сухая, Карагайские горы, Карагайский рудник, Карагайская высота — более двадцати названий рек, озер, гор, высот, болот, пещер, урочищ в разных районах области, а по ним и селений. Образованы тюркским словом карагай — «сосна», «сосновый бор», «сосняк» и словами, обозначающими географические объекты: река, озеро, гора. Слово карагай связано и с тотемическими представлениями древних башкир и утвердилось позднее как личное мужское имя и именования родоплеменных групп и их подразделений. Отдельные из них, возможно, отображены в топонимах.»<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote>. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186493|title=РФ һыу реестры: Ҡарағайлы}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002172 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200217 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Баймаҡ районы йылғалары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} 8987z46lpxyx47cazmq5nk6vmlcx6y7 Ҡыпсаҡ (Ильяс ҡушылдығы) 0 18863 1296516 1164200 2026-05-11T22:37:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296516 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡыпсаҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 30 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Ильяс]] йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡыпсаҡ''' ({{lang-ru|Кипчак}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Ҡыпсаҡ йылғаһы [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл районы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Ильяс (йылға)|Ильяс]] йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186407|title=РФ һыу реестры: Кипчак}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002257 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200225 * Бассейн коды — 12.01.00.003 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Ҡомарҙы (Каморза) атамаһының килеп сығыуы былай аңлата:''Кипчак, речки, левый приток Ильяски, бассейн Урала. От наименования казахского рода, обитавшего в бассейне реки. В прошлом входил в многочисленный тюркоязычный народ, отдельные группы которого вошли в состав казахских и башкирских племен''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Был осраҡта Н.И. Шувалов Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе тарихы буйынса бер аҙ хилафлыҡ индергән. Әммә гидронимдың ырыу атамаһынан икәнен дөрөҫ күрһәткән. == Шулай уҡ ҡара == * [[Башҡорт ҡәбиләләре]] *[[Ҡыпсаҡтар]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == * Р. Г. Кузеев. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М.Наука, 1974 (рус.) * Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М. Наука, 1974 (рус.) * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] mslxym132di6ihjf2mcn8kcr5ytfhm9 Ҡайраҡлы (йылға) 0 18865 1296436 1163982 2026-05-11T15:50:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296436 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡайраҡлы |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 22 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Һөйөндөк]] йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Ырымбур өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} {{БМ|Ҡайраҡлы}} '''Ҡайраҡлы''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Ырымбур өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Һөйөндөк]] йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км. == Этимологияһы == Ҡайраҡлы атамаһы йылғаның яр буйында ҡайраҡ итеп ҡулланылған ҡайраҡ таштар булыуы менән бәйле булырға мөмкин. [[Силәбе өлкәһе]] географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] Ҡайраҡлы топонимын былай аңлата: <blockquote>Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Кайракта, речка, правый приток Большой Караганки, бассейн Урала; железнодорожная станция, Карталинский район. В основе названия по одному толкованию казахское слово кайрак — «точильный камень», «брусок», т. е. «место с точильными камнями». Здесь добывали камень для изготовления точильных брусков. Автор словаря топонимов Казахстана Е. Койчубаев считает, что название характеризует вязкость грунта дна речки и образовано казахским слов каир — «вязкое», -акты — словообразовательная частица.»<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote>. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186458|title=РФ һыу реестры: Крыкла (Каирак-Кла)}}</ref>: - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002578 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200257 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} i9daic96ep3nn1ag1003l0vvalybcn7 Һыуботаҡ 0 18888 1296570 1164458 2026-05-12T03:50:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296570 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Һыуботаҡ |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 18 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Ғөмбәй]] йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Һыуботаҡ''' ({{lang-ru|Субутак}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Һыуботаҡ йылғаһы [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Ғөмбәй]] йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, [[Магнитогорск һыуһаҡлағысы]]нан [[Ерекле һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186404|title=РФ һыу реестры: Субутак}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001847 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200184 * Бассейн коды — 12.01.00.003 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: ''Субутак, речка левый приток Гумбейки, бассейн Урала; железнодорожная станция, поселок, Агаповский район.Название казахское, в переводе означает «водная ветвь, протока», «водный источник», где су — «вода», бо(у)так — «источник», «ветвь», «протока». Название, типичное для небольших степных речек, питающихся родниковыми водами''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, йылға атамаһы ''Һыу'' һәм ''Ботаҡ (һыу тармағы)'' тигәндән килеп сыҡҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} 5z9jh2e25rhqga1qjqelzezzxj2coxb Ҡыҙыл Селек (йылға) 0 18896 1296521 1164217 2026-05-11T23:43:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296521 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡыҙыл Селек (Тимирҡуна) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 62 |Площадь бассейна = 1590 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Ғөмбәй]] йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} {{БМ|Ҡыҙыл Селек}} '''Ҡыҙыл Селек''' ({{lang-ru|Тимиркуна (Кзыл-Чилик)}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Нагайбәк районы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылғаның башы Яңы Ауыл ([[Париж (Силәбе өлкәһе)|Париж]]) янында. Тамағы [[Фершампенуаз (Силәбе өлкәһе)|Фершампенуаз]] ауылы янында. Йылға [[Ғөмбәй]] йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км, һыу бассейны майҙаны — 1590 км². * Ҡыҙыл Селек йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк [[Тимер Еңгәй]] йылғаһы ҡушыла. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186393|title=РФ һыу реестры: Тимиркуна (Кзыл-Чилик)}}</ref>: — Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001793 — Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200179 — Бассейн коды — 12.01.00.003 — ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 — ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == [[Силәбе өлкәһе]] географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] Ҡыҙыл Селек топонимын былай аңлата: <blockquote> Кизил-Чилик, река, левый приток Гумбейки, бассейн Урала, поселок, гора, Нагайбакский район. село, Карталинский район. Кизил-Чилик — «река, где растет красная ива» (кызыл — «красный», чилик — «мелкий кустарник из рода ивы, мелкая ива»). Речка Сухая, левый приток Зингейки, прежде именовалась тоже Кизил-Чилик, ее название перешло на село Кизилчилик Карталинского района. <ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Йылға тарихи Башҡортостан ерҙәре аша аға, һәм был атама, әлбиттә, башҡортсанан, «''Ҡыҙыл''» һәм «[[Селек]]» һүҙҙәренән сыҡҡан. Селек иһә тал төрө түгел, ә ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған ҡыуаҡлыҡ ({{lang-la|Caragána}}). Ҡаҙаҡтарҙың ул төбәккә күпләп күсеп ултырыуы атамаларҙы шул телдән эҙләүгә килтерә һәм ярайһы йыш хаталы аңлатмалар осрай. Был топонимды ла ҡаҙаҡ теленән ингән тиеүселәр бар. Мәгәр, ҡаҙаҡ Википедияһында селек ''карагана'' тип бирелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{ Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] m3cusytylngnekexmjp7vlwgb0lqqro Үҙъйылға (Үрләҙе ҡушылдығы) 0 18986 1296533 1164399 2026-05-12T01:39:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296533 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Үҙъйылға |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 36 |Площадь бассейна = 251 |Бассейн = [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ йылғаһы]], инешенән [[Верхнеуральск һыуһаҡлағысы]]на тиклем |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Урляда]] йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]], [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Үҙъйылға''' ({{lang-ru|Узельга}})— [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]], [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Үрләҙе]] йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ йылғаһы]], инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186330|title=РФ һыу реестры: Узельга}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001580 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200158 * Бассейн коды — 12.01.00.001 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] - Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы гидронимдың килеп сығышын түбәндәгесә аңлата: ''Урляда, речка, левый приток Урала. Название башкирское. Образовано словом урле, урла — «верх», «подъем», «возвышенное место», «местность с подъемом», -ды — словообразовательный аффикс, т. е. «речка, текущая с возвышенного места». На карте 1735 г. значится как Большая Урседа, где ур — «верх», «подъем», «возвышение» и седа (сыуды) — «речка», т. е. «речка, текущая с возвышения», а Малая Урседа — теперь речка Узельга, правый приток Урляды'' <ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Тимәк, 1735 йылда Үрһыуҙы тип аталған гидроним ваҡыт уҙыу менән үҙгәреш кисергән, бынан тыш, Кесе Үрһыуҙы йылғаһы ''Үҙъйылға'' булып киткән. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] epc1p3btsajkw7sce54ij332fdlfkge Үрләҙе 0 18988 1296530 1231301 2026-05-12T01:08:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296530 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Үрләҙе |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 42 |Площадь бассейна = 556 |Бассейн = [[Яйыҡ|Яйыҡ йылғаһы]], инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем |Бассейн рек = |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Яйыҡ]] йылғаһының һул ярына тамағынан 2274 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]], [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Үрләҙе (Үрһыулы)''' — {{lang-ru|Урляда}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Яйыҡ]] йылғаһының һул ярына тамағынан 2274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ йылғаһы]], инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186342|title=РФ һыу реестры: Урляда}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001566 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200156 * Бассейн коды — 12.01.00.001 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды түбәндәгесә аңлата: ''Урляда, речка, левый приток Урала. Название башкирское. Образовано словом урле, урла — «верх», «подъем», «возвышенное место», «местность с подъемом», -ды — словообразовательный аффикс, т. е. «речка, текущая с возвышенного места». На карте 1735 г. значится как Большая Урседа, где ур — «верх», «подъем», «возвышение» и седа (сыуды) — «речка», т. е. «речка, текущая с возвышения», а Малая Урседа — теперь речка Узельга, правый приток Урляды'' <ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, 1735 йылда Үрһыуҙы тип аталған йылға атамаһы ваҡыт уҙыу менән үҙгәреш кисергән, ул ғына ла түгел, Кесе Үрһыуҙы йылғаһы ''Үҙъйылға'' булып киткән. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Яйыҡ бассейны округы йылғалары]] 4pw2xeoegafddursrb7ciymwf8jga2p Ҡорғо (Ҡариҙел ҡушылдығы) 0 19061 1296506 1164170 2026-05-11T20:19:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296506 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡорғо |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 17 |Площадь бассейна = |Бассейн =[[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Ҡариҙел]] йылғаһының һул ярына тамағынан 757 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡорғо''' ({{lang-ru|Курга}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Ҡорғо йылғаһы [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 757 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=183010|title=РФ һыу реестры: Ҡорғо}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020483 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102048 * Бассейн коды — 10.01.02.011 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды [[башҡорт теле]]ндәге ''ҡойор'' һүҙе менән бәйләй: Курга, речка, левый приток Уфы — по-видимому, от старобашкирского куйур (кур) — «источник», «родник» и газе — «речка», «река», то есть «река с родниками»<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә '''''ҡорғо''''' һүҙе лә бар, ул һаҙлыҡтағы ''ҡоро урын, ҡоро һуҡмаҡ'' тигәнде аңлата<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 678-се бит</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] psi8cv8rkfifokly8v2osr266hpbqk0 Һарға (Үт ҡушылдығы) 0 19102 1296550 1164418 2026-05-12T02:49:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296550 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Һарға |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 16 |Площадь бассейна = |Бассейн =[[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Үт (Бисер ҡушылдығы)|Үт]] йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Свердловск өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Һарға''' ({{lang-ru|Сарга}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Свердловск өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Үт (Бисер ҡушылдығы)|Үт ]] йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем, [[Әй]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182863|title=РФ һыу реестры: Сарга}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021305 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102130 * Бассейн коды — 10.01.02.011 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Топонимдар белгестәре [[Шувалов Николай Иванович|Н.И. Шувалов]] та, <ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>, ''А.К. Матвеев'' та <ref>Матвеев А.К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. – Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. – 352 с.</ref> ''Һарға'' ({{lang-ru|Сарга}}) гидронимы ''һары'' һәм ''йылға'' тигән һүҙҙәрҙән, йәғни Һарыйылғанан ҡыҫҡарып барлыҡҡа килгән тип һанай. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}} [[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]] {{hydro-stub}} 0b6yh4h248hsaahwqdtllrnzy9hxtg6 Һарыйылға (Ҡариҙел ҡушылдығы) 0 19103 1296545 1164410 2026-05-12T02:30:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296545 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Һарыйылға (Маутинский Лог) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 11 |Площадь бассейна = |Бассейн =[[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Ҡариҙел]] йылғаһының уң ярына тамағынан 499 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Свердловск өлкәһе]], [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Һарыйылға''' ({{lang-ru|Сарга (Маутинский Лог)}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Һарыйылға [[Свердловск өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡариҙел]] йылғаһының уң ярына тамағынан 499 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем, [[Әй]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — [[Ағиҙел]], йылға бассейны — [[Кама]]<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182793|title=РФ һыу реестры: Сарга (Маутинский Лог)}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021343 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102134 * Бассейн коды — 10.01.02.011 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] Сар-, Сары- тип башланған гидронимдарҙы һары төҫ менән бәйләй: ''более десяти башкирских и казахских названий рек, озер, гор в разных районах области, а по ним и населенных пунктов: две деревни, село, поселок, железнодорожный разъезд (Сары, Сарык-куль — Троицкий, Еткульский, Кунашакский районы). В их состав входят слово сары — «желтый» и географические термины: елга — «река», кул — «озеро», тюбе — «холм», «гора»", вакши — «мелкое, кочковатое, заиленное место», сай — «мелководье», «пересыхающее русло реки» и сары — «желтый». Встречаются также названия в искаженной форме: Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. {{lang-ru|Сарга}} гидронимы Һарыйылғанан ҡыҫҡарып барлыҡҡа килгән. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}} [[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]] 9wzqgwnnh2nlo4wrrt7npeuppa41enj Әҙәш 0 19184 1296599 1164503 2026-05-12T08:24:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296599 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Әҙәш |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 21 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 903 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Әҙәш''' — {{lang-ru|Азяш}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Әҙәш йылғаһы [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 903 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182591|title=РФ һыу реестры: Азяш}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020113 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102011 * Бассейн коды — 10.01.02.008 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] был йылға атамаһы буйынса үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: ''Азяш, река, левый приток Уфы; Азяшская, гора, территория города Кыштыма.От распространенного у древних башкир тюркского мужского имени Азяш''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} {{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]] n9d4e3p8ouhg56409tjx69j4zna4xsq Ҡыуатал 0 19193 1296518 1164209 2026-05-11T23:26:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296518 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡыуатал (Оло Ҡыуатал) |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 13 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Әҙәш]] йылғаһының һул ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡыуатал (Оло Ҡыуатал)''' ({{lang-ru|Куватал}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Ҡыуатал йылғаһы [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Әҙәш]] йылғаһының һул ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — [[Ағиҙел]], йылға бассейны — [[Кама]]<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182597|title=РФ һыу реестры: Ҡыуатал(Оло Куватал)}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020120 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102012 * Бассейн коды — 10.01.02.008 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: ''Куватал, Большой и Малый, речки, левый приток Азяш, бассейн Уфы; поселок, территория города Кыштыма. От распространенного у башкир тюркского мужского имени Куват, Куватал''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] {{hydro-stub}} sl4l0da7bdmrskn610ldlhwbo3pjbdd Өпәйле 0 19198 1296603 1164516 2026-05-12T09:13:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296603 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Өпәйле |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 70 |Площадь бассейна = 910 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 853 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Өпәйле''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡариҙел]] йылғаһының уң ярына тамағынан 853 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182588|title=РФ һыу реестры: Өпәйле}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020175 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102017 * Бассейн коды — 10.01.02.008 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, ''Уфалей, река, правый приток Уфы; Уфалейка, Большая и Малая речки, истоки Уфалея. Название составлено именованием реки Уфы и частицей -лей, не получившей достоверного разъяснения. Ее обычно принимают за мордовское лей — «река». Но эта принадлежность не подтверждается историко-этнографическими данными. Вероятнее всего, -лей — словообразовательная частица в говоре восточных башкир.'' тип яҙа<ref>Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * [http://chel-portal.ru/enc/ufaley Силәбе порталы] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 136yoxb7ini35r3cf84c2mt5ekjur1i Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы 0 25682 1296492 1288328 2026-05-11T18:17:49Z Guram52 5505 1296492 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Гүзәл Ситдиҡова |Төп исеме = Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы |Рәсеме = Guzal Sitdikova 55.jpg |Киңлек = 200px |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 10.07.1952 |Тыуған урыны = Башҡорт АССР-ының {{ТУ|Белорет районы}} [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = шағир |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2022) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = }} '''Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы''' ([[10 июнь]] [[1952 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] шағиры, прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1—3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—2008), Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы (2011—2012), Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе (2004—2011), [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар берлектәре ағзаһы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017)<ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/ Определен лауреат Госпремии Башкортостана имени Хадии Давлетшиной. {{Башинформ}}, 2017, 8 март]{{V|08|03|2017}}{{ref-ru}}</ref>. 2012 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]]ның әүҙем мөхәррире. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] <ref name="">[https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/505754/]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} В Уфе наградили писателей и поэтов Башкортостана</ref> (2022) == Биографияһы == Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы Ситдиҡова 1952 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]] [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылында тыуған. [[Йөйәк]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, Белорет педагогия училищеһын, 1980 йылда [[Силәбе]] дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын [[Белорет]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә тәрбиәсе булып башлай. Артабан Белорет районы һәм ҡала гәзите [[Урал (гәзит)|«Урал»]]дың мөхәррире булып эшләй. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. * 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының 1-се, 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты була. * Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылышы Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы. * 2004—2011 йылдарҙа республиканың Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтен етәкләй. == Ижады == Гүзәл Ситдиҡова тиҫтәнән ашыу китап авторы. «Ағинәйҙәр ҡоро» хәрәкәтендә ҡатнаша, Википедияның башҡорт телендәге бүлеге үҫешенә күп көс һала: даими рәүештә мәҡәләләр яҙа, төҙәтмәләр индерә; Викикитапхана, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә Инкубатор проекттарын тулыландыра. [[2017 йыл]]да «Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы тарафынан яҙыусының ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/961237/ Башҡортостандың Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүселәр билдәләнде. {{Башинформ}}, 2017, 17 февраль]{{V|02|03|2017}}</ref><ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25377-premiyaa-kem-layy-bulyr.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Премияға кем лайыҡ булыр? {{БГ}}, 2017, 21 февраль]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}</ref>. Республика Башлығы указына ярашлы, 2017 йылда Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика дәүләт премияһы ''«Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ»'' (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы өсөн ете дәғәүәсе араһынан яҙыусы һәм тәржемәсе Гүзәл Ситдиҡоваға бирелде<ref name="БИ" /><ref>[http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }} Дәүләтбәкова Л. Ҡолонсаҡтан — арғымаҡҡа. {{БГ}}, 2017, 10 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403055919/http://bashgazet.ru/main/25588-olonsatan-arymaa.html |date=2017-04-03 }}{{V|10|03|2017}}</ref><ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Пресс-служба. Новости. Поздравления. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511144412/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html |date=2017-05-11 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}</ref>. Гүзәл Ситдиҡова «ЛиФФт-2017» Бөтә Рәсәй әҙәби фестивалдәр фестивале конкурсында еңеүселәрҙең береһе булды. Ул Марина Цветаеваның «Принц һәм аҡҡоштар» һәм «Иҫке Мәскәүҙең өйҙәре» шиғырҙарын тәржемә иткәне өсөн беренсе урынды алды<ref name="АБИ">[http://www.bashinform.ru/bash/1004694/ Башҡорт шағирәһе — Марина Цветаеваның шиғырҙарын тәржемәләү конкурсы еңеүсеһе. {{Башинформ}}, 2017, 30 май]{{V|30|05|2017}}</ref>. 2021 йылдың 27 майында әҙип Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y Азат Бадранов: Идея форума писателей — перевести формат работы в современные практики. ИА «Башинформ», 27 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|31|05|2021}}</ref> == Мемориалдағы тәржемәһе == Өфөләге [[«Ҡайғылы әсә» мемориалы (Өфө)|«Ҡайғылы әсә»]] мемориалында уйылған шиғырҙың башҡортсаға тәржемәсеһе. Тәржемә итеүенең тарихын ул «Хәтер тере тотҡан саҡта» тигән мәҡәләһендә бәйән итә<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html Хәтер тере тотҡан саҡта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611032443/http://bashgazet.ru/obshestvo/7351-bee-lem-ala-almay.html |date=2016-06-11 }}</ref>: <blockquote>Көтмәгәндә килеп сыҡты был хәл. Ул ваҡытта Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты инем. Бер көн хеҙмәттәшем Дмитрий Николаевич Купцов килеп инде. Ул афған һуғышында булған, эске ҡораллы конфликттарҙа, Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡандарға социаль ярҙам күрһәтеү фонды рәйесе ине. Миңә ҡағыҙ һондо: — Гүзәл Рамаҙановна, һәйкәл асырға йөрөйбөҙ, унда ошо шиғыр яҙылырға тейеш. Тәржемә итеп бирегеҙ инде, зинһар. Мин уңайһыҙланып киттем: — Дмитрий Николаевич, һәйкәл бит — бик етди ҡомартҡы! Был эште беҙҙең күренекле шағирҙарға тәҡдим итеү дөрөҫөрәк булыр… Ул хәрбиҙәргә хас ҡәтғилек менән өҙөп кенә яуапланы: — Юҡ, беҙ хәл иттек инде — уны һеҙ тәржемә итергә тейеш! Кисектермәгеҙ, сөнки асыу ваҡыты билдәләнгән, рәссамға һуңламай эшкә тотонорға кәрәк!:</blockquote> {{столбцы}} {{столбец}} <blockquote> А нам с тобой не повезло: <br> К любимым нам не возвратиться. <br> Но матери всему назло<br> В толпе все ищут наши лица.<br> Все ждут, что мы придем домой,<br> Привычно постоим у двери.<br> Что мы убитые с тобой —<br> Они до смерти не поверят.<br> Вы верьте, мамы, мы живем,<br> Совсем вы нас не хороните.<br> Мы в добрых снах домой придем,<br> Вы только ждите, ждите, ждите…<br> Придем, обнимем нежно вас.<br> И слезы радости прольются.<br> Пускай не сами в этот час,<br> Пусть души наши к вам вернутся. </blockquote> {{столбец}} <blockquote> Яҙмаған беҙгә бәхеттәр:<br> Беҙ — һөйөлөп туймағандар.<br> Тик әсәләр һаман көтә,<br> Өмөттәрен юймағандар.<br> Һиҫкәнәләр, беҙҙер тиеп,<br> Елдәр ҡаҡһа ишек-ҡапҡа,<br> Улым тере, тере, тиеп,<br> Ышанмайса «ҡара» хатҡа.<br> Хәтерҙәрҙә йәшәгәндә<br> Ябылмаҫтар ҡайтыр юлдар,<br> Татлы төштәргә инербеҙ —<br> Шәһит булып ҡалған улдар.<br> Талпынып, йәнебеҙ осор,<br> Әсәйҙәр, һеҙ ҡалған яҡҡа.<br> …Беҙҙе үлем ала алмай<br> Хәтер тере тотҡан саҡта.<br> </blockquote> {{столбцы/конец}} == Китаптары == === Башҡорт телендә === : 1. Текетек: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1994. — 16 б. : 2. Бүрене еңгән бәрәс: шиғри әкиәт. — Өфө: Китап, 1999. — 24 б. : 3. Башҡорттарҙың ғаилә тормошо — мәҡәлдәрҙә һәм әйтемдәрҙә. — Өфө: «Виртуал», 2002. — 79 б. : 4. Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым: шиғри әкиәт, мәҡәлдәр донъяһы, яҙмышнамә. — Өфө: Китап, 2002. — 240 б. : 5. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б. : 6. Йәш ғаиләгә нәсихәттәр. — Өфө: Полиграфдизайн, 2006. — 11 б. : 7. Күсле ил — көслө ил: күңел сәхифәләре, шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 448 б. : 8. Ҡыштарҙың да бар бит үҙ ҡоштары: шиғырҙар. — Өфө: РУНМЦ МОРБ, 2010. — 136 б. : 9. Машина ниңә «дүрт-дүрт», ти: шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2010. — 112 б. : 10. Гузаль Ситдыкова. Биобиблиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2012{{ref-ba}}{{ref-ru}} : 11. Йәннәт баҡсаһы. Юлъяҙмалар. Шиғырҙар. — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит{{ref-ba}} : 12. Ҡолонсаҡ — арғымаҡ булыр бер саҡ. Балалар өсөн шиғырҙар, хикәйәләр, әкиәттәр. — Өфө: Китап, 2014. — 154 б. : 13. Г. Ситдиҡова. Ағып килә мәңгелек: шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап. 2019. — 400 бит. ISBN 978-5-295-07217-8 : 14. Г. Ситдиҡова. Мин донъяны өйрәнәм. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041457-8-4 : 15. Г. Ситдиҡова. Ана килә бәпәй. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн шиғырҙар — Өфө: Инеш. 2020. — 26 бит. ISBN 978-5-6041458-0-7 : 16. Г. Ситдиҡова. Өшөрә менән Айытҡужа әйтеше. Беренсе "Байыҡ сәсән"конкурсы — Өфө: ЯСЙ «Беренсе типография». 2022. — ISBN 978-5-6047572-6-0 === Йыйынтыҡтарҙа баҫылған әҫәрҙәре === : 13. Июль ҡайтҡан; Далаларҙа: (шиғырҙар)// Йәш көстәр: шиғырҙар, хикәйәләр. — Өфө, 1984. — Б. 97—98 : 14. Шиғырҙар// Ете шишмә: шиғырҙар. — Өфө, 1988. — Б. 31—52 : 15. Муйылдар (хикәйәләр)//Мөхәббәткә хөкөм юҡ: повестар, хикәйәләр, юморескалар һәм пьесалар. — Өфө, 1997. — Б. 211—250 : 16. Ай һәм Ҡояш: (шиғырҙар)// Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө, 2001. — Б. 735—736 : 17. Туған тел: (шиғыр)// Халҡым теле — хаҡлыҡ теле. — Өфө, 2005. — Б. 117 : 18. Кем мин?: (шиғырҙар)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М., 2008. — С. 498—505 : 19. Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙың ғаиләлә тотҡан урыны.// Статус и роль женщины в современном мире. — Өфө, «Ғилем», 2011—106—110 бб. === Рус телендә === : 20. Соловьиная ива: (стихи)// Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков. — Уфа, 2007. — С. 389—390 : 21. Кто я?: (стихи)// Из века в век. Башкирская поэзия. — М. — С. 498—505 : 22. Круговорот. Стихи. — Бельские просторы, 2014. — № 7. — с. 3—9 : 23. Возрождение традиций (о чаепитии) — Чай — дело тонкое (Автор-составитель В. Баюканский) — М.:ИПО «У Никитских ворот», 2015. — 416 с. — с. 61-68 : 24. Природа милосердна. Стихи.(пер. с баш.яз. А. Шуралёв) - М.:ИПО «У Никитских ворот», - 2025. - 72 с. - ISBN-978-5-00246-547-7 === Башҡортсаға тәржемәләр === * Андерсен Г. Х. Стойкий оловянный солдатик //Книга для чт. для 1 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 41—48. * Андерсен Г. Х. Гадкий утенок //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с. * Андерсен Г. Х. Дюймовочка //Книга для чт. для 2 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — 152 с. * Андерсен Г. Х. Снежная королева//Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 33—54. * Андерсен Г. Х. Дикие гуси //Книга для чт. для 3 кл.. пер. Г. Ситдиковой. — Уфа: Инеш, 2013. — С. 55—74. * Андерсен Г. Х. Сказки и истории (на баш. яз.) пер. Г. Ситдыковой ISBN 978-5-903622-51-1 — Уфа: Инеш, 2015. — 188 страниц * Л. Кэрролл. [[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары]]. (Башҡортсаға Г. Ситдиҡова тәржемәһе) — Evertype (Ирландия), 2017. — 129 с. — ISBN-13 978-1-78201-201-6; ISBN-10-1-78201-201-X * Ҡыҙыл ләлә булып балҡырмын (ҡалмыҡсанан тәржемә) — М. Хонинов. Стану красным тюльпаном. — Элиста: КалмНЦ РАН,2021. — с.50-55. — ISBN 978-5-906881-76-2 == Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре == * Ул дыуамал иһә дауыл көҫәй, дауылдарҙа барҙай йән ялы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 9 сентябрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }} {{БГ}}, 2016, 9 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928202819/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23583-ul-dyuamal-i-dauyl-ky-dauyldara-baray-yn-yaly.html |date=2016-09-28 }}{{V|10|09|2016}}</ref>. * БАШҠОРТ ИЛЕ. Шиғыр шәлкеме. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 10 октябрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19851-bashort-ile.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 10 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}</ref>. * Рәхмәт һиңә, ҡарт олатай! Хикәйә. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 8 май<ref>[http://bashgazet.ru/shishki/3109-rhmt-i-art-olatay.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2012, 8 май]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|09|2016}}</ref>. * {{мәҡәлә |автор= Гүзәл Ситдиҡова|заглавие= «Ябай ғына ҡатын булараҡ асылырға теләгәйнем…»|ссылка= http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/shonkarrubrikalari/38-samauirziyikkansi/1621-yabay-gina-katin-bularak-asilirgr-telegeynem|язык= |издание= [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]]|тип= журнал|год= 2011|том= |номер= 7|страницы= |doi= |issn=}} * Һәҙиә (поэма) — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы|«Башҡортостан ҡыҙы»]] , 2017 — № 6 — 14-17 бб. == Әҙип һәм уның әҫәрҙәре хаҡында == * [[Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы|Туғыҙбаева Ф.]] «Күк иңләргә тауҙар өйрәтте…» [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2017, 1 март<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25508-kk-ilrg-tauar-yrtte.html.{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тарих һөйләй әҫәрҙәре. {{БГ}}, 2017, 1 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|02|03|2017}}</ref>. * Баһуманова М. Гүзәлдең әйткәне күңелдә ҡалды. Шағирәнең «Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым» китабын уҡығанда тыуған уйҙар. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2016, № 8<ref>[http://agidel-rb.ru/nomera/2016/63/minisa-baumanova6.html «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8]{{V|01|09|2016}}</ref>. * Ғилманов Д. Исемдәр есемгә тап килһен! «Башҡортостан» гәзите, 2015, 9 декабрь<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/20585-isemdr-esemg-tap-kilen.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{БГ}}, 2015, 9 декабрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|01|09|2016}}</ref>. * Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 10 июнь<ref>[http://www.bashinform.ru/news/468890-ostavayas-samim-soboy-k-yubileyu-literatora-i-obshchestvennogo-deyatelya-guzeli-sitdikovoy/ Оставаясь самим собой (К юбилею литератора и общественного деятеля Гузели Ситдиковой). {{Башинформ}}, 2012, 10 июнь]{{ref-ru}}{{V|07|03|2017}}</ref>. * Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажаралары 2018, 10 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/litiratura/28908-lisne-m-gzl-sitdiovany-syerstanday-mazharalary.html{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{БГ}},2018, 10 ғинуар ]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|01|2018}}</ref> * [[Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы|Ҡотоева Г.]] «Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем» [[Башҡортостан ҡыҙы]], 2021, № 2<ref>[https://bashkortostankyzy.rbsmi.ru/articles/-ib/merem-zaya-tm-en-tip-y-sh-yem-697337/ Ғүмерем зая үтмәһен тип йәшәйем]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» күкрәккә таға торған билдәһе<ref>Решение Министра образования и науки Республики Башкортостан № 1300 от 07.06.2022 о награждении Г. Р. Ситдыковой Нагрудным знаком «Отличник народного образования»</ref> * [[Бөтә донъя башҡорттары конгрессы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2021)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2021-02-20/v-ufe-15-letie-bashkirskoy-vikipedii-otmetili-forumom-volonterov-2010319 В Уфе 15-летие Башкирской Википедии отметили форумом волонтеров]</ref> * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2021) * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2002)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y]</ref> * «Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл» юбилей миҙалы (2018) * Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендә [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге республика премияһы лауреаты (2017)<ref name="БИ" /><ref>[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230173037/https://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf |date=2018-12-30 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}</ref><ref>http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/</ref> * «ЛиФФт—2017» Бөтә Рәсәй әҙәбиәт Фестивалдәре Фестиваленең Көмөш миҙалы (2017)<ref name="АБИ" /> * [[Байыҡ сәсән|Айҙар Байыҡ сәсән]] исемендәге Республика конкурсы Гран-При лауреаты (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/741364-v-bashkirii-poyavilis-novye-baikovedy/|author=Аралбаева Л.|title=В Башкирии появились новые баиковеды|date=2015-06-22|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2016-01-05}}</ref>. * Рәсәй Лермонтов комитетының «М. Ю. Лермонтовтың 200 йыллыҡ тыуған көнө хөрмәтенә» юбилей миҙалы (2014) * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының Почёт грамотаһы (2012) * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүҙә айырым өлөш өсөн» Почёт тамғаһы (2009) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007) * Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары союзы Почёт грамотаһы (2007) * [[Рәсәй Федерацияһы]] Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышының Рәхмәте (2005) * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң информация саралары министрлығының Почёт грамотаһы (1992) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * Статья в Башкирской энциклопедии, т.5 * Ситдыкова Гузаль Рамазановна// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005. — стр. 271, 284, 294 * Ситдыкова Гузаль Рамазановна// По пути созидания. — Уфа, Галигиль, 2005. — стр. 31, 32 * Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2011. − 40 б. * Гүзәл Ситдиҡова: биобиблиографик күрһәткес. — Өфө, Башҡортостан Республикаһы Ә. Вәлиди ис. Милли китапханаһы, 2012. — 58 б. * Фәүзиә Латипова. Донъяны биҙәй улар — Өфө, 2005. — 57—63, 142—149 б. == Һылтанмалар == * {{БЭ|92954}}{{V|2|03|2021}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/214 Литературная карта Республики Башкортостан. СИТДИКОВА ГУЗЕЛЬ РАМАЗАНОВНА] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]] lr7s1nm1pohivbyoz5xz20c9azp2cip Ҡуһа (йылға) 0 44029 1296515 1164196 2026-05-11T22:27:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296515 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡуҫа (мәғәнәләр)}} {{Река |Название = Ҡуһа |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 59 |Площадь бассейна = 621 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = [[Әй (йылға)|Әй]]→ [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]→ [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]→ [[Кама]]→ [[Волга]] |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 55.455942 |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = 59.725407 |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Әй (КАС/ВОЛГА/1804/177/487/382/388) |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 55.332023 |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 59.421184 |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Район = |Категория на Викискладе = }} '''Ҡуһа''' — {{lang-ru|Куса}} - [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Силәбе өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: КАС/ВОЛГА/1804/177/487/382/388. Йылға оҙонлоғо 59 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182672|title=РФ һыу реестры: Ҡуҫа}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021597 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102159 * Бассейн коды — 10.01.02.010 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Гидронимдың килеп сығышы буйынса аныҡ ҡына фараздар булмаған ваҡытта Силәбе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә шундай аңлатма яҙған булған: ''Куса, река, правый приток Ая; город районного подчинения, районный центр, основанный в 1778 г. со строительством железоделательного завода, 1943 г.— город. Обычно сближается с башкирским кусеу — «кочевать», «переходить с места на место». Однако полной убедительности в этом объяснении нет. Лингвисты (Р. З. Шакуров) отмечают, что слово куса необъяснимо из башкирского. Скорее всего, оно из иранского языка: куча — «поселок», «улица». В башкирском языке закономерен переход звука «ч» в «с». Топоним куча (куса) встречается в Башкортостане и других районах страны''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Куса[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Мәгәр 1990-сы йылдарҙағы эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә урыҫса Куса тип аталған гидронимдың сығышы асыҡланған: ''Ҡуһа – башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа – ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә'', тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова <ref> М.Г.Усманова. «Имя отчей земли», Уфа, Китап, 1994</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == * М.Г.Усманова. «Имя отчей земли», Уфа, Китап, 1994 * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Әй бассейны‎}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Әй ҡушылдыҡтары]] jqwoj05q53df7w83pwjncuodpyz3kpq Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы) 0 53238 1296531 1275344 2026-05-12T01:38:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296531 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Зюзелка |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 11 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Кара диңгеҙе]] |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Этҡол (күл) |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Свердловск өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Үҙъйылға''' (''Үҙәнйылға'') - {{lang-ru|Зюзелка}} — [[Рәсәй]]ҙәге ҡыҫҡа ғына йылға. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. == Географияһы == Йылға Үрге Өпәле ҡала округының төньяҡ өлөшөндә, [[Кәҫле]]-Сысерть һыртынан баш ала һәм [[Иткүл]] күленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км. Координаттары: 56°11′36″N 60°25′52″E == Тасуирламаһы == Үҙъйылға ер аҫты һәм ҡар һыуҙары, эргәһендәге һаҙ һыуҙары, йәйгеһен башлыса атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә тулылана. Күпмелер кимәлдә ер аҫты шишмәләре лә ҡушыла. Ҡышҡыһын йылға төбөнә тиклем туңа. Ҡоро йәйҙәрҙә үрге өлөшө кибә. Бөтә дауамында тәрәнлеге ҙур түгел. Ағымы яй. Алты ҡушылдығының оҙонлоғо бергә 10 км -ҙан ҡыҫҡараҡ <ref>[https://catcher.fish/enciklopedia/vodoemy/urfo/zyuzelka/. Главная / Энциклопедия рыбалки / Водоёмы / УФО/ ЗЮЗЕЛКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530153054/https://catcher.fish/enciklopedia/vodoemy/urfo/zyuzelka/ |date=2019-05-30 }}</ref> == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Иҫәт]] йылғаһы [[Екатеринбург]] ҡалаһынан [[Теча]] йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195775|title=РФ һыу реестры: Зюзелка}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200002973 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200297 * Бассейн коды — 14.01.05.006 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Гидроним буйынса төрлө фараздар йәшәп килә. Мәҫәлән, Урал төбәге топонимикаһы белгесе [[Матвеев Александр Константинович|А. К. Матвеев]], гидроним башҡорт телендәге ике һүҙҙән тора, тип яҙа: ''«елга» со значением «река» и «уз» со значением «свой», «собственный», «родной», «близкий».'' <ref>Матвеев А.К. Географические названия Урала.: Топономический словарь. - Екатеринбург: ИД "Сократ", 2008, -352 с.</ref> [http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/2191-%D0%B7%D1%8E%CC%81%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0 ЧелСити/ Зю́зелга (река)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530115334/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/2191-%D0%B7%D1%8E%CC%81%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |date=2019-05-30 }}</ref> Икенсе географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын тәрәндән өйрәнгән шәхес, үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә гидронимдың килеп сығышын былай тип аңлата:''Зюзелка, река, правый приток Течи.В источниках значатся: Изюлга, Юзелга, Юзя, Изюлге, Юзелга, Юзюзелга, Изюлька, Изюзелга, Изюльга, Исюсильга, Узюлга, Зюелга. На ландкарте Исетской провинции 1736 года один из притоков Миасса отмечен башкирским диалектным слов зильга — «река», «речка» (от йылга (елга) — «река», «речка»). Местные башкиры и теперь называют реку Елга. На этой же карте и в архивных документах другая река, приток Течи, значится Узя, Узю, от старобашкирского слова узен, узюн, узян с основой уз, узя, узы — «река», «речка», «протока». Бытующие теперь названия Зюзелга и Зюзелка представляют видоизмененное сочетание слов узя и зилга, с одинаковым значением. Частица -га в русском произношении передается через -ка. Одного корня с Зюзелкой и название речки Узелга, правый приток Урляды, бассейн Урала'' <ref>Шувалов Н.И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Атама "үҙән" тигән һүҙҙән дә, "үҙ" һәм "йылға" тигән һүҙҙәрҙән дә килеп сыҡҡан булыуы ихтимал, йәғни Үҙәнйылға тип аталған булыуы ла мөмкин. Мәгәр "үҙән" һүҙе ҡыҫҡартылып, "Үҙъйылға" булып китеүе лә урыҫ телендәге атамаға яҡын, танырлыҡ итә, мәғәнә лә юғалмай. Үҙән һәм йылға һүҙҙәре борон синонимдар булыуы Башҡортостанда ла "[[Үҙән (мәғәнәләр)|Үҙән]]" тип аталған йылға атамаларында сағыла. == Шулай уҡ ҡара == * [[Үҙән (мәғәнәләр)]] == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/8-statya/14170-n-jyl-a-a-i-el-j-ul-ushyldy-y|автор=Загорский В. А.}} * [http://quist.pro/books/ural_28.yu.2.php ''Рундквист Н. А., Задорина О. В''. Урал. Краеведческая энциклопедия. Екатеринбург: «Квист», 2013. — 592 с.] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 490-сы бит/ Үҙән [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Үрге Өпәле ҡала округы]] 4cdgrnbtnj2h2u9rtpesotpvqzwn1a2 Ҡарабалыҡ (Ҡарабалға) 0 53241 1296458 1164018 2026-05-11T16:56:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296458 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡарабалыҡ |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 10 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Кара диңгеҙе]] |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Брусянка (Иҫәт ҡушылдығы)|Брусянка]] |Местоположение устья = һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = [[Свердловск өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]] |Район = |Позиционная карта = Рәсәй, [[Свердловск өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Ҡарабалыҡ''' — {{lang-ru|Карабалка}} - [[Рәсәй]]ҙәге йылға. == Географияһы == Ҡарабалыҡ йылғаһы [[Свердловск өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Брусянка (Иҫәт ҡушылдығы)|Брусянка]] йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Иҫәт]] йылғаһы [[Екатеринбург]] ҡалаһынан [[Тинес]] йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195738|title=РФ һыу реестры: Карабалка}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200002881 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200288 * Бассейн коды — 14.01.05.006 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Йылғаның урыҫса атамаһы буйынса килеп сығышын аныҡ ҡына билдәләгән фараздар юҡ.''Караболка'' гидронимы буйынса фараздарҙа [[Лепёхин Иван Иванович|И.И. Лепёхин]] яҙмаларында ''Ҡарабалға'' варианты булыуын топонимист А. К. Матвеев телгә ала. Шул уҡ автор Н.И. Шувалов гидронимдың ''[[ҡарабалыҡ]]'' һүҙенән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал тип иҫәпләүен яҙа <ref>[http://bookre.org/reader?file=1022469&pg=87 Географические названия Урала. Топономический словарь (Матвеев А.К.)]</ref> Топонимист Н.И. Шувалов иһә ''Ҡарабалға'' варианты булыу ихтималлығын да юҡҡа сығармай: ''Запись Караболга дает возможность толковать топоним и с точки зрения этнической терминологии, где составляющая часть балга — именование башкирского рода или родового подразделения входившего в катайскую родоплеменную группу'' <ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Ҡарабалыҡ атамаһының Карабалкаға әйләнеүе бик ябай аңлатылыуы мөмкин - был йылға атамаһы, ә йылғалар урыҫ телендә женский род атамаһы талап итә. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]] jssbcfkgp1yv9450cc8l5fauzrl8dbl Ҡараболаҡ 0 53242 1296461 1164019 2026-05-11T16:58:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296461 wikitext text/x-wiki {{Река |Название =Ҡараболаҡ |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 76 |Площадь бассейна = 1170 |Бассейн = [[Кара диңгеҙе]] |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Синара (Иҫәт ҡушылдығы)|Синара]] |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Свиләбе өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Ҡараболаҡ''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Силәбе өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Синара (Иҫәт ҡушылдығы)|Синара]] йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Иҫәт]] йылғаһы [[Екатеринбург]] ҡалаһынан [[Тинес]] йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195789|title=РФ һыу реестры: Караболка}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200002997 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200299 * Бассейн коды — 14.01.05.006 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды ''Кара-Булак, речка, правый приток Ильяски, бассейн Урала, поселок, Кизильский район; Кара-Бутак, речка, правый приток Боровской, бассейн Урала: кара — древний тюркский термин, означающий здесь не цвет «черный», а землю, и указывает на источник питания из земли, т. е. на питание грунтовыми водами, булак, бутак — «источник», «ветвь», «протока», «рукав реки», иногда «река». Означают «река, выходящая из земли»'', тип аңлата<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Кәҫле районы йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 3rblvlf3zkfro2okv6egkedxb9t5yrf Ҡусҡар (йылға) 0 53244 1296510 1164185 2026-05-11T21:34:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296510 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡусҡар |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 23 |Площадь бассейна = 223 |Бассейн = [[Кара диңгеҙе]] |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Бәғерәк (Синара ҡушылдығы)|Бәғерәк]] |Местоположение устья = һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Свердловск өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Ҡусҡар''' ({{lang-ru|Кошкариха}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Бәғерәк (Синара ҡушылдығы)|Бәғерәк]] йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Иҫәт]] йылғаһы [[Екатеринбург]] ҡалаһынан [[Тинес]] йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195730|title=РФ һыу реестры: Кошкариха}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200003024 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200302 * Бассейн коды — 14.01.05.006 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә гидроним ''ҡусҡар'', йәғни ''тәкә'' тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз яҙа<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] {{hydro-stub}} sok9mu2grrammht74nkxvzsbpppnmjs Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы) 0 61888 1296486 1192540 2026-05-11T17:38:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296486 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{бм|Ҡараһыу}} '''Ҡараһыу''' ({{lang-ru|Караси}}) — Рәсәйҙәге йылға. [[Силәбе өлкәһе]] биләмәләрендә аға. [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы ҡушылдығы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref>. == Географияһы == Ҡараһыу йылғаһы өлкәнең [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] һәм [[Арғаяш районы|Арғаяш райондары]] биләмәләре аша аға. Йылға [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһының уң ярына тамағынан 457 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны 527 км². Йылға [[Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)|Кесе Мейәс]] күленән баш ала, ә уныһы, билдәле булыуынса, ҡылымыҡ аша [[Оло Мейәс (күл, Силәбе өлкәһе)|Оло Мейәс]] күленән туйына. Йылға башланған ерҙә [[Үрге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе)|Үрге Ҡараһыу]], ә тамағында — [[Түбәнге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе)|Түбәнге Ҡараһыу]] ауылдары урынлашҡан. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш|Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһын индермәйенсә [[Арғужа һыуһаҡлағысы]]нан [[Силәбе]] ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195932|title=РФ һыу реестры: Караси }}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500912111200003625 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200362 * Бассейн коды — 14.01.05.009 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә "Караси" топонимы урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара һыу" — «река с чистой, прозрачной водой», или «речка, берущая начало из источника» тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа. Бәлки, ул "ҡаран" һүҙен күҙҙә тотҡандыр. Шулай уҡ ул топонимдың Ҡараса, Ҡарас тигән ирҙәр исеменән булыуы ихтималлығын да яҙа<ref>Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref> <ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Шулай уҡ ҡара == *[[Үрге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе)|Үрге Ҡараһыу]] *[[Түбәнге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе)|Түбәнге Ҡараһыу]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Река Караси [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/karasi_reka/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324114515/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/karasi_reka/ |date=2019-03-24 }} {{Ҡалып:Мейәс}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Сыбаркүл районы]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Сыбаркүл районы йылғалары]] lv3632iwqhk49uzneij6j9v6orwfq0n Ниуэ 0 65002 1296444 896383 2026-05-11T16:05:54Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Public_Seal_of_Niue.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Public_Seal_of_Niue_(1974–2021).svg|Public_Seal_of_Niue_(1974–2021).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: File:Public_ 1296444 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Ниуэ |Оригиналь исеме = Niuē Niue |Эйәлек килеш = Ниуэ |Флаг = Flag of Niue.svg |Герб = Public Seal of Niue (1974–2021).svg |Герб урынына = |Девиз = |Гимн исеме = Ko e Iki he Lagi |Аудио = |Идара итеү төрө = [[конституцион монархия]] |Дәүләт дине = |lat_dir = S|lat_deg = 19|lat_min = 3|lat_sec = 7 |lon_dir = W|lon_deg = 169|lon_min = 51|lon_sec = 20 |region = NU |CoordScale = 100000 |Картала = LocationNiue.png |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми тел = |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[19 октябрь]] [[1974]] ( [[Яңы Зеландия]] менән ирекле ассоциация) |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Алофи (Ниуэ)|Алофи]] |Эре ҡалалар = |Етәкселәрҙең вазифалары = Дәүләт башлығы Премьер |Етәкселәр = [[Елизавета II (Бөйөк Британия королеваһы)|Елизавета II]] [[Талаги, Токе|Токе Талаги]] (с июня [[2008]]) |Территория буйынса урыны = |Территория = 261,46 |% һыу өҫтө = 0 |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 223 |Халыҡ = 1800 |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2008 |Халыҡ тығыҙлығы = 6,4 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = |КПҮИ буйынса урыны = |КПҮИ-ны кимәле = |Валюта = [[Яңы Зеландия доллары]] |Домен = [[.nu]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 683 |Сәғәт бүлкәте = -11 |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> }} '''Ниуэ''' - (ҡитға исеме) лағы дәүләт. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == {{Океания илдәре}} {{countries-stub}} 02l6sc7jc319ap9wctfdy4cmwfyol6b Һуңкүл 0 66649 1296569 1271716 2026-05-12T03:36:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296569 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Һуңкүл |Национальное название = |Изображение = |Подпись = |lat_dir=N|lat_deg=55|lat_min=57|lat_sec=43 |lon_dir=E|lon_deg=60|lon_min=42|lon_sec=10 |CoordScale = |Регион = Силәбе өлкәһе |Высота над уровнем моря= |Длина = |Ширина = |Площадь = 11,66 |Объём = |Длина береговой линии = |Наибольшая глубина = 8 |Средняя глубина = 2 |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 6,5 |Площадь водосбора = |Впадающие реки = |Вытекающая река = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Һуңкүл''' ''(Һуңгүл)'' — {{lang-ru|Сунгуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы |Кәҫле районындағы]] күл. == Географияһы == [[Урта Урал]]дағы Сейәле тау массивы итәгендә, Вишнёвогорск ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Һуңкүл Кәҫле күлдәре системаһына инә һәм ҡылымыҡтар аша [[Кирете]], [[Ирташ (күл)|Ирташ]] , [[Оло Кәҫле]], [[Илашты (күл)]], [[Кесе Кәҫле]], Алабуға (күл), [[Аракүл]] һәм башҡа күлдәр менән тоташҡан. Яҡын тораҡ пункттар: Вишнёвогорск ҡасабаһынан башҡа Кәҫле һәм Снежинск ҡалалары. Силәбегә тиклем араһы - 125 километр, Екатеринбургҡа - 120 км. [[File:BSunukul1.jpg|thumb|350 px|слева|Һуңкүл күренеше]] == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195874&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%F1%F3%ED%E3%F3%EB%FC&loc==РФ һыу реестры: Һуңгүл}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500711111200007565 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211200756 * Бассейн округы — Иртыш һыу бассейны округы (14) * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Тасуирламаһы == Майҙаны 11,66 км², уртаса тәрәнлеге 2-3 метр булһа, айырым урындарҙа 8 метрға тиклем етә. Һыуы таҙа, үтә күренмәле. Ҡыштарын боҙ ҡалынлығы 1 метр булыуы мөмкин. Һуңгүл Уралдағы биш иң таҙа күлдең береһе иҫәбенә инә. Экосистемаһы уникаль. Һыуының үтәҙеклеге 6 метрға тиклем етә. Майҙаны 11,66 квадрат километр тәшкил итә. Уртаса тәрәнлеге – 2 метр. Әммә 7-8 метрға еткән урындары ла бар. Күл һыуы шифалы, минераль-һелтеле. Төбө – ләмле. Күлдә ике тиҫтәнән ашыу утрау бар. Күл яры – текә, ташлы. Ярҙарында ҡомло пляждар бар <ref>Сунгуль (озеро в Каслинском районе)[http://челсити.рф/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1926-%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720081156/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1926-%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5 |date=2019-07-20 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Текә ярҙары буйлап башлыса ҡарағай үҫә. Йәйен йыш ҡына һыу өҫтөн тәлмәрйен тәңкәһе баҫа. Күлдә ике тиҫтәнән артыҡ эреле-ваҡлы [[утрау]] бар, йәйҙәрен уларҙа [[аҡсарлаҡ]]тар, ҡыр [[өйрәктәр]]е һәм [[селән]]дәр оя ҡороп, бала сығара. Һуңкүл балыҡҡа бай. Унда [[суртан]], [[алабуға]], [[сабаҡ]], [[алабалыҡ]] (сиг), [[табан (балыҡ)|табан]], [[ҡарабалыҡ]] , [[шамбы]], [[опто]] һәм башҡалар бар. Күлдең бер өлөшө [[сазан]] балыҡтары үрсетеү өсөн файҙаланыла. == Этимологияһы == [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ғәҙәтенсә башҡорт ир-ат исеме менән бәйләй, уныңса һуңғы балаларҙың береһенә ҡушылған ''Суну, Суна, Супы, Сыну, Сунакул, Сынакол''(урыҫса яҙылыш) тигән исемдән алынған булыуы ихтимал<ref>Шувалов Н. И.Суну-Куль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Күл өйрәктәргә бай булыуын күҙҙә тотҡанда, һуна өйрәк тигән һыу ҡошонан да алып ҡушылыуы ихтимал, сөнки урыҫ телендә, Шувалов Н. И. яҙыуынса, Суну-Куль варианты ла бар. Кәҫле районында ла [[Һуналы]] тигән күл бар. Һуна өйрәк - өйрәктәр араһында иң эреһе, тип аңлата 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 861 бит - 610-сы бит</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Край голубых озёр[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/kray_golubyh_ozyor/] * [http://u-nat.ru/dimanoskov/documents/ozeracheljabinskojjoblasti БАССЕЙНЫ, ВОДОЕМЫ И РЫБЫ ЮЖНОГО УРАЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119105439/http://u-nat.ru/dimanoskov/documents/ozeracheljabinskojjoblasti |date=2012-01-19 }} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 861 бит - 610-сы бит {{Ҡалып:Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] 0ewo70o6lui2ps0j5mcj2wi17sklj6h Өйәлге 0 66652 1296601 1189577 2026-05-12T08:37:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296601 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Өйәлге''' — {{lang-ru|Уелги́}}<ref name="СНГОСНГ" /> [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы буйынса бер нисә фараз йәшәп килә. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:"Уелги, озеро, Кунашакский район. При объяснении происхождения топонима допускается, что «уелги» и «уелды» одного корня и однозначны (см. Увильды), а поэтому топоним Уелги по своему происхождению и значению должен быть аналогичен Уелдекул. Любопытно отметить, что среди местного населения сохранилось предание о внезапном появлении этого озера и название Уелги осмысливается как «провальное»<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, топонимдар белгесе ике күлдең атамаһын ([[Уйылды (күл)|Уйылды]]) тамырҙаш тип һанай һәм «уйылыу» һүҙенән барлыҡҡа килгән тип фараз итә. Ихтимал, күл атамаһы Уйылғы булғандыр һәм ваҡыт уҙыу менән нәҙек формаға күсеп, «Өйәлге» рәүешен алғандыр. Урындағы халыҡ телендә иһә ул тап Өйәлге булып йөрөй һәм тамырында «өйөлөү» һүҙе ята тип аңлата<ref>[http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} Ссылка на статью о районе в журнале [[Ватандаш]]]</ref> Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «өйәләү» һүҙе лә бар, «өйәҙәү» һүҙенең диалект формаһы ул. Өйәҙәү — салҡан йығылып, тора алмай аҙапланып ятыуҙы аңлата<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 69-сы бит</ref> == Географияһы == Күлдең көньяҡ-көнбайыш ярында — [[Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе)|Ҡәнзәфәр ауылы]], төньяҡ ярынан 1 км алыҫлыҡта — кеше йәшәмәгән Өйәлге ауылы, көнсығышында — 2 һунарсылыҡ хужалығы һәм һыу ҡыуыу ҡоролмаһы, көньяҡта — тирмән. Өйәлге көньяҡ ярынан ҡылымыҡ аша [[Ҡоншаҡ (күл)|Ҡоншаҡ күле]] менән тоташҡан. Көньяҡ ярынан 2 км алыҫлыҡта — район үҙәге урынлашҡан [[Ҡоншаҡ]] ауылы. Силәбегә тиклем алыҫлығы — 80 км, Екатеринбургҡа — 164 км. Координаттары: 55°47′7″N 61°33′22″E<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/uelgi/ Озеро Уелги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190516152319/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/uelgi |date=2019-05-16 }}</ref> == Тасуирламаһы == Өйәлге Урал аръяғы тигеҙлегендәге соҡорло ({{lang-ru|котловина}}) күлдәр тибындағы, сөсө һыулы күл. * Һыу көҙгөһө майҙаны — 60,3 км²<ref name="ГВР" />. * Һыу күләме — 138,7 миллион кубометр. * Минераллылығы — 3339,3 мг/л. * Уртаса тәрәнлеге — 2,3 м, максималь тәрәнлеге — 3,2-3,8 метр ([[1969]] йылғы мәғлүмәт буйынса күлдең максималь тәрәнлеге 7 метрға еткән)<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/uelgi/ Озеро Уелги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190516152319/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/uelgi |date=2019-05-16 }}</ref>. * Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 10*5км * Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 170м<ref>[http://reki-ozera.ru/109277-uelgi.html Озеро Уелги]</ref> == Флораһы һәм фаунаһы == Күл яры буйлап — [[ҡамыш]] өйкөмдәре (бигерәк тә төньяҡ-көнсығыш ярының һаҙлыҡлы урындарында күпләп баҫҡан). Һыуында [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[карп]], [[алабуға]], [[сабаҡ|аҡ сабаҡ]], [[алабалыҡ]], [[суртан]], гольян тереклек итә. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|refs= <ref name="СНГОСНГ">{{СНГОСНГ|391|Уелги́}}</ref> <ref name="ГВР">{{ГВР|195842|Уелги}}</ref> }} == Һылтанмалар == * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf Ссылка на статью о районе в журнале [[Ватандаш]]] * [http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/ozera-juzhnogo-urala/130-ozero-uvildy.html Справочная статья. Озеро Увильды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/chelyabinsk/lakes/30559 Озеро Уелги] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 416, 418-се биттәр/ Иш; Ишле * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы ]] mbwdm4nflaw6hh0qsqq4wcq3serz1ac Ҡалды (күл) 0 66656 1296445 1273791 2026-05-11T16:06:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296445 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Ҡалды |Национальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 39|lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 61|lon_min = 18|lon_sec = 7 |CoordScale = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Высота над уровнем моря = |Длина = |Ширина = |Площадь = 16700 |Объём = |Длина береговой линии = |Наибольшая глубина = 7 |Средняя глубина = |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = |Площадь водосбора = |Впадающие реки = |Вытекающая река = |Категория на Викискладе = }} ''' Ҡалды ''' ({{lang-ru|Калды}}) — [[Рәсәй]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. == Тасуирламаһы == Һыуы тоҙ тәме итә. Һыуйыйғыс майҙаны — 16700 га. Иң тәрән урыны — 7 м. Үтәҙеклеге — 3 м. Урыны менән яр буйын ҡамышлыҡтар биләй. Һыу көҙгөһө майҙаны — 17,9 км²<ref>{{ГВР|195807|Калды}}</ref>. Күлдә сәнәғәт кимәлендә балыҡ тотола. Ҡалдының диаметры 4,5 километр самаһы. Сөсө, үтә күренмәле һыу. Күлдең һыуы йылы. == Географияһы == Ҡалды күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]нда, Свердловск тракты буйында урынлашҡан. Силәбегә тиклем араһы — 60 км, Ҡоншаҡҡа — 20 км, Екатеринбургҡа — 140 км. Координаттары: 55°40′11″N 61°18′17″E Күл буйҙарында [[Оло Тәгеш (Силәбе өлкәһе)|Оло Тәгеш]] (Таскино), [[Сөләймән (Ҡоншаҡ районы)|Сөләймән]], [[Һары (Ҡоншаҡ районы)|Һары]] ауылдары урынлашҡан. 4 километр алыҫлыҡлыҡта балыҡсылар яратҡан [[Сабаҡкүл]] ята<ref>Озеро Калды[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/kaldy_ozero/]</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Ҡалдының төбө лә, яры кеүек, ҡомло, бик һирәк урында ләм һәм екән осрай. Көньяҡ-көнбайыш ярында урман. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан]], [[алабуға]], [[сабаҡ]], [[ҡорман]] тереклек итә. Ҡыҫалалар бар В озере водятся раки. 2008 йылдың йәйендә үрсемгә [[бағыр]] балығы ебәрелгән. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә был атама ике башҡорт ырыуы араһында күл өсөн талашыуы арҡаһында ҡушылған тигән легенданы килтерә, имеш, был төбәкте ҡалдырып киткән ырыу күлгә «Ҡалды» атамаһы биргән. Әммә топонимсы был версияның дөрөҫлөгөнә шикләнә һәм башҡорттарҙың «ҡалды» һүҙе менән яһалған ир-ат исеменән килеп сығыуын фаразлай:<blockquote>Но вероятнее всего, топоним от башкирского мужского имени Калды в значении «оставшийся»</blockquote><ref>Шувалов Н. И. Куяныш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Ысынлап та, халҡыбыҙҙа бала оҙон ғүмерле, йәшәмеш булһын өсөн ҡушылған йола исемдәре булған, улар иҫәбендә — Ҡалды һәм Ҡалдыбай<ref>Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 64-се бит</ref> == «Ҡалды» йырының һүҙҙәре == Ҡалды ғына тауы, ай, ҡалд(ы) инде, Һар(ы) баш, һар(ы) баш үлән алды инде. Йән һөйгән дә йәрем ҡаршы алды, - Йәнкөйөктөң йәнен алды инде. Ҡалды ғына тауы бигерәк бейек, Өҫтәренән атлай аҡ кейек. Йән һөйгән дә йәрем ҡулына алды, Ятып ҡалды бахыр йәнкөйөк… Уға яуап итеп, егет былай тип йырлаған: Күгәрепкәй ятҡан Ҡалды тауын Тур(ы) аттарға менеп ураным. Йәштән һөйгән йәрҙе алам тибүк, Яуыз байға ҡулым янаным…<ref>[[Мөхәммәтша Буранғолов]]. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0</ref> == Видео == * {{YouTube|znAm4iMrJ28|logo=1}}Ҡалды. Мөхәммәт Түлебаев. Ҡурай * {{YouTube|V2ZGeyGMWBM|logo=1}} Озеро Калды с высоты. Южный Урал. дрон DJI Mavic Pro == Шулай уҡ ҡара == * [[Ҡалды (йыр)]] == Әҙәбиәт == * [[Мөхәммәтша Буранғолов]]. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0 * [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Фәнүзә Нәҙершина]]. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0 * Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Калды// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/page,2,1242-legendalar-12111241m-ri11991241jj1241tt1241r.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221040255/http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/page,2,1242-legendalar-12111241m-ri11991241jj1241tt1241r.html |date=2016-12-21 }} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] egnazdvt558fuu5hpmds26ng7q3l9h3 Өфө (аэропорт) 0 68912 1296604 1295228 2026-05-12T09:28:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296604 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Өфө (мәғәнәләр)}} {{Аэропорт |Название = Өфө халыҡ-ара аэропорты |Изображение = Ufa International Airport.jpg |Подпись = Вокзал (2009 йылда) |Страна = [[Рәсәй]] |Регион = [[Башҡортостан]] |Тип = гражданлыҡ |Код ИКАО = UWUU |Код ИАТА = UFA |Высота = +136,7 м |Пассажирооборот = {{Үҫә}} 1 918 906 (2012)<ref name="stats12">[http://www.aviaport.ru/digest/2013/01/09/246733.html Аэропорт Уфа обслужил в 2012 году более 1,9 миллиона пассажиров]</ref> |Местное время = UTC +5 |Время работы = тәүлек әйләнәһенә |Эксплуатант = АЙ «Өфө халыҡ-ара аэропорты» |Сайт = [http://www.airportufa.ru/ Рәсми сайты] }} '''Өфө халыҡ-ара аэропорты''' АЙ ({{lang-ru|АО «Международный аэропорт Уфа́»}}) — Мостай Кәрим исемендәге [[Өфө]] халыҡ-ара [[аэропорт]]ы, [[Волга буйы федераль округы]]нда иң ҙур аэропорт. Аэропорттың менеджмент сифаты системаһы [[ISO 9001:2008]] стандарт менән сертификатлаған<ref>[http://www.airportufa.ru/news/8311.html ОАО "Международный аэропорт «Уфа» успешно прошёл ресертификацию на соответствие международному стандарту ISO 9001:2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929113114/http://www.airportufa.ru/news/8311.html |date=2014-09-29 }}</ref>. == Ҡоролмалар == 2015 йылда реконструкцияланған ҡапламаһы [[металл конструкциялар]]ынан эшләнде. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|76800}}{{V|10|02|2022}} == Тышҡы һылтанмалар == {{commonscat|Ufa International Airport}} * [http://www.aviapages.ru/airports/26630201011186282.shtml Аэропорт Уфа в справочнике Aviapages.ru] * [http://www.airportufa.ru/ Табло прилёта и вылета самолётов, информация для пассажиров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428141111/http://www.airportufa.ru/ru/online_table/in/ |date=2009-04-28 }} * [http://ufakarta.ru/?x=-19503.4783517953&y=-5797.71951216739&scale=6/ Карта аэропорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224061521/http://ufakarta.ru/?x=-19503.4783517953&y=-5797.71951216739&scale=6/ |date=2025-02-24 }} {{Әҙерләмә}} [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Башҡортостандың аэропорттары]] 0ckk4a605hwzifyorffriuec7owfnp7 Ҡазан губернаһы 0 69970 1296435 1272699 2026-05-11T15:28:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296435 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡазан губернаһы''' — 1708—1920 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы]]ның һәм РСФСР административ-территориаль берәмеге. Үҙәге — [[Ҡазан]] ҡалаһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://chigirin.narod.ru/book7.html Адрес-календарь служащих в Казанской губернии лиц 1871 год]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/1997_1_2/02/02_3/&searched=1 Татарское дворянство Казанской губернии (2-ая половина XVI—XVII вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402194307/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1997_1_2%2F02%2F02_3%2F&searched=1 |date=2019-04-02 }} * [http://www.blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=133 Списки населенных мест Казанской губернии 1866, JPG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521145704/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=133 |date=2013-05-21 }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Казанская губерния |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Kazan Governorate |Метавики = |Проект = }} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7475-azan-guberna-y}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Казанская губерния}} * [http://www.ite.antat.ru/articles/kazanskaya_guberniya.html Статья из Татарской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419003417/http://www.ite.antat.ru/articles/kazanskaya_guberniya.html |date=2012-04-19 }} * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/25 Карта Казанской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru) * [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/14000-Kazanskaya-guberniya.html Библиотека Царское Село, книги по истории Казанской губернии (Памятные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209080913/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/14000-Kazanskaya-guberniya.html |date=2015-02-09 }} {{Tatarstan-stub}} [[Категория:Ҡазан губернаһы]] [[Категория:Татарстан тарихы]] [[Категория:Рәсәй империяһының губерналары]] 2xnfo2ckj7y2h44qw3kcyr97glgbr7q Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы 0 70528 1296511 1197632 2026-05-11T22:11:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296511 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы | изображение = Ҡушаев.jpg | ширина = 200px | должность = [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) | порядок = 3 | периодначало = 1922 | периодконец = 1929 | предшественник = [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] | преемник = [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] | флаг = Flag RSFSR 1918.svg | дата рождения = 15.10.1888 | место рождения = [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]]нең, хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең {{ТУ|Арғаяш районы}} [[Көҙәш|Сәләй (Көҙәш)]] ауылы | дата смерти = 27.9.1937 | место смерти = {{ВБУ|Мәскәү}} | похоронен = | в браке = | дети = | партия = |награды= }} {{фамилиялаш|Ҡушаев}} '''Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы''' ([[15 октябрь]] [[1888 йыл]] — [[27 сентябрь]] [[1937 йыл]]) — [[башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Башҡортостан]]дың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919 йылдан ВКП(б) ағзаһы. [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]]ның рәйесе (1922—1929). Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Хафиз Ҡушай улы Ҡушаев 1888 йылдың 15 октябрендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]]нең<ref>хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]</ref> [[Көҙәш|Сәләй (Көҙәш)]] ауылында тыуған. [[Өфө]] ҡалаһында [[«Ғәлиә» мәҙрәсәһе]]ндә уҡый<ref>[http://www.knowbysight.info/KKK/12377.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991 ]</ref>, революцион хәрәкәттә ҡатнашыуы сәбәпле уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була. 1909−1917 йылдарҙа армия сафтарында хәрби хеҙмәттә була. 1917 йылдың октябренән һуң [[Башҡортостан автономияһы]] өсөн йәйелгән [[Башҡорт милли хәрәкәте|милли хәрәкәттә]] ҡатнаша. 1918 йылда [[Арғаяш кантоны]] идаралығы рәйесе була. 1919—1921 йылдарҙа [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Арғаяш кантоны]]ның хәрби комиссары, кантон идараһы рәйесе вазифаларын башҡара. 1922—1929 йылдарҙа [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] Рәйесе булып эшләй. Латин графикаһы нигеҙендә яңы [[башҡорт алфавиты]]н төҙөүҙә ҡатнаша. 1929—1937 йылдарҙа СССР Үҙәк Башҡарма Кмитеты аппаратында эшләй, «Совет власы» нәшриәтендә яуаплы вазифалар башҡара. 1937 йылда репрессияға дусар була, 1957 йылда аҡлана. Һуңғы адресы: [[Мәскәү]], Зубовски проезы, 1-се йорт, 7-се фатир.<ref>http://mos.memo.ru/shot-20.htm{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Ғаиләһе == Ҡатыны — [[Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы]] (1901—1937). Балалары: : ''Миңһылыу'', 1923 йылда дифтериянан вафат була. : ''[[Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы|Таңһылыу (Динә)]]'', РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Пермь опера театры солисы. : ''Ирек'', ата-әсәләре һәләк булғандан һуң, 5 йәшендә балалар йортона тапшырыла. Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Ҡустыһы — [[Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы]]. == Хәтер == * «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]] 2017 йылдың 22 апрелендәге тапшырыуын Рәбиғә һәм Хафиз Ҡушаевтарға арнаны<ref>[http://www.bashinform.ru/news/990066-telekanal-bst-rasskazhet-o-pervykh-deyatelyakh-avtonomnogo-bashkortostana-khafize-i-rabige-kushaevykh/ Телеканал БСТ расскажет о первых деятелях автономного Башкортостана Хафизе и Рабиге Кушаевых. ИА «Башинформ», 2017, 21 апрель]</{{ref-ru}}{{V|22|04|2017}}</ref>. * Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Көҙәш урта мәктәбенә 1992 йылда Хафиз Ҡушаев исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|7660}} {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} [[Категория:Ғәлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзалары]] [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] 7sjw39128drj6i8bb7lvs8qg9ksrjcf Үҙәмбай 0 77746 1296534 1288274 2026-05-12T01:49:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296534 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй |статус = ауыл |изображение=Үҙәмбай ауылы мәсете.jpg |башҡортса исеме = Үҙәмбай |описание изображения = Көсөкбай исемендәге мәсет |төп исеме = {{lang-ba|Үҙәмбай}} |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 51|lat_min = 18|lat_sec = 33.68 |lon_deg = 58|lon_min = 10|lon_sec = 40.63 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Ырымбур өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = Район |район = Гай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Хәлил поссоветы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = XIX быуат 2‑се яртыһында |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 135<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm/ Всероссийская перепись населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602025423/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |date=2013-06-02 }}</ref> |иҫәп алыу йылы = |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[татарҙар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 462630 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = 56 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 53214840010 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үҙәмбай''' — [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай районы]]ндағы [[башҡорт]] ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше. Почта индексы — 462630, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 53 214 840 009. == Тарихы == Ауылға XIX быуат 2‑се яртыһында башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. [[Аҡъюл]] ауылынан (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, [[1-се Йомағужа]], [[2-се Йомағужа]], [[3-сө Йомағужа]] һәм [[Бесәнсе (Ырымбур өлкәһе)|4-се Йомағужа]] ауылдары барлыҡҡа килгән. Үҙәмбай ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Үҫәргән]] улусы составында була<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 28, 62| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. 1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Үҙәмбай, [[Әбүбәкер (Ырымбур өлкәһе)|Әбүбәкер]], [[Түбәнге Сабаҡлы|Сабаҡлы]], [[Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)|Ишбирҙе]] ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре [[Кесе Ҡаялы]] йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң [[Оло Ҡаялы]] йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә [[Кесе Ҡаялы]] йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған<ref>{{начало цитаты}}«Начиная с вершины р. Малой-Каялы до устья речки Улмяс-Ульган, от устья Улмяс-Ульгана на вершину речки Душа-Клиряк-Тапкан до убы (холма) Сакман, оттоль на озеро Асетуллы, находящееся на реке Большом Каялы и ею вниз по течению до местечка Бугуль, с Бугуля опять на вершину речки Малой Каялы… Пространство описанных кочевок занимает в окружности до 30 верст»{{Конец цитаты|источник={{книга|автор= [[Әбсәләмова Юлиә Алик ҡыҙы|Абсалямова Ю. А.]]| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 108| isbn =978-5-9613-0424-4}}}}</ref>. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Үҫәргән кантоны]] составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының [[Ейәнсура районы]] составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе<ref>1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.</ref> Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең [[Ҡыуандыҡ районы]] составына индерелә<ref>{{cite web|url=http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=7527:2015-02-22-15-37-19&catid=17:2011-03-23-05-44-44&Itemid=56|title=Кувандыкский район в административно-территориальном устройстве государства|date=22-02-2015|publisher=|accessdate=2015-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925214249/http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=7527:2015-02-22-15-37-19&catid=17:2011-03-23-05-44-44&Itemid=56 |date=2020-09-25 }}</ref> == Ауылдың шәхестәре == == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 169 кеше йәшәй. [[2002]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 135 кеше йәшәгән. Күпселек халыҡ — [[татарҙар]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11./ Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1975 йыл ||260|||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||169|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||135|||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Үҙәмбай урамдары == * 462630 Үҙәк урамы * 462630 Йәштәр урамы * 462630 Яңы урамы == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Гай (ҡала)|Гай ҡалаһы]]): 35 км * Ауыл советы тиклем ([[Иҫке Хәлил (Гай районы)|Иҫке Хәлил]]): 10 км == Инфраструктура == Ауылда мәктәп бар<ref>http://orenburg.fulledu.ru/school/uzembaevskaya-nachalnaya-obscheobrazovatelnaya-shkola/about/{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Узембаевская Начальная Общеобразовательная Школа, Деревня Узембаево</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gai-rai.narod.ru/derevni/uzembaevo.html/ Үҙәмбай] * [http://cyberleninka.ru/article/n/rodoplemennaya-etnonimiya-i-ee-znachenie-v-izuchenii-etnicheskoy-istorii-bashkir-na-primere-vostochnogo-orenburzhya/ РОДОПЛЕМЕННАЯ ЭТНОНИМИЯ И ЕЕ ЗНАЧЕНИЕ В ИЗУЧЕНИИ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ БАШКИР (НА ПРИМЕРЕ ВОСТОЧНОГО ОРЕНБУРЖЬЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415051132/https://cyberleninka.ru/article/n/rodoplemennaya-etnonimiya-i-ee-znachenie-v-izuchenii-etnicheskoy-istorii-bashkir-na-primere-vostochnogo-orenburzhya |date=2019-04-15 }} {{Гай ҡала округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Гай ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең татар ауылдары]] 08fxpq5mo3tr8zqjl1b2xqq1lxa2pxt Ҡуҫа 0 81105 1296514 1060650 2026-05-11T22:26:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296514 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡуҫа (мәғәнәләр)}} {{НП |статус = ҡала |русское название = Ҡуҫа |оригинальное название = |герб = Coat_of_Arms_of_Kusa_(Chelyabinsk_oblast).png |флаг = Flag_of_Kusa_(Chelyabinsk_oblast).png{{!}}border |ширина герба = 95 |ширина флага = 135 |lat_deg = 55|lat_min = 20|lat_sec = |lon_deg = 59|lon_min = 26|lon_sec = |CoordAddon = type:city(19600)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=2665 |размер карты страны = 310 |размер карты региона = 310 |размер карты района = 310 |глава = |дата основания = 1778 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = 1943 |площадь = |высота центра НП = |население = |год переписи = |плотность = |агломерация =18 788 кеше |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 456940 |телефонный код = 35154 |цифровой идентификатор = 75238501 |категория в Commons = |сайт = }} '''Ҡуҫа''' — [[Силәбе өлкәһе]]ндәге ҡала һәм шул исемдәге район үҙәге. == Этимологияһы == Атаманың килеп сығышы буйынса Силәбе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә шундай аңлатма биргән булған: ''Куса, река, правый приток Ая; город районного подчинения, районный центр, основанный в 1778 г. со строительством железоделательного завода, 1943 г.— город. Обычно сближается с башкирским кусеу — «кочевать», «переходить с места на место». Однако полной убедительности в этом объяснении нет. Лингвисты (Р. З. Шакуров) отмечают, что слово "куса" необъяснимо из башкирского. Скорее всего, оно из иранского языка: куча — «поселок», «улица». В башкирском языке закономерен переход звука «ч» в «с». Топоним куча (куса) встречается в Башкортостане и других районах страны''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Куса[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Әммә топонимдың килеп сығышы буйынса эҙләнеүҙәр дауам итә, һәм 1990-сы йылдарҙа урыҫса Куса тип аталған топонимдың сығышы асыҡланған: ''Ҡуһа – башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа – ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә'', тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова <ref> М.Г.Усманова. «Имя отчей земли», Уфа, Китап, 1994</ref>. ''Ҡуһа'' һәм ''ҡуҫа'' - диалект кимәлендә генә айырыла. Ҡаланың атамаһы үҙе урынлашҡан йылға исеменән килеп сыҡҡан. {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Ҡуҫа районы]] [[Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Силәбе өлкәһе район үҙәктәре]] [[Категория:Силәбе өлкәһе ҡалалары]] gpfytfcly1wvz1sw3ge4088njw21v09 Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы 0 96657 1296590 1287137 2026-05-12T06:59:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296590 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Әхмәт Мөхтәр улы Әсхәҙуллин | оригинал имени = | изображение = Асхадуллин А.М.jpeg | ширина = | должность = Башҡортостан ХКС-ның Финанс халыҡ комиссары | порядок = | периодначало = 30.08.1929 | периодконец = 25.02.1931 | предшественник = Григорьев Григорий Венедиктович | преемник = Йомаҡаев Йософ Саҙретдин улы | должность_2 = Башҡортостан ХКС-ның Ер эштәре халыҡ комиссары | флаг = | дата рождения = 4.4.1895 | место рождения = [[Иҫке Көйөк|Көйөк]] ауылы, Байғужа улусы, [[Бөрө өйәҙе]], {{ТУ|Өфө губернаһы}} (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Яңауыл районы}}) | дата смерти = 27.11.1937 | место смерти = {{ВБУ|Өфө}}, [[Башҡорт АССР-ы]] | похоронен = | в браке = Кәфиә Хәйретдин ҡыҙы | дети = | партия = |награды= }} {{Фамилиялаш|Әсхәҙуллин}} '''Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы''' ([[4 апрель]] [[1895 йыл]] — [[27 ноябрь]] [[1937 йыл]]) — [[Башҡортостан]]дың дәүләт эшмәкәре. == Биографияһы == Әхмәт Мөхтәр (Мөхтәрулла) улы Әсхәҙуллин 1895 йылдың 4 апрелендә [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] Байғужа улусының (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Яңауыл районы]]ның) [[Иҫке Көйөк|Көйөк]] ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name="Ҡускилдин Д.">{{статья|автор= Ҡускилдин Д.|заглавие= Полк муллаһы|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 1997|том = |номер= 5|страницы= 119—125|doi= |issn= 1683-3554}}</ref>. Милләте — [[башҡорт]]<ref>Үҙенең сығышы хаҡында былай итеп яҙа:{{начало цитаты}}«Олатайым да, атайым да, әсәйем дә башҡорт минең.»{{конец цитаты|источник={{статья|автор= Ҡускилдин Д.|заглавие= Полк муллаһы|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 1997|том = |номер= 5|страницы= 120|doi= |issn= 1683-3554}}}}</ref><ref name="Книга памяти">[http://lists.memo.ru/d2/f331.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 1: А—В.//Ред. кол.: Ишмуратов Х. Х., Аралбаев К. А., и др. — Уфа: Китап. 1997. — 464 с.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (в формате PDF: [http://haqmar.narod.ru/a_v.pdf с.197.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131916/http://haqmar.narod.ru/a_v.pdf |date=2012-01-31 }})</ref>. 15 йәшенән йәйен ауыл байҙарында эшләй, ә ҡыштарын [[Ишбулды (Яңауыл районы)|Ишбулды]] ауылы йәмиғ мәсете янындағы [[мәҙрәсә]]лә белем ала. 1913 йылда атаһы рөхсәт бирмәһә лә [[Уҫы өйәҙе]]нең Әргәж<ref>{{статья|автор= Евгений Николаевич Шумилов|заглавие= Аряж, Куединский район|ссылка= http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803780325|язык = |издание = Пермский край: энциклопедия|тип = |год= |том = |номер= |страницы=|doi= |issn=}}</ref> башланғыс училищеһында уҡый башлай<ref name="Ҡускилдин Д."/>. 1915 йылда хәрби хеҙмәткә алына, [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша. 1917 йылдың апрелендә Румыния фронтында уға полк муллаһы вазифаһы бирелә. Дивизиондың мосолман хәрби комитетына ағза итеп һайланып, [[Ҡазан]]ға II Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнашыу өсөн юлға сыға, әммә юлда Октябрь революцияһы хаҡында ишеткәс, [[Өфө]]гә юллана. [[Бөрө]]гә килеп бында уҡытыусылар курсында уҡый башлай<ref name="Ҡускилдин Д."/>. 1918 йылдың февралендә Бөрөлә совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша, аҙаҡ [[Байғужа (Яңауыл районы)|Байғужа]]ға улус башҡарма комитетын ойоштороуға ебәрелә, милиция начальнигы итеп тәғәйенләнә, хәрби дружинаға етәкселек итә. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда Азин отряды составында ҡатнаша. Бер аҙ ваҡыт тыуған ауылына ҡайтып уҡытыусы булып эшләй, 1919 йылдың февралендә Көнсығыш фронтының 2-се армияһы Азин дивизияһы составында йәнә һуғыштарҙа ҡатнаша<ref name="Ҡускилдин Д."/>. Демобилизацияланғас Байғужа улусы башҡарма комитетының ағзаһы, һуңыраҡ уның рәйесе итеп һайлана. 1923—1925 йылдарҙа [[Бөрө кантоны]]ның халыҡ мәғарифы инспекторы булып эшләй. 1925 йылда Бөрө кантонының финанс бүлеге мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, аҙағыраҡ 1928 йылға ҡәҙәр был бүлектең мөдире була. Ошо осорҙа Бөрө кантоны башҡарма комитеты һәм партия комитеты ағзаһы, ә 1928 йылдың 7 июлендә Бөрө кантоны башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана<ref name="Ҡускилдин Д."/>. 1929 йылдан Башҡорт АССР-ының финанс халыҡ комиссары, ә 1931 йылдан ер эштәре халыҡ комиссары вазифаларын башҡара. Шул уҡ ваҡытта [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесенең икенсе урынбаҫары вазифаһын биләй<ref name="Ҡускилдин Д."/>. 1932 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП (б)-ның өлкә комитетының]] тәьминәт буйынса яуаплы сәркәтибе, бер үк ваҡытта өлкә комитеты ағзаһы булып тора. 1934 йылда шул уҡ комитеттың совет-сауҙа бүлеге етәксеһе итеп һайлана. 1935 йылдың 1 февралендә Башҡортостан халыҡ комиссарҙары советының Ер эштәре халыҡ комиссары итеп раҫлана<ref name="Ҡускилдин Д."/>. 1937 йылдың 14 авгусында ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 15 ноябрендә СССР Енәйәт кодексының 58-2, 58-8, 58-10 статьялары буйынса ғәйепләнеп иң юғары язаға хөкөм ителә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылда аҡлана<ref name="Книга памяти"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор= Ҡускилдин Д.|заглавие= Полк муллаһы|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 1997|том = |номер= 5|страницы= 119—125|doi= |issn= 1683-3554}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] b72m7vabv20g1ddhi6ueglf9llpc1l1 Ҡәйепов Яхъя Зәйнулла улы 0 100197 1296525 1220338 2026-05-12T00:07:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296525 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Ҡәйепов}} {{Учёный |Имя = Яхъя Зәйнулла улы Ҡәйепов |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 18.06.1955 |Место рождения = [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылы, {{ТУ|Баймаҡ районы}}, [[Башҡорт АССР-ы]] |Дата смерти = |Место смерти = |Гражданство = {{RUS}} |Научная сфера = |Место работы = |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|сельскохозяйственных наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||}} |Альма-матер = |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = |Викитека = |Викисклад = }} '''Ҡәйепов Яхъя Зәйнулла улы''' ([[18 июнь]] [[1955 йыл]]) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2015). == Биографияһы == Яхъя Зәйнулла улы Ҡәйепов тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлай. [[1977 йыл|1977]] йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның агрономия факультетында уҡып сыҡҡас, 1977—1979, 1981—1985 йылдарҙа «Йылайыр» совхоз-техникумында (Баймаҡ районы Яковлевка ауылы) уҡытыусы була. Төрлө йылдарҙа [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] исемендәге колхозда баш агроном (1979), Башҡортостан Республикаһының үҫемлектәрҙе ҡурсалау станцияһының Баймаҡ диагностика һәм прогноз пункты етәксеһе ([[1979 йыл|1979]]), ә [[1980 йыл|1980]]—[[1981 йыл|1981]] йылдарҙа [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] урта мәктәбендә инструктор булып эшләй. 1989—1992 йылдарҙа [[Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы]]нда, 1994—1996 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] [[Сибай]] филиалында уҡыта. 1992 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның ғилми хеҙмәткәре: 1995—1997 йылдарҙа [[Сибай]] лабораторияһында, 2006 йылдан әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәр, 2009 йылдан лаборатория етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2012—2015 йылдарҙа — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның Урал аръяғы филиалында уҡытыусы була. Фән йүнәлеше — 06.01.03 — агропочвоведение, агрофизика. Фәнни хеҙмәттәре тупраҡтың уңдырышлығын һаҡлаған ер эшкәртеү алымдары, һуғарылған һәм тәбиғи туғайлыҡтарҙа мал аҙығы етештереү темаларына арналған.(Докторлыҡ диссертацияһының авторефераты исеме : «Сохранение и воспроизводство плодородия черноземов в ресурсосберегающих технологиях полевого кормопроизводства на южном Урале»)<ref>[http://vak2.ed.gov.ru/ ]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Яхья Ҡәйепов Башҡортостандың дала зонаһында туғайлы көтөүлектәрҙә һәм ферма яны баҫыуҙарында мал аҙығы сәсеүҙең баҫыу әйләнештәре (севообороты) схемаларын төҙөгән ғалим. 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. [[Сибай]] ҡалаһында йәшәй. == Хеҙмәттәре == * Продуктивность лугопастбищных и прифермских севооборотов в Зауралье Башкортостана//Материалы научно-практ.конф.«Теоретические и прикладные вопросы травосеяния в криолитозоне». — Якутск, 2001. — с.4-9. * Энергетическая оценка кормовых севооборотов//Кормопроизводство. — 2001. — № 8. — с.10-12. * ''Каипов Я. З., Зарипова Г. К., Сафин Х. М.'' Программирование урожаев в кормовом севообороте//Земледелие. — 2006. — № 1. — с.30-31. * ''Сафин Х. М., Каипов Я. З., Япаров Г. Х.'' Плодородие почв в кормовых севооборотах Зауралья//Плодородие. — 2007. — Приложение к № 2. — с.64-66. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/7529-jepov-yakh-ya-z-jnulla-uly|автор=Миңлеәхмәтов И. С.}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан ғалимдары]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] pplzoml2gc8hnd60amj8fn2msbxq03q Әрмәнстан тарихы 0 103590 1296588 1292174 2026-05-12T06:45:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296588 wikitext text/x-wiki {{Әрмәнстан тарихы}} '''Әрмәнстан тарихы''' — яҙма тарихы булғанға тиклемге эпоханан алып бөгөнгө көнгәсә [[Әрмәнстан]]дың дәүләт һәм тарихи-географик регион булараҡ тарихы. Әрмән халҡының тарихы беҙҙең эраға тиклем VI быуаттан баш ала һәм 2500 йылдан ашыу тәшкил итә. Әрмән халҡының формалашыу процесы б. э. т. XIII быуаттан уҡ башланған. == Боронғо Әрмәнстан == === Тарихҡа тиклем осор === <!-- [[Файл:Golden Bowl Vanadzor Armenia.jpg|left|thumb|Ванадзор ауылы янында Б. Пиотровский тапҡан алтын һауыт (б. э. II мең йыллыҡ)]] --> Әрмәнстандың төньяғында (Лори платоһы), башлыса, вулканлы Джавахет тау һырттарының итәгендә урынлашҡан 20-нән ашыу һуңғы ашель һәйкәлдәре (0,6 млн йыл) табылған. Улар Раздан (Джрабер, Фонтан, Кендарасы) йылғаһы үҙәнендәге материалдарға оҡшаған<ref name="ЛБ2015">[http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf ''Любин В. П.'', ''Беляева Е. В.'' Традиции и трансфор мации в раннем палеолите Кавказа и Ближнего Востока // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |date=2015-11-21 }}</ref>. Шулар араһында өҫкө ҡатламдан йыйылған (Благодарное, Даштадем 3, Норамут һ. б.) урындағы гиалодациттан эшләнгән меңдән ашыу ашель монаяты, 360 ҡул менән эшләнгән рубилоны (ҡырҡҡыс) индереп, күпселекте тәшкил итә. Беренсе тапҡыр урта ашель һәм иртә ашель сәнәғәтен еткеререүсе тағы ла өс стратифицирланған (мәғлүмәте төркөмләнгән) һәйкәлдәр асыҡланған (Мурадово, Карахач и Куртан I). Вулкан көлө ҡатламында һәм түбәнерәк ятҡан пролювиаль (ваҡланған таш) ултырмаларҙа дациттың төрлө төрөнән, шулай уҡ андезиттан, оливинлы долериттан яһалған иртә ашель ҡоралдары булған Карахач (чопперҙар, һөңгөләр, тупаҫ бифастар һ.б.) ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Көлдө уран-ҡурғаш методы менән өйрәнеү 1,75—1,94 млн йылдар элек диапозонына һәм таш ҡоралдарҙың йәшенә тап килә<ref>[http://antropogenez.ru/single-news/article/156/ Древнейший ашель — в Армении?]</ref>. Карахачҡа яҡын урынлашҡан Мурад һәйкәленең түбәнге ҡатламдарында оҡшаш иртә ашель ҡоралдары табылған. Мурадтың иң өҫкө өлөшөндә (3-сө ҡатлам) һуңғы ашель материалы, ҡатламдың уртаһында (4—9-сы ҡатламдар) — урта ашель культураһы күҙгә ташлана. Лори платоһының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Куртан I комплексында иртә һәм урта ашель һәйкәлдәре асыҡланған. Куртан I мәҙәни ҡатламдарына, барлыҡ мәғлүмәттәрҙе (ҡат-ҡат ятҡан көлдөң абсолют йәше, палеомагнит мәғлүмәт, алдараҡ табылған мөгөҙморон тештәренең йәш диапозоны) бергә йыйғандан һуң, 1 млн-ға яҡын йәш<ref name="ЛБ2015" />. Төньяҡ Әрмәнстанда асылған һәйкәлдәр иртә кешеләрҙең Африка сиктәренә миграциялары эҙен һаҡлай. Карахачтың иртә ашель материалдары йәше буйынса Көнсығыш Африка бик боронғо иртә ашель сәнәғәтенә яҡын тора. (яҡынса 1,5—1,8 млн йыл элек)<ref>[http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf ОТКРЫТИЕ ДРЕВНЕЙШИХ РАННЕПАЛЕОЛИТИЧЕСКИХ ПАМЯТНИКОВ НА СЕВЕРЕ АРМЯНСКОГО НАГОРЬЯ (АРМЕНИЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309155131/http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf |date=2014-03-09 }}</ref>. Иртә палеолитҡа Сатани-Дар ултырағы тап килә. Нор Гехи ултырағы (325 мең йыл элек) вулкан лаваһының бер ҡатламы аҫтында ике төрлө техника — бифасиаль һәм нығыраҡ алға киткән леваллуаз техникалары — булыуы менән билдәле<ref>[http://www.gazeta.ru/science/2014/11/04_a_6280125.shtml Атомный реактор людей палеолита. В Армении найдены орудия гоминид, проливающие свет на эволюцию абстрактного мышления]</ref>. Боронғо кеше йәшәгән эҙҙәр Әрмән ҡалҡыулығының төрлө райондарында: Арзниҙа, Нурнуста һәм башҡа урындарҙа таш ҡоралдары булған ултыраҡтар, ә Раздан тарлауығында, Лусакертта һ. б. мәмерйә-тораҡтар (Лусакерт I, Ереван I<ref>[http://collectedpapers.com.ua/ru/hfs/geology/ancient_past_of_humanity/pamyatki-mustyersko%D1%97-epoxi-ta-zalishki-neandertalciv-na-teritori%D1%97-srsr Памятники мустьерской эпохи и остатки неандертальцев на территории СССР]</ref>) табылды. Ереван I мәмерйә ултырағында 8—12 йәшлек баланың баш һөйәге, тештәре, 30—40 йәшлек өлкән кешенең өҫкө ҡырҡҡыс теше табылды. Лусакерт I мәмерйә ултырағында өлкән индивидтың аҫҡы яңаҡ һөйәгенең фрагментын таптылар. Табылдыҡтар архаизм ҡунығы булған сапиент (Homo sapiens) формаһына ҡарай<ref>[http://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf ''Б. Г. Ерицян'', ''А. Ю. Худавердян''. Среднепалеолитические пещерные стоянки Ереван I и Лусакерт I (Армения) // Научные ведомости Белгородского государственного университета, № 7 (204), вып. 34 Июнь 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112163534/https://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf |date=2021-01-12 }}</ref>. Әрмән ҡалҡыулығында неолит эпохаһы ултыраҡтары эҙе һаҡлана. Үҙәк Ҡаф тауы артында йәшәгән Шулавери — Шомутелин (б. э. т. VI—IV меңйыллыҡ) мәҙәниәте тәүге неолит мәҙәниәте өлгөһө. Башҡа иртә мәҙәниәттәргә Кура — Аракс (б. э. т. IV—II меңйыллыҡ) һәм Триалет (б. э. т. 2200—1500 йылдар) мәҙәниәттәре ҡарай. 2008 йылдың сентябрендә Әрмәнстандың Арени мәмерйәһендә 5500 йыл элек тегелгән иң боронғо аяҡ кейеме табыла. Табылдыҡ [[энеолит]] осорона тап килә (б. э. т. 3600—3500 йылдар). Был башы ослайып тамамланған йомшаҡ туфли — чарохи. Ошо аяҡ кейеме Европала һәм Азияла иң боронғо археологик табылдыҡ тип танылды. Белгестәр фекеренсә, ғәмәлдә был аяҡ кейеме әрмән ауылдарында кейелгән аяҡ кейеменән бер нисек тә айырылмай. Әрмәнстан Республикаһы территорияһында дольмен (ерләү йолаһы, башҡа культ менән бәйле, өҫтәлгә оҡшаш таш), менгир (ҙур оҙонса вертикаль таш), кромлех (ергә ҡаҙап ҡуйылған бер нисә таш бағананан торған ҡоролма, ҡайһылары астрономик күҙәтеүҙәр өсөн төҙөлгән тигән теория йәшәй) кеүек ҡорамалдарҙың һәм циклоп диуарҙарының ҡалдыҡтары табылды. Арагац тауы эргәһендә хәҙерге Ошакан, Парпи, Агтц һәм Сисиан ҡалалары янындағы үҙәндәрҙә мегалитик ҡоролмалар табылды. Кош һәм Агавнатун ҡәлғәләре янындағы иң яҡшы һаҡланғандары сакраль һәм циклоп ҡоролмалары. Аракс йылғаһы ҡушылдыҡтары эргәһендәге ер эшкәртеүселәр йәшәгән неолитик ултыраҡ ҡалдыҡтары, шулай уҡ Сюник өлкәһендәге Сисиан ҡалаһынан йыраҡ түгел урынлашҡан Зорац Карер ({{lang-hy|Զորաց Քարեր}}), шулай уҡ Караундж булараҡ билдәле булған ({{lang-hy|Քարահունջ}}) мегалитик комплекс ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Шенгавит, Лчашен, Неркин һәм Верин Навер, Артик, Карашамбта бик мөһим археологик һәйкәлдәр табылды. Археологик ҡаҙыныу эштәре барышында матди мәҙәниәт һәйкәлдәре: б. э. т. XV—XVI быуаттарҙың туҡыма киҫәге (Артик); б. э. т. XXII—XXI быуаттарҙың идеаль һаҡланған кескәй балтаһы (Карашамб); б. э. т. XV—XIV быуаттарҙың бронза һындары ([[Лори-Берд]]); б. э. т. III меңйыллыҡтың арыҫландар һүрәте төшөрөлгән алтын сынаяғы (Ванадзор), б. э. т. III меңйыллыҡтың дүрт тәгәрмәсле яу арбаһы (Лчашен), б. э. т. XIII—XII быуаттарҙың тәлмәрйен һыны. (Лчашен). === Һайаса дәүләте (б. э. т. XVI—XIII б.) === [[Файл:Hayasaa.jpg|left|thumb|һайаса дәүләте картаһы]] ''Һайаса''' — б. э. т. XVI—XIII быуаттарҙың хетт ырып яҙылған текстарында күрһәтелгән Һайаса дәүләте Көнбайыш Әрмәнстан территорияһында урынлашҡан була<ref>Իշխանյան Ռ.Ա. «Պատկերազարդ պատմություն Հայոց», Երևան 1989 (әрмән телендә), ''тәржемәлә'' Ишханян Р. А. Әрмәнстандың иллюстрацияларҙағы тарихы, Ереван, 1989, 54-се бит.</ref>. Шул осорҙа Һайаса ҡайһы берҙә Хетт батшалығы менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй, хеттарға яһаҡ түләй, йә ҡайһы берҙә, хәрби конфликттар башлап, дошманын емерткес ҡыйрата. Һайасаның баш ҡалаһы ул ваҡытта [[Евфрат]] йылғаһының юғары ағымында хәҙерге Эрдзинжан ҡалаһы янында урынлашҡан Куммаха булһа, һуңғараҡ ул Кемах тип йөрөтөлгән. Б. э. т. 1405 йылда Марияс батша идара иткән йылдарҙа, хеттар Һайасаға һөжүм иткән һәм Цопк провинцияһын тартып алған. Һуғыш Мариястың вариҫы Каранни дәүерендә лә дауам иткән. Б. э. т. 1397 йыл тирәһендә хеттар Катхалаиа (Каппадокиялағы) яуында Карани ғәскәрен еңәләр. Хеттар, уңышҡа өмөт итеп, тағы Цопкҡа һөжүм итә, әммә кире сигенә. Ани (Камах) ҡәлғәһе янындағы һуғышта ла хеттар еңеүгә өлгәшә алмай. Һуғыш б. э. т. 1380 йылға саҡлы дауам итә. Каранни ғәскәре бер нисә тапҡыр Хетт батшалығына һөжүм итә, емерә. Б. э. т. 1380 йылда Каранни хеттарҙың баш ҡалаһы Хаттусты баҫып ала һәм яндыра. Оҙаҡҡа һуҙылған яуҙар өсөн тулыһынса үс ала, әммә һуғыш тамамланмай. Б. э. т. 1375 йылда хеттар Һайасаның Ҡара диңгеҙ ярына һөжүм итә, тағы еңеләләр. Б. э. т. 1350 йылда Хетт батшалығы тағы Цопкты яулай, әммә б. э. т. 1349 йылда Хуканна был провинцияны кире ҡайтара. Б. э. т. 1345 йылда хеттар тағы Цопкты баҫып алалар, һөҙөмтәлә Тогарма һәм Мелид кенәзлектәре хеттарға күсә, ә Хуканнаға Хетт батшалығы өҫтөнлөгөн ҡабул итергә тура килә. Хәйер, шул уҡ йылды ул Каппадокияға һөжүм итеп, хеттарҙы Митанни территорияһынан сигенергә мәжбүр итә. Б. э. т. 1324 йылда хеттар Дуккум ҡәлғәһен һәм Ерзнка ҡалаһын яулап ала, әммә Анниястың йән аямай ҡаршы тороуынан һуң тыныслыҡ килешеүе төҙөргә мәжбүр булалар. Б. э. т. 1324, 1321, 1320, 1319 йылдарҙа хеттар Хайаса территорияһына бер нисә поход ойоштороп ҡарай, әммә етди уңышҡа өлгәшә алмай. Шул уҡ б. э. т. 1319 йылда Хетт батшалығы Ура нығытмаһын яулап алырға тырыша, ләкин кире ҡағыла. Ананиа ғәскәре, үсләшеп, Аррина менән Амкувойины баҫып ала һәм, шул ерҙәрҙе бөлгөнлөккә төшөрөп, сигенә. Ананиа б. э. т. 1318 йылда ла үҙ идаралығы аҫтындағы Каска кенәзлеге көстәре менән хеттарға һөжүм итә. Б. э. т. 1317 йылда Ура нығытмаһына хеттар сираттағы һөжүм ойоштора һәм етди еңелеүгә дусар ителә. Киләһе йылда хеттар Канувара эргәһендә еңеләләр. Б. э. т. XIII быуатта, моғайын, Хайаса тарҡала, һәм уның территорияһы хурриттар тарафынан баҫып алына. Был осорҙа Һайаса территорияһы хуррит батшалығы Дайэаниға ҡараған булырға тейеш<ref>{{Книга:Barnett: Urartu}}</ref>. Дайэани<ref>{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|210—211}}</ref>. === Әрмән халҡы формалашыуы (б. э. т. XIII быуат — б. э. VI быуат) === [[Файл:Hay pers.jpg|thumb|right|200px|[[Әһәмәниҙәр дәүләте]] батшаһына яһаҡ түләүсе әрмән ир-аты<ref>[http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html University of Oxford. Classical Armenian Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110118231009/http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html |date=2011-01-18 }}</ref><ref>[http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis_apadana_e_stairs4.html Livius. Articles on Ancient History]</ref>. Персеполдән рельеф барельеф, б. э. т. VI—V быуат.]] Фәндә өҫтөнлөк алған теория буйынса, әрмәндәр б. э. т. XIII—VI быуаттарҙа Әрмән ҡалҡыулығында формалашҡан. Урарту дәүләте барлыҡҡа килмәҫ элек б. э. т. XIII быуатта протоәрмән телен йөрөтөүселәр, бригтар (фригийҙар йәиһә мушкалар) Балҡандан Әрмән ҡалҡыулығына күсенәләр һәм Мелитена өлкәһендә йәшәй башлайҙар. Аҙсылыҡ тәшкил иткән протоәрмән халҡы, үҙ теленең нигеҙен һаҡлап ҡалһа ла, башҡа телдәрҙән үҙләштереүҙәрҙең ҡалын ҡатламын ҡабул итеп, этник яҡтан Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән урарттар, хурриттар и лувийҙар араһында шыйыҡлана. Хәҙерге әрмән халҡы аҙ һанлы һинд-европалыларҙың, протоәрмән телен йөрөтөүселәрҙең, урарттар, хурриттар һәм лувийҙар массивында таралыуы нигеҙендә барлыҡҡа килгән. И. М. Дьяконов буйынса, күп һанлы хурриттар халыҡтың төп массаһын тәшкил иткән һәм физик күсәгилешлектең төп һыҙығын билдәләгән, ә протоәрмәндәр, төрлө тарихи сәбәптәр менән аңлатҡанда, яңы халыҡҡа үҙенең телен тапшырған. Хәҙерге әрмәндәр этногенезының башын ултыраҡ йәшәй башлаған мушкаларҙың лувийҙар һәм хурриттар менән тығыҙ контакттары осорона, б. э. т. II меңйыллығына, ҡайтарып ҡалабыҙ. Этнос барлыҡҡа килеүҙең тамамланыуы б. э. т. VI быуатына ҡарай. Урарттарҙың һуңғылары әрмән халҡы менән б. э. т. IV—II быуаттарына ҡушылып бөтә. Шулай итеп, әрмән этногенезы тураһында һуңғы гипотеза буйынса, улар ҡалҡыулыҡта йәшәгән бөтөн халыҡтарҙың физик һәм мәҙәни компонентын, беренсе сиратта, хәҙерге әрмәндәрҙең төп генетик компонентын тәшкил иткән хурриттарҙың, урарттарҙың һәм лувийҙарҙың вариҫтары И. М. Дьяконов концепцияһы академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов (1995), шулай уҡ В. А. Сафронов и Н. А. Николаева<ref name="Safronov&Nikolaeva">''Сафронов В. А., Николаева Н. А.'' История Древнего Востока в Ветхом Завете. М., 2003.</ref><ref name="Safronov">''Сафронов В. А.'' [http://www.istorya.ru/book/safronov/safron_01-04.php Индоевропейские прародины]</ref>, Р. Ишханян һ. б. тарафынан тәнҡитләнә. Әрмән этногенезы хаҡындағы И. М. Дьяконовтың хаталы аңлатмаларын тулыһынса кире ҡағып, һау этнонимының килеп сығыуы һәм Һайаса менән Әрмәнстандың тигеҙлеге (тождественность) кеүек фәндә таралған ҡараштарҙы ғалим Вячеслав Иванов хупланы<ref>Иванов В. «Боронғо әрмән телендә төрлө хронологик ҡатламдарҙы айырыу һәм Вахангу гимны тексының тәү структура (төҙөлөш) проблемаһы», ИФЖ, N 4, Ереван 1983: «''Өр-яңы асыштар, һау этнонимының килеп сығыу тарихына һәм әрмән этногенезына ҡағылған бүтән фекрҙәрҙең, бигерәк тә һауа топонимы һәм этнонимының Armi и Azi-ға мөнәсәбәте һығымтылырҙың дөрөҫлөгөн Г. А. Капанцян һ. б. теҙемдәрҙең тулыһынса хаталы булыуын дәлилләй И. М. Дьяконовa''».</ref>. Помпония Меланың иң боронғо Рим картаһында Әрмәнстан, б. э. т. I б. I Китап, 13: «[Азияның] эске ерҙәрендә күп төрлө ҡәбиләләр йәшәй: […] Каспий ҡултығы аша — ҡомарҙар, массагеттар, ҡадустар, гиркандар, иберҙәр; […] ә тегендә, беҙҙең диңгеҙҙәргә етәрәк, — матиандар, тибарандар һәм беҙгә нығыраҡ таныштары: медтар, армениҙар, коммагендар, …» [[Файл:Karte Pomponius Mela.jpg|thumb|200px|left|Помпония Меланың иң боронғо Рим картаһында Әрмәнстан, б. э. т. I быуат. I Китап, 13: «''[Азияның] эске ерҙәрендә күп төрлө ҡәбиләләр йәшәй: […] Каспий ҡултығы аша — ҡомарҙар, массагеттар, ҡадустар, гиркандар, иберҙар; […] ә тегендә, беҙҙең диңгеҙҙәргә етәрәк, — матиандар, тибарандар һәм беҙгә нығыраҡ таныш булған халыҡтар: медтар, армениҙар, коммагендар, …»'']] Киреһенсә, фригий теленең фракий һәм әрмән теленә яҡынлығы тел материалы менән раҫланмай. И. М. Дьяконов концепцияһы академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов (1995), шулай уҡ В. А. Сафронов и Н. А. Николаева, Р. Ишханян һ. б. тарафынан тәнҡитләнә. Әрмән этногенезы хаҡындағы И. М. Дьяконовтың хаталы аңлатмаларын тулыһынса кире ҡағып, һау этнонимының килеп сығыуы һәм Һайаса менән Әрмәнстандың тигеҙлеге (тождественность) кеүек фәндә таралған ҡараштарҙы ғалим Вячеслав Иванов хупланы. Б. э. т. VI быуатта был территория ''мидийҙар'' тарафынан яулап алына, ә б. э. т. 550 йылда бында үҙҙәренең мәҙәни традицияларын һәм зороастризм тәғлимәтен таратҡан Ахеменидтар империяһы составына индерелә<ref>[http://www.iranica.com/articles/armenia-i#Schmitt R. ARMENIA and IRAN i. Armina, Achaemenid province // Encyclopædia Iranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127101212/http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-i#Schmitt |date=2012-01-27 }}</ref><ref name="Russell2004">{{статья | автор= Russell J.| заглавие= The Formation of the Armenian Nation| оригинал= | ссылка= | автор издания= University of Los Angeles| издание= The Armenian People from Ancient to Modern Times| тип= | место= New York| издательство= St. Martin’s Press| год= 2004|выпуск= |том= |номер= | страницы= 19—36| isbn= 1403964211}}</ref>. Антик осорҙан бирле әрмәндәр йәшәгән бөтөн территорияны төрлө күршеләре Мелитенаға бәйле исемдәр менән атаған. Мәҫәлән, бор. фар. Armina арам. ˊarmǝn-āiē — дән килеп сыҡҡан — һәм боронғо грек ʾΑρμένιοι, Мелитена менән сиктәш, Тигрҙың юғары ағымында урынлашҡан хурр. Armi- өлкәһенең хурритса атамаһына барып тоташа.ʾΑρμένιοι, атамаһы таралғанға тиклем әрмәндәрҙең боронғо грекса атамаһы Μελιττήνιοι булған, грузинса — სომხეთი (somkheti), хеттарса Zuḫma һәм аккад. Suḫm — Мелитенанан төньяҡтараҡ юғары Евфрат үҙәне атамаһы, ә Әрмәнстандың үҙ атамаһы — грабарса Հայք (hay-kʿ), Мелитенаның урартса атамаһынан килеп сыҡҡан: урартск. Ḫāti<ref name="Дьяконов1968">{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа}}</ref><ref name=autogenerated6>{{Книга:Redgate: Armenians|24}}</ref>. XX быуаттың 1-се ярты йыллығында ҡайһы бер тикшеренеүселәр «Һайаса» һүҙендә әрмән халҡының үҙатамаһын аңлатҡан һүҙгә тура килгән «һайа» (һауа) тамыры төп өлөш булып тора, ә һүҙ һуңындағы "аса ((a)sa) хетт телендә «ил» тигәнде аңлатҡан суффикс тип раҫлағандар. Был инглиз телендәге «land» һүҙенә оҡшаш (Scotland, Ireland). Был фекерҙе Е. Форер башлап әйткән<ref>E. Forrer «Hajassa-Azzi», Caucasica Leipzig 1931 N 9</ref>, немец ғалимы Пауль Кречмер дауам иткән, «Hayasa» һүҙендә «һай, әрмән иле» тигән Кесе Азия суффиксы бар тигән ул. 1933 йылда Вена фәндәр академияһында Кречмерҙың «Әрмәндәрҙең милли исеме Һайк» (нем. «Der nationale Name der Armenier Haik») тигән хеҙмәте донъя күрә. Кречмер "Богазкёс яҙмаларында ҡулланылған Һайаса атамаһы "Әрмәнстан"ды аңлата тигән һығымта яһай<ref name="Оценка2010">{{Книга:Оценка историко-культурного наследия Армении|218}}</ref>. Миҫал итеп Кесе Азия «Turhunt» һәм «Datta» һүҙҙәрен килтерә, әгәр уларға «(a)са» ((a)sa) суффикстарын ҡушһаң, улар топоним (ил) мәғәнәһен ала, тип раҫлай: «Turhuntasa» и «Dattasa». Һуңғараҡ Әрмәнстанда был фекерҙе Николай Адонц, Григорий Капанцян һәм башҡа тарихсылар нигеҙләй<ref>''Ադոնց Ն.'' «Հայաստանի պատմությունը», Երևան 1972 թ. (на армянском), ''в переводе'' ''Адонц Н.'' «История Армении», Ереван 1972, ''Ավետիսյան Հ.Մ.'' «Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի պետական կազմավորումների քաղաքական պատմությունը մ.թ.ա. XVII—IX դդ», Երևան 2002 (на армянском), ''в переводе'' Аветисян Г. М. «Политическая история государственных образовании Армянского нагорья и северной Месопотамии в XVII—IX веках до н. э.», Ереван 2002, ''Թովմասյան Պ.Մ.'' «Հայկական լեռնաշխարհը և Միջագետքը», Երևան 2006 (на армянском), ''в переводе'' Товмасян М. П. «Армянское нагорье и Месопотамия», Ереван 2006, ''Քոսյան Ա.Վ.'' «Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների)», Երևան 2004 (на армянском), ''в переводе'' Косян А. В. «Топонимика Армянского нагорья (по хеттским источникам)», Ереван 2004, «Հայոց պատմություն», ՀՍՍՀ ԳԱ Երևան 1968 (на армянском), ''в переводе'' «История Армении» изд. АН АССР Ереван 1968 и тд.</ref>. Геворк Джаукян, был схеманы үҫтереп, «Harsankila», «Parminaija», «Hiwaswanta» һ. б. һүҙҙәрҙе миҫалға килтереп дәлилләй, ысынлап та улар, топонимға әйләнеп, «Harsanasa», «Parminasa», «Hiwasasa» төҫөн алырға тейеш, ти<ref>Джаукян Г. Б. «О соотношении хайасского и армянского языков», ИФЖ 1988, N 1</ref>. Шул ыңғай ул былай тип яҙҙы: «Һайасаның төп теле әрмән теле була һәм…әрмән элементы Һайаса дәүләтенең нигеҙен тәшкил иткән»<ref>Джаукян Г. Б. [http://hpj.asj-oa.am/4898/1/1988-1(60).pdf «О соотношении хайасского и армянского языков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213015852/http://hpj.asj-oa.am/4898/1/1988-1(60).pdf |date=2014-12-13 }}, ИФЖ 1988, N 2, стр. 87-88</ref>. Рафаэл Ишханян Ван әрмәндәре һәм илдең ҡайһы бер башҡа райондарының (мәҫәлән, Севан күленең көнбайышындығы әрмәндәрҙең) һөйләшендә хетт телендәге Ḫ, атап әйткәндә, грабар теленең Խ- менән алмаштырыла, был инде хетт телендәге Ḫajasa грабар телендәге Հայք (hay-kʿ)трансформацияһын аңлата. Дьяконов раҫлауынса, Һайаса һәм Әрмәнстан һүҙҙәре араһында бәйләнеш эҙләрлек бер сәбәп тә юҡ, бындай трансформация лингвистик яҡтан да хәл итерлек түгел: хетт телендәге Ḫ- грабар Խ- әйләнергә тейеш була, имеш<ref>{{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|211}}</ref>. Әрмәнстандың үҙендә Европа һәм совет ғалимдары тарафынан раҫланған, «һай» һүҙенә яңғырашы яғынан оҡшағанлыҡтан, б. э. т. II меңйыллыҡта Хетт батшалығына ҡаршы һуғышҡан Һайаса өлкәһендә протоәрмән ҡәбиләләре йәшәгән тигән фараз нығынған. ХХ быуаттың 80-се йылдарында был фараз һинд-европа теле әрмән теленән килеп сыҡҡан тигән гипотезаны ла «туҡландыра» ине. Әммә был фараз донъя фәнни берҙәмлегенең күпселеге тарафынан нигеҙһеҙ, тип кире ҡағылды<ref name="Доминирование">. Доминирование миграционно-смешанной гипотезы в мировой науке отражено в энциклопедии Британника, статья «[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia Armenia]», раздел «Ancient and premodern Armenia» (электронное издание 2003 года), где [[Халыҡтың миграцияһы|миграционная]] гипотеза указана в качестве единственной. Факт доминирования миграционно-смешанной гипотезы среди среди специалистов также явно отражен в следующих современных монографиях, статьях и учебниках последних лет (в обратном хронологическом порядке): * {{мәҡәлә | автор= Russell J.| заглавие= The Formation of the Armenian Nation| оригинал= | ссылка= | автор издания= University of Los Angeles| издание= The Armenian People from Ancient to Modern Times| тип= | место= New York| издательство= St. Martin’s Press| год= 2004|выпуск= |том= |номер= | страницы= 19—36| isbn= 1403964211}} * {{Книга:Шнирельман: Войны памяти|39—40}} * {{китап|автор = Bournoutian G. A.|часть = |заглавие = A concise history of the Armenian People|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Costa Mesa, California|издательство = Mazda Publishers|год = 2002|том = |страницы = 17—18|страниц = |серия = |isbn = 1-56859-141-1|тираж = }} * {{Книга:Robert Hewsen:Armenia: A Historical Atlas}} * {{мәҡәлә | автор= Zimansky P.| заглавие= Archaeological inquiries into ethno-linguistic diversity in Urartu| оригинал= | ссылка= | автор издания= Drews R.| издание= Greater Anatolia and the Indo-Hittite language family: Papers presented at a Colloquium hosted by the Univ. of Richmond, March 18-19, 2000| тип= | место= Washington (D.C.)| издательство= The Institute for the Study of Man| год= 2001|выпуск= |том= |номер= | страницы= 15—27| isbn= }} * {{Книга:Redgate: Armenians|13—18,24}} * {{китап|автор =Suny R. G.|часть = |заглавие = Transcaucasia, Nationalism, and Social Change. Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Ann Arbor|издательство = The University of Michigan Press|год = 1996|том = |страницы = 3|страниц =543|серия = |isbn =0-472-09617-6|тираж = }} * {{китап|автор = René Grousset.|часть = |заглавие = Histoire de l’Arménie|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Paris|издательство = Payot-Rivages|год = 1995|том = |страницы = 73|страниц = 656|серия = |isbn = 9782228889124|тираж = }} * {{мәҡәлә | автор= Astourian S. H.| заглавие= In search of their forefathers: National identity and the historiography and politics of Armenian and Azerbaijani ethnogeneses| оригинал= | ссылка= | автор издания= Schwartz D.V., Panossian R.| издание= Nationalism and history: the politics of nation building in post-Soviet Armenia, Azerbaijan and Georgia| тип= | место= Toronto, Canada| издательство= University of Toronto Centre for Russian and East European Studies| год= 1994|выпуск= |том= |номер= | страницы= 41—94| isbn= }} * {{Книга:George A. Bournoutian:A History of the Armenian People (Vol. 1)|21}} Кроме этого ряд армянских авторов, придерживающихся альтернативных «хайасских» гипотез [[этногенез]]а, на страницах своих работ также признают, что таким образом дискутируют с * «большинством учёных» {{статья | автор= Косян А. В.| заглавие= Этнические передвижения в Малой Азии и на Армянском нагорье в XII в. до н.э.| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= | год= 1991|выпуск= |том= |номер= 1| страницы= | isbn= }} * «официально принятой версией» {{статья | автор= Тер-Мартиросов Ф.| заглавие= Образование царства Армения| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= | год= 2004|выпуск= |том= |номер= 1| страницы= | isbn= }} Самый полный современный вариант миграционно-смешанной гипотезы изложен здесь: * {{Книга:Дьяконов: Предыстория армянского народа}} * Перевод на английский язык: {{книга|автор = Diakonoff I. M.|часть = |заглавие = The pre-history of the Armenian people|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Delmar, NY|издательство = Caravan Books|год = 1984|том = |страницы = |страниц = |серия = Anatolian and Caucasian studies|isbn = 0882060392|тираж = }} * Рецензии: Maurits N. van Loon // Bibliotheca Orientalis 44 (1987) 230—233; Edgar C. Polomé, Annual of Armenian Lingustics 8 (1987) 103—109 * Дополнительные комментарии также изложены в статьях {{статья | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= Малая Азия и Армения около 600 г. до н.э. и северные походы вавилонских царей| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1981|выпуск= |том= |номер= 2| страницы= 34—63| isbn= }} и {{статья | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= К праистории армянского языка (о фактах, свидетельствах и логике)| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Историко-филологический журнал| тип= | место= Ереван| издательство= Издательство АН Армянской ССР| год= 1983|выпуск= |том= |номер= 4| страницы= 149—178| isbn= }} </ref> (әрмән гипотезаһы менән бергә<ref name="Russell2004"/><ref>{{Книга:Mallory: In search of Indo-Europeans|7}}</ref><ref>В качестве наиболее слабых мест теории указывается на некорректные сопоставления праиндоевропейских корней с семитскими, которые являются ключевым основанием для такой локализации, на явную отдаленность армянского языка от реконструированного праиндоевропейского, несмотря на то, что армяне, согласно теории, были единственными немигрирующими индоевропейцами и должны были лучше всех сохранить праиндоевропейский язык, и на полное несоответствие предложенной схемы миграций индоевропейцев имеющимся археологическим данным (см. {{мәҡәлә | автор= Дьяконов И. М.| заглавие= О прародине индоевропейских диалектов| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Вестник древней истории| тип= | место= Москва| издательство= Наука| год= 1982|выпуск= |том= |номер= 3—4| страницы= 11—24, 3—30| isbn= }} и {{Книга:Mallory: In search of Indo-Europeans|150, 182}}). Книга, излагающая теорию, после перевода на английский язык получила серию критических рецензий от других индоевропеистов, указывающих на отсутствие фонологической точности и неубедительность выводов (см. {{мәҡәлә | автор= Penney J. H. W.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/3107323| автор издания= University of London| издание= Bulletin of the School of Oriental and African Studies| тип= | место= London| издательство= Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies| год= 1998|выпуск= 61|том= |номер= 1| страницы= 153—155| isbn= }}), на наличие внутренних противоречий (см. {{мәҡәлә | автор= Melchert H. C.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/606478| автор издания= | издание= Journal of the American Oriental Society| тип= | место= | издательство= American Oriental Society| год= 1997|выпуск= 117|том= |номер= 4| страницы= 741—742| isbn= }}) и слабую аргументацию (см. {{мәҡәлә | автор= Friedrich P.| заглавие= Review| оригинал= | ссылка= http://www.jstor.org/stable/681540| автор издания= | издание= American Anthropologist, New Series| тип= | место= | издательство= Blackwell Publishing on behalf of the American Anthropological Association| год= 1991 |выпуск= 93|том= |номер= 1| страницы= 226—227| isbn= }})</ref>), ә уның хәҙерге замандағы Әрмәнстанда таралыуын ҡайһы бер ғалимдар, бөтөнләй фәнни түгел, тик идеологик мотивтарҙы күҙ уңында тота, тип таба<ref name=autogenerated7>{{Книга:Шнирельман: Войны памяти}}</ref><ref>{{Статья:The Journal of Modern History:Ronald Grigor Suny:Constructing Primordialism}}</ref>. == Антик Әрмәнстан (б. э. т. VI быуат — б. э. V быуаты) == === Әһәмәниҙәр осоронда Әрмәнстан (б. э. т. VI—IV бб.) === [[Файл:Orontes II.jpg|thumb|170px|Әрмәнстан сатрабы Ерванд I монетаһы, б. э. т. 362 йыл]] Әрмәнстан тәү тапҡыр б. э. т. 520 йылда Дарий I-нең Бехустин яҙмаһында телгә алына, етмәһә, яҙманың вавилон фаразлауында ил [[Урарту]]ның синонимы итеп бирелә. Әрмәндә һәм Әрмәнстан тураһындағы иртә мәғлүмәттәр шулай уҡ б. э. т. V быуатта йәшәгән боронғо грек ғалимдары— Геродот һәм Ксенофонт хеҙмәттәрендә лә бар. Һуңғыһы үҙенең «Анабасис» әҫәрендә гректарҙың б. э. т. 401—400 йылдарҙа Әрмәнстан аша [[Ҡара диңгеҙ]]гә сигенеүен тасуирлаған. Ксенофонт Әрмәнстан хаҡында «Оронт идара иткән йәйрәп ятҡан бай ил» тигән<ref>Ксенофонт, [http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/03.html#_ftnref34 Анабасис], III, V</ref>. Әрмәнстандың фарсы батшаһының ҡыҙына өйләнгән Ерванд (Оронт) сатрабынан башҡа ул тағы ла Көнбайыш Әрмәнстан гиппархы ҡайһылыр Тирибаз хаҡында ла телгә алып үтә. Б. э. т. VI быуатта Көнсығыш Әрмәнстан территорияһы (Әрмән ҡалҡыулығы һәм Урартуның элекке территориялары) үҙенең сиктәрен хатта Аракс йылғаһы аръяғына күсереп ҡуйған Мидия тарафынан йотолған. Һуңғараҡ барлыҡҡа килгән риүәйәттәргә ярашлы, башҡа халыҡ менән бер рәттән бында оҙаҡ йылдар дауамында мидий халҡы ла йәшәгән<ref>{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= История Востока. Восток в древности. |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Восточная Литература |год= 2002 |том= I |страницы= 332 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= }}{{oq|ru|Восточная Армения (или собственно Урарту), как и Страна маннеев, была поглощена Мидией, которая перенесла свои границы и за Араке, где, по поздним преданиям, ещё долго существовало среди прочего и мидийское население.}}</ref>. Әрмәнстанда мидия колонистары «Ашхарацуйц»та телгә алынған Мардаги һәм Мардастан округтарында ла йәшәгән<ref>{{китап |автор= James R.Russell |часть= |ссылка часть= |заглавие= Zoroastrianism in Armenia |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Harvard University |год= 1987 |volume= |pages= 39 |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= }}{{oq|en|By 585 B.C., the power of the Medes extended as far as the Halys River; they were thus in possession of the entire Arm. plateau and the former territories of Urartu. Median colonists probably settled in Armenia at that time, for the districts of Mardali and Mardastan attested in the Asxarhacoyc 'Geography' of the seventh century A.D. bear their name.}}</ref>. «Киропедия» әҫәрендә Ксенофонт б. э. т. VI быуатта Мидияға буйһонған, әммә азатлыҡҡа ынтылған Әрмән батшалығы тураһында яҙған. Әрмәнстан батшаһының исеме әйтелмәһә лә, уның улдары атап әйтелгән — Кирҙың иптәше Тигран һәм Эмбастың хәрби башлығы Сабарис; батшалыҡтың күп байлыҡтары һәм хәрби көсө билдәләнгән, боронғо әрмәндәрҙең көнкүрешенә ҡағылған ҡыҙыҡлы ентекләүҙәр килтерелгән. Кир, ул саҡта әле Мидия полководецы, Әрмәнстанды тыныс юл менән буйһондора алған, хатта уларҙың төньяҡ-көнбайыш күршеләре — халдтар (халибтар) менән мөнәсәбәттәрен көйләүгә өлгәшкән булған. Һуңғараҡ Кир, Мидияны ҡыйратып, үҙ батшалығын булдырғанда ла, Тигран етәкселегендәге әрмән ғәскәренә таянған. Ксенофонт яҙған мәғлүмәт күпмелер кимәлдә Мовсес Хоренаци яҙғанға тап килә: Кирҙың, Ерванд батша улы, әрмән батшаһы Тигран менән бер булып, Мидияға ҡаршы торғаны. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Ксенофонт, «Анабасис», б. э. т. V быуат<ref>[http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/04.html#_ftnref9 «Анабасис»], IV, III</ref>:<br> ''Был көндө эллиндар Кентрит йылғаһы тигеҙлектәрендә урынлашҡан ауылдарҙа торҙолар. Кентриттың киңлеге яҡынса 2 плетраға тиң, һәм был йылға Әрмәнстан һәм кардухтар иле араһында сик булдыра[…] Әммә таң атыуға улар йылға аръяғында ҡораллы һыбайлыларҙы күрҙе, күрәһең, улар йылғаны кисеп сығыуҙы булдырмаҫ өсөн шунда торалар; шулай уҡ, һыбайлыларҙан өҫтәге ҡалҡыулыҡтарҙа, эллиндарҙың Әрмәнстанға һөжүм итеүен булдырмау маҡсатында, теҙелеп баҫҡан йәйәүле ғәскәрҙе лә күрҙеләр. Былар Ерванд I|Оронт һәм Артухтың ялланған армияһы — армендар, мардтар һәм халдейҙар ине.'' |} Нисек кенә булмаһын, б. э. т. 521 йылда (Дарий I-нең Бехустин яҙыуы ошо йылдағы ваҡиғаларҙы сағылдыра) беҙ Әрмәнстанды [[Әһәмәниҙәр державаһы]]ның сатрапияһы итеп күрәбеҙ, был сатрапия үҙен батша итеп иғлан иткән ялған мидий батша улы өсөн фарсыларға ҡаршы һуғышҡан; бынан сығып, әрмәндәр үҙҙәренең законлы хөкөмдарҙары итеп мидийҙарҙы таныған тигән һығымтаға килеп була. Дарий I, яҙыу авторы, бында Әрмәнстанды беренсе тапҡыр хәҙерге Армина исеме менән телгә ала ([[Файл:Old Persian a.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian ra.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian mi.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian i.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian na.png|30x20pxpx]]). Ихтилал биш яу барышында Дарийҙың ике полководецы тарафынан баҫтырыла (шуларҙың береһе, Дадаршиш әрмән булған<ref>{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/dadarsis-old-persian-name-derived-from-darsto-dare-kent-old-persian-p|заглавие=Dadarsis}}</ref>. Дьяконов фекеренсә, иран исемен йөрөткән полководецтың әрмән булыуы, ә Әрмәнстанда йәшәүсе бер ябай кеше генә түгеллеге, бик икеле<ref>{{китап | автор= И. М. Дьяконов | заглавие = Предыстория армянского народа| оригинал= | ссылка =http://annales.info/other/djakonov/03.htm#_edn124 | автор издания= | издание= | тип= | место= Ереван | издательство= АН Армянской ССР |год= 1968 |выпуск= |том= |номер= | страницы= | isbn= }}</ref>). Геродоттан белеүебеҙсә, әрмән ерҙәре ике Әһәмәниҙәр сатраплығына: 13-сөгә һәм 18-сегә индерелгән булған. Әрмәнстандағы фарсы хакимлығы ике йөҙйыллыҡ арауығында дауам иткән (б. э. т. 550—330 йй.). [[Әһәмәниҙәр]] династияһының һуңғы фарсы батшалары осоронда Әрмәнстан тыныслыҡ һәм имен хозур тормошта, рәхәтлектә йәшәгән. Хакимлыҡ итеүселәр әрмәндәрҙең эске эштәре менән бик аҙ ҡыҙыҡһынған, Әрмәнстанда сауҙагәрлек һәм ауыл хужалығы сәскә атҡан. === Боронғо әрмәндәрҙең дине һәм донъяға ҡарашы === Б. э. т. IV—II быуаттарҙа әрмән мәжүсилегенең ҡатмарлы системаһы формалаша башлаған. Армавирҙағы данлыҡлы Ҡояш һәм Ай храмдарынан башҡа, әрмәндәрҙең Муштан йыраҡ түгел, Тарон провинцияһында, Артишат эргәһендәге изге урманда бик күп ғибәҙәтхана һәм алтарҙары булғаны билдәле. Унда бер нисә храм урынлашҡан булған, иң танылғаны Анахит алиһәһенә бағышланған ғибәҙәтхана. Боронғо әрмәндәрҙең хоҙайҙар пантеоны синкретик рәүештә булған. Ерлектәге хоҙайҙарын ситтән, грек мифологияһынан һәм фарсы ышаныуҙарынан, индерелгәндәр менән, Урартуҙың емерелеү дәүеренән һаҡланған культтар менән, ҡушып, дини йолалар атҡарғандар. Йыш ҡына бер хоҙайға ике йәиһә өс ипостась йөрөтөлгән: ошоға асыҡ миҫал булып Арай — Арамазд/Ахурамазд — Зевс тора. Боронғо әрмәндәрҙең йышыраҡ ҡулланылған культтарына, уны Ҡояш (Гелиос)менән дә, Аполлон менән дә, Гермес менән дә тиңләгән, Михрға/Митраға табыныуҙы билдәләргә мөмкин. Боронғо әрмәндәр төрлө оракулдарға, күрәҙәселеккә һәм хоҙайҙарҙың асылына төшөнөүҙәргә әһәмиәт биргәндәр. Төрлө эйәләргә һәм мифик йәндәргә ышанғандар (вишаптар, дейеүҙәр һ. б.) Әрмәнстанда христианлыҡ рәсми дин булараҡ ҡабул ителгәс, йолалар рәхимһеҙ эҙәрлекләнгәнлектән, әрмән мәжүсилеге тураһында мәғлүмәт һаҡланмаған тиерлек. === Эллинизм осорондағы Әрмәнстан (б. э. т. IV б. — б. э. V б.) === ==== Тәүге Әрмән дәүләттәре ==== Әрмән дәүләтселеге тарихына яҡынса 2,5 мең йыл тиһәк тә, Әрмән дәүләтселеге башланғысы Урарту һәм Ассирия дәүләттәренең ҡолатылған осоронан да алдараҡ, күпкә тәрәнерәк тарих төпкөлөндә<ref name="Дьяконов И. М."/>. Уның башланғысы Арме-Шубрия тиһәк тә була (б. э. т. XII б.), сөнки Б. Пиотровский самалағанса, б. э. т. VII и VI бб. ул скиф-әрмән берҙәмлеген кәүҙәләндергән. Б. э. т. VIII—VII бб. Малатьяла урынлашҡан Табал һәм Мелид (Мелитена), хәҙерге заман ғалимдары раҫлағанса, тәүге әрмән дәүләттәренең береһе булып һанала<ref name="Дьяконов И. М."/>. Һуңғыһы, Мелитена, б. э. т. V б. Әрмәнстан сатрабының баш ҡалаһы, һәм легендар Тигран I-нең б. э. т. VI быуаттағы Әрмәнстан дәүләтенең баш ҡалаһы булғандыр, моғайын. Б. э. т. XII—IX бб., Алзиҙың Муш батшалығын да Әрмән дәүләтселегенең яралғыһы тип ҡарарға була, һәм шул иҫәптән, Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән хуррит, урарт йәки лувий дәүләттәрен дә тәүге дәүләт тип атарға була, сөнки улар әрмән милләтенә тоҡомдары ҡушылған халыҡтар тарафынан төҙөлгән<ref name="Дьяконов И. М.">{{китап |автор = И. М. Дьяконов |часть =Глава III. Образование армянского народа |ссылка часть =http://annales.info/other/djakonov/03.htm |заглавие = Предыстория армянского народа: История Арм. нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |оригинал =|ссылка = |издание= |место= Ер. |издательство =АН Арм. ССР |год= 1968 |страницы= 242 |страниц= 264 |isbn= }}{{oq|ru|Сейчас уже признано, что зачатки армянской государственности уходят не только в эпоху падения Урарту и Ассирии, но и глубже; зачатком её могло быть царство Арме-Шубрия, как считает Б.&nbsp;Б. Пиотровский, предполагающий здесь создание скифско-армянского объединения на рубеже VII и VI вв. до н.&nbsp;э., но которое сложилось как государство значительно раньше; зачатком её могло быть и царство Мелида — столицы сатрапии Армении в V в. до н.&nbsp;э., а может быть и столицы Армянского царства легендарного Тиграна I в VI в. до н.&nbsp;э., — «Великая Хатти» XII—VIII вв. до н.&nbsp;э. В качестве зачатка армянской государственности можно рассматривать и мушкское царство Алзи XII—IX вв. до н.&nbsp;э.; но отчасти и любое хурритское, урартское или лувийское государство на территории Армянского нагорья — и эти государства были тоже созданы не чуждыми армянам этническими группами, а людьми, потомки которых влились в армянский народ, хотя сами они и говорили на других языках}}</ref>. Александр Македонский (Искәндәр Зөлҡәрнәй) Әһәмәнидтәрҙең бөтөн фарсы ҡеүәтле дәүләтен (державаһын) буйһондорғанға тиклем Әрмәнстан Фарсы хакимлығы аҫтында булған. Искәндәр үҙе Әрмәнстан еренән бөтөнләй үтмәгән, һәм уның хәрби башлыҡтары ла әрмән территорияһына инмәгән<ref name="всемирная">{{книга |автор = |заглавие= Всемирная история |ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st060.shtml|ответственный = Под ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт |место= М. |год = 1956 |том= 2, ч. II, гл. XIII |страницы= }}</ref>. Бының һөҙөмтәһе булып, Фарсы дәүләте ҡыйратылғас, Әрмәнстандың көньяҡтағы идара итеүселәре генә Искәндәр хакимлығын таныған, уныһы ла формаль ғына булған, ә ысынында инде әрмән ерҙәре бойондороҡһоҙ ҡалған. Македонлыларҙың формаль идаралығы аҫтында Кесе Әрмәнстан ғына ҡалған, әммә ул үлгәндән һуң (б. э. т. 323 йыл) бер йәиһә ике йыл үтеүгә бында — б. э. т. 115 йылда Митридат VI Евпатор уны Понтий батшалығына ҡушҡанға тиклем<ref name="всемирная" /> — ике йөҙ йыл дауамында билдәле булған үҙ аллы Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килгән. [[Файл:Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif|350px|left|thumb|[Ервандидтар эпохаһында Әрмәнстан батшалығы, б. э. т. IV—II бб.]] Башҡа бер әрмән өлкәһе, Софена, Селевкидтар дәүләтенә яһаҡ түләгән, ғәскәр бирергә тейеш булған айырым бер сатрапия булып, Әрмән ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайышында ятҡан, әммә ул урындағы нәҫелдән тапшырылған идарасылар хакимлығы аҫтында булһа ла, эске үҙ аллылыҡ менән файҙаланған һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Селевкидтар идаралығынан бөтөнләй ҡотола ла алған. Аҡсалата әйләнеше һәм урындағы аҡсаһы һуғылған беренсе әрмән өлкәһе Софена була<ref name="всемирная" />. [[Файл:Artashes I.jpg|thumb|180px|Арташес I (б. э. т. 190—160 бб.), Бөйөк Әрмәнстандың беренсе батшаһы, Арташесидтар династияһына нигеҙ һалыусы.]] Ысын Әрмәнстан, тағы ла бер әрмән өлкәһе, Ван күле эргәһендә [[Тигр (йылға)|Тигр]] йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан, йәғни боронғо Урарту ҡалаһының төп территорияһын биләгән. Софеналағы кеүек, бында ла нәҫелдән нәҫелгә тапшырылған идарасылар хакимлыҡ иткән, әммә үҙенең йәмғиәт үҫеше буйынса был өлкә Софенанан күпкә артта ҡалған булған, һәм Селевкидтар хакимлығы бында сағыштырмаса көслө булған<ref name="всемирная" />. Был өлкәнән төньяҡ-көнсығышта, [[Аракс]] йылғаһы үҙәнендә, б. э. т. IV быуат һуңында баш ҡалаһы Армавир тип аталған Арарат батшалығы урынлашҡан булған. Баштан башлап Искәндәр хакимлығын таныған Арарат батшалығы, б. э. т. 316 йылда диадохтар менән һуғышҡан дәүерҙән бирле, үҙ аллы булған. Был батшалыҡ селевкид батшаһы Бөйөк Антиох III<ref name="всемирная" /> тарафынан б. э. т. 200 йылда юҡҡа сығарылған.<ref name="көнсығыш">«Көнсығыш тарихы» (Боронғо Көнсығыш). XXIX глава, [http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he129.htm#he129para1 ЭЛЛИНИЗМ ДӘҮЕРЕНДӘ ҠАФ ТАУЫ АРТЫ ҺӘМ УНЫҢ МЕНӘН СИКТӘШ ИЛДӘР]. 1-се бүлек. Б. э. т. IV—III быуаттарҙағы бойондороҡһоҙ дәүләттәре.: {{oq|ru|... Быларҙың барыһы ла быға тиклем уңышлы көнсығыш хәрби походында Мысырҙы еңгән Антиох III-гә б. э. т. 201 йылда, Антиохидалар ярҙамы менән, Ксерксты алып ташларға һәм Софенаны Селевкид провинцияһына әүрелдерергә ҡамасауламай. Арарат батшалығы һәм уның хакимы - һуңғы Ервандты ла был йылдарҙа шуға оҡшаш яҙмыш көткән: Антиох III планлаштырылған Европа походы алдынан үҙенең тылын шулай нығытҡан.}}</ref><ref name="Cambridge">The Cambridge History of Iran Volume 3. Chapter 12: Iran, Armenia and Georgia. Страница 512: {{oq|en|... Antiochus III appointed a scion of the Armenian Orontids, Zariadris (Zareh) to be strategos of Sophene in 200 BC. At this time, in Greater Armenia, the power of the main Orontid dynasty was drawing to a close. The last ruler of this line was Orontes IV (212-200 B.C.). Both he and his brother Mithras, High Priest of the Temple of the Sun and Moon at the city of Armavir, are mentioned in Greek inscriptions discovered there in 1927. One inscription contains an address of High Priest Mithras to his brother King Orontes; another evidently alludes to the king's tragic death. This event was the result of the uprising headed by a local dynast called Artaxias, and evidently instigated from Syria by King Antiochus III. Following this coup, Antiochus appointed Artaxias to be the strategos of Greater Armenia in place of the dead Orontes.}}</ref><ref name="Toumanoff">Кирилл Туманов, «Studies in Christian Caucasian History». «The Orontids of Armenia» бүлеге, 277—354 бб. 282—283 бб. ҡара</ref><ref name="HovannisianR">Ричард Ованнисян, «The Armenian People From Ancient to Modern Times» Volume I. 36 б., Ервандидтар династияһы генеалогияһы.</ref><ref name="донъя монархтары">Рыжов К. В., «Донъяның бөтөн монархтары: Боронғо Көнсығыш: Белешмә». Мәҡәлә: [http://slovari.yandex.ru/~китаптар/Монархтар.%20Боронғо%20Көнсығыш/Әрмәнстандың%20батшалары/ Әрмәнстандың батшалары]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>; әммә Антиох римлеләрҙән еңелгәндән һуң, уның тарафынан ҡуйылған урындағы идарасылар (боронғо батша нәҫеленән дә булыуы бик мөмкин) Арташес I һәм Зарех б. э. т. 190 йылда үҙҙәрен батша тип иғлан итәләр. Һөҙөмтәлә өс әрмән батшалығы барлыҡҡа килгән һәм улар: Бөйөк Әрмәнстан (Евфраттан, Арарат үҙәнен индереп, көнсығышҡа, Арташес хакимлыҡ иткән), Кесе Әрмәнстан (Евфраттан көнбайышҡа, бында Антиохтың туғаны һәм союздашы Митридат хакимлыҡ иткән) һәм Софена (әрмәнсә Цопк, хәҙерге Диярбакыр эргәһендә, бында Зарех хакимлыҡ иткән)<ref>СССР тарихы очерктары: СССР территорияһындағы тәүтормош-община ҡоролошо һәм боронғо дәүләттәр / Евгений Михайлович Жуков. — Изд-во Академии наук СССР, 1956. — Т. 2. — С. 422—424.: {{oq|ru|Софена идарасылары башҡа бүтән әрмән хакимдарынан алдараҡ аҡса һуға башлағандар. Софена баҙарҙарында йәнле сауҙа алып барылған.}}</ref>. Б. э. т. 163/162 йылдарҙа<ref name="Коммагена1">Энциклопедия Ираника. Мәҡәлә: [http://www.iranicaonline.org/articles/commagene-a-portion-of-southwestern-asia-minor-modern-turkey- Commagene]</ref>, Бөйөк Әрмәнстандан көньяҡ-көнсығышҡа тағы ла бер әрмән батшалығына нигеҙ һалынған, Коммагена<ref name="Коммагена2">The Cambridge History of Iran. Volume 3. The Seleucid, Parthian and Sasanid Periods, Part 1. Стр. 535: {{oq|en|The most striking example of the syncretism of gods in ancient Parthia actually occurs in a former Armenian satellite kingdom, namely Commagene, the modern Malatya district. Here a scion of the Armenian Orontid house, King Antiochus I (69-34 B.C.) built himself a funeral hill at Nimrud Dagh (pis 37, 38).}}</ref>, унда элекке Әрмәнстан батшалары Ервандидтар династияһының бер тармағы хакимлыҡ иткән. Коммагена батшалығы б. э. 72 йылына тиклем йәшәгән, шунан Рим империяһына ҡушылған<ref name="Коммагена3">Энциклопедия Британника. Мәҡәлә: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127691/Commagene Commagene]</ref>. Б. э. т. III—II быуаттарҙан башлап әрмән халҡының сәйәси һәм мәҙәни тормошо үҙәге яйлап Арарат үҙәненә күсә барған<ref>{{мәҡәлә |автор = А. П. Новосельцев. |заглавие = О местонахождении библейской “горы Арарат” |ссылка = |ответственный = |издание = Восточная Европа в древности и средневековье |место = М. |издательство = Наука |год = 1978 |выпуск= |том = |номер = |страницы=}}:{{oq|ru|Тарих үҫеш ҡануны менән, б. э. т. III—II бб. әрмән халҡының сәйәси, мәҙәни тормошо үҙәге яйлап төньяҡ-көнсығышҡа, Арарат үҙәне сиктәренә күсә барған.}}</ref> {|class="graytable" | align="center" width="25%"|[[Файл:Arsames II.jpg|center|180px]] | align="center" width="25%"|[[File:Nemrut dag temple view 2.jpg|center|260px]] | align="center" width="25%"|[[Файл:Garni.jpg|center|260px]] | align="center" width="25%"|[[Файл:Դամբարան Արշակունյաց թագավորների 47.JPG|center|240px]] |- |align="center"|Софена батшаһы Аршам II монетаһы, б. э. т. 230 йыл. |align="center"|Немрут тауы башындағы әрмән Коммаген батшалығы батшаһы Антиох I ҡәберлеге,(б. э. т. I быуат) |align="center"|Гарни храмы, б. э. I быуат. Трдат батша яҙыуында: «Гелиос! Бөйөк Трдат, Бөйөк Әрмәнстан (Μεγαλη Αρμενια) батшаһы, хөкөмдар үҙенең батшалыҡ итеүенең ун беренсе йылында батшабикәгә агарак (һәм) был яҡын барғыһыҙ ҡәлғәне төҙөгән…» тигән һүҙҙәр бар<ref>{{книга |автор = К. В. Тревер.|заглавие = Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.) |место = М. Л. |год= 1953 |страницы= 187}} </ref> |align="center"|Ахцкта әрмән Аршакидтары мавзолейының емереклектәре, Арагацотн өлкәһе (IV быуат) |} Арташесидтар династияһы Бөйөк Әрмәнстанда ике йөҙйыллыҡҡа яҡын батшалыҡ иткән. Арташес I дәүерендә Арташес үҙе б. э. т. 176 йылда, Карфаген полководецы Ганнибал кәңәшен тотоп (ҡыҫҡа ғына осор Әрмәнстанда йәшәгән), Аракс йылғаһы ярына, элекке баш ҡала Армавирҙан йыраҡ түгел, хәҙерге Ереван янында нигеҙ һалған Арташат (Артаксата) ҡалаһы баш ҡала итеп иғлан ителгән. Арташат б. э. 164 йылына саҡлы Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалаһы булып ҡалған. Арташесидтар династияһының иң билдәле вәкиле — Бөйөк Тигран II (б. э. т. 95—55 йй.). Йәш сағында ул әрмәндәрҙе еңгән парфяндарҙа тотҡонлоҡта булған. Батша булып алғас, ул үҙе парфяндарҙы тар-мар иткән, Атропатенаны (хәҙерге Иран Әзербайжаны) яулаған һәм «батшаларҙың батшаһы» тигән титул ҡабул иткән. Шунан һуң Тигран понтий батшаһы Митридат_VI_Евпатор менән хәрби һәм туғанлыҡ союзы урынлаштыра, уның ҡыҙы Клеопатраға өйләнә. Тигран II дәүерендә Әрмәнстан эре державаға әүерелә, сиктәре Кура йылғаһынан Иордан йылғһына һәм Урта диңгеҙҙән Каспийғаса йәйелә. Әрмән самодержецы Селевкидтар батшалығын юҡҡа сығара. Баҫып алған ерҙәрендә [[:ru:Тигранакерт (Сильван)|Тигранакерт]] тигән яңы баш ҡала төҙөтә, унда күп грек ҡалаларынан көсләп халыҡты күсеп килергә мәжбүр итә. Тигранакерт Арташат менән ярышырлыҡ икенсе баш ҡалаға әйләнә. Уңыштарының иң бейек нөктәһендә Тигран башта Лукулл, һуңынан Помпей етәкселегендәге римлеләрҙең ғәскәре менән бәрелешә һәм б. э. т. 63 йылда үҙенең бөтөн яулағанын юғалта. Б. э. т. 55 йылда Тигран үлгәндән һуң Бөйөк Әрмәнстан тәхетенә уның улы, нигеҙҙә нейтраль сәйәсәт алып барған, Артавазд II (б. э. т. 55—34 йй.) тәхеткә ултыра. Б. э. т. 53 йылда Каррыла парфяндар менән һуғышҡанда римлеләрҙең еңелеүенән һуң Артавазд, Софена менән Кесе Әрмәнстанды ҡушып, Әрмәнстандың көнбайыш сиктәрен киңәйтә алған хатта. Б. э. т. 36—34 йй. рим полководецы Марк Антоний, тәүге еңелеүҙәренән һуң, килешеү төҙөү һылтауы менән әрмән батшаһын үҙенең лагерына саҡырған, ә һуңынан әсирлеккә алған һәм язалаған. Б. э. т. 30 йылында, союздаш Парфия ярҙамы менән булырға тейеш, Артаваздың улы Арташес II (б. э. т. 30—20 йй.) әрмәндәр батшаһы итеп ҡуйыла. Тәхеткә килгәненә күп тә үтмәй, Арташес II ғәскәре Әрмәнстанда тороп ҡалған Антонийҙың рим гарнизондарын ҡырып һала. Арташес II үлгәндән һуң Арташесидтар династияһы етәкләгән әрмән дәүләте бөлгөнлөк юлына баҫҡан. Арташесидтар династияһы тамыры, б. э. т. I быуаты — б. э. I быуаты сиктәрендә Эрато батшабикәһенең үлеме менән, ҡорой, һәм әрмәндәр ҡараштарын үҙҙәренә мәҙәни һәм көнкүреш яҡтан яҡын торған парфяндарға боралар. Шул саҡтан алып Рим менән Парфия араһындағы яҡынса алтмыш йылға һуҙылған Әрмәнстанға баш булыу өсөн көрәше башлана. === Аршакидтар. Рим һәм Парфия араһында === <div style="float:right;width:40%;background-color:#f0f0f0;padding:0.7em;margin-left:1em;font-size:0.9em;"> '''Әрмәнстан географияһы. Бөйөк һәм Кесе Әрмәнстан''' Страбон, унан һуң Өлкән Плиний һәм Птолемей әрмән ерҙәренең ентекле географик тасуирламаһын бирәләр. Бөйөк Әрмәнстан төньяҡтан Понттан һәм [[Колхида]]нан Корон тауҙары менән, [[Иберия (батшалыҡ)|Ибериянан]] һәм [[Кавказ Албанияһы|Албаниянан]] — Кура йылғаһы менән, көнсығыштан [[Мидия]]нан — Аракс һәм Атропатен тауҙары менән, көньяҡта [[Ассирия]]нан — Нифат тауҙары менән һәм [[Месопотамия]]нан — [[Тигр]] йылғаһы менән, көнбайышта Кесе Әрмәнстандан — [[Евфрат]] менән сикләнгән. Кесе Әрмәнстан төньяҡта Понттан Скидис һәм Париадр тауҙары менән, көнсығышта Бөйөк Әрмәнстандан — Евфрат менән, көньяҡта Сириянан һәм Киликиянан — Тавр менән, көнбайышта Каппадокиянан Антитавр тау армыттары менән сикләнгән. Сама менән VII быуатта әрмән ғалимы Анания Ширакаци үҙ эсенә Әрмәнстан географияһының ентекле тасуирламаһын һыйҙырған Ашхарацуйц — донъя географик атласын төҙөй. '''Бөйөк Әрмәнстан тарихы''' <br /> Бөйөк Әрмәнстан территорияһында Әрмәнстан дәүләте 428 йылға, [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр Ираны]] тарафынан баҫып алынған дәүергә саҡлы, йәшәгән. Урта быуаттарҙа Бөйөк Әрмәнстан территорияһы ғәрәптәр, византиялылар, сельджуктар, монголдар тарафынан яулап алынған. XV быуат башында Әрмәнстан фарсы провинцияһы булған, бер быуат уҙғас, уның көнбайыш өлөшөн төрөк солтаны Сәлим II яулап алған. Рус-фарсы һуғыштары (1813, 1828) һәм рус-төрөк һуғыштары дәүеренән (1878) көнсығыш өлөшө рус державаһы биләмәләренә күскән. Хәҙер тарихи Көнсығыш Әрмәнстан ерҙәренең бер өлөшөндә Әрмәнстан Республикаһы урынлашҡан. Көнбайыш Әрмәнстан Төркиә территорияһында ҡалған. '''Кесе Әрмәнстан тарихы''' <br /> Митридат династияһы Кесе Әрмәнстанда б. э. т. I быуат һуңында, Митридат Евпатор илде үҙенең батшалығына ҡушҡандан һуң, хакимлыҡ иткән. Уларҙы ҡыйратҡас, Помпей илде үҙенең союзнигы Дейотарға, Галатия тетрархына тапшыра. был батшаның улы үлгәс, римлеләр илде төрлө хөкөмдарҙарға биреп ҡарай һәм аҙаҡтан уны Рим провинцияһына әйләндерәләр. [[Көнсығыш Рим империяһы]] барлыҡҡа килгәндә, был ерҙәр Рим провинцияһы булып киткән инде. Һуңғараҡ [[Ғосман империяһы]] һәм [[Төркиә]] составына индерелгән. </div> ==== Аршакидтар хакимлығын раҫлау ==== {{Төп мәҡәлә|Аршакуни}} [[Файл:Tiridates.jpg|thumb|left|170px| Версаль һарайының паркында Тиридат I в статуяһы]] Арташесидтар династияһы ҡолатылғандан аҙаҡ I быуат уртаһына тиклем римлеләр һәм парфяндар ҡуйған кешеләр идара иткән. Парфяндар тарафынан тәхеткә ултыртылған беренсе Аршакид, Вонон, оҙаҡҡа сыҙамай. Уны Рим тарфынан ҡуйылған, аҙаҡ туғанының улы Радамист тарафынан хыянатсыл үлтерелгән (Радамист бабаһының урынына ултырған була) Иберия хөкөмдары Митридат, алмаштыра. Рим тарихсыһы Тацит мәғлүмәте буйынса, уларҙың ҡайһы берҙәре «әрмәндәрҙең йолалары һәм тормош — көнкүреше менән таныш булған»<ref>Тацит. Анналы, II, 56</ref>. 53 йылда парфян батшаһы Вологез I әрмән тәхетенә үҙенең туғаны Тиридатты ултырта. Был Парфия һәм Рим араһында һуғыш башланыуға сәбәп була. 58 йылда Корбулон етәкселегендәге рим ғәскәрҙәре Әрмәнстанға баҫып инәләр һәм тәүге уңыштары менән файҙаланып, үҙҙәренең идара башлығын ҡуялар. Әммә 62 йылда Рандейҙа хурлыҡлы еңелеүгә дусар ителәләр. Һөҙөмтәлә Неронға Тиридатты Әрмәнстандың бойондороҡһоҙ батшаһы итеп танырға тура килгән; парфяндар яғынан юл ҡуйыу ғына булған (тик престиж өсөн генә) Тиридат дәрәжәһен (сан) Нерон ҡулынан алырға тейеш булған һәм шул маҡсат менән ул Римгә сәфәр ҡылған. Әрмән батшалары «Бөйөк Әрмәнстан батшалары» титулын йөрөтөргә тейеш булған<ref>{{книга |автор = К. В. Тревер.|заглавие= Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э. — IV в. н. э.) |место = М. Л. |год= 1953 |страницы= 276}}</ref>. Рим һәм парфян армиялары Әрмәнстан ерҙәрен ҡалдырып китергә тейеш булған, Әрмән дәүләтенең сиктәре тулыһынса тергеҙелгән<ref>{{Из Б =атамаһы=Рандей тыныслыҡ килешеүе|баҫма=3}}</ref>. Был ваҡыттан Бөйөк Әрмәнстан Аршакидтар династияһының әрмән тармағы идаралығы аҫтындағы Рим менән Парфия араһындағы буфер дәүләткә әүерелә. Тиридат осорондағы иран йолалары һәм ышаныуҙарының яңырыуы алдағы йөҙйыллыҡта Әрмәнстанда һәм Парфияла асыҡ тойомланған романизация тенденцияһын ҡаҡшатҡан. Парфия менән һуғыш башлаған Траян 117 йылда Әрмәнстанды рим провинцияһы тип иғлан иткән, ләкин Адриан рим легиондарын [[Евфрат]] аръяғына саҡыртып алған. Римлеләрҙең бер походы ла Әрмәнстан дәүләтен юҡ итә алмаған. Аршакидтар ваҡытында, уларҙы [[Сәсәниҙәр]] ҡолатҡанлыҡтан, Әрмәнстан һәм Иран араһында дошманлыҡ мөнәсәбәттәре урынлашҡан. Сәсәниҙәр фекеренсә, әрмән Аршакидтары, күрә алмаған династияның эйәрсендәре, һәм улар тамырынан ҡоротолорға тейеш булған. Хосров I Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалған Арташир менән оҙайлы һуғыш алып барған. III быуат уртаһында Әрмәнстан яңы барлыҡҡа килгән [[Сәсәниҙәр батшалығы]]ның емерткес һөжүмдәренә дусар ителгән: Шапур I үҙенә Әрмәнстанды, Албанияны һәм Иберияны буйһондора алған. Һуңғыһының улы Ормизд-Ардашир бер аҙ ваҡыт хатта «Әрмәндәрҙең бөйөк батшаһы» титулын да йөрөткән. === Христианианлаштырыу һәм Сасанидтарға ҡаршы һуғыш. Әрмәнстанды бүлгеләү. Фарсы Әрмәнстаны === [[Файл:Gregory the Illuminator.jpg|180px|thumb|left|Әрмән халҡын суҡындырыу. Рәссам И. К. Айвазовский]] {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Агатангелос, «Әрмәндәрҙе христиан диненә ауҙарыу тарихы», V быуат<ref>[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/agathangelos/ru/04.html «История Армении»; «Спасительное обращение страны нашей Армении через святого мужа-мученика»], 778</ref>:<br /> ''Һәм батша үҙенең юғары бойороғо менән дөйөм хуплауҙан таяныс алып, ата-бабалар алла тип атаған һынташтарҙы онотторорға, хәтерҙән юйырға, ер йөҙөнән юҡ итергә, тип дәрүиш Григорға йөкмәтте. Һуңғараҡ батша үҙе лә ғәскәре менән Вагаршапат ҡалаһынан Арташатҡа Еразамуйн тигән ерҙә урынлашҡан Анаит алиһәһенең мәжүси ғибәҙәтханаһын емереү ниәтендә шунда йүнәлгән. Юлда иң тәүге булып, төштәр күреп юраусы, Диван Ормиздың сәркәтибе тип аталған жрецтарҙың тәғлимәтен яҙыусы, әүлиәлеккә өйрәтеүсе, Тирға ғибәҙәт ҡылыу храмы осраған. Тәү сиратта, шул ғибәҙәтхананы емергәндәр, яндырғандар, юҡ иткәндәр.'' |} 287 йылда римлеләр ярҙамы менән тәхеткә Хосров II улы, Бөйөк Тиридат III ултыра. Ошо быуаттың һуңында 298 йылда Нисибис килешеүе буйынса Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғон Рим һәм Персия (Фарсыстан) таный, шулай уҡ Әрмәнстандың Рим һәм Фарсыстан менән сиктәрен төгәлләргә тырышалар. Тиридат III дәүерендә христиан дине Әрмәнстандың дәүләт һәм берҙән-бер дине сифатында раҫланған. Христианлыҡты ҡабул итеү өсөн төп дәрәжәләге әһәмиәтле эштәр башҡарыусы изге Григорий Мәғрифәтсе Әрмән сиркәүенең беренсе Католикосы вазифаһын башҡарған(302—326). Тәүге осорҙа христиандарҙы эҙәрлекләүҙәргә дусар иткәндәр, әммә Тиридат үҙе христианлыҡты ҡабул иткәс, ул дәүләт диненә әйләнгән (традиция буйынса был ваҡиға 301 йылда булған тиҙәр, әммә ҡайһы бер хәҙерге тикшеренеүселәр христиан дине 314 йылдан да алда ҡабул ителмәгән, тигән фекер әйтә<ref>Тер-Нерсесян Сирарпи. Армения. Быт, религия, культура / Пер. c англ. Л. А. Игоревского. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. — C. 84. — ISBN 978-5-9524-3803-3.</ref>), ул нигеҙҙә боронғо иран ышаныуҙарына бәйләнгән традицион милли әрмән динен, ҡан ҡойош менән, ҡыуған һәм дәүләт диненә әүерелгән. Шулай итеп, Әрмәнстан тарихта тәүге христиан дәүләте булған<ref name="Armenian Apostolic Church">{{Из|Британника|http://global.britannica.com/EBchecked/topic/35284/Armenian-Apostolic-Church|заглавие=Armenian Apostolic Church}}:{{oq|en|According to tradition, Armenia was evangelized by the apostles Bartholomew and Thaddeus. Armenia became the first country to adopt Christianity about 300 ce, when St. Gregory the Illuminator converted the Arsacid king Tiridates III.}}</ref><ref name="pravenc.ru">{{статья| автор= | заглавие=Армянская апостольская церковь| ссылка= http://www.pravenc.ru/text/76124.html| издание= [[Православная энциклопедия]]| место = {{М}}| год = 2001| том = 3| страницы = 329-355}}</ref>.. 332—338 йылдарҙа Хосров III Котак Әрмәнстан батшаһы булған. Аракс йылғаһының һыу юлы үҙгәреше менән бәйле экологик хәлдәр киҫкенләшеү сәбәпле, батша Двин ҡалаһын төҙөтә һәм халыҡты яңы урынға күсертә<ref>Мовсес Хоренаци, кн 3, гл. 8</ref>. 337 йылда, тыныслыҡ Килешеүе булыуға ҡарамаҫтан, Әрмәнстанға Сасанид Шапур II ғәскәре баҫып инә. Әрмәндәргә ярҙамға рим ғәскәрҙәре килә, һәм улар бергәләп фарсыларҙы ҡыҫырыҡлап сығаралар. Хосровтың улы III Тиран (339—350) батша булып китә. Тиран илдең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлау сәйәсәтен алып бара. Мовесаоренаци әйткәнсә, ул атаһы кеүек көн күргән, ҡаһарманлыҡ та, ғәййәрлек тә күрһәтмәгән. Фарсылар менән татыулыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡларға тырышҡан. 345 йылда фарсы шахы Шапур II, һөйләшеүҙәр алып барыу һылтауы менән, Тиранды үҙенә саҡыра ла әсирлеккә ала, шунан Иранға алып китеп, күҙен һуҡырайта. Әммә фарсылар Әрмәнстанға сәйәси йоғонто яһарға бик ынтылһалар ҙа, әрмән монархы тәхете уның улы Аршак II күсә (350—368). Аршак II, үҙәк хакимиәтте нығытыу һәм нахарарҙар сепаратизмын бөтөнләйгә туҡтатыу теләге менән, ҡәтғи сараларға күскән. Арарат тауының көньяҡ итәгендә ул Аршакаван тип аталған ҡалаға нигеҙ һалған. Бында үҙҙәренең хужаларынан ҡасып киткән крепостнойҙар һәм ҡолдар, шулай уҡ бурыстарын бер ҙә түләй алмағандар йәшеренер урын тапҡандар. Шулай итеп, батша элек нахарарҙар хакимлығы аҫтында йәшәгән кешеләр иҫәбенә үҙенең һалым түләүсе халҡын арттырыуға иҫәп тотҡан. Нахарарҙар быға киҫкен ризаһыҙлыҡ белдергәндәр һәм, ҡасҡындарҙы ҡайтарыу мөмкинлеге биргән законға таянып, батшанан ҡасып киткән хеҙмәтселәрен кире ҡайтарыуҙы талап иткәндәр. Ләкин Аршак яңы ҡала сиктәрендә был законды ҡулланыуҙы тыйған. Шулай булғас, нахарарҙар үҙҙәренең отрядтарына етәкселек итеп Аршакаванға йүнәләләр һәм уны яулап алалар. Егерме мең кеше йәшәгән ҡаланың бөтөн халҡы донъя йөҙөнән юҡ ителә. Аршак фетнәселәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәш башлай. Ул нахарарҙар юлбашсыһы Камсаракандарҙан Гирак һәм Аршаруникты тартып алған, Артагерс ҡәлғәһен баҫып алып Камсаракандар ырыуының тамырын ҡорота. Ошонан һуң күп кенә нахарарҙар Иран яҡлауына биреләләр. Фарсыларҙың баҫып алыу ҡурҡынысы һәр йыл һайын үҫә бара. Рим империяһы ла һаман көсһөҙләнгән. Фарсылар аҡрынлап римлеләрҙе Месопотамиянан ҡыҫырыҡлап сығаралар, ә 363 йылда император Иовиан, әрмәндәргә бөтөнләй ярҙам итмәйәсәге хаҡында вәғәҙә биреп, шах Шапур II менән Нисибис килешеүен ҡабул итәләр (Ҡара. Шапур II, Әрмәндәр һәм иверҙар менән һуғыш). Күпмелер ваҡыт үткәс, Аршактың ҡулы аҫтынан Алдзник нахарарлығы ысҡынған, һуңынан сиктәге өлкәләрҙе биләүселәр баш күтәргән һәм фарсылар яғына сыҡҡан. Шундай күп һанлы хыянаттар булыу сәбәпле, батша ғәскәрендә яугирҙар һаны кәмей. Бола арҡаһында һуғыш хәрәкәтен дауам итеү мөмкин булмай. 360 йылдарҙа Әрмәнстан Фарсыстанға ҡаршы ныҡышмалы көрәш алып барған. 367 йылда Сасанидтар Әрмәнстанға яңынан баҫып ингән. Фарсылар тоталар ҙа Тигранакертты емергәндәр, а һуңынан, Арацани йылғаһын кисеп һәм Евфрат ағымы ыңғайына хәрәкәт итеп, Ани-Камахты баҫып алғандар. Арарат тигеҙлегендәге хәл иткес бәрелештә Васак Мамиконян етәкләгән әрмән ғәскәрҙәре дошманды тар-мар иткәндәр. Һуғыш барышында һынылыш күҙәтелгән, һәм фарсыларҙың илгә үтеп инергә тырышыуы кире ҡағылып торған. Әммә батша һәм нахарарҙар араһындағы низағ, ваҡытлыса туҡтап торған кеүек булһа ла, яңы көс менән тоҡанып киткән. Ил эсендә хәлдәр ҡатмарлашҡанға күрә, Аршак тыныслыҡҡа ынтылған. Шапур әрмән батшаһын һәм Васак Мамиконянды, тыныслыҡ килешеүе төҙөү һылтауы менән, Ктесифонға саҡырып килтергән. Бында икеһен дә мәкерле рәүештә ҡулға алғандар. Васакты язалағандар, ә Аршак II төрмәгә ябылған. Әрмәнстан батшалығы үтә ҡыйын хәлдә ҡалған: Аршактың улы Пап (353—374) кескәй генә булған, ә батшабикә Парандзем етерлек абруй менән файҙаланмаған, ил идарасыһыҙ тороп ҡалған. Фарсылар, шуның менән файҙаланып, эре әрмән: Арташат, Вагаршапат, Ервандашат, Нахчаван, Заришат, Ван һәм Тигранакерт ҡалаларын тулыһынса емерә, өлкән ирҙәрең барыһын да үлтереп бөтөргәндәр, ә балаларҙы һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙы Иранға алып киткәндәр. Тиҫтәләгән мең әрмән һәм еврей көсләп Фарсыстан<ref>Фавстос Бузанд, История Армении, стр 133; книга 4.</ref> төпкөлөнә күсерелгәндәр (депортацияланғандар). 368 йылда Әрмәнстандың һаҡланып ҡалған һуңғы бастионы булып, батшабикә Парандзем улы, батша вариҫы, Пап менән йәшеренгән урын, Артагерс ҡәлғәһе ҡалған. Пап тиҙҙән римлеләргә ҡасып китә алған, ә батшабикә, үҙенә тоғро нахарарҙары һәм 11 мең яугирҙан торған гарнизоны менән бер йыл буйына, ҡаты аслыҡ һәм сирҙәргә ҡарамай, фарсыларҙың ҡамауына сыҙап торған. 369 йылда дошман Артагерсҡа ла, батша хазиналарына ла хужа булған. Парандземды, башҡа әсирҙәр менән, Иранға килтерәләр. Шах Шапур, уны мәсхәрә итер өсөн, үҙенең баш ҡалаһындағы майҙанда махсус өй һалырға бойора, унда һәр теләгән кешегә ҡолатылған батшабикә менән енси мөнәсәбәткә инергә рөхсәт бирә. Меҫкен ҡатын шулай ғазаплап үлтерелгән. Ә яулап алынған Әрмәнстанда сиркәүҙәрҙе емереү һәм христиандарҙы эҙәрлекләү башлана. [[Файл:General (Sparapet) Mushegh Mamikonian (right), the King Pap and Armenian cavalry soldiers. Miniature from the 16th century..jpg|200px|thumb|left|Пап батша һәм спарапет Мушег Мамиконян. XVI быуат миниатюраһы]] Әммә Әрмән батшалығы бөтөнләй бөлгән кеүек бер мәлдә, Пап ҙур рим ғәскәре менән килгән. Уның эргәһенә патриоттарҙың тарҡау отрядтары берләшә башлаған һәм һуғыш хәрәкәттәре яңынан тоҡана. Бер нисә тапҡыр еүелеү хурлығынан һуң, фарсылар сигенгәндәр. 369 йылда Мушег Мамиконян (фарсылар язалаған Васактың улы) менән батша Арташатҡа инә. 371 йылда Шапур Әрмәнстанға тағы һөжүм иткән. Хәл иткес яу Дзирав тигеҙлегендәге Нпат тауы итәгендә булған. Әрмән армияһы, император Валент ебәргән ҙур рим отряды ярҙамы ла булғас, ҙур батырлыҡ менән һуғышҡан һәм еңеү яулаған. Шапур Папты Әрмәнстан батшаһы тип танырға мәжбүр булған. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, ул үҙен һәләтле дәүләт эшмәкәре тип таныта. Әрмән батшаһы батша хакимлығын нығытыуға ынтылған. Батшалыҡ итеү дәүерендә ул Иран менән тыныслыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай алған һәм шуның менән иленә, ҡыҫҡа ғына булһа ла, бик кәрәкле тынлыҡ, ял биргән. Паптың бойондороҡһоҙ һәм үҙ аллы сәйәсәте (бигерәк тә уның шах менән йыш аралашыуы) римлеләргә оҡшамай башлаған. 374 йылда рим полководецы Теренций пригласил Папты һый мәжлесенә саҡырған . Бында өҫтәл артында ултырған сағында рим легионерҙары[76] әрмән батшаһын сапҡылап үлтергәндәр. IV быуатта Әрмәнстанда феодал мөнәсәбәттәр формалаша. 387 йылда Әрмәнстан бүленеүгә дусар ителә: бәләкәй, көнбайыш, яғы Римгә, төп өлөшө — Фарсыстанға китә. Әрмәнстандың территориаль сиктәре кинәт ҡыҫҡарған [77]. Әрмәнстандың сик буйындағы ерҙәре Ирандың вассалы[78][79] хоҡуғын алған Иверияға һәм Албанияға бирелгән. [[Файл:Yeghishe, Vasn Vardanay ew Hayoc paterazmin, 1569 (Matenadaran, Ms. 1920, no. 250v.).jpg|180px|thumb|right|Аварайр яуы. Егишеның «Вардан һәм әрмән һуғышы» ҡулъяҙмаһынан XVI быуат миниатюраһы]] Христиан динен нығытыу, Тәүратты (Библияны) һәм ғибәҙәт китаптарын тәржемә итеү, әрмән милли мәктәптәренә нигеҙ һалыу маҡсатында, Месроп Маштоц 405—406 йылдарҙа хәҙерге әрмән алфавитын төҙөй. Был идеяны тормошҡа ашырырға милли берҙәмлек тойғоһо булышлыҡ иткән<ref name="golden age">{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44268/The-Arsacids|заглавие=Armenia}}:"''Although the Armenian nobles had thus destroyed their country’s sovereignty, a sense of national unity was furthered by the development of an Armenian alphabet and a national Christian literature; culturally, if not politically, the 5th century was a golden age.''"</ref>. Әрмәнстандың фарсы өлөшөндә Аршакидтар хакимлығы бер ни тиклем һаҡланған, әммә Йездигерд I дәүеренән Әрмәнстан менән мөнәсәбәттәр насарая. 428 Йәздигердтың улы Варахран V Әрмәнстанды сасанид дәүләтенең провинцияһына әйләндерә һәм, Арташесты ҡолатҡас, Әрмәнстанд Аршакид династияһын ҡорота. Тәҙәрәк фарсылар Әрмәнстанға шаҡтай ҙур ғына автономия биргәндәр. Марзпан, спарапет (баш командующий) һәм азарапет (иҡтисадты етәкләүсе) вазифалары әрмәндәр ҡулында ҡалған. Әрмән католикосы (христиан сиркәүе башлығы) «Бөйөк судья», һалым йыйыусылар ҙа әрмән булған. Месроп Маштоц һәм уның уҡыусылары эшмәкәрлеге менән бәйле, ил мәҙәни үҫеш кисергән. Фарсыларҙың, христиан дине әрмәндәрҙе Римгә яҡынайта, тип тынысһыҙланыуы нигеҙһеҙ булмаған. 438 йылда Йездигерд II фарсы батшаһы булып киткән, империяһының халыҡ-ара хәлен нығытып, ул илдең эске берҙәмлеген тәьмин итеү маҡсаттарын ҡуя. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер привилегияларын бөтөрткән һәм зороастризмға күсергә бойорған. Был талаптар Әрмәнстанда ихтилал башланыуға килтергән, баш күтәреүселәр ғәскәре һәм сасанид армияһы араһында һуғыш башлана. Аварайр яуы — һуғыштың хәл иткес эпизоды, ошо һуғышта баш күтәреүселәрҙең юлбашсыһы Вардан Мамиконян һәләк булған. Фарсыларҙың пирралы еңеүенән Ездигерд II бәхет тойғоһо кисермәгән: таланған, унан һалым да, яугирҙар ҙа килмәгән. Етмәһә, яңынан күскенселәр тынғыһыҙлай башлаған. Ситуацияны төҙәтеү маҡсатында ул әрмәндәргә христиан дине тотоуҙы рөхсәт иткән, ә кемдәр көслөк менән зороастризмға күсерелгән булған, христианлыҡҡа кире ҡайтырға рөхсәт иткән. 460-сы йылдарҙа Фарсыстандың яңы батшаһы Пероз тағы христиандарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтен башлаған. Яңы ихтилал ҡалҡҡан, 484 йылда әрмәндәр һәм фарсылар, Әрмәнстанға тулы дини ирек биргән ярым бойондороҡһоҙ статус һаҡлаған, Нварсак килешеүен төҙөй. == Урта быуат Әрмәнстаны (VI—XV быуаттар) == Төрлө стратегик сәбәптәр арҡаһында Әрмәнстан Византия империяһы һәм Фарсыстан батшалығы араһындағы ыҙғыш алмаһына әйләнә[81]. Юстиниан I 535—538 йылдарҙағы идара реформаһы Әрмәнстандың хәлендә хәтһеҙ сағылыш тапҡан. Уның сиктәрендә, мәҫәлән, әрмән аристократияһын кәметеүгә маҡсатлы йүнәлтелгән бойороҡтар сыҡҡан. 21-се новеллала былай тиелгән: «Әрмәндәр бар нимәләрҙә лә рим законына эйәрергә тейеш». Шулай итеп, Әрмәнстандың хоҡуҡ нормалары дөйөм империяныҡынан айырылырға тейеш түгел, тип һыҙыҡ өҫтөнә алғандар: {{начало цитаты}} Беҙ әрмәндәрҙе, элекке ғәҙелһеҙлектән арындырып, бөтөнләй беҙҙең ҡанундарыбыҙға күсерергә һәм уларға тейешле тигеҙлек бирергә теләйбеҙ. {{oq|el|Και Αρμενιους βουλεμεθα της προτερας απαλλαξαντες αδικιας επι τους ημετερους δια παντων αγαγειν νομους, και δουναι αυτοις ισοτητα την πρεπουσαν.}} {{конец цитаты}} Әрмәндәр таралышып ултырған бик ҙур ерҙәр дүрт провинцияға: Әрмәнстан Беренсе, Икенсе, Өсөнсө һәм Дүртенсегә бүленгән<ref>Н. Адонц. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Byzanz/VI/520-540/Novellae%20Constitutiones/text1.phtml Армения в эпоху Юстиниана. Ереван. ЕГУ. 1971]</ref>. 591 йылда византия императоры Маврикий (әрмән сығышлы булыуы мөмкин[83]) фарсылар өҫтөнән еңеү яулаған һәм империяға Әрмәнстан территорияһының ҙур ғына ҡалған өлөшөн, уның сиктәрен Ван күленә саҡлы киңәйтеп, кире ҡайтарған[81]. Маврикийҙы тиран Фока ҡолатҡан, ә Фоканы — әрмән Ираклий, полководец Өлкән Ираклийҙың улы. 629 йылда Ираклий Маврикий башлаған баҫҡынсы һуғыштарҙы тамалап ҡуйған. VI быуат аҙағынан Әрмәнстан Византия дәүләтенең вассалына әүерелә. [[Файл:Emirate of Armenia 750-885.png|thumb|320px|Ғәрәп хәлифлегенең Әрмән эмираты,750—885 й. <br />аль-Арминия I — Ҡаф тауы өлкәһе Арран <br />аль-Арминия II — Грузия <br />аль-Арминия III — Тарихи Әрмәнстан]] Сасанидтар династияһы 630-сы йылдарҙа Алғы Азия баҫҡынсылары — ғәрәп хәлифтәре тарафынан ҡыйратыла. 645 йылда Хәлифлектең ғәрәп армиялары Әрмәнстанға һөжүм иткән, илдең күп өлөшө хәлиф хакимлығына күскән. Әрмән кенәзе Теодорос Рштуни ғәрәптәр тарафынан Әрмәнстандың, Грузияның һәм Ҡаф тау Албанияһының юғары идарасыһы итеп тәғәйенләнгән<ref name="Encyclopaedia of Islam">{{книга | автор = | часть = | заглавие = Encyclopaedia of Islam | оригинал= | ссылка = | издание = | ответственный = | место = Leiden | издательство = BRILL | год= 1986 | том= 1 | страницы = 636}}:{{oq|en|With the aid of these Arab forces Theodoros drove the Greeks from the country once more and was thereafter recognised by Muawiya as prince of Armenia, Georgia and Albania.}}</ref>. VII быуат аҙағында Әрмәнстан фактик үҙ аллылығын юғалтҡан. Регионды баҫып алғас, ғәрәптәр тик идара итеү маҡсатында бөтөн Көньяҡ Ҡаф тауын аль-Арминия тигән ҙур бер провинцияға берләштерә. Наместничество, составында әрмән ерҙәре күп булғанлыҡтан, Арминия, тип аталған<ref>Восток в средние века // История Востока / Под ред. Р. Б. Рыбакова. — М.: «Восточная литература» РАН, 1997:{{oq|ru|Под властью арабов все Закавказье было разделено на два больших наместничества. Главное из них именовалось Арминия, ибо в его составе доминировали армянские земли, хотя в это наместничество входила и Восточная Грузия, а порой и бывшая Албания, чаще именовавшаяся с той поры Аран (другая форма этого названия).}}</ref>. Калифтар һәм византия императорҙары һуғыш алып барғанда, Әрмәнстан ҡурҡыныс яфаларға дусар ителгән һәм өлөшлөтө византия, өлөшләтә ғәрәп наместниктары тарафынан идара ителгән. Калифтар хакимлығындағы наместниктар остикандар тип, византия императорҙары ҡулы аҫтында — куропалаттар тип аталғандар. Беренсе куропалат Ашот I Тао-Кларджети тигән кенәзлеккә нигеҙ һалған һәм атаҡлы Багратиондар династияһын башлаған<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/ashot_bagrat.html Ашот Багратиони]</ref>. Әрмән куропалаттары Византияның эске сәйәсәтенә һиҙелерлек тәьҫир иткәндәр: миҫал өсөн Тао-Кларджетиҙың идарасыһы Давид III X быуаттың икенсе яртыһында Василий II<ref>[http://www.hrono.ru/land/kavkaz/0000gruz.php История Грузии с древности]</ref> ҡаршы көрәшкән Варда Склир ихтилалын баҫтырған. Хәлифлек составында әрмәндәр ғәрәп империяһының үҫешенә күп өлөш индергән. Ибн Бахтишу[88][89] әрмән табиптар династияһы дан-шөһрәт ҡаҙана. Династияны башлаусы Джибраил ибн Бахтишу в 765 йылда үлергә етешкән Аль-Мансур хәлифте[90] терелтә. Уның ейәне, ул да Джибраил исемле, 800 йылдар тирәһендә Бағдадта Харун ар-Рәшид[91] хәлиф инициативаһы менән төҙөлгән тәүге дауаханаға нигеҙ һалған. VII—IX быуаттарҙа Әрмәнстанда павликиан һәм тондракийсылар христиан секталары барлыҡҡа килгән һәм таралған. Улар Византия империяһында ла етди тәьҫир итеү көсөнә эйә булған. === Әрмәндәр Византияла === [[Файл:Leo V The Armenian.jpg|thumb|left|220px|Византия императоры (813—820) Әрмән Лев V]] VIII—IX быуаттар дауамында әрмәндәр ғәрәп иҙеүенә ҡаршы күп тапҡыр баш күтәргәндәр. Һуңғараҡ меңәрләгән әрмән Византияға күсергә мәжбүр булған, сөнки әрмән халҡы унда мөһим роль уйнаған. Византия императорҙары, полководецтарының, патриархтарының, сауҙагәрҙәр вәкилдәренең, дәүләт хеҙмәтендә эшләгәндәрҙең һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең күпселеге сығышы менән этник әрмән булған<ref name=autogenerated4>[http://www.world-history.ru/countries_about/2291.html Бөтөн донъя тарихы]</ref>. Икенсе император әрмән Вардан Филиппик кеүек үк, Ираклий (византия императоры) хатта миафизит булған. Изге императрица Байғош Феодора һәм уның улы Михаил III сығышы менән әрмән аристократтары Мамиконяндарҙың нәҫеленән булған<ref>[http://www.viadolorosa.ru/index.php/zagran/greece/36-feodora Изге Феодора Византия императрицаһы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ әрмән сығышлы булғандар башҡа бик күп византия аристократик заттары, араларында Лакапиндар, Куркуастар, Гаврастар, Заутцтар һ.б. Василий I-нән Василий II-гә (867—1025) тиклемге бөтөн Византия императорҙары әрмән йәиһә өлөшләтә әрмән сығышлы булған<ref>Peter Charanis.[http://books.google.ru/books?ei=zFEaTYHSC4XvsgaFnanKDw&ct=result&id=RFVoAAAAMAAJ&dq=Basil+II+%28867%E2%80%941025%29+was+of+Armenian+or+partially+Armenian+origin&q=accession+of+Basil+I+to+the#search_anchor Studies on the demography of the Byzantine empire: collected studies] Variorum Reprints, 1972 p223(360):''«Thus, every emperor who sat on the Byzantine throne the accession of Basil I to the death of Basil II (867—1025) was of Armenian or partially Armenian origin. But besides the emperors there were many others among the military and political leaders of Byzantine during this period who were Armenians or of Armenian descent''»</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Степанос Таронеци, "Дөйөм тарих ", X б. аҙағы—XI быуат башы<ref>{{китап |авторы= |өлөшө= |һылтанма =|атамаһы=Асохьика ҡушаматлы Степанос Таронскийҙың дөйөм тарихы: 11 б. яҙыусыһы |һылтанма= |яуаплы=Н. Эмин тарафынан әрмән теленән тәржемә ителгән һәм аңлатма бирелгән |баҫма= |урыны=М. |нәшриәт= Көнсығыш телдәре Лазарев. Инст. Типогр. |йылы=1864 |биттәре=142}}</ref>: '' Вард Бағдадта саҡта һәм Василий батшалығы тыныслыҡҡа ләззәтләнгәндә, Василий үҙенең ҡулы аҫтындағы әрмәндәрҙе, уларҙы булхарҙарға ҡаршы ҡуйыр өсөн, илде рәтләп төҙөү мөмкинлеген биреү ниәте менән, Македонияға күсергән. Бына шуның өсөн ул әрмәндәрҙең күбеһен күсергән дә инде. Ихтыярһыҙ пастырҙар һәм севастий митрополиты әрмәндәрҙе дине өсөн ҡыҫырыҡлай башлаған''. |} Ул саҡта дин һиҙелерлек сәйәси роль уйнаған, һәм, Византия әрмәндәрҙең дини доктринаһы айырымлыҡтары арҡаһында йыш ҡына әрмән дәүләтселегенә зыян килтерерлек саралар үткәргән һәм Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғона янаған. Әммә византия императорҙары Кесе Азияға хәрби походтар ойошторған, ерҙәр яулап алған, әрмәндәрҙе күпләп империяның хәүефһеҙерәк тип һаналған көнбайышына, башлыса Фракияға күсергәндәр, шуның менән әрмәндәрҙе баҫҡынсы мосолман ғәрәптәрҙән,ә һуңғараҡ төрөк-сельджуктарҙан ҡурсалағандар. Аҙаҡ был өлкәләрҙән күренекле императорҙарҙың тотош династиялары сыҡҡан<ref>[http://www.hrono.ru/0700viza.php Византия в VIII веке]</ref>. Бындай дини айырмалыҡтан ҡасыр өсөн ҡайһы бер, әрмән (Константинополь патриархы) Бөйөк Фотий I кеүек, константинополь патриархтары, монофизитлыҡ — ул төп дини тәғлимәткә ҡаршы киткән христологик сафсата, тип аңларға кәрәк һәм православие<ref>[http://apologet.spb.ru/inoslavie-i-ekumenizm/yavlyautsya-li-armyane-pravoslavnimi-vzglyad-svyatitelya-fotiya-velikogo-2.html ЯВЛЯЮТСЯ ЛИ АРМЯНЕ ПРАВОСЛАВНЫМИ? ВЗГЛЯД СВЯТИТЕЛЯ ФОТИЯ ВЕЛИКОГО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925230410/http://apologet.spb.ru/inoslavie-i-ekumenizm/yavlyautsya-li-armyane-pravoslavnimi-vzglyad-svyatitelya-fotiya-velikogo-2.html |date=2011-09-25 }}</ref> араһында тигеҙлек билдәһе ҡуйып, ялған раҫлауҙарын нигеҙләргә тырышҡандар. Тап патриарх Фотий осоронда (үҙе православ булмаһа ла, православие барлыҡҡа килеүҙә төп роль уйнаған) Византияла Григорий Мәғрифәтсене (Григорий Әрмәнлене) ихтирамлау башланған<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/826788.html Григорий Изгелекле (святитель) иҫтәлеген, Әрмәнстан Мәғрифәтсеһен] ихтирам итеү</ref>. Шул уҡ «фальсификатор» Фотий патриарх Василий I (византия императоры) шәжәрәһен ябай әрмән крәҫтиән ғаиләһенән әрмән батшаларына Аршакидтарға тиклем төҙөгән<ref>[[Феофанды дауам иттереүсе]]. [http://modernlib.ru/books/prodolzhatel_feofana/zhizneopisaniya_vizantiyskih_carey/read_24/Византия батшаларының тормошон һүрәтләү ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ, Византия тәхетенә 867 йылда ултырған Василий I Македониялы, әрмән сығышлы, тип йөрөтөлгән Македония династияһына нигеҙ һалған<ref name="Dana Carleton Munro">Dana Carleton Munro. [http://books.google.com/books?id=X1IdoHCFqyoC&pg=RA1-PA104&dq=Macedonian+dynasty+armenian&as_brr=3&hl=ru#v=onepage&q=Macedonian%20dynasty%20armenian&f=false A History of the Middle Ages‎], p. 104</ref><ref name="Chahin">{{книга|автор=Chahin M.|заглавие=The kingdom of Armenia: a history|ссылка=http://books.google.ru/books?id=OR_PHoKZ6ycC&pg=PA232|место=London|издательство=Routledge|год=2001|pages=232|allpages=350|isbn=978-0700714520}}</ref>. Василий үҙендә әрмәндәрҙең Көнсығыш Рим империяһына көслө тәьҫирлелеген кәүҙәләндергән<ref>{{cite web|url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9013608/Basil-I|title=Basil I in Encyclopaedia Britannica|accessdate=2007-02-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOS2rsU|archivedate=2011-08-28}}</ref>. Ысынында, Византия империяһы сиктәрендә милли һәм тел айырмалыҡтары булған күп төрлө халыҡ һыйышып йәшәһә лә, тик әрмәндәргә генә үҙ мәҙәниәтен һаҡлауға юл ҡуйылған булған. Әйтергә кәрәк, ошо династия идара иткән дәүерҙә генә әрмән теле, грек теленән ҡала, икенсе рәсми тел булған. Византия дәүләтенең ҡөҙрәтле һәм алдынғы ил булып киткән дәүерендә династияның иң сағыу вәкиле булған әрмән Василий II (византия императоры) уның тәхетендә ултырған<ref name=autogenerated4 /><ref>[http://www.bratstvokresta.ru/vasili.html Братство Креста Господня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415155033/http://www.bratstvokresta.ru/vasili.html |date=2009-04-15 }}</ref><ref> [http://www.sedmitza.ru/text/720574.html V Әрмән династияһы дәүерендә (867—1025)] Көнсығыш рим ҡөҙрәтенең күтәрелеүе</ref>. Идара иткән ваҡытында ул Әрмән дәүләтселеген бөтөнләй емергән һәм ғәрәптәрҙән Көнбайыш Әрмәнстанды тартып алған<ref name=autogenerated2>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Litavrin/_04.php Литаврин Г. Г. Византийҙар нисек йәшәгән]</ref>. Ул бик күп әрмәнде Фракияға, Филиппополь (Пловдив) эргәһенә, ә болгарҙарҙы Әрмәнстанға күсерә<ref name=autogenerated2 />. Василий үҙенән һуң вариҫтар ҡалдырмай, һәм уның үлеменән һуң күп тә тормай иң данлыҡлы династияның тамыры ҡороған, икенсе әрмән династияһына — Комниндар. === Әрмән дәүләтен тергеҙеү. Әрмән Багратидтар батшалығы === {{main|Аний батшалығы}} {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Багратидтар}} IX быуат башынан Аббасид хәлифлегендә уның тарҡалыуына килтергән процестар башланған. Хәлифлектең көсһөҙләнә барыуы Әрмәнстанға ҡарата һығылмалыраҡ сәйәсәткә күсергә мәжбүр иткән. 806 йылда уҡ хәлиф тарафынан әрмән кенәзе Ашот Мсакер (Ит ашаусы) Әрмәнстан хакимы итеп тәғәйенләнә. 862 йылда Әрмәнстан кенәздәренең кенәзе тип (''батрик ал батарика'') уның ейәне Ашот Багратуни танылған. Әйтергә кәрәк, Ашот өсөн юғары титулды хәлифтең наместнигы (урындағы идара башлығы), этник әрмән Али ибн Яхья аль-Армани һораған. 875 йылда уҡ әрмән юғары ҡатламы Ашотты әрмән тәхетенә претендент сифатында күрһәткән. IX быуат аҙағында Багратидтар династияһы Әрмәнстанды мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади күтәрелешкә еткергән, шулай итеп әрмән тарихына яңы алтын быуат билдәләнгән. 885 йылда Әрмәнстан региондағы ике төп көстәр: ғәрәп Хәлифлеге һәм Византия империяһы тарафынан үҙ аллы (суверенлы) батшалыҡ тип танылған. Ашот I (885—890) — боронғо һәм ҡөҙрәтле әрмән Багратидтар нәҫеле вариҫы — Мутамид Биллах ҡәлиф рөхсәте менән тажға эйә булған һәм Багратидтарҙың өсөнсө династияһына нигеҙ һалыусы, йәки Багратуни булып киткән. Бөйөк Әрмәнстан дәүләте ҡолатылғанға яҡынса 450 йыл үткәс, әрмән дәүләте тергеҙелгән. Багратидтар эпохаһы тарихсыһы Степанос Таронеци был ваҡиға тураһында: «'' Ашот Багратуни менән әрмән батшалығын өсөнсө тапҡыр яңыртыу''», — тип яҙған. Ашоттың хәлифлек тарафынан танылған вариҫы Смбат I көслө үҙәкләштерелгән идара итеү сәйәсәтен дауам иткән, шулай уҡ ул әрмән монархияһының сиктәрен киңәйткән. Әрмән дәүләтенең көсәйкүе менән килешмәгән хәлиф, үҙенең наместнигы саджид эмир Йософҡа таянып, Әрмәнстанды буйһондороу буйынса планлы көрәш башлаған. Был периодта саджидтар Әрмән батшалығының төп дошманына әүерелгән. Бер нисә йыл буйына ныҡышмалы көрәшкәндән һуң 914 йылда Смбат I Двинда язаланып үлтерелә. Шу ваҡытта был урында кескәй генә ғәрәп эмирлығы булған, һәм артабан әрмән батшаһына ҡаршы торор өсөн хәрби форпост хеҙмәтен үтәгән. Смбаттың улы Тимер Ашот II (914—928), Әрмәнстанды талаусы мосолмандарҙы ҡыуып сығарып, илдең үҙаллылығын һәм эске берҙәмлеген тергеҙә алған. 922 йылда хәлифлек уны Әрмәнстан батшаһы, юғары титулға эйә шахиншаһ — батшаларҙың батшаһы тип иғлан иткән. Бөтөн Ҡаф тауында уның сәйәси гегемонияһы танылыу алған. [[Файл:Haghpat Monastery, Armenia (5055714016).jpg|left|230px|thumb|Әрмәнстан шахиншаһы Смбат II (уңда) һәм уның кесе ҡустыһы Гурген I ктитор скульптураһында (Ахпат монастыры), 976—991 йылдар<ref name="Шлеев">{{китап |авторы= В. В. Шлеев. |атамаһы= Сәнғәттәрҙең дөйөм тарихы |һылтанма= http://bibliotekar.ru/Iskuss1/9.htm |яуаплы = Б. В. Веймарн һәм Ю. Д. Колпинскийҙың дөйөм редакторлығы |урыны= М.|Нәшриәт = Сәнғәт |йылы= 1960 |том = 2, кн. 1 |биттәре= }}</ref>]] Әрмәнстан ҡөҙрәтле ил апогейына, юғары үҫешкә һәм мәҙәни осошҡа Ашот вриҫтары: Карсты баш ҡала иткән уның ҡустыһы Аббас I (928—953) дәүерендә; баш ҡаланы Аниға күсергән Аббастың улы Ашот III Миһырбанлы (953—977) заманында; ә аҙаҡ Ашот III улдары Смбат II (977—989) һәм, бигерәк, Гагик I (989—1020) ваҡытында өлгәшкән. X быуат башынан Византия империяһы Ҡаф тауы артындағы илдәрҙә — бигерәк тә христиан дәүләттәре араһында — Әрмәнстандың сәйәси гегемонияһын таныған. Әрмән батшалары Ашот I, Смбат I һәм Ашот II «архонттарҙың архонты» титулына эйә булған<ref>Ҡара: мәҫәлән, Константин VII Багрянородный. «Империя менән идара итеү тураһында», [https://web.archive.org/web/20070423163424/http://hronos.km.ru/dokum/0900dok/kb_imp2.html#44 гл. 44]</ref>, был Византия ориентациялы Ҡаф тауы арты илдәренең башҡа башлыҡтарына әрмән батшаларының уларҙан юғары тороуын аңлатҡан<ref>{{мәҡәлә|авторы = Степаненко. В. П.|атамаһы = X—XI б.икенсе яртыһындағы әрмән-византия мөнәсәбәттәре тарихынан (Кюрикэ куропалаттың монеталары атрибуцияһына)|баҫма = Антик боронғолоҡ һәм һәм урта быуаттар |йылы= 1978|сығарылыш= 15|биттәре = 43—51}}: {{oq|ru|Әрмәнстандың Ҡаф тауы артындағы гегемонияһы (һис юғында, христиан дәүләттәренә ҡарата) Византия тарафынан танылған булған — Ашот I, Смбат I һәм Ашот II (928 й. үлгән) «архонттарҙың архонты» титулына эйә булған империя күҙлегенән ҡарағанда, византия ориентациялы башҡа башлыҡтарға ҡарата, Багратидтарҙың туранан тура вассалдарын, мәҫәлән, Апахуника кайситтары эмирлығы, индереп юғары хакимлыҡҡа эйә тигәнде аңлатҡан}}</ref>. Хәлифлек,үҙ сиратында, әрмән батшаларына «шахиншах» — батшаларҙың батшаһы титулын биргән<ref>{{|Энциклопедиянан [[Британник энциклопедияһы|Британника]]|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44269/The-marzpans|атамаһы=Armenia}}</ref>. Әрмән дәүләтенең һәм үҙәк идараның нығыныуына шул уҡ ваҡыттағы феодаль тарҡаулыҡ ҡамасаулаған. Х быуат аҙағында—XI быуат башында Багратидтар династияһының төрлө тармаҡтары араһындағы конфликттар һәм көслө Арцрунидтар династияһы етәкләгән Васпуракандың 908 йылда бүленеүе илдең эске берҙәмлеген ҡаҡшатҡано. 963 йылда, баш ҡаланы Карстан Аниға күсереү сәбәпле, Карс батшалығы, 978 йылда шахиншаһ Ашот III Миһырбанлы үлгәс, төньяҡ Әрмәнстанда уның кесе улы Кюрике I (Гурген) Ташир-Дзорагет батшалығын иғлан иткән, 987 йылда, Раввадид Абу-л-Хайдж походы мәлендә, үҙенең бүленеп сығыуы тураһында Сюниктың сюзерены Смбат I Саакян иғлан иткән. Әммә һуңғараҡ, уларҙың барыһы ла Багратидтарҙың юғары хакимлығын һәм сюзеренитетын танығандар. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Истахри, X быуат<ref>{{мәҡәлә |авторы = Н. А. Караулов. |атамаһы= Ғәрәп яҙыусыларының Ҡаф тауы, Әрмәнстан һәм Әзербайжан тураһында мәғлүмәттәре: I. Ал-Истахрий |һылтанма = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text1.htm |баҫма = Ҡаф тауы төбәктәрен һәм ҡәбиләләрен тасуирлау өсөн материалдар йыйынтығы |тип = |урыны= Тифлис |йылы = 1901 |сығарылышы= 29 |биттәре = }}</ref>:<br /> «''Двин (Дабиль) Әрмәнстандың баш ҡалаһы һәм ундағы Санбат, Ашуғ улы. Ҡала даими рәүештә юғары ҡатлам христиандар ҡулында булған, ә христиандар Әрмәнстанда йәшәгәндәрҙең күпселеген тәшкил иткән, был „Арман батшалығы“. Әрмәнстан Византия (Рум) менән сиктәш һәм уның сиге Бард (Берда) ҡалаһы, Джезире (Джазиры) һәм Көньяҡ Әзербайжанға (Адербейджан)''саҡлы» |} Шулай итеп, XI йөҙйыллыҡ башынан уҡ эске мөнәсәбәттәре ҡаҡшаған Әрмәнстан Византия өсөн уңайлы сәпкә әйләнгән булған. 1021 йылда көнсығыш хәрби походында Василий II (Болгаробойца) Византияға Васпуракан батшалығын ҡушҡан. Икенсе йылдың башында әрмән батшаһы Ованес-Смбат (1020—1041), илде бөлгөнлөктән һаҡлап ҡалыр өсөн, Әрмән батшалығын Византияға васыят иткән, католикос Петрос I Гетадарц Трапезунд килешеүенә ҡул ҡуйған. Тиҫтә йыл уртаһына әрмән батшаһының биләмәләре байтаҡҡа кәмегән. Ованес-Смбат вафат булғандан һуң, Византия агрессив һөжүм сәйәсәтенә күскән, Әрмәнстандың империяға ҡушылыуын талап иткән. Багратидтар династияһынан Әрмәнстандың һуңғы батшаһы Гагик II 1045 йылда, византия аннексияһына дүрт йылға яҡын ҡаршы торғандан һуң, капитуляцияға риза булған. Батшалыҡтың тарҡалыуында башында византофил католикос Петрос I торған әрмән юғары ҡатламы мөһим роль уйнаған. Багратидтарҙың Әрмән батшалығы дәүерендә историография (тарихнамә), фәлсәфә, математика, медицина, әҙәбиәт, архитектура, миниатюра, фреска живописе, декоративно-прикладное искусство, сәнғәттең һәм фәндең башҡа өлкәләре бик көслө үҫешкән, тулайым алғанда, эпоха мәҙәни яңырыу менән билдәләнгән. 961 йылдағы үҫеше апогеяһында боронғо Ани ҡалаһы Әрмән батшалығының яңы баш ҡалаһына әйләнгән. Һуңғы баш ҡалаһы атамаһы менән бәйле, батшалыҡ үҙе лә Аний батшалығы тип атала<ref name="Louvre">{{cite web|url=http://www.louvre.fr/media/repository/ressources/sources/pdf/src_document_52304_v2_m56577569831159973.pdf|title=Armenia Sacra|accessdate=2007-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOSUa8T|archivedate=2011-08-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101104021/http://www.louvre.fr/media/repository/ressources/sources/pdf/src_document_52304_v2_m56577569831159973.pdf |date=2011-01-01 }}</ref>. Халыҡ һаны яҡынса 100 мең кеше тәшкил иткән һәм ул «1001 сиркәү ҡалаһы» тип аталған. Әрмәнстан, Ани батшалыҡтың баш ҡалаһы булып үҫешкән дәүерҙә, региондың башҡа дәүләттәренә сәйәси һәм иҡтисади яҡтан йоғонто яһаған күп һанлы халыҡ йәшәгән һәм ныҡ үҫешкән ил булып танылған. Византияның Әрмәнстан батшалығын аннексиялауы, шулай уҡ уғыҙ-сельджук ҡәбиләләренең баҫҡынсылығы көсәйеүе арҡаһында, әрмән халҡының тарихи тыуған иленән күп быуаттарға һуҙылған ирекһеҙләнеп {{comment|күсенеүе|миграция}} башланған. Әрмән батшалығын аннексиялау шулай уҡ сельджуктарҙың Кесе Азияға тотҡарлыҡһыҙ үтеүенә һәм Византия империяһын артабанғы баҫып алыныуына килтергән. Матфей Эдесский, XII быуат тарихсыһы былай тип яҙған: {{цитата|Әрмән эраһының 498 йылында (1049-1050) Әрмән батшалығын Багратуни династияһынан, әрмән католикосы ғали йәнәптәрен патриарх тип таныу хаҡындағы алдаҡ анттар менән мәкерле рәүештә тартып алған император Мономах идара иткән йылдарҙа, Фарсыстандан Тоғрул бәк солтан бойороғо менән Аллаһы тәғәләнең ҡәһәре – афәт килгән. Ибраһим менән Ҡотолмыш исемле ике зорапет, римлеләр ҡул аҫтында тороу тотош илде бөлгөнлөккә килтергәнен һәм уның ҡурсаланмауын, римлеләр Көнсығышты иң ҡыйыу һәм иң көслө ир-егеттәрһеҙ ҡалдырғанын, ә улар урынына Әрмәнстанда һәм Көнсығышта зорапет-евнухтарҙы ҡуйыуҙарын белгәнлектән, күп һанлы көстәр менән һарайҙы ташлап киткән һәм ҙур ғәскәр башында Әрмәнстанға йүнәлгән.}} === Төрөк-сельджуктарҙың баҫып алыуҙары === {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Манцикерт эргәһендәге һуғыш (1071 йыл)}} [[Файл:131 Bataille de Malazgirt.jpg|thumb|left|220px|Әрмәнстан территорияһында, Манцикерт эргәһендәге ҡаты алышты һүрәтләгән XV быуат француз миниатюраһы]] Төрөк-сельджук (уғыҙ-төрөкмән) ҡәбиләләренең Әрмәнстанға тәүге сапҡындары 1016 йылда, уларҙың Васпуракан батшалығына һөжүменән башланған. Уғыҙ-төрөкмән ҡәбиләләре — Урта Азиянан ябырылып килгән, Иранда һәм Алғы Азияның башҡа өлөштәрендә нығынған баҫҡынсылар. Сельджук һөжүме әрмән этносына һәләкәтле бәхетһеҙлектәр алып килгән. Сюник, Васпуракан, Гохтн (Нахичевандә) һәм башҡа әрмән өлкәләре баҫҡынсылыҡ объектына әүерелгән<ref>{{книга |автор = [[Новосельцев, Анатолий Петрович|А. Новосельцев]], [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Пашуто]], [[Черепнин, Лев Владимирович|Л. Черепнин]]. |заглавие= Пути развития феодализма |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство= Наука |год= 1972 |страницы= 47}}:<blockquote>Ә һуңынан сельджук баҫып алыуы башланған</blockquote></ref>. XI быуат уртаһында инде Әрмәнстанға уларҙың системалы һөжүме башланған. 1048 йылда Тоғрул бәк Әрмәнстанға тәүге тапҡыр ябырылған<ref name="Британника"/>. Сельджуктар Эрзурум эргәһендәге Арзниҙы талаған. 1049 йылда Эрзурумда ҡот осҡос һуйыш булған. Византий хронисы Иоанн Скилица, төрөктәр Эрзурумды яулағанда, 140 мең кеше һуйылған, ти. Был төрөк-сельджуктар яулап алыуының урындағы әрмән һәм грек халыҡтары өсөн ауыр эҙемтәләре хаҡында һөйләй<ref>Каждан А. П. Новые исследования по византийской демографии // http://vremennik.biz/opus/BB/29/52013</ref>. 1064 йылда Алып Арыҫлан етәкләгән был ҡәбиләләр Әрмәнстан территорияһында хәрби кампания ойошторған<ref>{{книга |автор= |часть=|заглавие=The Cambridge History of Iran |ссылка= |викитека= |ответственный=|издание= |место= |издательство=Cambridge University Press |год=1991|том=5 |страницы=62}}{{oq|en|Shortly after his accession, Alp-Arslan, accompanied by his son Malik-Shah and by Nizam al-Mulk, campaigned in Armenia, capturing Ani from its Byzantine garrison.}}</ref> һәм Византиянан Аниҙы тартып алған. 1071 йылғы Әрмәнстан территорияһында Манцикерт ҡаты алышында византий армияһының сельджуктар тарафынан ҡыйратылыуы региондың артабанғы яҙмышын хәл иткән. Был саҡта сельджуктар Әрмәнстандың күп өлөшөн (Манцикерт ҡаты алышынан һуң ҡалған Анатолия һәм Бейликты ла) баҫып алған<ref name="Британника"/><ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/explore/Byzantium/byz_6.html|title=Byzantium and Its Influence on Neighboring Peoples|accessdate=2007-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GOTYIQ8|archivedate=2011-08-28}}</ref><ref>[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2307.htm 1071 й. Алып Арыҫлан солтан әрмән ҡалаһы Манцикерт янында византий императоры Роман IV Диогенды емергес тар-мар иткән. Был еңеү Әрмәнстанда византий идараһының юҡҡа сығыуын һәм сельджук хакимлығының башланыуын аңлатҡан]</ref>, Михаил Сүриәле әйткәнсә, «''Был /Манцикерт янындағы/ ҙур еңеү менән төрөктәр Әрмәнстанда тулыһынса өҫтөнлөк алды''»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Mychel_Syr/frametext1.htm Из хроники Михаила Сирийца. (Статья первая) // Письменные памятники Востока, М. Наука. 1979]</ref>. Тик бер нисә әрмән сәйәси ҡоролошо ғына, башлыса вассалитетты танығанлыҡтан, үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала алған. Мәлик шаһ үлгәндән һуң ғына (1092), сельджуктар власы юҡҡа сыҡҡан һәм урындағы хөкөмдарҙарға күскән. Шулай итеп, бөтөн Әрмәнстан һәм шулай уҡ көнбайыш Ирандың, Фарсы Ирагының, Ҡаф тауы артының күп өлөшө туҡһан йылға яҡын Ильдегизидтар власына буйһонған<ref>Encyclopedia Iranica, «Atabakan-e Adarbayjan», Saljuq rulers of Azerbaijan, 12th-13th, Luther, K. pp. 890—894.</ref>. Сельджук баҫып алыуы дәүеренән төрөк ҡәбиләләре тарафынан әрмән халҡын Әрмәнстандан күп быуаттарға һуҙылған ҡыҫырыҡлау процесы башланған<ref name="История Востока">[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002</ref>. === 1045 йылдан һуң Әрмән милли дәүләт ҡоролошо === {{main|Ташир-Дзорагет батшалығы|Сюник батшалығы|Хачен кенәзлеге}} {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Кюрикидтар|Сюндар (династия)|Орбеляндар|Гасан-Джалаляндар}} 1045 йылда Әрмәнстан территорияһында, Аний батшалығынан башҡа, тағы ла 3 бәләкәй әрмән батшалығы, шулай уҡ бер нисә ваҡ кенәзлек йәшәүен дауам иткән. XI быуат тарихсыһы Аристакес Ластиверци яҙғанса, быуат уртаһына «''[Давит] Куропалат кенәзлегенән һәм ромейҙарға буйһонған территорияларҙан тыш, Әрмәнстанда дүрт батшатәхете булған''»<ref>{{книга | автор = | часть= | заглавие= Повествование вардапета Аристакэса Ластиверци | оригинал= | ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Aristakes/frametext2.htm| издание= | ответственный = пер. [[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашяна]] | место= М. | издательство = | год = 1968 | том = | страницы =106}}</ref>. 1064 йылда Әрмәнстанға башында Алып Арыҫлан торған сельджук ғәскәрҙәре баҫып ингәндән һуң, әрмән милли дәүләт ҡоролошо һаҡланып ҡалған аҙ һанлы өлкәләр генә билдәләнгән: Сюник, Ташир, Хачен (Таулы Ҡарабахта) һәм Сасун<ref name="Британника"/><ref name="University of Cambridge"/><ref>{{книга |автор=[http://www.st-andrews.ac.uk/history/staff/andrewpeacock.html Andrew C. S. Peacock]. |часть= Early Seljūq History: A New Interpretation|ссылка часть= |заглавие=Routledge Studies in the History of Iran and Turkey |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Routledge |год=2010 |том=7 |страницы=113}}{{oq|en|By the middle of the eleventh century, the sole Armenian principalities that maintained some sort of independence were Siunik' and Tashir in Caucasia and Sasun to the west of Lake Van.}}</ref>. Аний батшалығынан һуң тәүгеләрҙән булып Карс батшалығы йәшәүҙән туҡтаған. 1065 йылда, сельджук солтаны Алып Арыҫлан походынан һуң, уның Багратидтар династияһнан булған һуңғы хакимы Гагик Карслы үҙ иленең Византия дәүләтенә инеүенә юл ҡуйған<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Карсское царство|издание=3}}</ref>. [[Файл:The Kingdom of Syounik-Baghk, 1020-1166.gif|right|250px|thumb|Аний дәүләте ҡыйратылғандан һуң һаҡланып ҡалған XI—XII быуаттарҙағы (Зангезурҙағы) Сюник батшалығы<ref name="Британника">{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44272/Ottomans-and-Safavids|заглавие=Armenia}}:{{oq|en|The Byzantine conquest was short-lived: in 1048 Toghrïl Beg led the first Seljuq raid into Armenia, in 1064 Ani and Kars fell to Toghrïl’s nephew and heir Alp-Arslan, and after the Battle of Manzikert (1071) most of the country was in Turkish hands. In 1072 the Kurdish Shāddādids received Ani as a fief. A few native Armenian rulers survived for a time in the Kiurikian kingdom of Lori, the Siuniqian kingdom of Baghq or Kapan, and the principates of Khachen (Artzakh) and Sasun.}}</ref>]] Карстан һуң төньяҡ Әрмәнстанда әрмән Багратидтарының кесе тармағы, Ташир-Дзорагет батшалығында, Кюрикидтар нәҫеле йөҙөндә йәшәүен дауам иткән. {{comment|Ерһеҙ|Безземельный}} Давид I осоронда батшалыҡ үҙенең юғары үҫеш дәүеренә еткән. Ул Гянджи Шеддадидтарының атакаларын кире ҡаға һәм хатта улар ҡулында булған бер нисә әрмән өлкәһен ҡуша алған. Алып Арыҫландың 1064 йылғы походы шулай уҡ был батшалыҡтың тарихи яҙмышында сағылыш тапҡан. Кюрике II ирекһеҙҙән Алып Арыҫлан сюзеренитетын таныған. Шул уҡ ваҡытта Грузия батшаһы Баграт IV баҫымы аҫтында һуңғыһы, баш ҡаланы Самшвилдтан [[Лори ҡәлғәһе|Лори ҡала-ҡәлғәһенә]] күсереп, төньяҡтағы байтаҡ ерҙәрен бирергә ризалашҡан. 1118 йылда Кюрике II вариҫтары Давид һәм Аббас идаралыҡ иткән йылдарҙа Ташир-Дзорагет батшалығы грузин батшаһы [[Давид IV Төҙөүсе|Төҙөүсе Давид]] тарафынан Грузияға ҡушылған. Давид һәм Аббас Тавуш (Кюрикидтар) һәм Мацнаберд кенәзлектәренең ҙур булмаған өлкәләрендә идара иткәндәр. Әрмәнстандың көнсығышындағы Сюник батшалығы Аний Багратидтарының үҙәкләштерелгән дәүләтенән (уны аннексиялағанға саҡлы вассал бойондороҡлоҡто һаҡлап) иң һуңғы булып сыҡҡан һәм башҡа әрмән дәүләттәренән оҙағыраҡ һаҡланып ҡалған. XI быуат башында батшалыҡ үҙ үҫешенең иң юғары нөктәһенә еткән. Алып Арыҫлан походы дәүерендә лә ул үҙ аллығын һаҡлап ҡалған<ref name="University of Cambridge">{{книга |автор= University of Cambridge. |заглавие = The Cambridge history of Iran |ссылка=http://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&pg=PA64&dq=Siunik&hl=ru&ei=JVRUTKGFEsWOjAej0_jCBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDUQ6AEwAzgo#v=onepage&q=Siunik&f=false|издательство = Cambridge University Press |год= 1991 |том= 5 |страницы = 64}}:{{oq|en|Alp-Arslan’s victory at Malazgirt also meant that, apart from the districts of Tashir and eastern Siunik', Armenia passes definitely into Muslim hands; and within the nest decade or so, the Byzantines, resolutely anti-Armenian to the end, exterminated several survivors of the native Bagratid and Ardzrunid dynasties.}}</ref>, әммә Сенекерим хакимлығы солтан Мәлик шаһ I тарафынан раҫланған. Сенекерим үҙен «Сюникта ултырған Әрмәнстан батшаһы» тип атаған. XII быуат был батшалыҡтың сельджук баҫып алыусыларына ҡаршы алып барған көрәше менән билдәле. 1170 йылда Ильдегизидтар Сюникты баҫып алған. Закаряндар нәҫеле етәкселегендәге әрмән-грузин ғәскәрҙәренең Көнсығыш Әрмәнстанды азат итеүе Сюник өсөн һынылышлы тарихи момент булған. 1210-сы йылдарҙа, ҡырҡ йыл дауам иткән өҙөклөктән һуң, бында Сюник кенәзлегендә әрмән идаралығы тергеҙелгән. Әрмәнстандың был өлкәһендә, уға байтаҡ иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш килтергән, Орбеляндар ырыуы идаралыҡ иткән. Орбеляндар һәм уларҙың Хахбакян ырыулы вассалдары 1435 йылға саҡлы идара иткән. Һуңғараҡ, Таулы Карабахтағы кеүек, был территорияла бер нисә әрмән мәликлектәрпе ойошторолған. Таулы Карабах территорияһында ҙур булмаған Хачен әрмән кенәзлеге булған<ref name="Британника"/>. XIII быуат башынан бында боронғо Арраншаһтар ырыуы вариҫтары Гасан-Джалаляндар сюзерен хоҡуғына эйә булған. XII—XIII быуаттар сигендә Мхитар Гош яҙып ҡалдырған<ref>[http://armenica.info/church/jitmuch/much/xosrov.htm Мученичество Хосрова Гандзакеци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054254/http://armenica.info/church/jitmuch/much/xosrov.htm |date=2013-09-21 }}</ref>: {{цитата|Эламитяндар хакимлыҡ иткән осорҙа Әрмән батшалығы күптән тулыһынса тарҡалған булған, бар мөлкәтенән ҡалған ишхандар ҡалдыҡтары, ҡайһы ҡайҙа һибелеп, бигерәк тә илдең Арцах кеүек буй етмәҫлек нығытмаларында йәшәгәндәр, бер-беренә буйһоноуҙан баш тартып, илдән-илгә йөрөгәндәр. }} Боронғо әрмән провинцияһы Арцах территорияһындағы Хачен кенәзлеге, XVI быуаттың аҙағына, һуңғараҡ уның урынына яйлап Хамс мәликлектәре булараҡ билдәлелек алған әрмән мәликлектәре ойошторолғанға саҡлы (улары, үҙ сиратында, XVIII быуат уртаһына саҡлы торған) йәшәүен дауам иткән. === Киликий әрмән дәүләте. Тәре йөрөтөүсләр === {{main|Филарет Варажнуни дәүләте|Киликий әрмән дәүләте}} [[Файл:Cilician Armenia-en.svg|thumb|left|250px|Киликий әрмән дәүләте, 1080—1375 йй.]] Яҡынса 1080 йылда Киликия һәм әрмән халҡының күбеһе тауҙарында фарсылар һәм төрөктәрҙән бик оҙаҡ йылдар йәшеренеп йәшәгән Кесе Әрмәнстандың бер өлөшө, византий иҙеүенән тауҙарҙа ҡасып йөрөгән Багратидтарҙың һуңғы батшаһы Рубен I тарафынан азат ителгән. Үҙенең туғаны, Әрмәнстандың һуңғы батшаһы Гагик II-не үлтереүселәрҙең ҡулына эләгеп, язаланыу йә ҡол булыуҙан ҡасып, Рубен I башҡа әрмәндәр менән ущелью горы Тавр тауы тарлауығына, ә һуңғараҡ киликий ҡалаһы Тарсҡа йүнәлгән. Бында урындағы византий хөкүмәте уларға һыйыныу хоҡуғы биргән. Шулай итеп, яҡынса 1080 йылдан алып 1375 йылға саҡлы әрмән дәүләтселеге Киликияның көньяғына күскән. Беренсе тәре походы ҡатнашыусылары Кесе Азияла пәйҙә булғандан һуң, әрмәндәр, мосолмандар тарафынан яулап алынғансыға саҡлы уҡ, Левантала үҫешкән европа тәре йөрөтөүселәре дәүләттәре менән мөнәсәбәттәр төҙөй башлаған булған. Үҙенә яҡын торған тәре йөрөтөүселәр менән Кесе Азия аша Иерусалимға һыу аша сығып, граф Балдуин I Иерусалимлы Тәре йөрөтөүселәр армияһын ташлап киткән һәм Тороста, Эдессаның православиены таныған әрмән хакимында, һыйыныр урын тапҡан<ref name="Cilicia: A Historical Overview">{{cite web|url=http://www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf|title=Cilicia: A Historical Overview|accessdate=2007-02-08|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070614011301/www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf|archivedate=2007-06-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011301/http://www.accc.org.uk/News/CILICIA/Cilicia%20-%20Little%20Armenia%20-%20%20by%20Ara%20Iskenderian.pdf |date=2007-06-14 }}</ref>. Әрмәндәр сельджуктарҙың дошманы булғанлыҡтан һәм византийлыларҙы күрә алмағанлыҡтан, улар тәре йөрөтөүселәрҙең графына киң күңеллек күрһәткән, һәм, Торос үлтерелгәндән һуң, Балдуин тәре йөрөтөүселәрҙең яңы Эдесса графлығы хакимы булып киткән. Әрмәндәргә Балдуиндың һәм ғөмүмөн тәре йөрөтөүселәрҙең хакимлығы, күрәһең, оҡшаған, шуның өсөн уларҙың күпселеге иңгә иң терәшеп европа христиандары яғында һуғышҡан. 1097 йылда Антиохияны яулап алғандан һуң, Рубендың улы Константин тәре йөрөтөүселәрҙән барон титулы алған. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Смбат Спарапет, «Йылъяҙма», XIII быуат<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Smbat_Sparapet/frametext4.htm Смбат Спарапет. Летопись.]</ref> <br /> ''Әрмән йыл иҫәбе буйынса 647 йылдың (1198) 6 ғинуарында, Аллаһы тәғәлә күренгән (Богоявление) көнөндә, рим сиркәүе һәм герман императоры ҡурсалауында Левонды Әрмәнстан тәхетенә ултыртҡандар. Әрмәндәр барыһы ла шатланғандар, сөнки улар инсафлы һәм алланы яратыусы әрмән батшаһы Левон йөҙөндә үҙ дәүләттәренең тергеҙелеүен һәм яңырыуын күргәндәр.'' |} Башҡарып сығарылмаған Өсөнсө тәре йөрөтөүселәр һәм башҡа ҡайһы бер ваҡиғалар Киликий Әрмәнстанын Яҡын Көнсығышта берҙән бер әһәмиәтле христиан дәүләте итеп танытҡан<ref name="Cilicia: A Historical Overview"/>. Византия, Изге Рим империяһы, папалыҡ, хатта Ғәббәсидтәр хәлифе кеүек донъяуи көстәр Киликияға йоғонто яһау яғынан көнәркәш булған. Һәр береһе Рубенидтар (Рубинян) династияһынан Киликия принцы Левон II-сене тәүгеләрҙән булып законлы король итеп танырға тырышҡан. Һөҙөмтәлә, 1198 йылдың 6 ғинуарында Тарс ҡалаһында ул тәхеткә ултырған, Герман һәм Византия империялары короле итеп иғлан ителгән. Левон II-гә таж кейҙергәндә христиан һәм бер нисә мосолман илдәре вәкилдәре ҡатнашҡан; шуның менән Киликияның әһәмиәтле урыны һыҙыҡ өҫтөнә алынған булһа кәрәк<ref name="Cilicia: A Historical Overview"/>. Әрмәнстан хөкүмәте тәре йөрөтөүселәр менән йыш бәйләнештә торған һәм, билдәле, башҡа походтарға ла булышлыҡ иткәндер. Тәре йөрөтөүселәр үҙҙәренең Киликия менән бәйләнештәрен йыш ҡына никахлашыу ярҙамында нығытҡан. Шулай, Эдесса графы Жослен I де Куртене Констандин I-нең ҡыҙы принцесса Беатрисҡа, ә граф Балдуин I Иерусалимлы (уның ҡатыны Гутуера 1097 йылда Марашта вафат булған) Константиндың туғанының ҡыҙы Арданы кәләшлеккә алған<ref>[http://www.templiers.info/cross_and_demilune/index.php?id=christian_east&christian_east=Baldwin_II_King_of_Jerusalem_01 Балдуин II де Бурк Король Иерусалима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715212412/http://www.templiers.info/cross_and_demilune/index.php?id=christian_east&christian_east=Baldwin_II_King_of_Jerusalem_01 |date=2010-07-15 }}</ref>. Уның ике туғаны һәм вариҫы Балдуин II Иерусалимлы, Эдесса графы булып алғандан һуң, ағаһының өлгөһөнә эйәреп, Мелитенаны буйһондорған Гавриилдың кенәз ҡыҙына — Морфияға өйләнгән<ref>Перну Р. Крестоносцы и женщины</ref>. Күренекле мосолман полководецы, Иерусалимды баҫып алыусы һәм тәре йөрөтөүселәрҙең ғәйрәтле дошманы {{comment|Сәләхетдин|Салах ад-Дин}} дә Киликий Әрмәнстанынан булған тиҙәр<ref>В. Ф. Минорский,The Prehistory of Saladin, Studies in Caucasian History, Изд. Кембриджского университета, 1957, стр. 124—132.</ref><ref>Bahā' al-Dīn «Жизнь Саладина» (2002), стр. 17.</ref>. Ә Салауат Хәмиҙуллин үҙенең «Тарихи мөхит» документаль телефильмдар циклында Сәләхетдинде мәмлүк итеп тәрбиәләнгән башҡорт ир-егете булған тип иҫбатлай<ref>Салават Хамидуллин. Башкирский след. Цикл документальных телефильмов «Историческая среда» — You Tube</ref> [[Файл:Hetoum and Zabel.jpeg|thumb|right|150px|Хетум I батша осорондағы тәңкә]] Үҙ ваҡытындағы берҙән-бер бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте булғанлыҡтан, Киликия шаҡтай үҫешкән булған. Кесе Әрмәнстанда әрмән мәҙәниәте тәре йөрөтөүселәрҙең европа мәҙәниәте менән дә, Киликияның эллин мәҙәниәте менән дә үрелеп үҫешкән. Киликий батшалығының иң үҫешкән дәүере Хетум I батша хакимлыҡ иткән осор менән тап килгән. Ул монголдар менән килешеү төҙөгән, һәм был аҙымы менән үҙ илен емерелеүҙән генә һаҡлап ҡалмаған, бындай хәлде дошмандары менән көрәш ысулы итеп тә файҙаланған. Католик ғаиләләр Киликияла үҙ йоғонтоһон тарата башлау менән, Рим Папаһы әрмәндәрҙең захотел, католик динен ҡабул итеүҙәрен теләгән. Был ситуация батшалыҡ халҡын прокатолик һәм проапостол лагерҙарына бүлгән. Киликий әрмән дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғо, Ша-бан солтан етәкселегендәге мысыр мәмлүктәре, ундағы стабилһыҙлыҡты файҙаланып Киликияны юҡ иткән дәүергәсә, 1375 йылға саҡлы, дауам иткән. Әсәһе яғынан Багратион (Георгий V Күркәмдең ейәне), Лузиньян династияһының һуңғы батшаһы Левон VI, мысыр әсирлегенән ҡотолғандан һуң, Парижға киткән һәм шунда 1393 йылда вафат булған. Шул ваҡыттан бирле Киликий Әрмәнстаны бойондороҡло дәүләткә әйләнгән һәм 1403 йылда мысыр солтандарынан — Ҡараманидтарға күскән, 1508 йылда — фарсылар ҡулында булған һәм, ахырҙа, 1522 һәм 1574 йылдарҙа — ғосмандар власы аҫтында ҡалған. === Шеддадидтарҙың Двин һәм Аний эмираттары === {{main|Шеддадидтар}} Баштараҡ Шеддадидтар бында 951 йылда, Двина ҡалаһы һәм өлкәһе Мусафиридтар власы аҫтында саҡта, нигеҙләнгән. Әммә бер нисә йылдан һуң улар өлкәнән ҡыҫырыҡлап сығарылған. Шеддадидтар Двинала ҡабаттан X йөҙйыллыҡ аҙағында Фазл I дәүерендә килеп нығынған. Шул осорҙан алып XI быуатҡа, тулыһынса сельджук гегемонияһы раҫланғансы, был ырыу Ҡаф тауы арты сәйәси яҙмышында билдәле роль уйнаған. Византий хронисы Иоанн Скилица называет Шеддадид Абу-л-Асварҙы «''Тивий һәм Фарсы-Әрмәнстандың архонты''» тип атаған. Әрмәнстан батшалығын Византия аннексиялағандан һуң, уның территорияһында тайк менән бергә «Әрмәнстан һәм Иверия» тигән фема барлыҡҡа килгән. Әммә бында византий катепандары оҙаҡ тормаған. 1064 йылда Ҡаф тауы артын сельджуктар баҫып алғандан һуң, 1072 йылда<ref name="Британника"/> род Шеддадидтар ырыуы төрөктәрҙән әрмән Багратидтарының элекке Аний батшалығы территорияһын вассал биләмә итеп алған (башҡа мәғлүмәт буйынса, һатып алған), һәм Аний эмиратын төҙөгән. Аниҙа идара итә башлаған Манучихр ибн Шавур II — Шеддадидтарҙың аний тармағына нигеҙ һалыусы<ref name="=Шеддадиды">{{Из БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article123534.html|заглавие=Шеддадиды|издание=3}}</ref>, әрмән ҡалаһы Ани, Әрмәнстандың төньяҡ өлөшө менән Грузияға ҡушылғандан һуң, 1199 йылда йәшәүен туҡтатҡан<ref name="=Шеддадиды"/>. Абруйлы «Ираника» энциклопедияһы яҙғанса, Шеддадидтарға әрмән даирәһе һәм әрмән туғанлыҡ бәйләнештәре мәҙәни яҡтан шаҡтай тәьҫир иткән<ref name="IranicaShaddadis">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids#pt1|заглавие=Shaddadis|автор=Andrew Peacock}}</ref>. === Шаһ-Арменидтар === [[Файл:Armenia, beginning of the 13th Century.png|269x269px|thumb|left|Грузин батшалығы составындағы Захарид Әрмәнстаны (ҡыҙғылт һары төҫтә), Шаһ-Арменидтар дәүләте (үҙәк өлөштө ал төҫтә) һәм XIII б. башында күрше дәүләттәр]] {{main|Шаһ-Арменидтар}} 1100—1207 йылдар арауығында көньяҡ Әрмәнстанда, Ван күле эргәһендәге өлкәләрҙә үҙәге Хлат ҡалаһында урынлашҡан Шаһ-Арменидтар дәүләте булған. Шаһ-Арменидтар, Шеддадидтар кеүек үк, курд сығышлы булған, аҙағыраҡ әрмәнләшкәндәр. «Шаһ-Армена» йәғни әрмән шаһы тигән титул йөрөткәндәр, XIII быуатта йәшәгән грузин йылъяҙмасыһы яҙғанса «''Шаһ-Арменға, әрмәндәр батшаһы тип аталыусыға»''<ref>История и восхваление венценосцев. Тбилиси. АН ГрузССР. 1954</ref>. Әрмәндәр был регионда күпселекте тәшкил иткән. === Закаряндар осорондағы Әрмәнстан === {{main|Закаряндар}} 1190—1230-сы йылдарҙағы ҡыҫҡа арауыҡ эсендә Әрмәнстан территорияһындағы мосолман көстәре, Грузия батшалығы батшабикә Тамара идаралыҡ иткән дәүерҙә нығынғанлыҡтан, етди ҡыҫырыҡланған булған. Урындағы әрмән юғары ҡатламы — нахарарҙар —, тырышлыҡтарын грузиндар менән берләштереп, әрмән халҡының даими ярҙамына таянып<ref name="ВИ,3,III,XXXIII">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Всемирная история |ссылка = |издание = |ответственный = |место= М. |издательство = |год = 1957 |том = 3, ч. III, гл. XXXIII |страницы = }}:{{oq|ru|, улар Төньяҡ Әрмәнстанының сельджук вассалдарына ҡаршы көрәшкән. Тамара батшалыҡ иткән йылдарҙа (1184—1213) Ани, Карс, Двин һәм Әрмәнстандың бөтөн төньяғы азат ителгәнлектән, унда береһенең, грузин батшаһында хеҙмәттә торған һәм Грузия батшалығының баш командующийы булған күренекле полководец Захарияның исеменән таралған әрмән кенәздәренең вассал биләмәләре барлыҡҡа килгән}}</ref>, сельджуктарҙан бөтөн Көнсығыш Әрмәнстанды һәм Үҙәк Әрмәнстандың<ref>{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Caucasia in the 12-15th Centuries|ссылка=http://rbedrosian.com/Maps/toum1215.htm| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том =| pages= 624}}</ref>, Ани, Карс һәм Двин кеүек ҡалаларҙы индереп, күп өлөшөн азат иткән<ref name="ВИ,3,III,XXXIII"/><ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/armenia-vi|заглавие=Armenia and Iran. vi. Armeno-Iranian Relations in the Islamic Period|автор=G. Bournoutian}}:{{oq|en|During 1210-11, the Armeno-Georgian troops, having liberated the whole of eastern Armenia and the larger part of central Armenia, were waging victorious fights against the Īldegoz atabegs of Azerbaijan}}</ref>. Был ерҙәрҙә грузин тәхете власы аҫтында торған әрмән династияһы<ref>{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Armenia and Georgia| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том = IV: The Byzantine Empire, part I chapter XIV| страницы = 593—637}}: {{oq|en|Later, in the twelfth and thirteenth centuries, the Armenian house of the Zachariads (Mkhargrdzeli) ruled in northern Armenia at Ani, Lor’i, Kars, and Dvin under the Georgian aegis.}}</ref> билдәле Закаряндар, икенсе төрлө әйткәндә Мхаргрдзели, нәҫеле идара иткән<ref>Шулай ҙа 1164 й. грузиндар тағы ла Әрмәнстанға баҫып ингән һәм Ани ҡалаһын яулаған. Ильдегиз уларҙы ҡаланан бәреп сығарған, ә һуңынан уны яңынан төҙөгән. — {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|}}</ref>. Киракос Гандзакеци, XIII быуат тарихсыһы, былай тип яҙған<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gandzakeci/frametext2.htm История Армении], гл. 4</ref> {{цитата|Закарэ грузин батшаһы власы аҫтындағы грузин һәм әрмән ғәскәре хәрби начальнигы, ә Иванэ атабәк вазифаһында ине. Улар алыштарҙа ҙур ғәййәрлек күрһәтте: фарсылар һәм мосолмандар биләгән күп әрмән ҡала-өлкәләрен, — Севан (Гегаркуни диңгеҙе) тирәләй урынлашҡан Ташир гаварын, Айрарат, Бджни, Двин, Амберд, Ани, Карс ҡалаларын, Вайоц-Дзор, Сюний өлкәләрен һәм яҡындағы ҡәлғәләр, ҡалалар һәм гаварҙарҙы яуланы һәм үҙҙәренә алды}} Грузин батшалығы сюзеренитеты аҫтында үҙ аллы әрмән феодал кенәзлеге барлыҡҡа килгән. Ҡаф тауы артында (көнсығыш) Әрмәнстандың төрлө ерҙәрендә идара иткән Вачутян, Орбелян, Хахбакян, Гасан-Джалаляндар һ.б. әрмән нәҫелдәре<ref>{{книга | автор = Bayarsaikhan Dashdondog. | часть = | заглавие = The Mongols and the Armenians (1220-1335) | оригинал= | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = BRILL | год= 2010 | том = | страницы = 34}}:{{oq|en|The subjects of Iwanē's family were the Orbelians, Khaghbakians, Dopians, HasanJalalians and others (see Map 4).18 The representatives of these major Armenian families entered into direct contact with the Mongols in order to retain their conquered lands, the discussion of which follows in nest chapters.}}</ref>, үҙ сиратында, Закаряндарҙың вассалы булған. Әммә 1236—1243 йылдарҙа регионды монголдар яулаған, ә әрмән дәүләтселеге юҡҡа сыҡҡан. Ильдегизидтар, грузин ғәскәрҙәренең Әрмәнстанға баҫып инеүен ике тапҡыр кире ҡағып, Ани ҡалаһын тартып алған һәм яңынан төҙөгән. Монголдар баҫып ингән осорға саҡлы Ҡаф тауы арты Әрмәнстанының бер өлөшө ильдегизидтар дәүләте составына ингән. Унан һуң Әрмәнстан Атабәктар, хорезмшаһ Джелал ад-Дин Манкбурндар һәм монголдарҙың һуғыш аренаһына әүерелгән. Был һуғыш Әрмәнстандың һәм бөтөн региондың тулыһынса еңелеүе һәм яуланыуы менән тамамланған<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2407.htm][http://www.istorya.ru/referat/7583/1.php]</ref>. Бары тик Таулы Ҡарабахтағы Хачен кенәзлеге һәм Зангезурҙағы Сюник ҡына аҙмы-күпме бойондороҡһоҙ булып ҡала алған<ref name="University of Cambridge"/>. === Монгол яулап алыуы. Тимуридтар. Ҡара Ҡуйлылар. Аҡ Ҡуйлылар. Сәфәүиҙәр === <!-- [[Файл:Map Safavid persia.png|thumb|left|250px|Фарсыстан һәм Ғосман империяһының Әрмәнстанды үҙ-ара бүлеүе. Көнсығыш Әрмәнстан Сәфәүиҙәр династияһы контроле аҫтында.]] Европейский путешественник начала [[XIV век]]а Журден де Северак, описывая Армению, пишет: <blockquote>«''Живут в этой провинции главным образом армяне-схизматики … Эта Армения в длину тянется от [[Себастия|Себаста]] [Сиваса] до равнины [[Муганская степь|Ороган]] [Мугань], а в ширину от гор [[Пархарский хребет|Баркар]] до [[Тебриз|Тауриса]] [Тебриза]…''»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Jurden/frametext.htm После Марко Поло. Путешествия западных чужеземцев в страны трёх Индий. М. Наука. 1968]</ref></blockquote>--> 1385 йылда Туҡтамыш хан Арцахтан, Сюниктан һәм Нор-Ширакандан (Парскаайканан) унар меңләгән әрмәнде әсирлеккә алып киткән<ref name="Hovannisian,267">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times (1997, Vol. 1)|267}}</ref> ә 1386 йылдан башлап Әрмәнстанға [[Аҡһаҡ Тимер]] емергес походтарын ойошторған. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFFFF; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Товма Мецопеци, «Тимерҙең һәм уның вариҫтарының тарихы», XV быуат<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Metz/frameme1.htm История Тимур-Ланка и его преемников]</ref>. <br /> ''…Теге яҡтан ул [Тимер] Айрарат (Арарат) иленә Ҡотай өлкәһендәге Карбиға килде һәм, Бжни (Бчни) нығытмаһын ҡамауға алып, уны яуланы, Тер-Ванакан өлкәһенең епискобын, аҡыллы һәм ғалим, яғымлы һәм бөтә ярлылар тураһында хәстәрлек күргән ир-атын, үлтерҙеләр. Башҡа бик күп динле [христиандарҙы] ғазаплағандар һәм язалағандар; күп халыҡ йәшәгән Әрмән өлкәһен улар аслыҡ, ҡылыс, әсирлек, ғәҙәттән тыш яфалар һәм кешелекһеҙ мөнәсәбәт менән сүллеккә әйләндерҙе'' |} Әрмәнстанға ябырылып килгән төрөк ҡәбиләләренең яңы тулҡыны Аҡһаҡ Тимер баҫҡынсылығы менән бәйле булған. Әрмән ерҙәре урындағы халыҡтан тартып алынған һәм килмешәк күскенселәргә бирелгән<ref name="История Востока"/>. XV быуат дауамында Әрмәнстан территорияларының бер өлөшө ситтән килеүсе [[Ҡара Ҡуйлылар]] һәм [[Аҡ Ҡуйлылар]] күскенсе ҡәбиләләре<ref name="Все монархи мира">{{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Кара-коюнлу}}</ref> төҙөгән дәүләттәр составына ингән. Әрмән халҡы әсирлеккә төшкән, шулай уҡ күпләп<ref name="Петрушевский И. П."/> Грузияға, Ҡырымға, Украинаға<ref name="Глава XXXVII. 3"/> ҡасып киткән һ.б.<ref name="Петрушевский И. П."/>. XIII—XIV быуаттар дауамында Әрмәнстандың юғары ҡатламын аҡрынлап килмешәк хәрби-күскенсе — монгол, төрөк һәм курд — юғары ҡатламының ҡыҫырыҡлау процесы барған<ref name="Глава XXXVII. 3">{{книга |заглавие = Всемирная история. Энциклопедия. Глава XXXVII. 3|место= М. |год = 1957 |том = 3}}:" {{oq|ru|Армения вплоть до середины XV в. подвергалась грабительским набегам кочевников Кара Коюнлу. Деревни были разорены, многие обработанные земли сделались пастбищами для кочевников. Города превратились в незначительные местечки. Армянских феодалов почти полностью заменила кочевая знать тюркоязычных и курдских племён. Часть армянского населения была уведена в плен, часть эмигрировала. Армянские торгово-ремесленные колонии сложились во Львове, в Венеции, в Крыму и т. д. }}</ref>. И. П. Петрушевский билдәләгәнсә, «''әрмән феодалдарының урынын үҙҙәренең башҡа типтағы тәртибен килтергән баҫҡынсылар — монгол, төрөкмән һәм курд хәрби-күскенсе юғары ҡатламы биләгән.''»<ref name="Петрушевский И. П.">{{книга |автор = Петрушевский И. П.|заглавие = Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв |место = Л.|год= 1949 |страницы = 35}}</ref>. Монгол илхандарының һәм бигерәк тә төрөкмән ҡара ҡуйлылар һәм аҡ ҡуйлылар баҫҡынсыларының хакимлығы Әрмәнстан өсөн сикһеҙ ауыр эҙемтәләргә эйә булған: етештереү көстәре бөлгөнлөккә төшкән, халыҡтың бер өлөшө таланған һәм ҡырылған, мәҙәниәт һәйкәлдәре ҡыйратылған<ref name="Петрушевский И. П."/>. [[Сәфәүиҙәр]] династияһы Аҡ Ҡуйлылар дәүләтен юҡ иткән, һәм Көнсығыш Әрмәнстан Сәфәүиҙәр дәүләтенең бер өлөшө булып киткән. Көнбайыш Әрмәнстан һуңғараҡ [[Ғосман империяһы]] составына ингән. == Әрмәнстан һәм империялар һуғышы (1500—1878 йылдар) == {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Рус-төрөк һуғыштары|Рус-фарсы һуғыштары|Иран-төрөк һуғыштары|Әрмәнстан Рәсәй составында}} === Көнсығыш Әрмәнстан === ==== Ҡаф тауы арты әрмәндәрен Фарсыстанға ҡыуыу. «Бөйөк һөргөн» ==== {{main|Бөйөк һөргөн}} [[Файл:Shah Abbas.jpg|thumb|left|200px|1603 йылда ҡаф тауы арты әрмәндәрен Фарсыстанға һөргән шаһ Бөйөк Аббас I]] Һуғыштарға, баҫып инеүҙәргә һәм күсереүҙәргә ҡарамаҫтан, әрмәндәр, моғайын, XVII быуатҡа саҡлы, Көнсығыш Әрмәнстан халҡының күпселеген һаман да әрмәндәр тәшкил иткән<ref name="Bournoutian Hovannisian">[[Бурнутян, Джордж|Джордж Бурнутян]]. Раздел «Eastern Armenia from the Seventeenth Century to Russian Annexation» в книге «The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century». Под редакцией [[Ованнисян, Ричард|Р. Ованнисяна]]. Стр. 96: {{oq|en|By the end of the eighteenth century, the Armenian population of the territory had shrunk considerably. Centuries of warfare and invasions combined with the tyranny of local khans had forced the emigration of the Armenians. It is probable the '''until the seventeenth century, the Armenians still maintained a majority in Eastern Armenia''', but the forced relocation of some 250,000 Armenians by Shah Abbas and the numerous exoduses described in this chapter had reduced the Armenian population considerably.}}</ref>. 1604 йылда Бөйөк Аббас I Арарат үҙәнендә ғосмандарға ҡаршы Көйҙөрөлгән ер тактикаһын ҡулланған. Көнсығыш (Ҡаф тауы арты) Әрмәнстанынан<ref>Vahé Baladouni, Margaret Makepeace, East India Company. [http://books.google.com/books?id=FB4LAAAAIAAJ&pg=PR20&dq=caucasian+Armenia&lr=&as_brr=3&cd=11#v=onepage&q=caucasian%20Armenia&f=false Armenian merchants of the seventeenth and early eighteenth centuries: English East India Company sources], xxi: {{oq|en|During this protracted campaighn the Shah forcibly moved the Armenian population from Caucasian Armenia to Persia proper, leaving behind scorched cities and villages}}</ref> 250 меңдән ашыу әрмән һөрөлгән<ref name="Bournoutian Hovannisian" /><ref>James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. [http://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC&pg=PA45&dq=Eastern+Armenia&lr=&as_brr=3&cd=17#v=onepage&q=Eastern%20Armenia&f=false An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires], p.44: {{oq|en|Armenians were uprooted during these wars, and, in 1604, some 250,000 Armenians were forcibly transferred by Shah 'Abbas to Iran. By the seventeents century, the Armenian had become a minority in parts of their historic lands}}</ref>. Аракел Даврижеци, XVII быуат авторы, мәғлүмәте<ref>[http://armenianhouse.org/davrizhetsi/history-ru/chapter1_6.html#4 Аракел Даврижеци «Книга историй», гл. 4]</ref>: <blockquote> Аббас шаһ әрмәндәрҙең үтенесенә ҡолаҡ һалып та ҡарамаған. Ул үҙенең нахарарҙарын саҡырып алған һәм, һәр кенәздән үҙенең ғәскәре менән бер гаварҙың халҡын ҡыуҙырыу маҡсатында, уларҙы ил халҡының {{comment|баҡтансыһы|надсмотрщик}} һәм {{comment|юл күрһәтеүсеһе|проводник}} итеп тәғәйенләгән. Ғәмәлдә Ереван ҡалаһы, Арарат өлкәһе һәм яҡын ятҡан айырым гаварҙарҙың халҡы Амиргун ханға [тапшырылған]. </blockquote> Нахичеван провинцияһындағы Джульфа ҡалаһы баҫҡынсылыҡ башланған тәүге көндәрҙә үк яулап алынған. Шунан һуң Аббас армияһы Арарат үҙәне тирәләй веер һымаҡ йәйелгән. Шаһ бик һаҡ стратегияға таянған: ситуацияға ҡарап һөжүм иткән һәм сигенгән, ул, үҙенән көслөрәк дошман менән маңлайға маңлай төкәшеп, хәрби походын уңышһыҙлыҡҡа тарытырға теләмәгән. Карс ҡәлғәһен ҡамағанда, ул Джигазаде Синан Паша етәкләгән ҙур ғосман армияһының яҡынлашып килгәнен белеп ҡалған. Ғәскәрҙе кире сығарыу тураһында бойороҡ биргән. Дошман ошо ерҙә үҙенә запас булдырмаһын өсөн, Аббас тигеҙлектәге бөтә ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың файҙаланыу биләмәләрен емереү тураһында бойороҡ биргән. Һәм бының бер өлөшө булып, бөтөн халыҡҡа сигенеүсе фарсы армияһын оҙатып барырға бойороҡ бирелгән. Шулай итеп, 300 меңгә яҡын кеше Аракс йылғаһы ярҙарына оҙатылған. Һөрөлөүгә ҡаршылыҡ күрһәткәндәр шунда уҡ үлтерелгән. Тәүҙәрәк шаһ берҙән-бер күперҙе емерергә бойорған, һәм кешеләрҙе һыу аша сығырға мәжбүр иткәндәр, һәм бында, ағым алып китеп, бик күп кеше ҡаршы яҡҡа сыға алмай батып үлгән. Был ҡот осҡос һынауҙарҙың башы ғына булған. Быны үҙ күҙе менән күргән кеше, — Атай де Гуян, — ҡасҡындар хәлен түбәндәгесә һүрәтләгән: <blockquote> Һөрөлгән халыҡҡа ҡышҡы һыуыҡтар ғына ғазаптар һәм үлем килтермәгән. Иң ҙур яфалаусы аслыҡ булған. Үҙҙәре менән алған {{comment|аҙыҡ-түлек|провизия}} бик тиҙ бөткән … имсәк балалар, ризыҡ һәм һөт һорап, илашҡан, әммә ҡатын-ҡыҙ күкрәктәре аслыҡтан кипкәнлектән, быларҙың бер нимәһе лә булмаған. Бик күп ас һәм ябыҡҡан ҡатын-ҡыҙ, аслыҡтан үлгән балаларын юл ситендә ҡалдырып, үҙҙәренең интектергес сәйәхәтен дауам иткән. Ҡайһы берҙәре, аҙыҡ табыу өмөтөнән, яҡындағы урмандарға ингән. Ҡағиҙә булараҡ, улар кире әйләнеп ҡайтмаған. Йыш ҡына үлгән кешеләр әлегә тереләр өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт иткән. </blockquote> [[Файл:1740 map of Armenia.jpg|thumb|right|262x262px|1740 йылғы картала Көнсығыш Әрмәнстан (Armenia orientalis)]] [[Файл:1753 Vaugondy Map of Persia, Arabia and Turkey - Geographicus - TurkeyArabiaPersia-vaugondy-1753.jpg|мини|262x262px|Ғосман һәм Фарсы империялары картаһы. Әрмәнстан улар араһында бүленгән күренештә һынланған, Robert de Vaugondy, 1753 йыл.]] Буш тигеҙлектә армияһын һаҡлай алмаған Синан Паша Ван ҡалаһында ҡыш сығырға мәжбүр булған. Шаһты эҙәрлекләү маҡсатында ебәрелгән армиялар 1605 йылда ҡыйратылған, һәм 1606 йылға Аббас элек төрөктәр баҫып алған ерҙәрен кире яулап алған. XV быуаттан Әрмәнстан территорияһының бер өлөшө шулай уҡ Чухур-Саад тип билдәле булған. Исмаил I дәүеренән ул административ яҡтан Сефевидтар дәүләтенең Чухур-Саад бегларбеклығын тәшкил иткән. Надир-шаһ үлгәндән һуң һәм Афшарҙар династияһы ҡолатылғандан һуң, Чухур-Саадтың нәҫел милекселәре булған Устаджлу ҡәбиләһенең урындағы ҡыҙылбаш идарасылары Эриван ханлығын булдырып, үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. Әрмән халҡын Әрмәнстандан ҡыҫырыҡлап сығарыу һөҙөмтәһендә<ref name="Bournoutian1">{{Статья:George A. Bournoutian: The Politics of Demography}}{{oq|en|All documents relating to the Armenian immigration make it clear that Russia, for political, military, and economic reasons, strongly encouraged the Armenians to settle in the newly-established Armenian province, especially the region of Erevan, which between 1795 and 1827 had lost some 20,000 Armenians who had immigrated to Georgia.}}</ref> XVIII быуатҡа Чухур-Саад өлкәһе халҡының дөйөм һанынан 20 % әрмән милләтле булған. Һуңғараҡ хан тәхетендә Устаджлу ырыуын төрөк ҡәбиләһе Кенгерли алмаштырған. Каджарҙар власы осоронда Эриван ханлығы Каджар Иранының вассал бойондороҡлоғон таныған. Кенгерли хан ырыуы Каджар ырыуы ханына алмаштырылған. Тарихи Әрмәнстан территорияһында шулай уҡ Нахичеван һәм Ҡарабах ханлыҡтары булған. XVII быуат башынан XVIII быуат уртаһына саҡлы Таулы Ҡарабах территорияһында, сефевид шаһы Аббас I дәүерендә, дөйөм Хамса атамаһы аша билдәле булған биш әрмән мәликлеге (ваҡ кенәзлектәре) булған<ref name="Петрушевский И. П."/>. Хамсаның әрмән халҡы идарасылары Мәлик-Беглерян, Мәлик-Исраелян (һуңғараҡ Мирзаханян һәм Атабекян), Мәлик-Шахназарян, Мәлик-Аванян һәм Гасан-Джалаляндар династияһы, шулар араһында Гасан-Джалаляндар, уларҙың кесе тармағы Атабекяндар һәм Мәлик-Шахназаряндар төп династиялар булған, ҡалған кенәздәр Әрмәнстандың башҡа өлкәләренән күсеп килгән булған. XVIII быуатта Давид Бәк һәм Иосиф Эмин ҡаф тауы арты әрмәндәренең төрөк һәм ирандарға ҡаршы көрәше башында торған. ==== XVIII быуатта әрмән милли азатлыҡ көрәше ==== {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Исраэль Ори|Давид Бәк|Гасан-Джалалян, Есаи|Шаамирян, Шаамир Султанум|Баграмян, Мовсес|Эмин, Иосиф}} [[Файл:Israel Ory.JPG|180px|thumb|left|Исраэл Ори портреты]] Бөйөк [[Пётр I]] идаралыҡ иткән замандарҙан Рәсәйҙә проәрмән ориентацияһы башланған. Бында әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе Исраэл Ори әһәмиәтле роль уйнаған. Мәскәүҙә Ори Пётр I менән осрашҡан һәм уға сюник мәликтәренең хатын тапшырған. Пётр [[Швеция]] менән һуғыш тамамланғандан һуң әрмәндәргә ярҙам итергә вәғәҙә биргән. Үҙенең киң эрудициялылығы һәм интеллекты менән Ори император һарайының иғтибарын йәлеп иткән. Ори Пётрға түбәндәге план тәҡдим иткән: Грузияны һәм Әрмәнстанды азат итеү маҡсатында Ҡаф тауы артына 25 меңлек рус армияһын, шул иҫәптән, 15 мең казак һәм 10 мең пехота, ебәрергә кәрәк тигән. Казактар Дарьял тарлауығы аша, ә {{comment|йәйәүле ғәскәр|пехота}} [[Әстерхан]]дан [[Каспий диңгеҙе]] буйлап йөҙөп китергә тейеш булған. Урында рус ғәскәрҙәре грузин һәм әрмәндәрҙең ҡораллы көстәренең ярҙамын алырға тейеш булған. Фарсыстанға, урында йәшәгән халыҡтың фекер йүнәлешен билдәләү, юлдар, ҡәлғәләр һ.б. тураһында мәғлүмәт йыйыу маҡсатында, башында Ори торған махсус миссия ебәрергә ҡарар ителгән. Шик тыуҙырмаҫ өсөн, Ори рим папаһы тарафынан Хөсәйен солтан һарайына Фарсыстан империяһында йәшәгән христиандар тормошо тураһында мәғлүмәт йыйыу маҡсатында ебәрелеүен хәбәр итергә тейеш булған. 1707 йылда, кәрәкле әҙерлектән һуң, Ори, рус армияһы полковнигы рангыһында, ҙур отряд менән юлға сыҡҡан. Фарсыстандағы француз миссионерҙары, шаһҡа Рәсәй бойондороҡло Әрмәнстан булдырырға, ә Ори әрмән батшаһы булырға теләй, тип ошаҡлашып, Ориҙың [[Исфахан]]ға килеүенә ҡамасаулыҡ ҡылырға маташҡан. Ори, Ширванға килеп еткәндән һуң, бер нисә көн буйы ил биләмәләренә инеү рөхсәтен көткән. Шемахта ул Рәсәй ориентациялы грузин һәм әрмән лидерҙары менән осрашҡан һәм уларҙың фекерен хуплаған. 1709 йылда ул Исфаханға килгән, һәм тағы а сәйәси лидерҙар менән һөйләшеүҙәр алып барған. Фарсыстандан Рәсәйгә ҡайтҡан сағында, 1711 йылда Ори көтмәгәндә Әстерханда вафат булған. 1722 йылда Сюник һәм Таулы Ҡарабах әрмәндәре фарсы хакимлығына ҡаршы ихтилалға күтәрелгән. Ихтилал башында [[Давид Бәк]] һәм Есаи Гасан-Джалаляндар торған, һәм улар бер нисә йылға иран хакимлығын ҡолатҡан. Ихтилал Нахичеван крайын солғап алған. 1727 йылда Сефевидтар регионда Давид Бәк власын таныған, ә полководец үҙе хатта тәңкә һуғыу хоҡуғын да алған. 1730 йылда уның вариҫы Мхитар Спарапетты үлтергәндән һуң Сюник әрмәндәрең 8 йыл даукм иткән ихтилалы тамамланған. Әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәтенең яңынан терелеүе XVIII йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһында күҙәтелгән. Шулай, 1773 йылда уҡ Шаамир Султанум Шаамирян {{comment|«Шөһрәт яратыусанлыҡ тоҙағы»|«Западня честолюбия»}} тигән хеҙмәтендә төҙөләсәк бойондороҡһоҙ Әрмән дәүләтенең республиканса принциптарын яҙып ҡуйған булған<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Шаамирян Шаамир Султанум|издание=3}}</ref>. Әрмән дәүләтен тергеҙеү планын төҙөгән Иосиф Эмин һәм Мовсес Баграмян был осор милли-азатлыҡ көрәшенең әһәмиәтле эшмәкәрҙәре булған. XVIII быуаты аҙағында Таулы Ҡарабахтың әрмән мәликтәре, Рәсәй империяһы ярҙамында Ҡарабахта әрмән идаралығын тергеҙеү өмөтө менән арымай-талмай Ибраһим Хәлил ханға ҡаршы көрәшкән. ==== Көнсығыш Әрмәнстандың Рәсәй империяһы составына инеүе ==== {{Төп мәҡәлә|Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәй империяһы составында|Көнсығыш Әрмәнстан}} XIX быуат башынан тарихи Көнсығыш Әрмәнстан территорияһы яйлап Рәсәй империяһына ҡушылған<ref>{{Книга:Шнирельман: Войны памяти|236—237}}</ref>. 1804—1813 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә Рәсәйгә Ҡарабах ханлығы (XVIII быуат уртаһында әрмән<ref name="autogenerated1">Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв., Л., 1949, с. 59: {{oq|ru|Наряду с этим были и владетельные мелики — армяне в следующих округах […] в пяти округах Нагорного Карабага — Чараберд (Джраберт), Гюлистан, Хачен, Варанда и Дизак; эти пять карабагских армянских меликств обычно известны под общим именем „Хамсэй-и Карабаг“ („карабагская пятерица“)}}</ref> Хамс мәликлеге) ҡушылған, ә Таулы Ҡарабахтың таулы өлөшөндә башлыса әрмәндәр йәшәгән<ref name="Bournoutian2">{{Статья:George A. Bournoutian: The Politics of Demography}}{{oq|en|An uncited Russian survey of 1832 and my article are used as the main sources for this statement. The survey lists the Armenian population of the whole of Karabakh at 34.8 percent (slightly over one-third) and that of the Azeris at 64.8 percent. This time Altstadt confuses the reader by identifying the whole of Karabakh with Mountainous Karabakh. The Armenian population of Karabakh (as will be demonstrated below) was concentrated in 8 out of the 21 districts or mahals of Karabakh. These 8 districts are located in Mountainous Karabakh and present-day Zangezur (then part of Karabakh). Thus 34.8 percent of the population of Karabakh populated 38 percent of the land. In other words the Armenians, according to the survey cited by Altstadt, formed 91.58 percent of the population of Mountainous Karabakh.}}</ref><ref name="sumgait.info">Мельтюхов, Тер-Саркисян, Трапезникова. [http://sumgait.info/caucasus-conflicts/historical-falsifications/historical-falsifications-1.htm Исторические фальсификации с политической подоплёкой].</ref><ref>Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия, относящиеся к Грузии, т. I, с. 1768 по 1774 гг., под ред. А. А. Цагарели, СПб. 1891, док.198, с. 434. {{oq|ru|Хамс составляет владение, и во оных семь воеводских правлений, народ весь армянского закона, в том владении находится армянский патриарх}}</ref>, шулай уҡ был ваҡытҡа ҡатнаш халыҡ йәшәгән тарихи Сюниктағы Зангезурҙа. Эриванды ҡамауға йүнәлтелгән ике ынтылыш та уңыш килтермәгән. 1826—1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышы барышында, 1827 йылдың 5 октябрендә, граф Паскевич Эриванды яулап алған; бынан алдараҡ (июндә) Нахичеван ханлығының баш ҡалаһы Нахичеван да ҡолатылған. Һуңғараҡ ҡул ҡуйылған Туркманчай тыныслыҡ килешеүе был ханлыҡтар территорияларын Рәсәйгә биргән һәм йыл әйләнәһендә мосолмандарҙың Фарсыстанға, ә христиандарҙың — Рәсәйгә ҡушылыу хоҡуғы билдәләнгән. 1828 йылда Эриван һәм Нахичеван ханлыҡтары урынында Әрмән өлкәһе барлыҡҡа килгән, һәм унда Ирандан XVII быуат башында фарсы властары<ref>[http://feb-web.ru/feb/griboed/texts/piks3/3_4_v3.htm А. Грибоедов. Записка о переселеніи армянъ изъ Персіи въ наши области. 1928 г.]</ref> Ҡаф тауы артынан Иранға һөрөлгән бик күп әрмән тоҡомдары яңынан күсерелгән<ref name="sumgait.info" />. Һуңғараҡ, 1849 йылда, Әрмән өлкәһе Эриван губернаһы тип үҙгәртелгән. 1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы йомғаҡтары буйынса, Рәсәй империяһы күҙәтеүе аҫтына икенсе тарихи биләмә (Көнбайыш Әрмәнстан) — һуңынан ойошторолған Карс өлкәһенә Карс һәм уның тирә-яны күскән. {| class="wikitable" |[[Файл:Map of Armenia during Middle Ages, 1736.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Map of Armenia during Middle Ages, 1736.jpg|мини|232x232px|Бөйөк{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Әрмәнстан провинциялары. George Whiston, 1736 йылда баҫылған.|үҙәк]] |[[Файл:1740_map_of_Armenia.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:1740_map_of_Armenia.jpg|без|мини|219x219px|1740{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} йылғы картала Көнсығыш Әрмәнстан (Armenia orientalis).]] |[[Файл:John Pinkerton. Map of Persia. 1818.A.jpg|мини|214x214px|Фарсыстан империяһы картаһында Көнсығыш Әрмәнстан. Джон Пинкертон, 1818 йыл.|үҙәк]] |[[Файл:ArmenianOblast.jpg|thumb|220x220px|Рәсәй империяһы составында Әрмән өлкәһе (1849 йылға саҡлы йәшәгән)|үҙәк]] |- |[[Файл:Administrative_map_of_Erivan_Governorate_-_1913.gif|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Erivan_Governorate_-_1913.gif|центр|мини|202x202пкс|Ериван{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} губернаһы (1849—1917)]] |[[Файл:Administrative_map_of_Elisabethpol_Governorate_-_1913.gif|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Elisabethpol_Governorate_-_1913.gif|центр|мини|203x203пкс|Елисаветполь{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} губернаһы (1868—1917)]] |[[Файл:Administrative_map_of_Kars_Oblast-1913.png|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Administrative_map_of_Kars_Oblast-1913.png|центр|мини|187x187пкс|Карс{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} өлкәһе (1878—1917)]] | |} === Көнбайыш Әрмәнстан === {{Төп мәҡәлә|Көнбайыш Әрмәнстан}} [[Файл:Moll, Herman. Turkey in Asia; or Asia Minor &c. 1736.jpg|слева|мини|263x263px|XVIII быуаттың беренсе яртыһында Көнбайыш Әрмәнстан. Һолланд картографы Герман Моллдың картаһы (1678—1732).]] 1453 йылда Мехмед II {{comment|Истамбулды|Константинополь}} яулаған һәм уны Ғосман империяһының баш ҡалаһына әйләндергән. Ғосман солтандары, Константинополдә әрмән патриархатына нигеҙ һалыу маҡсатында әрмән архиепискобын саҡырғандар. Константинополь әрмәндәре һан яғынан артҡан һәм йәмғиәттең абруйлы (тулы хоҡуҡлы булмағанда ла) ағзалары булғандар.[[Файл:1818 Pinkerton Map of Turkey in Asia, Iraq, Syria, and Palestine - Geographicus - TurkeyAsia-pinkerton-1818.jpg|мини|263x263px|Ғосман империяһы картаһында Көнбайыш Әрмәнстан, Джон Пинкертон, 1818 йыл.]] Ғосман империяһы ислам закондарына ярашлы идара ителгән. Христиандар һәм йәһүдтәр кеүек {{comment|«башҡа дин тотоусылар»|«неверные»}} үҙҙәренең статусы талаптарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында өҫтәлмә һалым — зимми түләргә тейеш булған. Константинополдә йәшәгән әрмәндәр, тарихи Әрмәнстан территорияһындағы әрмәндәрҙән айырмалы рәүештә, солтанға таянған. Улар урындағы паша һәм бейҙәр яғынан ҡаты мөнәсәбәткә дусар ителгән һәм курд ҡәбиләләренә лә һалым түләргә тейеш булған<ref>[http://www.armenianhouse.org//docs-ru/armenia1.html Армения и Ближний Восток: Армения в XIX веке<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ғосман империяһында йәшәгән башҡа христиандар кеүек үк, шулай уҡ әрмәндәр сәләмәт малайҙарын, янычарҙар тәрбиәләү маҡсатында, солтан хөкүмәтенә бирергә тейеш булған. Ҡайһы бер ғосман генералдарының үҙҙәренең әрмән сығышлы булыуы менән ғорур булғаны билдәле<ref>[http://armenia-russia.ru/index/0-51 РОССИЯ АРМЕНИЯ.РУ<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521203029/http://armenia-russia.ru/index/0-51 |date=2009-05-21 }}</ref>. XVI—XX быуаттар башында Ғосман империяһы хөкөмдарҙары тарихи әрмән ерҙәренә төрөк идаралығына лояль булған һәм, әрмәндәрҙән айырмалы, сәйәси амбициялары кәм булған мосолман курдтарҙы әүҙем рәүештә урынлаштырған. XVII быуатҡа, Ғосман империяһының бөлгөнлөккә төшөүе менән бәйле, властарҙың ғөмүмән христиандарға һәм, айырып әйткәндә, әрмәндәргә мөнәсәбәте күҙгә күренеп насарланған. Солтан Абдул Меджид I 1839 йылда үҙ территорияһында {{comment|«үҙгәрештәр»|«реформа»}} эшләгәндән һуң, Ғосман империяһында әрмәндәрҙең хәле күпмелер дәрәжәлә яҡшырған. == Милли хәрәкәт һәм әрмән мәсьәләләре (1878—1922) == {{Main|Әрмән мәсьәләһе|Әрмән милли яңырыуы}} {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|1894—1896 фйылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү}} === XIX б. һуңында — XX б. башында әрмәндәрҙең хәле === <!--Армянским Национальным собранием [[Константинополь|Константинополя]] 24 мая 1860 г. была принята Национальная конституция под названием «Положение об армянской нации» («Низамнамеи миллети эрманиан»). Она была утверждена [[Высокая Порта|Высокой Портой]] 17 марта 1863 г. Этим османсккое правительство стремилось повысить престиж Османской империи в Европе, что отвечало обязательствам, взятым Османской империей согласно [[Парижский мирный договор (1856)|Парижскому договору 1856 г.]] По Положению об армянской нации [[Константинопольский патриархат Армянской апостольской церкви|армянский патриарх]] признавался «главой нации» и посредником в исполнении законов государства. Для решения внутренних дел Западных армян избиралось Национальное собрание (законодательный орган) в составе 140 депутатов (20 — от духовенства, 120 — от светских кругов). Для решение церковных дел в патриаршестве должно было действовать Духовное собрание, а для ведения политических дел — Политическое собрание, которые, в случае необходимости, могли образовать Общее собрание. Патриарх и члены этих двух собраний избирались общим собранием, состоявшим из почетных членов нации. Депутатское собрание, называвшееся Общим национальным собранием, созывалось раз в два года<ref>[http://www.genocide.ru/enc/national-constitution.htm НАЦИОНАЛЬНАЯ КОНСТИТУЦИЯ 1860 Г.]</ref>. --> [[Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)|1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы]]нан һуң [[Рәсәй империяһы|Рәсәйгә]] [[Ғосман империяһы|Төркиәнән]] тарихи Әрмәнстан биләмәләре — Карс һәм уның тирә-яны күскән. Был һуғышты тамамлаған Берлин трактаты солтандан шулай уҡ Төрөк Әрмәнстаны территорияһында ла реформалар үткәреүҙе талап иткән һәм әрмәндәргә хәүефһеҙлек һәм үҙидаралыҡ гарантияһын биргән. Шулай итеп, әрмән мәсьәләһе тәүге тапҡыр халыҡ-ара дипломатик проблема булараҡ хәл ителгән, һәм был әрмәндәрҙә сикһеҙ өмөт уятҡан. [[Файл:Armenian population map 1896.jpg|thumb|258x258px|1896 йылда әрмән халҡын Ғосман империяһының көнсығыш өлкәләренә таратып ултыртыу (''Көнбайыш Әрмәнстан'')]] Шулай булыуға ҡарамаҫтан, солтан [[Әбделхәмит II]] (1876—1908) идара иткән йылдарҙа Төрөк Әрмәнстанындағы йәшәү шарттары күҙгә күренеп насарланған. Икенсе сорт граждандары тип йөрөтөлгән әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, һәм улар курд {{comment|һуғыш ваҡытында халыҡты талап йөрөүсе|мародёр}} һәм оттоман һалым йыйыусылары ҡорбандарына әйләнгәндәр. Әммә [[Истанбул]]да улар әлегә мөһим {{comment|өҫтөнлөктәр|привилегия}} менән файҙаланған. Улар айырым «милләттәр» (милли берләшмәләр ойошторған) һәм ҡайһы коммуналь үҙидараға рәхәтләнгәндәр. Оттоман дәүләт хеҙмәтендә һәм банк системаһында күпселеген әрмән һәм гректар эшләгән. Күпкә юғары мәҙәни кимәле һәм тырышлығы менән улар урындағы халыҡтың — төрөк сауҙагәрҙәренең һәм баҙар һатып алыусыларының көнсөллөгөн уятҡанн. Әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте әрмәндәрҙең тыуған иле Әрмәнстанды (тарихи регион) ғосман һәм урыҫ өҫтөнлөгөнән азат итеүгә һәм бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылышты сағылдыра. Балҡан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәте һәм Көнсығыш мәсьәләләренә европа көстәрен артабан ылыҡтырыу был моментта Ғосман империяһында баҫтырыуға дусар ителгән әрмән милли хәрәкәтенә һәм милли-азатлыҡ идеологияһына көслө тәьҫир иткән<ref>Арам Джей. Киракосян — Британская дипломатия и армянский вопрос: с 1830-х по 1914 гг, страница 58 (англ.)</ref>. Әрмән милли хәрәкәте өс партия: Гнчакян Социал-демократик партияһы, Арменакан һәм Дашнакцутюн аша кәүҙәләндерелгән ойошторолған эшмәкәрлек булған. Һуңғыһы иң эре һәм иң йоғонтоло партия булған. Милли хәрәкәтте хупламаған һәм нейтраль ҡалған әрмәндәр «чезок» (әрмән теленән тәржемә иткәндә «չեզոք» означает нейтраль тигәнде аңлата) тип аталғандар. [[Файл:WesternArmeniaPopulationBefore1915(rus).png|мини|257x257px|1915 йылда Әрмәндәр геноцидына тиклемге Көнбайыш Әрмәнстандың этник картаһы. Константинополь патриархаты мәғлүмәте.]] 1895 йылда Абдул-Гамид үҙенең «әрмән мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» вариантын тормошҡа ашырыуға тотонған. Солтан исеме менән аталған «Гамидие (кавалерия)» махсус ҡораллы отрядтар Сасун гаварында, Эрзрумда һуйыш, Трабзонда, Ван ҡалаһында, Харпутта, Истамбулда һәм Марашта әрмән халҡын күпләп үлтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған. Әрмән революционерҙары яуап итеп Истамбулдағы Оттоман банкын ҡулға алған һәм ярҙам һорап европа державаларына мөрәжәғәт иткән. Был 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуға йәғни һуйыуға алып килгән сигнал булған: 300000 яҡын әрмән һәләк ителгән, шулай уҡ 80000 әрмән башҡа илдәргә ҡасып киткән. 1904 йылда сасунлылар, еңелеү менән тамамланған Сасун ихтилалын ойошторған. [[Файл:Mkrtich Khrimyan.jpg|thumb|right|200px|Католикос Мкртич I Ванеци (Хримян)]] 1908 йылда Төркиәлә башында «Берләшеү һәм прогресс комитеты», йәки {{comment|Йәш төрөктәр|Младотурки}} торған революция булған. Комитет Абдул Гамид II {{comment|мәрхәмәтһеҙ|деспотическое правление}} хакимлығының тамамланыуын һәм империяның милли аҙсылығына ҡарата яңы курс башланыуын иғлан иткән. Әрмәндәр йәш төрөктәр хәрәкәтен хуплаған һәм яңы хөкүмәт формалашыуында ҡатнашҡан. Әммә тиҙҙән, 1909 йылда, 15000 артыҡ әрмәндең ғүмерен өҙгән йыртҡыстар Киликий һуйышы йәмәғәтселекте тетрәндергән. Рәсәй империяһының әрмән подданныйҙары, XX быуат башында татарҙар (әзербайжандар) менән бәрелештәргә ҡарамай, (ҡарағыҙ: 1905—1906 йылдарҙағы Әрмән-татар һуйышы), Ғосман Төркиәһендә йәшәгән ҡәрҙәштәре менән сағыштырғанда, күпкә именерәк йәшәгән. 1900-сө йылдарҙа Ҡаф тауы артында марксизм популярлашҡан. Бының менән бер рәттән Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғона ынтылған милли кәйефле төркөмдәр ҙә барлыҡҡа килгән (ҡарағыҙ: Дашнакцутюн (Дашнактар). 1903 йылдың 12 июнендә Әрмән апостол сиркәүенә һәм дини учреждениеларға ҡараған күсемһеҙ милектең (табышлы ерҙәрҙе лә индереп) хөкүмәт идаралығына күсеүе тураһында закон сыҡҡан. Был законға яуап итеп Ереванда, Александрополдә, Эчмиадзинда, Аштаракта, Ахалцихта һәм Кавказ тауының әрмәндәр йәшәгән башҡа урындарында күп кеше ҡатнашҡан протест демонстрациялары уҙған, [[Гәнжә]]лә (Елизаветполь), [[Тифлис]]та, Шушала, [[Баҡы]]ла, Карста, Камарлуҙа, Лориҙа әрмәндәрҙең полиция һәм ғәскәрҙәр менән ҡораллы бәрелештәре булған. 1903 йылдың 14 октябрендә гнчаксылар Ҡаф тауы наместниклығына һәм уның баш начальнигы Григорий Сергеевич Голицындың (1838) ғүмеренә ахырына еткерелмәгән һөжүм ойошторғандар. Сиркәү милеген элекке ҡортомға алғандар мөлкәтте эксплуатациялауҙан баш тартҡан, крәҫтиәндәр йыйылған уңышты юҡҡа сығарған йәки Эчмиадзинға йәшертеп кенә тапшырған. 1905 йылдың 1 авгусында [[Николай II]] әрмән сиркәүенә конфискацияланған милеген кире ҡайтарыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйған; шуның менән бер рәттән әрмән милли мәктәптәрен ҡабаттан асыу рөхсәт ителгән<ref>[http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm ЗАКОН О КОНФИСКАЦИИ ИМУЩЕСТВА АРМЯНСКОЙ ЦЕРКВИ 1903 Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924021509/http://www.genocide.ru/enc/confiscation.htm |date=2015-09-24 }}</ref>. === Әрмәндәр геноциды === {{main|Әрмәндәр геноциды}} [[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|left|288x288px|Һуйыштың төп райондары, концентрацион лагерҙар (Дер Зор, Рас ул-Айн һ.б.)]][[Файл:Morgenthau336.jpg|thumb|right|250px|Үлтерелгән әрмәндәрҙең мәйеттәре (АҠШ илсеһе Генри Моргентауҙың китабында 1918 й. баҫылған фотография)]] Ғосман империяһының һуңғы көндәрендә унда христиан динендә торған халыҡты «этник таҙартыу» башланған; һәм әрмәндәр бигерәк тә ҡаты ғазаптарға дсар ителгән. 1894—1896 йылдарҙа халыҡты күпләп ҡырыуҙың тәүге тулҡыны үтһә, һуңғыһы — 1915—1923 йылдарҙа булған. Беренсе донъя һуғышы барышында ғосман төрөктәре әрмәндәрҙе Рәсәй империяһы менән союзда тороуҙа ғәйепләгән һәм ошо дәлилде барлыҡ әрмән халҡын ил эсендәге дошман тип иғлан итеүгә һылтау итеп файҙаланған. 1915 йылдан алып 1923 йылға саҡлы ваҡиғаларҙы күпселек ғалимдар дәүләт хуплаған {{comment|күмәк халыҡты ҡырыу|массовое убийство}} — геноцид тип баһалаған<ref>[http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html International Association of Genocide Scholars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314082403/http://www.genocidescholars.org/resolutionsstatements.html |date=2009-03-14 }}</ref>. Әммә төрөк властары үлемдәр, сир һәм аслыҡ менән аралашып, ике яҡтан да күп ҡорбанға килтергән Граждандар һуғышы һөҙөмтәһе, тип раҫларға тырыша. Үлгән кешеләрҙең төгәл һанын һанап бөтөрлөк түгел. Бик күп мәғлүмәттәрҙән билдәле булғнса, әрмәндәрҙе үлтереүҙең башҡа төрлө ысулдарын һанамағанда, лагерҙарҙа ғына миллиондан артыҡ кеше һәләк булған. Ҡорбандарҙың дөйөм һаны миллион ярым тип баһалана. Йөҙәр меңләгән әрмән, эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, йәшәргә икенсе ил эҙләргә мәжбүр булған. <br /> Геноцидтың төп ойоштороусылары һәм башҡарыусылары әрмән халҡының үс алыусылары ойошторған «Немезис» операцияһы" барышында юҡ ителгән. <br /> 24 апрель — Әрмәнстанда Геноцид ҡорбандарын иҫкә алыу көнө, тип иғлан ителгән. === Әрмәнстан Демократик Республикаһы === {{main|Ҡаф тауы фронты (Беренсе донъя һуғышы)|Әрмәнстан Демократик Республикаһы|Ҡаф тауы артына Герман-төрөк интервенцияһы (1918)}} [[Файл:Boundary between Turkey and Armenia as determined by Woodrow Wilson 1920.jpg|мини|240x240пкс|Севр тыныслыҡ килешеүе буйынса Әрмәнстандың көнбайыш сиге]] XI быуат уртаһынан алып XX быуат башындағы осорҙа тарихи Әрмәнстан территорияһында көслө әрмән дәүләтселеге булмаған. Сағыштырмаса бойондороҡһоҙ кенәзлектәр һәм мәликлектәр генә булған. Улар ҡайһы саҡта византийҙар, монголдар, фарсылар һәм төрөктәр күҙәтеүе аҫтында булған. XX быуат башында Көнбайыш Әрмәнстан һаман төрөк иҙеүе аҫтында, ә Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәйҙең бер киҫәге булған. Ғосман һәм Рәсәй империялары тарҡалыуы менән бәйле тарихи Әрмәнстан территорияһында көслө Әрмән дәүләте төҙөү өмөтө яңынан уянған. 1917 йылдың сентябрендә [[Тифлис]] съезында [[Әрмән милли советы]] һайланған — 1375 йылда Кесе Әрмәнстан ҡолатылғандан һуң, Әрмәнстанда тәүләп юғары сәйәси орган барлыҡҡа килгән. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, Рәсәй империяһы тулыһынса тарҡалғанға һәм [[СССР]] төҙөлгән дәүергә саҡлы Тифлиста Ҡаф тауы арты (Закавказский) комиссариаты булдырылған. 1917 йылдың 5 (18) декабрендә рәсәй һәм төрөк ғәскәрҙәре араһында Эрзинджан килешеүе төҙөлгән. Был урыҫ ғәскәрҙәренең Көнбайыш (Төрөк) Әрмәнстанынан Рәсәй территорияһына күпләп ҡайтыуына килтергән. 1918 йыл башында төрөк көстәренә фактически ике йөҙ офицер командалығындағы бер нисә мең генә ҡаф тау (нигеҙҙә әрмәндәрҙән торған) {{comment|үҙҙәре теләп һуғышҡан көстәр|добровольцы}} ҡаршы торған. 1918 йылдың 18 апреленә тиклем әрмәндәр Ван ҡалаһында төрөк армияһына ҡаршы тороуын дауам иткән, ләкин, ахырҙа, Фарсыстанға эвакуацияланырға һәм сигенергә мәжбүр булған. 1918 йылдың апрелендә Ҡаф тауы арты сеймы {{comment|Ҡаф тауы арты Демократик Федератив Республикаһын|Закавказская Демократическая Федеративная Республика}} иғлан иткән. Ғосман империяһы уны таныған һәм май айында тыныслыҡ килешеүен төҙөгән. Әммә 15 майҙа төрөк ғәскәрҙәре килешеүҙе өҙгән һәм һөжүм башлаған. Грузиндар һәм бигерәк тә төрөк яҡлы булған әзербайжан татарҙары, һуғышты артабан алып барыуҙың мәғәнәһен күрмәгән. Ҡаф тауы арты федерацияһы тарҡалған, һәм 1918 йылдың 28 майында Тифлиста тәүге Әрмәнстан Демократик Республикаһы иғлан ителгән. Ҡара ҡылыс ҡаты алышында, Баш-Апаран ҡаты алышында һәм Сардарапат ҡаты алышында әрмән корпусы төрөк ғәскәрҙәренә емергес еңелеү килтергән һәм дошмандың Көнсығыш Әрмәнстанға үтеүенә кәртә ҡорған. Бындай ғәййәрлек яңы барлыҡҡа килгән йәш республиканы һәләк булыуҙан ҡотҡарған… 1921 й. 16 мартында Совет Рәсәйе һәм Төркиә араһында октябрҙә ҡабул ителгән Карс килешеүендә ҡабатланған шарттар нигеҙендә Мәскәү килешеүе төҙөлгән. Ул осрашыуҙа яңы Ҡаф тауы арты совет республикалары — Әрмәнстан, Грузия һәм Әзербайжан да ҡатнашҡан. Килешеүгә ярашлы, Төркиәгә Карс, Ығдыр һәм Ардахан илдәре бирелгән, әммә ғәскәрен Гюмриҙан һәм Аджариянан алырға тейеш булған; Әрмәнстан һәм Әзербайжан араһында бәхәсле территория булған Нахичевань Әзербайжан ССР-ына тапшырылған). Әрмәндәрҙең рух символы булған боронғо Ани ҡалаһы һәм Арарат тауҙары территорияһы Төркиәгә бирелгән. [[Файл:TreatyofKarsMap.jpg|thumb|262x262px|Карс килешеүе буйынса урынлаштырылған совет-төрөк сиге]] Әрмәнстан һәм Төркиә араһындағы Александрополь килешеүе буйынса (1920 йылдың 2 октябре) Әрмәнстан ҡатнаш халыҡ (әрмәндәр һәм әзербайжандар) йәшәгән Сюникты (Зангезур һәм Нахичевань) Әзербайжанға биреү бурысын алған, ләкин башында Гарегин Нжде торған Зангезур әрмәндәре, килешеү һәм Әрмәнстандың артабан большевиклашыуы менән килешмәгәнлектән, Таулы Әрмәнстан Республикаһын иғлан иткән (унда Зангезурҙан тыш Таулы Ҡарабахтың көньяҡ өлөшө ингән булған). 1921 й. февралендә Әрмәнстанда антибольшевистик Февральское ихтилалы тоҡанған, 18 февралдә баш күтәреүселәр Ереванды яулап алған. Башында Симон Врацян торған «Тыуған илде ҡотҡарыу комитеты» тип аталған ваҡытлы революцион хөкүмәт барлыҡҡа килгән. Ләкин 2 апрелдә РККА көстәре баш күтәреүселәрҙән Ереванды тартып алған, ҡалған ихтилалсылар Зангезурҙағы Гарегин Нждеға ҡушылған<ref>[http://nashasreda.ru/fevralskoe-vosstanie-1921-goda-v-armenii/ Февральское восстание 1921 года в Армении]</ref>. 1921 й. яҙында дашнактарҙың ҡораллы отрядтарын Ҡыҙыл Армия Иранға ҡыуып сығарған, шуға ҡарамаҫтан Мәскәү Зангезурҙы Әрмәнстанға биргән. 1922 йылда Әрмәнстан, ЗСФСР (Ҡаф тауы арты СФСР) составындағы өс республикаһының береһе булып, СССР-ға ингән. Шулай итеп, Әрмәнстан, халыҡ-ара сәйәсәттә суверенитетын һәм Көнбайыш Әрмәнстан әрмән халҡын юғалтҡанлыҡтан, әрмән мәсьәләһе халыҡ-ара повестканан төшөп ҡалған. == Совет Әрмәнстаны (1922—1991) == === Әрмән Совет Социалистик Республикаһы === {{main|Әрмән Совет Социалистик Республикаһы}} [[Файл:Aghasi Khanjian 1934.jpg|right|thumb|165px|Агаси Гевонд улы Ханджян, 1930—36 йылдарҙа Әрмәнстан КП(б) Үҙәк Комитетының беренсе секретаре]] 1928 йылда Әрмәнстанда күп яңғыҙ хужалыҡтарҙы коллективлаштырыу башланған. {{comment|Ҡаф тауы арты Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Закавказская Советская Федеративная Социалистическая Республика}} 1936 йылда бөтөрөлгән, һәм Әрмәнстан ССР-ы туранан-тура СССР — Советтар Союзы составына ингән. Советтар Союзының башҡа республикаларындағы кеүек үк, совет етәкселеге тарафынан ойошторолған ижтимағи үҙгәрештәр эҙемтәләре Әрмәнстан өсөн дә ауыр булған. Әрмәндәр ҡаты контроль аҫтында йәшәгән, һүҙ азатлығы юҡ кимәлендә булған. Сталин идара иткән осорҙа теләһә ниндәй гражданин, университет тарих профессорымы ул, әллә тулы урта белеме булмаған колхозсымы, үҙенең хеҙмәттәрендә йә көнкүреш тормошонда милли риторика ҡулланыуҙа ғәйепләнеп, хыянатсы, милләтсе, дашнак, пропагандист һәм халыҡ дошманы, тип репрессияға тарттырылған. 1930—1940-сы йылдарҙа әрмән интеллигенцияһы масштаблы репрессияларға дусар ителгән. Шуның менән бер рәттән Совет Әрмәнстаны, фронт һыҙығына йөҙәр мең һалдатын ебәреп, Икенсе донъя һуғышында нацизмға ҡаршы көрөшкә үҙенең өлөшөн индергән<ref>[http://www.academhistory.am/upload/files/RUS_1.pdf Арутюнян К. А., "Участие армянского народа в Великой Отечественной войне Советского Союза (1941—1945 гг.), Ереван, 2004, Институт Истории НАН РА, «Гитутюн» («Знание»)]</ref><ref>[http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=15480 О дополнительных мероприятиях, планируемых в государствах — участниках и органах СНГ, в связи с объявлением 2010 года в СНГ Годом ветеранов Великой Отечественной войны 1941—1945 годов]</ref><ref>[http://www.nasledie.ru/oboz/N08_00/08_24.HTM К. Микоян, Армяне во Второй мировой войне, ВОПД «Духовное наследие», № 8 (127)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413062319/http://www.nasledie.ru/oboz/N08_00/08_24.HTM |date=2009-04-13 }}</ref>. === Сталин һәм Төркиә. Әрмән ССР-ына сит илдәрҙәге әрмәндәрҙе күсереү === {{main|Әрмән халҡының тарихи миграцияһы}} [[Файл:COA Armenian SSR.png|left|thumb|150px|Мартирос Сергей улы Сарьян эскизына нигеҙләнгән Әрмән ССР-ы Гербы]] XX быуат уртаһында әрмәндәрҙе Әрмән ССР-ына репатриациялау башланған. 1945 йылдың 7 июнендә СССР сит ил эштәре министры Вячеслав Молотов Мәскәүҙә төрөк илсеһе менән осрашҡанда, совет-төрөк сик һыҙығын ҡайтанан ҡарау тураһындағы талабын ҡуйған. Был претензияларҙы нигеҙләү маҡсатында Ялта конференцияһы тамамланыу менән Сталин идаралығындағы совет етәкселеге Әрмән ССР-ы халҡы составын үҫтереү һәм Әрмәнстан территорияһына сик аръяғында йәшәгән әрмәндәрҙе күсереү инициативаһы менән сығыш яһай<ref name="gevorkVI"/>. 1945 йылда яңы һайланған әрмән католикосы Геворг VI направил письмо Сталинға, әрмән диаспораһын Әрмән ССР-ына репатриациялау һәм Төркиәләге әрмән ерҙәрен кире ҡайтарыу сәйәсәтен хуплап хат яҙған<ref name="gevorkVI">The Armenians: past and present in the making of national identity, Caucasus world, CAUCASUS WORLD. PEOPLES OF THE CAUCASUS. Peoples of the Caucasus Series. Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan. Routledge, 2005. ISBN 0-7007-0639-9, 9780700706396. Всего страниц: 255. Стр.119. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=Sypt9wkqYqAC&pg=PA119&dq=stalin+kars+repatriation+of+armenians&as_brr=3&ei=JRaESrukFIvyyATj2O3ZDQ&hl=ru#v=onepage&q=&f=false] {{oq|en|After his unanimous election Gevork VI sent a letter to Stalin supporting the repatriation of diaspora Armenians and the return of Armenian lands in Turkey. But the advent of the Cold War and Turkeys integration into the Inked Slates-led Western alliance made any border change impossible.}}</ref>.) Это было частью общественной кампании направленной на создание гуманитарного обоснования территориальных претензий к Турции инициированной Сталиным<ref>A failed empire: the Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. The new Cold War history. Vladislav Martinovich Zubok. UNC Press, 2007. ISBN 0-8078-3098-4, 9780807830987. Всего страниц: 467. Стр.38. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=jfoUhMOS10kC&lpg=PT77&dq=isbn:0807830984&hl=ru&pg=PT57#v=onepage&q=&f=false]</ref>. Төркиәнең НАТО-ға инеүе һөҙөмтәһендә Карсты һәм Ардаганды аннексияһы мөмкин булмаған. «Аҫаба ерҙәрҙе» ҡайтарыу мөмкин булмауын аңлағанлыҡтан, лидеры Грузия һәм Әрмәнстан лидерҙары Әзербайжанға ҡаршы йүнәлтелгән интригалар ҡорған<ref name="autogenerated3">A failed empire: the Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. The new Cold War history. Vladislav Martinovich Zubok. UNC Press, 2007. ISBN 0-8078-3098-4, 9780807830987. Всего страниц: 467. Стр.58. Ссылка: [http://books.google.com/books?ei=UUyFSvPXCKniyQT8sdT2DQ&hl=ru&id=jfoUhMOS10kC&dq=isbn:0807830984&q=azeris#v=snippet&q=azeris&f=false]</ref>. 1953 йылда, Сталиндың вафатынан һуң, СССР Сит ил эштәре министрлығы (МИД) Совет Әрмәнстаны һәм Грузияһы халыҡтарының Төркиәгә территория мәсьәләләре буйынса претензияһы юҡ тип иғлан итһә лә<ref>{{Книга:Ronald Grigor Suny:The making of the Georgian nation (2)|285}}</ref>, Төркиәгә территория претензияһын ҡуйыу менән бергә алып барылған әрмәндәрҙе күсереү — тормошҡа ашырылған. 1945 йылға саҡлы, 1929—1937 йылдарҙа, Әрмән ССР-ына 16 меңдән артыҡ әрмән күсеп килгән. нигеҙҙә күсеп килеүселәр Европанан булған, күсенеү тулыһынса совет хөкүмәте тарафынан финансланған<ref>The Armenians: past and present in the making of national identity, Caucasus world, CAUCASUS WORLD. PEOPLES OF THE CAUCASUS. Peoples of the Caucasus Series. Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan. Routledge, 2005. ISBN 0-7007-0639-9, 9780700706396. Всего страниц: 255. Стр.117. Ссылка: [http://books.google.com/books?id=Sypt9wkqYqAC&pg=PA119&dq=stalin+kars+repatriation+of+armenians&as_brr=3&ei=JRaESrukFIvyyATj2O3ZDQ&hl=ru#v=onepage&q=&f=false]</ref>. Иң масштаблы күсенеү бар донъяны, Грецияны, Сүриәне, Мысырҙы, Иранды, Францияны, АҠШ-ты яулап алған. 2 йыл эсендә, 1946 йылдан 1948 йылға саҡлы Әрмән ССР-ына 100 меңдән артыҡ әрмән күсеп ҡайтҡан<ref>Population Redistribution in the Soviet Union, 1939—1956. Michael K. Roof and Frederick A. Leedy. Geographical Review, Vol. 49, No. 2 (Apr., 1959), pp. 208—221 American Geographical Society. Стр.215 {{oq|en|For example, the modest changes in the population totals of the Baltic States are readily apparent, as are the decreases in the populations ofBelorussia and the western Ukraine, the stability of the population of the Caucasus (aside from the loo, ooo immi- grants into Armenia), and-with the exception of Moscow-the relative stagnation of population growth in the Central Industrial Region, the North- west, and the Volga. To the east, as the map shows, were the enormous in- creases of the Urals, Kazakhstan, and, especially, the Far East (including in particular the new settlers of Sakhalin and the Kurile Islands). }}</ref>. Әрмәндәрҙең күсеп ҡайтыуы һәм урынлашыуы әзербайжандарҙы Әрмәнстандан Әзербайжан ССР-ының Кура-Аракс уйһыулығына күпләп (200 мең әзербайжан) депортациялау менән йәнәшә барған (1947—1950). Зубок биргән мәғлүмәткә ярашлы, был депортация һәм әрмәндәрҙе күсереп килтереү Г. Арутюновтың<ref name=autogenerated1 />, 1947 йылда И. В. Сталин һәм СССР Министрҙар Советының 1948 йылда ҡабул ителгән 4083-се һанлы и Постановлению Совета министров СССР за № 4083 «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Аракс уйһыулығына күсереү тураһында» {{comment|Ҡарары|Постановление}} раҫлаған планы буйынса алып барылған. === Һуғыштан һуңғы осор. Ҡарабах конфликты === {{main|Спитак ер тетрәүе|Ҡарабах конфликты}} Совет идаралығы шулай уҡ бер нисә позитив аспектҡа ла эйә. Күп йылдар дауамында сит-ят хакимлығынан көсһөҙләнгән Әрмәнстан, дошмандарса мөнәсәбәттә торған күрше төрөктәр ҡамауында дәүләтселеген һаҡларға һәләтле булмаған булыр ине; шуның өсөн СССР составында булыуы Әрмәнстанды кәмал Төркиәһенән һаҡлау мөмкинлеге биргән. Шулай уҡ Әрмәнстан совет иҡтисадынан, бигерәк тә ул күтәрелеш үрендә булған дәүерҙәрҙә, ҙур файҙа күргән. Әрмәнстан аграр илдән индустриаль илгә әүерелгән, инфраструктураһы үҫешкән. Яйлап провинциаль ауылдар үҫешкән һәм ҡалаға әйләнгән. Ваҡытлыса булһа ла, Әрмәнстан һәм Әзербайжан араһында тыныслыҡ урынлаштырылған. 1943 йылда СССР Фәндәр Академияһының әрмән филиалы базаһында Әрмәнстан Республикаһы Милли Фәндәр академияһы барлыҡҡа килгән. Был осор дауамында Әрмәнстанда байтаҡ әзербайжан аҙсылығы, башлыса Ереванда, тупланып йәшәгән. Шулай уҡ Әзербайжанда ла, Баҡы һәм Гянджа (Кировабад) ҡалаларында тупланып, бик күп әрмән йәшәгән. Ләкин бындай демография Ҡарабах конфликты осоронда һәм унан һуң бик ныҡ үҙгәргән. 1965 йылдың 24 апрелендә, 1915 йылғы Әрмән геноцидында ата-бабалары ниндәй ҡот осҡос яфаларға дусар ителгәнен донъя халыҡтары хәтеренә төшөрөү маҡсатында, унар меңләгән әрмән Ереван урамдарына сыҡҡан. 1980-се йылдар һуңында Әрмәнстан, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашлы саралар менән тәьмин ителмәгән химия һәм тау-байыҡтырыу сәнәғәте үҫешеүе арҡаһында, тирә-яҡ мөхиттең ағыуланыуынан интеккән. Горбачёв Михаил Сергеевич индергән билдәлелек һәм {{comment|үҙгәртеп ҡороу|перестройка}} йылдарында {{comment|күмәк кеше ҡатнашҡан|публичные}} демонстрацияға сығыу дөйөм ҡабул ителгән күренеш булған. СССР ябай экологик мәсьәләләрҙе лә хәл итерлек булмағанлыҡтан, Ереванда күмәк халыҡ йәлеп ителгән демонстрацияларҙа меңләгән әрмән ҡатнашҡан. Һуңғараҡ, Ҡарабах конфликты башланғас, демонстрациялар азатлыҡ төҫөнә эйә була барған. Күп кенә әрмәндәр тыуған иленә дәүләтселек статусы талап иткән. 1988 йылда унар меңләгәнкеше Спитак ер тетрәүе ҡорбаны булды. Ленинакан (хәҙер Гюмри) һәм Спитак ҡалалары емерелгән. Күп ғаиләләр торлаҡһыҙ тороп ҡалды. Ер тетрәүе менән бәйле ауыр ситуация Әрмәнстандың күп халҡын илде ташлап китергә һәм Төньяҡ Америка, Көнсығыш Европа илдәрендә һәм Австралияла төпләнеп ҡалырға мәжбүр иткән. 1988 йылдың 20 февралендә ул саҡта Әзербайжан ССР-ы составындағы Таулы Ҡарабах автономиялы өлкө парламенты регионды Әрмәнстанға (миацум) ҡушыу яҡлы булып тауыш биргән, Таулы Ҡарабах әрмәндәре һәм әзербайжанар арпһында этник-ара конфликт башланған. 1990 йылдың 23 августында Әрмәнстан үҙенең Советтар Союзынан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. Август путчынан һуң ойошторолған референдумда айырылып сығыу мәсьәләһе күтәрелгән. Ғәҙәттән тыш тауыш биреү ойошторолған, ә тулы бойондороҡһоҙлоҡ 1991 йылдың 21 сентябрендә иғлан ителгән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 1991 йылдың 25 декабрендә Советтар Союзының формаль тарҡалғанына саҡлы, илдең үҙаллылығы тулыһынса танылмаған. == Әрмәнстан Республикаһы (1991 — хәҙерге ваҡыт) == {{main|Әрмәнстан}} [[Файл:Armenia and Artsakh stamp.jpg|thumb|Бойондороҡһоҙлоҡҡа 20 йыл, 2011 й. Әрмәнстан маркаһы]] 1991 йылдың 17 октябрендә Әрмәнстан халҡы Левон Акоп улы Тер-Петросянды үҙенең тәүге президенты итеп һайланы. Әрмәнстан<ref name=autogenerated5>[https://web.archive.org/web/20080130121758/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_015.htm Азербайджан и Россия. Общества и государства<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Ҡарабах һуғышында еңеп сыҡҡандан һуң<ref name=autogenerated5 /> Әзербайжан һәм Төркиә үҙҙәренең Әрмәнстан менән сиктәрен япты һәм бөгөнгө көнгә саҡлы дауам иткән<ref>Marshall Cavendish. World and Its Peoples: The Middle East, Western Asia, and Northern Africa. p.768: {{oq|en|Independent Armenia faced difficulties. Azerbaijan and Turkey imposed a blockade on Armenia, isolating the nation.}}</ref>, блокада урынлаштырҙы. Был ваҡиғалар йәш республиканың иҡтисадына ныҡ тәьҫир итте һәм уның Европа менән төп бәйләнеш юлдарын япты. 1998 йылдың февралендә Левон Тер-Петросян был отставкаға бирергә мәжбүр булды. 1998 йылда власҡа Роберт Седрак улы Кочарян килде. 1999 йылдың 27 октябрендә әрмән парламентында премьер-министр, парламент спикеры һәм тағы ла 5 кешенең ғүмерен ҡыйған террор акты ойошторолдо. 2008 йылдың апрелендә президент посына Серж Азат улы Саргсян һайланды. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Адонц Н. Г.|атамаһы=Юстиниан эпохаһындағы Әрмәнстан|баҫма=2 баҫма|уоыны=Ереван|һылтанма=http://www.zeughma.narod.ru/library/library.htm|нәшриәт=Изд-во Ереван Университет нәшриәте|йыл=1971|биттәр=526|ref=Адонц}} * {{Китап:Дьяконов: Әрмән халҡының алтарихы}}{{ref-ru}} * [http://pressa.ru/ru/reader/#/magazines/istoriya-armenii-kratkij-ocherk/issues/10/pages/2 / ӘРМӘНСТАН ТАРИХЫ/ Ҡыҫҡаса очерк] — 2009, Нәшриәт: ООО «Эдит Принт» {{ref-ru}} '''инглиз телендә:''' * {{китап | автор = Robert H. Hewsen. | бүлек = | атамаһы = Armenia: A Historical Atlas| оригинал= | һылтанма =https://books.google.am/books?id=ZfZBrFza_IYC&dq=Armenia:+A+Historical+Atlas&hl=ru&sa=X&ei=w5PuVKfaDImqywOChIKYAw&ved=0CBsQ6AEwAA| баҫма = | яуаплы = | урыны = | нәшриәт = University of Chicago Press| йыл= 2001| том = | биттәр = }} * {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-index|атамаһы=Armenia and Iran|автор=Multiple Authors}} * {{китап | автор = Bayarsaikhan Dashdondog. | бүлек = | атамаһы = The Mongols and the Armenians (1220-1335) | оригинал= | һылтанма =https://books.google.am/books?id=HrqqhduBapQC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | издание = | яуаплы = | урыны = | нәшриәт = BRILL | год= 2010 | том = | биттәр = }} <!-- * {{китап |автор= [http://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Redgate Anne Elizabeth Redgate]. |өлөш= |атамаһы =The Armenians |ссылка = https://books.google.am/books?id=e3nef10a3UcC&dq=Elizabeth+Redgate&hl=ru&sa=X&ei=Y47uVMq9EoLVygO5zoBI&ved=0CBoQ6AEwAA |нәшриәт = Wiley-Blackwell |йыл = 2000 |том = |биттәре = }}--> * {{китап |автор=Nira Stone, Michael E. Stone. |өлөш= |атамаһы =The Armenians: Art, Culture and Religion|ссылка = https://books.google.am/books?id=S4EtAQAAIAAJ&q=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&dq=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&hl=ru&sa=X&ei=so_uVN_rForWygOViYGgDw&ved=0CBwQ6wEwAA|нәшриәт = Chester Beatty Library |год =2007|том = |биттәр = }} == Һылтанмалар == * д/ф [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ «Әрмән ҡалҡыулығы. 12 мең йыл элек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150707213541/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ |date=2015-07-07 }} «Сер эҙҙәре буйлап» циклынан (РТР Культура) {{һайланған мәҡәлә|тарих}} {{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Әрмәнстан}} [[Категория:Әрмәнстан тарихы|*]] pl1upydp68djxpc19ie8c39wo858d6u Ил 0 108060 1296426 1296075 2026-05-11T13:24:53Z AKS471883 28421 [[Special:Contributions/AKS471883|AKS471883]] эшләгән [[Special:Diff/1296075|1296075]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:AKS471883|фекер алышыу]]) 1296426 wikitext text/x-wiki [[Файл:World Map (political).svg|мини|313x313пкс]] [[Файл:Europe_topography_map.png|мини|[[Европа]]ның физик картаһы]] [[Файл:Europe_countries_map_2.png|мини|Шундай уҡ Европаның картаһы, сәйәси илдәр менән]] '''Ил''' — тарихи биләмәле сәйәси илде тотҡан территория, үҙенә хас булған климат һәм мәҙәниәте бар. Ил бойондороҡһоҙло дәүләт булырға мөмкин йәки икенсе дәүләткә бойоноуы ла бар. == Ил йәки дәүләт == ''Ил'' һүҙе (сәйәси-географик аңлатыуҙа) һәм ''[[дәүләт]]'' мәғәнәһе буйынса бик яҡын һүҙҙәр, ләкин ҡайһы бер осраҡтарҙа ''ил'' термины сифатында ''дәүләт синоним кеүек ҡулланыла''<ref name="slovar">{{Китап|заглавие=Политология: Энциклопедический словарь|ответственный=Под общ. ред. Ю. И. Аверьянова|место=М.,|издательство=Изд-во Моск. коммерч. ун-та|год=1993|страницы=366}}</ref> (бындай осраҡтарҙа ''сәйәси ил'' булараҡ, дәүләт территорияһы аңлатыла). Дәүләт төшөнсәһе беренсе сиратта, территориялағы урынлашҡан дәүләттең төҙөлөшөн ала.<ref>{{Cite web|url=http://www.dergachev.ru/meo/04.html|title=Государство|author=Дергачёв В. А.|work=Геополитика. Русская геополитическая энциклопедия|publisher=Институт геополитики профессора Дергачёва|accessdate=2011-03-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/616KTbCbN|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111132949/http://www.dergachev.ru/meo/04.html |date=2012-01-11 }}</ref>. Ил термины киреһенсә мәҙәни-тарихи, социаль-иҡтисади рухи байлыҡҡа бәйле, шуға бәйле рәүештә, ул үҙ эсенә милли берләшмә төшөнсәләр ала (менталитет, йола, [[Тел (лингвистика)|тел]] һ.б)<ref name="slovar"/>. Д. С. Лихачев билдәләп үтеүенсә, ил — ул [[халыҡ]], [[тәбиғәт]] һәм [[Мәҙәниәт|мәҙәниәт берҙәмлеге]]<ref>{{Мәҡәлә|автор=Лихачёв Д. С.|заглавие=[http://likhachev.lfond.spb.ru/Articles/zam.htm Заметки о русском]|издание=Новый мир|год=1980|номер=3}}</ref>. Шуға ла, айырым алғанда, территория, дәүләт сиге, шулай уҡ тарихи-географические биләмәләр ҙә ил өйрәнеү фәненең предметы булып тора.<ref name="anuchin">{{Мәҡәлә|автор=Анучин В. А.|заглавие=География, страноведение и системный подход|автор издания=Московский филиал Географического общества Союза ССР|издание=Вопросы географии. Страноведение: состояние и задачи|тип=Сб|место=М.|издательство=Мысль|год=1981|номер=116|страницы=38-39}}</ref>. Ғәмәлдә ил һәм дәүләт төшөнсәләре колониаль империяла асыҡ мәҫәл, бер ил кеүек түгел, ә бойондороҡһыҙ дәүләт сифатында күҙәтелә. Ҡайһы бер дәүләттәрҙе емереү һәм икенсе төҙөлөшлө итеп шул уҡ территорияла төҙөү, башҡа өлгөлө мәҫәл булып тора, һәм дә иҡтисади һәм тарихи-мәҙәниәттең быуындан-быуынға күсеүен һаҡлай. Шул уҡ ваҡытта тарихи илдең төшөнсәһе быуындан-быуынға күсеүҙе талап итмәй, өлөшө менән генә күсеүе мөмкин: шулай итеп, '''тарихи Нидерланд''' [[Нидерланд]] (билдәләнгән ил территорияһы урыҫ исеме буйынса Голландия), [[Бельгия]], [[Люксембург]] һәм [[Франция]] дәүләттәрендә тупланған. Шул уҡ ваҡытта тарихи Нидерланд сәйәси генә түгел, ә мәҙәни үҙ-ара бәйләнеш тыуҙырмай, сөнки был илдең бер өлөшө француз мәҙәниәтенә, ә бер өлөшө — германия һәм британияныҡына бәйле. Нидерланд менән миҫал шул уҡ сиктәр тура килмәүе менән уны бәләкәй масштабта күрһәтә: Люксембургтың тарихи өлкәһе (тарихи Нидерландтың тарихи өлкәләренең береһе, бер рәттән Голландия, Зеландия һ. б.) Бельгия провинцияһының көнбайыш, һәм бойондороҡһоҙ [[Люксембург|Люксембург Бөйөк герцоглығының]] көнсығыш өлөшөндә тора. Климат, мәҙәниәт, һәм этник берҙәмлеген күрһәтә алмаһалар ҙа, шул дәүләттәр араһында Төркөстан (алты дәүләт территориялары бер-береһенән климат һәм мәҙәниәт менән айырыла), Корея (ике дәүләтте яңы социаль-сәйәси һәм мәҙәни ҡиммәттәр бүлә), [[Монголия]] (ике дәүләтте яңы аң-белемгә эйә ҡиммәттәр айыра), Бенгал (ике дәүләттә, һәр береһендә яңы дини-мәҙәни ҡиммәттәр формалаша). Шул уҡ ваҡытта формалаштырыуҙар илдәге интеграция процестарын еңә алмай — төньяҡ һәм көньяҡ Вьетнамды көсләп берләштереү, йәки ҡыйынлыҡһыҙ тыныс ҡына көнбайыш һәм көнсығыш Германияны берләштереү.<span class="noprint"><sup>[''сығанағы&#x20;түгел&#x20;күрһәтелгән&#x20;1749&#x20;көн'']</sup></span><span class="noprint"></span> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дәүләт]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Антропогеография]] [[Категория:Географик терминдар]] [[Категория:Йәмғиәт]] dohlwdsjejmc9eeysmovc2l9p8v9ybw Ҡобан (йылға) 0 127183 1296498 1237856 2026-05-11T19:23:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296498 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡобан}} {{Река |Название = Ҡобан |Национальное название = |Изображение = Krasnodar Kuban.JPG |Подпись изображения = {{s|Краснодар ҡалаһындага Ҡобан}} |Длина = 870 |Площадь бассейна = 57900 |Бассейн = Азов диңгеҙе |Расход воды = 425 |Место измерения = [[Краснодар]] эргәһендә |Исток = Уллукам/Учкулан (йылға) |Местоположение истока = [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]]ндың [[Ҡарасай районы]] |Высота истока = 1339 |Координаты истока = 43.4611/42.0961 |Устье = [[Азов диңгеҙе]]нең Темрюк ҡултығы |Местоположение устья = [[Темрюк]] ҡ. ([[Краснодар крайы]]) |Высота устья = 0 |Координаты устья = 45.3392/37.4031 |Уклон реки = |Страна = Россия |Регион = Ҡарасай-Черкес Республикаһы/Ставрополь крайы/Краснодар крайы/Адыгея |Позиционная карта 1 = Рәсәйҙең Европа өлөшө |Район = }} '''Ҡобан''' ({{lang-ru|Кубань}}, {{lang-krc|Къобан}}, {{lang-kbd|Псыжь}}, {{lang-ady|Псыжъ}}, {{lang-abq|Къвбина}}, {{lang-nog|Кобан}}, {{lang-grc|‛Ύπανις}} ''[[Гипанис]]'', {{lang-la|Hypanis, Vardanes}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Төньяҡ Кавказ]]дага йылға. == География == [[Файл:Kuban basin.svg|мини|350px|left|Ҡобан бассейны]] Оҙонлоғо — 870 км, бассейн майҙаны — 57 900 км². == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Кубань, река|[[Динник, Николай Яковлевич|Динник Н. Я.]], }} * Чередниченко Л. И. [http://mountaindreams.ru/download/ch/cherednichenko_l_i_paleogeografija_basseiyna_kubani_kubanskiiy_kraeved_1992.doc Палеогеография бассейна Кубани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209135735/http://mountaindreams.ru/download/ch/cherednichenko_l_i_paleogeografija_basseiyna_kubani_kubanskiiy_kraeved_1992.doc |date=2017-12-09 }} // Кубанский краевед. — 1992. * {{книга|автор=Москул Г. А.|заглавие=Рыбы водоемов бассейна Кубани (определитель)|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/moskul1998_ryby_vodoemov_bass_kubani.pdf|место=Краснодар|год=1998}} * {{книга|автор=Троицкий С. К., Цуникова Е. П.|заглавие=Рыбы бассейнов Нижнего Дона и Кубани: руководство по определению видов|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/troitskij1988_ryby_bass_nizhn_dona_kubani.djvu|место=Ростов-на-Дону|год=1988}} == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|title=Кубань}} {{ref-ru}} * [http://www.dombayinfo.ru/about_kuban/ Верховья Кубани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916130128/http://www.dombayinfo.ru/about_kuban |date=2008-09-16 }} {{ref-ru}} * [http://otdih.nakubani.ru/guide/nature/items/show/?itemid=2921 Река Кубань] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102005254/http://otdih.nakubani.ru/guide/nature/items/show/?itemid=2921 |date=2011-11-02 }} {{ref-ru}} * [http://maps.southklad.ru/forum/viewtopic.php?f=114&t=1304 Карты притоков реки Кубани: Протока, р. Лаба, р. Белая.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} * [http://www.anapacity.com/krasnodarskiy-kray/reka-kuban.html Особенности реки] {{ref-ru}} [[Категория:Ҡобан|*]] [[Категория:Краснодар крайы йылғалары]] [[Категория:Ставрополь крайы йылғалары]] [[Категория:Адыгея йылғалары]] [[Категория:Ҡарасай-Черкес Республикаһы йылғалары]] {{hydro-stub}} pks7t0muoiacfpt1paq2b8hc8yeks7p Ҡаҙағстанда үлем язаһы 0 136565 1296496 1187141 2026-05-11T18:47:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296496 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Ҡаҙағстан]]да [[үлем язаһы]] ''' — Ҡаҙағстан Енәйәт кодексында һәм Ҡаҙағстан Конституцияһында ҡаралған яза, ул кеше үлемдәре менән бәйле хөкөм ителгән террорсыларға, хәрби ваҡыттарҙа айырыусы ауыр енәйәт ҡылған һәм ил президентының ғүмеренә ҡул һуҙған заттарға ҡарата ҡулланылыуы мөмкин<ref name="handsoffcain1">{{cite web|url=http://www.handsoffcain.info/bancadati/schedastato.php?idcontinente=23&nome=kazakhstan|title=HANDS OFF CAIN against death penalty in the world|publisher=Handsoffcain.info|date=|accessdate=2014-02-23}}</ref><ref name="amnesty1">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/death-penalty/abolitionist-and-retentionist-countries|title=Abolitionist and retentionist countries &#124; Amnesty International|publisher=Amnesty.org|date=|accessdate=2014-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209075925/http://www.amnesty.org/en/death-penalty/abolitionist-and-retentionist-countries |date=2014-02-09 }}</ref><ref>[https://rus.azattyq.org/a/proekt-uk-smertnaya-kazn-pokusheniye-na-prezidenta/25242879.html Смертную казнь за покушение на президента хотят оставить]</ref>. Үлем язаһы атыу аша башҡарыла. Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән алып 536 үлемгә хөкөм ҡарары башҡарыла, һуңғыһы [[2003 йыл]]да башҡарыла (мөһләт башланға тиклем 12 кеше үлем язаһына хөкөм ителә). Хәҙерге ваҡытта илдә үлем язаһына мөһләт эшләй. == Енәйәт кодексы == Ҡаҙағстандың енәйәт кодексы үлем язаһын ғәҙәттән тыш яза сараһы тип ҡарай, ул кеше үлеме менән бәйле террорсыларға, йәки хәрби ваҡытта айырыуса ауыр енәйәт ҡылғандарға ҡарата ҡулланыла. Шундай яза ҡаралған 17 енәйәт иҫәбендә «Һуғыш алып барыуҙа тыйылған саралар һәм алымдарҙы ҡулланыу», «Геноцид», «Ялланыу», «Хәрби ваҡытта дәүләткә хыянат итеү», «Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе президенты — милләт лидерының ғүмеренә ҡул һуҙыу» (ул тере ҡалһа ла), «Диверсия», «Террорлыҡ акты», «Һуғыш ваҡытында хәрби хеҙмәтте үтәүҙән ситләшеү йәки баш тартыу», «Хәрби ваҡытта дезертирлыҡ» һәм башҡалар телгә алына. Үлем язаһы кәм тигәндә бер йылдан һуң көсөнә инеү менән башҡарыла. Үлем хөкөмөн ҡатын-ҡыҙҙар, бәлиғ булмағандар һәм оло йәштәге кешеләр өсөн ҡулланыу тыйыла<ref>[https://www.zakon.kz/4826763-15-interesnykh-faktov-o-smertnojj-kazni.html 15 интересных фактов о смертной казни в РК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929152839/https://www.zakon.kz/4826763-15-interesnykh-faktov-o-smertnojj-kazni.html |date=2020-09-29 }} {{ref-ru}}(рус.)</ref>. == Үлем язаһын ғүмерлеккә иректән мәхрүм итеү менән алмаштырыу == 2003 йылдың 17 декабрендә Ҡаҙағстан президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] үлем язаһы хөкөмөн башҡарыуҙы бөтөрөлөүе тураһында мәсьәләне ҡарағанға тиклем срокһыҙ мөһләт индереүе тураһында иғлан итә, ҡарар 2004 йылдың 1 ғинуарынан көсөнә инә<ref>[http://forbes.kz/process/kak_smertnyiy_prigovor_kulekbaevu_soglasuetsya_s_moratoriem_na_kazn Как смертный приговор Кулекбаеву согласуется с мораторием на казнь в РК] {{ref-ru}}(рус.)</ref>. 2007 йылдан Ҡаҙағстан Конституцияһында үлем язаһы яза сараһы булараҡ террорлыҡта һәм хәрби ваҡыттарҙа айырыуса ауыр енәйәттәрҙә хөкөм ителеүселәргә ҡарата ҡулланыла, быны шулай уҡ Amnesty International ҡеүәтләйl. 2016 йылда Ҡаҙағстан Енәйәт кодексының яңы редакцияһы буйынса һәм үлем язаһын яза сараһы булараҡ телгә алыу кәрәклеге тураһында фекер алышыуҙар башлана. Ҡаҙағстан Генераль прокуроры урынбаҫары Иоганн Меркель үлем язаһын бөтөнләй юҡҡа сығарыуҙы хупламай. Фекер алышыуҙар барышында үлем язаһына тарттырылған кешеләр исмелеген киңәйтеү тәҡдим ителә, ул исемелеккә коорпуцияға хөкөм ителгәндәрҙе, педофилдарҙы һәм наркотик һатыусыларҙы индереү ҡарала. Әммә Ҡаҙағстан Сенаты депутаты Дәриғә Назарбаева педофилдарға ҡарата үлем язаһы индерелеүен кире ҡаға, уларға химик бестереү ҡулланыла, тип белдерә<ref>[https://ria.ru/world/20160916/1477130833.html Назарбаева выступила против казни педофилов] {{Ref-ru}}(рус.)</ref>. == Хөкөм ҡарарын көтөүселәр == Хәҙер үлем язаһы ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеү менән алмаштырыла: элек үлем язаһына хөкөм ителгән 100-ҙән ашыу кеше хәҙер ғүмерлеккә иркенән мәхрүм ителеп, «Ҡара Бөркөт» (Кустанай өлкәһе) колонияһында ултыра. Мөһләт индерелеү менән үлем язаһы кәм тигәндә 5 кешегә ҡарата ҡулланыла. 2006 йылда Ҡаҙағстандың элекке илсеһе һәм Ҡаҙағстан Республикаһының Хөкүмәт ағзаһы Сәрсенбайулы Алтынбекты үлтергәне өсөн үлем язаһына полиция офицеры Ибраһимов Рөстәм хөкөм ителә, әммә 2014 йылда Ибраһимовҡа үлем язаһын ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеү язаһы менән алмаштыралар<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/5302474.stm Ten convicted over Kazakh murder] {{Ref-en}}(инг.)</ref>. 10 йылдан һуң, 2016 йылдың 10 ноябрендә ислам эсктремистары менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнеүсе Кулекбаев Руслан Алматылағы террорлыҡ акты барышында 10 кешене үлтергәндән һуң үлемгә хөкөм ителә<ref>[http://www.foxnews.com/world/2016/11/02/kazakh-man-sentenced-to-death-in-islamic-extremist-attack.html Kazakh man sentenced to death in Islamic extremist attack] {{Ref-en}}(инг.)</ref>. == Фекерҙәр == 2008 йылда Ҡаҙағстан [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның үлем язаһына мөһләтен хуплаһа ла, Ҡаҙағстанда үлем язаһына мөһләтте индергәндән алып уны бөтөрөү буйынса бәхәстәр бара. === Мөһләт яҡлылар === Ҡаҙағстан Парламентының түбәнге палатаһының бер рәт депутаттары, Руслан Кулекбаевтың эшен тикшереп, мөһләтте һаҡлау өсөн сығыш яһай. Мәҫәлән, Азат Перуашев үлем язаһына мөһләтте хуплай, бер кем өсөн дә ташлама яһалырға тейеш түгел һәм кешегә йәшәү өсөн хоҡуҡ тыумыштан бирелә, тип белдерә. Халыҡ-ара эштәр, оборона һәм хәеүфһеҙлек буйынса комитет рәйесе Мәүлин Әшимбаев үлем язаһы мөһләт ғәмәлдән сыҡҡан осраҡта ғына башҡарыла ала, тип хәбәр итә. Тағы бер депутат, Айҡын Конуров, Ҡаҙағстандың [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]]на инеүе өсөн үлем язаһынан баш тартыр кәрәк, тип белдерә<ref>[https://ria.ru/world/20161102/1480540820.html Первая за 10 лет смертная казнь в Казахстане: возможна ли отмена моратория?] {{Ref-ru}}(рус.)</ref>. === Үлем язаһы яҡлылар === Ҡайһы бер сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре үлем язаһын кәм тигәндә илдә террорсыларға ҡарата тергеҙергә кәрәк тип иҫәпләй: был идеяны [[Аҡтүбә]]ләге теракт серияларынан һуң [[Астана]] ҡала суды судьяһы Әлимбаев Сайран да хуплай<ref>[https://ria.ru/world/20160614/1447118999.html Судья горсуда Астаны выступил за отмену моратория на казнь для террористов] {{ref-ru}}(рус.)</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/spravka-smertnaya-kazn-v-kazahstane-304986/ Справка: Смертная казнь в Казахстане] {{Ref-ru}}(рус.) * [https://tengrinews.kz/zakon/prezident_respubliki_kazahstan/sudoppoizvodstvo/id-T030001251_/ Указ «О введении в Республике Казахстан моратория на смертную казнь»] {{Ref-ru}}(рус.) [[Категория:Ҡаҙағстанда хоҡуҡ]] [[Категория:Илдәр буйынса үлем язаһы]] hifeu41j17nqg2rssd276hxc6lp5ap6 Ҡаҙаҡ яҙмаһы 0 136724 1296497 1255156 2026-05-11T18:56:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296497 wikitext text/x-wiki {{ТК}} {{Ук}} '''Ҡаҙаҡ яҙма теле''' өсөн төрлө системалар алфавиты ҡулланылған, хәҙерге заманда түбәндәге графикаларға нигеҙләнгән алфавиттар ҡулланыла: * '''Кирилл графикаһы ''' — 1940 йылдан рәсми ҡулланыла, һәм [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]нда яңы латин алфавиты менән йәнәш 2025 йылға тиклем ҡулланылырға тейеш. Ҡаҙаҡ ирреденталы .кириллица алфавиты [[Ҡырғыҙстан]]да, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]], [[Төркмәнстан]]да, [[Үзбәкстан]]да, шулай уҡ [[Монголия]]ла һәм элекке СССР-ҙың башҡа илдәрендәге [[диаспора]]лар тарафынан ҡулланыла. * '''Латин графикаһы ''' — [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстан Республикаһында]] латин графикаһына нигеҙләнгән алфавит рәсми рәүештә 2017 йылда раҫланды. Был алфавитҡа күсеүҙе тормошҡа ашырыу 2017-25 йылдар дауамында<ref name="decree">{{Cite web|title=О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-perevode-alfavita-kazahskogo-yazyka-s-kirillicy-na-latinskuyu-grafiku|publisher=Управление делами Президента РК|date=2017-10-27|accessdate=2017-10-27}}</ref> планлаштырыла. Элек, 1929-40 йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Монголия Халыҡ Республикаһы]] территорияларында [[Яңалиф]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] 1964—1984 йй. пиньингә нигеҙләнгән латиница ҡулланылды. * '''Ғәрәп графикаһы''' — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]нда рәсми рәүештә ҡулланыла. Шулай уҡ уны [[Афғанстан]]дың, [[Иран]]дың һәм [[Пакистан|Паҡстандың]] ҡаҙаҡ диаспоралары ҡуллана. == Ҡулланышта булған рәсми алфавиттар == === Кириллица графикаһы === '''Кириллица ҡаҙаҡ алфавиты''' — [[Кириллица]] нигеҙендәге [[Ҡаҙағстан]]да һәм [[Монголия]]ла ҡулланылған алфавит. Сарсен Аманжолович Аманжолов төҙөгән һәм 1940 йылда ҡабул ителгән был алфавитта<ref>{{книга|часть=О переводе казахской письменности с латинизированного на новый алфавит на основе русского (Закон от 10 ноября 1940 года)|заглавие=Сборник законов Казахской ССР и указов Президиума Верховного Совета Казахской ССР, 1938—1981|год=1981|том=I|ссылка=https://books.google.com/books?id=0KseAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=новый+алфавит+403}}</ref><ref>[https://tengrinews.kz/article/639/ Из истории казахского алфавита: арабская графика — латиница — кириллица]</ref> 42 хәреф. [[1951]] йылдан [[Ӯ (кириллица)|Ӯӯ]] хәрефе Ұұ хәрефе менән алмаштырылған<ref>{{книга|часть=Об изменении начертания буквы «ӯ» казахского алфавита (Указ от 15 июля 1951 года)|заглавие=Сборник законов Казахской ССР и указов Президиума Верховного Совета Казахской ССР, 1938—1981|год=1981|том=I|ссылка=https://books.google.com/books?id=0KseAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=начертания}}</ref>, шулай уҡ 1957 йылда [[Ё]]ё хәрефе индерелгән<ref>{{книга|заглавие=Развитие казахского советского языкознания|ссылка=https://books.google.com/books?id=XjkMAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1951+буква|издательство=Изд-во «Наука» Казахской ССР|год=1980|страницы=128|страниц=242}}</ref>. 1957 йылға саҡлы үҙенсәлекле ҡаҙаҡ хәрефтәре рус теленең хәрефтәренән һуң, алфавиттың аҙағында урынлашҡан булған<ref>{{книга|часть=Об уточнении порядка расположения букв казахского алфавита и об утверждении «Основных правил орфографии казахского языка» (Указ от 5 июня 1957 года)|заглавие=Сборник законов Казахской ССР и указов Президиума Верховного Совета Казахской ССР, 1938—1981|год=1981|том=I|ссылка=https://books.google.com/books?id=0KseAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=расположения+405}}</ref>. {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ә ә | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ғ ғ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Қ қ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ң ң | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ұ ұ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ү ү | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Һ һ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | І і | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | | | |} Түбәндәге хәрефтәр алғы һәм артҡы рәт һуҙынҡыларының парын аңлата (шуға ярашлы, «нәҙек» йәки «тар» һәм «ҡаты» йәки «киң»): * [[Е (кириллица)|Е]] — [[А (кириллица)|А]] (ғәрәп-фарсы үҙләштермәләрендә шулай уҡ ҡаршы ҡуйылған хәрефтәр бар [[Ә (кириллица)|Ә]] — [[А (кириллица)|А]]) * [[Ө (кириллица)|Ө]] — [[О (кириллица)|О]] * [[Ү (кириллица)|Ү]] — [[Ұ (кириллица)|Ұ]] * [[І]] — [[Ы (кириллица)|Ы]] [[І]] һәм [[Ы (кириллица)|Ы]] хәрефтәре боронғо славян хәрефтәренә оҡшаған хәрефтәрҙе аңлата (редуцированныйҙарҙың түбән төшөүенә тиклем) Ь һәм Ъ. Буква [[И (кириллица)|И]] хәрефе /ЫЙ/, /ІЙ/ псевдодифтонгтарын аңлата. [[У (кириллица)|У]] хәрефе белорус /[[Ў (кириллица)|Ў]]/-һына оҡшаған ижекһеҙ өндө аңлата, һәм /ҰЎ/, /ҮЎ/, /ЫЎ/, /ІЎ/ псевдодифтонгтары. Ю һәм Я хәрефтәре лә псевдодифтонгтар: (/ЙҮ/, /ЙҰ/, /ЙҮЎ/, /ЙҰЎ/ и /ЙА/, /ЙӘ/), сөнки улар составына ингән өндәр төрлө морфемаларға ҡарай (мәҫәлән, '''''ою''''' һүҙенең орфографик формаһында — ''киҫеү'', /ОЙҰЎ/, бында /ОЙ/- — тамыр, а -/ҰЎ/ — ҡылымдың {{comment|башланғыс|неопределённый}} формаһы аффиксы). Г һәм К хәрефтәре эргәһендә фәҡәт алғы рәт һуҙынҡы хәрефтәре генә осрағанлыҡтан, Ғ һәм Қ хәрефтәре Г һәм К хәрефтәренең позицион аллофондарын бирә, ә Ғ һәм Қ эргәһендә — фәҡәт артҡы рәт һуҙынҡылары. Щ хәрефе икеләтә Ш-ны аңлата һәм, үҙләштермәләрҙән тыш, орфографик яҡтан ҡулланыла, шулай уҡ '''''ащы''''', '''''тұщы''''', '''''кеще''''' ([АШШЫ], [ТҰШШЫ], [КЕШШЕ] һымаҡ әйтелгәндәре) һүҙҙәрендә һәм {{comment|уларҙан сығып төҙөлгәндәрҙә|производных от них}}. Төп ҡаҙаҡ һүҙҙәрендә [[В (кириллица)|В]], [[Ё]], [[Ф (кириллица)|Ф]], [[Ц (кириллица)|Ц]], [[Ч (кириллица)|Ч]], [[Ъ]], [[Ь]], [[Э]] хәрефтәре ҡулланылмай. Буквы Ё, Ц, Ч, Ъ, Ь, Э хәрефтәре бары тик рус орфографияһы ҡағиҙәләренә ярашлы яҙылған рус теленән алынған һәм рус теле аша үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә ҡулланыла. <!-- Вырезать от сих -->Һүҙҙең абсолют башында [[Е]] өнө дифтонгоид {{IPA|[ʲe]}} һымаҡ әйтелә. Һүҙҙең абсолют башында [[О (кириллица)|О]] һәм [[Ө (кириллица)|Ө]] улар {{IPA|[ʷo]}} и {{IPA|[ʷɵ]}} дифтонгоидтар һымаҡ әйтелеүе мөмкин. Л- йәки Р- хәрефтәренә башланған һүҙҙәрҙә, шулай уҡ һүҙ башында тартынҡылар тар әйтеләгән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә І һәм Ы протетик өндәре (мәҫәлән '''''лақ''''' — ''кәзә бәрәсе'' [ЫЛАҚ] тип әйтелә, '''''шкаф''''' — ''шкаф'' [ІШКӘП] тип әйтелә. Һуҙынҡылар араһындағы позицияла К һәм Қ (шул иҫәптән Й) төп һүҙҙәрҙә, ҡағиҙә булараҡ, яңғырауланалар (мәҫәлән, '''''айқай''''' — ''ҡысҡырыу'' [АЙҒАЙ] тип әйтелә, ләкин исемдән барлыҡҡа килгән ҡылым '''''айғайлау''''' — ''ҡысҡырырға'' тип яҙыла). '''''-стан''''' менән яҙылған ил атамаларының үҙенә бер осрағын билдәләр кәрәк: мәҫәлән, '''''Қазақстан''''', '''''Өзбекстан''''' протетик һуҙынҡы ҡыҫтырылып, [ҚАЗАҒЫСТАН], [ӨЗБЕГІСТАН] тип әйтелә, ләкин ''Пәкістан'' интервокаль яңғырауланмайса әйтелә. Б һәм П алдында торған Н һәм Ң хәрефтәре [М] тип әйтелә, мәҫәлән '''жаңбыр''' (''ямғыр'') — [ЖАМБЫР], '''сенбі''' (''шәмбе'') — [СЕМБІ]. Х хәрефе йәнле һөйләү телендә [ [[Қ (кириллица)|Қ]] ] тип әйтелә. Һуҙынҡы придыхательный өндө аңлатҡан Һ хәрефе ғәрәп-фарсы үҙләштермәләрендә һәм йыш ҡына һаңғырау [Х] йәки [Қ] кеүек әйтелә.<!-- до сих, и перенести в статью о фонетике --> Баҫым гел тиерлек иң һуңғы ижеккә төшкәнлектән, ул яҙыуҙа күрһәтелмәй. ==== Кодировкалар ==== Юникод ярҙам иткән операцион системалар һәм текст редакторҙары булмаған саҡтан башлап, клавиатурала ҡаҙаҡ шрифтын йыйыу йыш ҡына, ҡаҙаҡ алфавитының 8-битный кодировкалары проблемалары менән бәйле, бик уңайһыҙ ине һәм система кимәлендә стандарт компьютер шрифттары булмағанлыҡтан, хупланмай ине. Шуның менән бәйле, ҡаҙаҡ кириллицаһының 20-нән ашыу<ref name="#1">[http://www.sci.kz/~sairan/kazcode/index.html Тернистый путь компьютерных кодировок казахского языка или как нехорошо нарушать стандарт]</ref> 8-битлы кодировка варианты тәҡдим ителде. 8-битлы (бер байтлы) кодировкаларҙың шуға ярашлы дәүләт стандарттары ҡабул ителде: [[DOS]] (бер байтлы код битенең модификацияһы — CP866) өсөн СТ РК 920-91 һәм [[Microsoft Windows]] (бер байтлы код битенең модификацияһы [[Windows-1251]] өсөн СТ РК 1048—2002, ул 2006 йылда [[IANA]] KZ-1048 атамаһы менән теркәлгән<ref>[https://www.iana.org/assignments/charset-reg/KZ-1048 Character Set Registrations: KZ-1048]</ref>). {| class="collapsible collapsed" | {{chset-tableformat}} !colspan="17"| <big>KZ-1048 рәсми кодировкаһы</big> |- | width="4%" | ! width="6%" | .0 || width="6%" | .1 ! width="6%" | .2 || width="6%" | .3 ! width="6%" | .4 || width="6%" | .5 ! width="6%" | .6 || width="6%" | .7 ! width="6%" | .8 || width="6%" | .9 ! width="6%" | .A || width="6%" | .B ! width="6%" | .C || width="6%" | .D ! width="6%" | .E || width="6%" | .F |- !{{chset-left|8}} |{{chset-cell|402}} |{{chset-cell|403}} |{{chset-cell|201A}} |{{chset-cell|453}} |{{chset-cell|201E}} |{{chset-cell|2026}} |{{chset-cell|2020}} |{{chset-cell|2021}} |{{chset-cell|20AC}} |{{chset-cell|2030}} |{{chset-cell|409}} |{{chset-cell|2039}} |{{chset-cell|40A}} |{{chset-cell|49A}} |{{chset-cell|4BA}} |{{chset-cell|40F}} |- !{{chset-left|9}} |{{chset-cell|452}} |{{chset-cell|2018}} |{{chset-cell|2019}} |{{chset-cell|201C}} |{{chset-cell|201D}} |{{chset-cell|2022}} |{{chset-cell|2013}} |{{chset-cell|2014}} | |{{chset-cell|2122}} |{{chset-cell|459}} |{{chset-cell|203A}} |{{chset-cell|45A}} |{{chset-cell|49B}} |{{chset-cell|4BB}} |{{chset-cell|45F}} |- !{{chset-left|A}} |{{chset-cell|A0}} |{{chset-cell|4B0}} |{{chset-cell|4B1}} |{{chset-cell|4D8}} |{{chset-cell|A4}} |{{chset-cell|4E8}} |{{chset-cell|A6}} |{{chset-cell|A7}} |{{chset-cell|401}} |{{chset-cell|A9}} |{{chset-cell|492}} |{{chset-cell|AB}} |{{chset-cell|AC}} |{{chset-cell|AD}} |{{chset-cell|AE}} |{{chset-cell|4AE}} |- !{{chset-left|B}} |{{chset-cell|B0}} |{{chset-cell|B1}} |{{chset-cell|406}} |{{chset-cell|456}} |{{chset-cell|4E9}} |{{chset-cell|B5}} |{{chset-cell|B6}} |{{chset-cell|B7}} |{{chset-cell|451}} |{{chset-cell|2116}} |{{chset-cell|493}} |{{chset-cell|BB}} |{{chset-cell|4D9}} |{{chset-cell|4A2}} |{{chset-cell|4A3}} |{{chset-cell|4AF}} |- |colspan="17"| <small>Барыһы ла [[Windows-1251]] менән тап килгәнлектән, тик айырылып торған юлдар ғына күрһәтелде.</small> |} Әммә, был стандарттар операцион система кимәлендә хупланмаған һәм сит драйверҙар урынлаштырыуҙы талап иткән, ә улары, үҙ сиратында булған кодлы биттәр менән конфликтта торған. Уларҙы ҡулланыу ныҡ сикләнгән. Ҡайһы бер интернет-ресурстар, башлыса дәүләттең ресурстары, атап әйткәндә, «QazAqparat» мәғлүмәт агентлығы 2000-се йылдарҙа был стандарттың кодировкаһын ҡулланған. Хәҙер бөтә ерҙә лә [[UTF-8]] кодировкаһы ҡулланыла. ==== Клавиатурала хәрефтәрҙең урынлашыуы ==== [[Файл:Keyboard KAZ.png|thumb|none|Стандарт ҡаҙаҡ клавиатураһының урынлаштырылыуы<br />(Ё хәрефе, кәрәк саҡта, рус клавиатураһынан баҫыла)|700x700пкс]] Ҡаҙаҡ клавиатураһы рус машина баҫмаһы урынлашыуына нигеҙләнеп төҙөлгән (ҡаҙаҡ машина яҙыуы урынлашыуында символдар позицияһы<ref group="~">На казахской машинописной раскладке отсутствовали заглавные буквы Ң, Һ, Щ (в начале слов не встречающиеся) и буква Ю (которая заменялась сочетанием ІО).</ref><ref>[http://www.sci.kz/~sairan/keyboard/kzkbd.html Казахстанские клавиатурные раскладки]</ref> иң һуңғы компьютерҙыҡынан байтаҡ айырылған) һәм РСТ КазССР 903-90 стандарты менән нығытылған. Ул [[Юникод]]ты хуплаусы операцион системалар аша: [[Windows NT]] 5.0 версияһынан башлап һәм [[GNU/Linux]] тәьмин ителә. Үҙенсәлекле ҡаҙаҡ хәрефтәре (башҡорт хәрефтәре кеүек) төп цифрлы диапазонда урынлашҡан. Шуның арҡаһында стандарт урынлаштырыуҙа таралған хәреф булмаған символдарға, шулай уҡ [[Ё]] хәрефенә урын табылмаған. [[/]], [[*]], — , + цифрҙарын һәм символдарын индереү өсөн ярҙамсы цифрлы тастатура (клавиатураның өҫтәмә зонаһы) ҡулланыла, шулай уҡ (уныһы булмаған хәлдә, мәҫәлән, ноутбук йә нетбуктарҙа йәки башҡа компакт клавиатураларҙа) йә ру, йә инглиз клавиатураһы урынлашыуы ҡулланыла. === Латин графикаһы === '''Латин графикаһы нигеҙендә ҡаҙаҡ алфавиты''' — 2017 йылдың 9 октябрендә ҡаҙаҡ алфавитының латиницаға күсеү проекты тәҡдим ителгән<ref>[https://www.zakon.kz/4882340-kakoy-proekt-alfavita-kazahskogo-yazyka.html Как выглядит проект алфавита казахского языка на латинице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190118214154/http://www.zakon.kz/4882340-kakoy-proekt-alfavita-kazahskogo-yazyka.html |date=2019-01-18 }}</ref>. Ҡаҙағстан президентының 2017 йылдың 26 октябрь Указы менән был алфавит рәсми рәүештә раҫланған. 2018 йылдың 19 февралендә был указға үҙгәрештәр индерелгән<ref name="decree2">[http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-vnesenii-izmeneniya-v-ukaz-prezidenta-respubliki-kazahstan-ot-26-oktyabrya-2017-goda-569-o-perevode-alfavita-kazahskogo-yazyka-s-kirillicy О внесении изменения в Указ Президента Республики Казахстан от 26 октября 2017 года № 569 «О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику»]</ref> в части алфавита<ref name="alphabet20180219">[http://www.akorda.kz/upload/media/files/4875d3f1718f50dd282c242ea2ac9ff5.docx Латин графикаһына нигеҙләнгән ҡаҙаҡ теле алфавиты]. (2018-02-19) DOCX-документ</ref>. Алфавиттың грамматологик принциптары хәҙерге көндә ҡулланышта булған латин хәрефле ҡарағалпаҡ яҙмаһына оҡшаған. Кириллицанан латин графикаһына күсерелгән ҡаҙаҡ теленең яңы алфавитт 2017—2025 йылдарҙа тормошҡа ашырыу планлаштырыла<ref name="decree" / {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Á á | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ǵ ǵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I ı | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ń ń | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ó ó | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ú ú | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ý ý | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Sh sh | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ch ch | | | | |} === Ғәрәп графикаһы === '''Ғәрәп графикаһына нигеҙләнгән ҡаҙаҡ алфавиты''' — 29 [[хәреф]]тән һәм бер ({{kk-Arab|ٴ}}) — «[[Хәмзә]]» билдәһенән тора<ref group="~">Символ хамза в Unicode называется U+0674 ARABIC LETTER HIGH HAMZA.</ref>, ул билдә ҡаҙаҡ яҙмаһында, рус кириллицаһында кеүек, нәҙек йә ҡалын тигән функцияларҙы иҫкә төшөрөүсе модифицирующий символ сифатында ҡулланыла. Хәмзә һүҙ башына (уңдан), бөтә һүҙҙә «нәҙек» (тар) һуҙынҡылар барлығын белдереүсе (төрки телдәрҙәге сингармонизм күренеше) маркер урынына ҡуйыла; /Е/ (үҙенән-үҙе «нәҙек») Е фонемаһын аңлатҡан хәрефтәре фәҡәт «нәҙек» һуҙынҡылар менән яраҡлашҡан /Г/ һәм /К/ хәрефтәренән тыш. Фарсы стилендәге ғәрәп алфавиты нигеҙендәге яҙылыштар - [[Глифы]]. Яҙыу йүнәлеше уңдан һулға. [[X быуат]]тың икенсе яртыһынан башлап Ҡаҙағстан территорияһында төрки текстарҙы яҙыу маҡсатында ҡулланыла башлаған, Ҡараханиҙар дәүләтенә ерҙәре ингән Көньяҡ Ҡаҙағстан халҡының исламлаштырылыуы тамамланыуға. Мең йылдан ашыу консонант яҙыу (абджадом) булған, йәғни яҙыуҙа башлыса тартынҡылар ғына билдәләнгән, ҡайһы бер һуҙынҡылар matres lectionis алымы менән бирелгән. Ҡаҙаҡ фонетикаһын иҫәпкә алып, һуҙынҡыларҙы дөрөҫ биреү маҡсатында, [[1924 йыл]]да үҙгәртелгән. Проектты Әхмәт Байтурсынов әҙерләгән һәм {{langi|kk|«Төте жазу»}} — асыҡ яҙыу (шулай уҡ {{langi|kk|«Жаңа емле»}} — «яңы орфография») тип аталған. [[1929 йыл]]да латиница, яңәлиф, менән алмаштырылған. Хәҙерге ваҡытта уны [[Ҡытай]]ҙа, [[Паҡстан]]да, [[Афғанстан]]да, [[Иран]]да һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың башҡа илдәрендә йәшәүсе ғәрәп яҙмаһында яҙыусы халыҡ ҡуллана. {|class="standard collapsible collapsed" !colspan="7"| Таблица форм казахского алфавита на арабской графике |- !rowspan="2"|Базовые<br>формыЕ !colspan="4"|Формы по месту в слове !rowspan="2"|Название !rowspan="2"|Соответствие<br>в кириллице |- ! изолированно ! конец ! середина ! начало |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0627</small><br>{{kk-Arab|ا}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE8D</small><br>{{kk-Arab|ﺍ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE8E</small><br>{{kk-Arab|ﺎ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|— |[[Алиф|әліп]] | а, ә¹ |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0628</small><br>{{kk-Arab|ب}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE8F</small><br>{{kk-Arab|ﺏ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE90</small><br>{{kk-Arab|ﺐ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE92</small><br>{{kk-Arab|ﺒ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE91</small><br>{{kk-Arab|ﺑ}} |[[Ба (буква арабского алфавита)|ба]] |б |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>067E</small><br>{{kk-Arab|پ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FB56</small><br>{{kk-Arab|ﭖ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FB57</small><br>{{kk-Arab|ﭗ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FB59</small><br>{{kk-Arab|ﭙ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FB58</small><br>{{kk-Arab|ﭘ}} |[[Пе (буква персидского алфавита)|пе]]<br>(ба үш ноқат) |п |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>062A</small><br>{{kk-Arab|ت}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE95</small><br>{{kk-Arab|ﺕ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE96</small><br>{{kk-Arab|ﺖ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE98</small><br>{{kk-Arab|ﺘ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE97</small><br>{{kk-Arab|ﺗ}} |[[Та (третья буква арабского алфавита)|та]] |т |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>062C</small><br>{{kk-Arab|ج}} |style="line-height:180%;padding:10px; "|<small>FE9D</small><br>{{kk-Arab|ﺝ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE9E</small><br>{{kk-Arab|ﺞ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEA0</small><br>{{kk-Arab|ﺠ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FE9F</small><br>{{kk-Arab|ﺟ}} |[[Джим (буква арабского алфавита)|жійм]] |ж |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>062D</small><br>{{kk-Arab|ح}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEA1</small><br>{{kk-Arab|ﺡ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEA2</small><br>{{kk-Arab|ﺢ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEA4</small><br>{{kk-Arab|ﺤ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEA3</small><br>{{kk-Arab|ﺣ}} |[[Ха (шестая буква арабского алфавита)|ха]] |х² |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>062F</small><br>{{kk-Arab|د}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEA9</small><br>{{kk-Arab|ﺩ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEAA</small><br>{{kk-Arab|ﺪ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|— |[[Даль (буква арабского алфавита)|дәл]] |д |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0631</small><br>{{kk-Arab|ر}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEAD</small><br>{{kk-Arab|ﺭ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEAE</small><br>{{kk-Arab|ﺮ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|— |[[Ра (буква арабского алфавита)|ре]] |р |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0632</small><br>{{kk-Arab|ز}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEAF</small><br>{{kk-Arab|ﺯ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEB0</small><br>{{kk-Arab|ﺰ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|— |[[Зайн (буква арабского алфавита)|зайн]] |з |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0633</small><br>{{kk-Arab|س}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEB1</small><br>{{kk-Arab|ﺱ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEB2</small><br>{{kk-Arab|ﺲ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEB4</small><br>{{kk-Arab|ﺴ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEB3</small><br>{{kk-Arab|ﺳ}} |[[Син (буква арабского алфавита)|сыйн]] |с |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0634</small><br>{{kk-Arab|ش}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEB5</small><br>{{kk-Arab|ﺵ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEB6</small><br>{{kk-Arab|ﺶ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEB8</small><br>{{kk-Arab|ﺸ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEB7</small><br>{{kk-Arab|ﺷ}} |[[Шин (буква арабского алфавита)|шыйн]]<br>(сыйн үш ноқат) |ш |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0639</small><br>{{kk-Arab|ع}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEC9</small><br>{{kk-Arab|ﻉ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FECA</small><br>{{kk-Arab|ﻊ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FECC</small><br>{{kk-Arab|ﻌ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FECB</small><br>{{kk-Arab|ﻋ}} |[[Айн (буква арабского алфавита)|айн]] |ғ |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0641</small><br>{{kk-Arab|ف}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FED1</small><br>{{kk-Arab|ﻑ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FED2</small><br>{{kk-Arab|ﻒ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FED4</small><br>{{kk-Arab|ﻔ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FED3</small><br>{{kk-Arab|ﻓ}} |[[Фа (буква арабского алфавита)|фа]] |ф² |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0642</small><br>{{kk-Arab|ق}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FED5</small><br>{{kk-Arab|ﻕ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FED6</small><br>{{kk-Arab|ﻖ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FED8</small><br>{{kk-Arab|ﻘ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FED7</small><br>{{kk-Arab|ﻗ}} |[[Каф (буква арабского алфавита)|қаф]] |қ |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0643</small><br>{{kk-Arab|ك}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FED9</small><br>{{kk-Arab|ﻙ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEDA</small><br>{{kk-Arab|ﻚ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEDC</small><br>{{kk-Arab|ﻜ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEDB</small><br>{{kk-Arab|ﻛ}} |[[Кяф|кәф]] |к |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>06AF</small><br>{{kk-Arab|گ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FB92</small><br>{{kk-Arab|ﮒ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FB93</small><br>{{kk-Arab|ﮓ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FB95</small><br>{{kk-Arab|ﮕ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FB94</small><br>{{kk-Arab|ﮔ}} |[[Гаф|гәф]] |г |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0644</small><br>{{kk-Arab|ل}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEDD</small><br>{{kk-Arab|ﻝ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEDE</small><br>{{kk-Arab|ﻞ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE0</small><br>{{kk-Arab|ﻠ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEDF</small><br>{{kk-Arab|ﻟ}} |[[Лям (буква арабского алфавита)|ләм]] |л |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0645</small><br>{{kk-Arab|م}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE1</small><br>{{kk-Arab|ﻡ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE2</small><br>{{kk-Arab|ﻢ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE4</small><br>{{kk-Arab|ﻤ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE3</small><br>{{kk-Arab|ﻣ}} |[[Мим (буква арабского алфавита)|мійм]] |м |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0646</small><br>{{kk-Arab|ن}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE5</small><br>{{kk-Arab|ﻥ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE6</small><br>{{kk-Arab|ﻦ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE8</small><br>{{kk-Arab|ﻨ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE7</small><br>{{kk-Arab|ﻧ}} |[[Нун (буква арабского алфавита)|нұн]] |н |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>06AD</small><br>{{kk-Arab|ڭ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBD3</small><br>{{kk-Arab|ﯓ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBD4</small><br>{{kk-Arab|ﯔ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBD6</small><br>{{kk-Arab|ﯖ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE"|— |[[Нэф|неп]]<br>(кәф үш ноқат) |ң |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>06D5</small><br>{{kk-Arab|ە}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEE9</small><br>{{kk-Arab|ﻩ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEEA</small><br>{{kk-Arab|ﻪ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|— |[[Ха (двадцать шестая буква арабского алфавита)|һә]] |е |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0648</small><br>{{kk-Arab|و}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEED</small><br>{{kk-Arab|ﻭ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEEE</small><br>{{kk-Arab|ﻮ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|— |[[Вав (буква арабского алфавита)|уау]] |о, ө¹ |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>06C7</small><br>{{kk-Arab|ۇ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBD7</small><br>{{kk-Arab|ﯗ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBD8</small><br>{{kk-Arab|ﯘ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|— |[[Вав (буква арабского алфавита)|уау]] дамма |ұ, ү¹ |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>06CB</small><br>{{kk-Arab|ۋ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBDE</small><br>{{kk-Arab|ﯞ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBDF</small><br>{{kk-Arab|ﯟ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|— |[[Вав (буква арабского алфавита)|уау]] үш ноқат |у неслоговое<br>(ў) |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>06C6</small><br>{{kk-Arab|ۆ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBD9</small><br>{{kk-Arab|ﯙ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBDA</small><br>{{kk-Arab|ﯚ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"|— |[[Вав (буква арабского алфавита)|уау]] құсбелгі |в² |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0649</small><br>{{kk-Arab|ى}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEEF</small><br>{{kk-Arab|ﻯ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEF0</small><br>{{kk-Arab|ﻰ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBE9</small><br>{{kk-Arab|ﯩ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FBE8</small><br>{{kk-Arab|ﯨ}} |[[Йа (буква арабского алфавита)|я]] |ы, і¹ |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>064A</small><br>{{kk-Arab|ي}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEF1</small><br>{{kk-Arab|ﻱ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEF2</small><br>{{kk-Arab|ﻲ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEF4</small><br>{{kk-Arab|ﻴ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEF3</small><br>{{kk-Arab|ﻳ}} |[[Йа (буква арабского алфавита)|я]] екі ноқат |й |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE"| — |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEFB</small><br>{{kk-Arab|ﻻ}} |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>FEFC</small><br>{{kk-Arab|ﻼ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="2"| — |[[Лям-алиф|ләм-әліп]] |ла, лә¹ |-align="center" |style="line-height:180%;padding:10px;"|<small>0674</small><br>{{kk-Arab|ٴ}} |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="4"| — |[[Хамза (знак)|һәмзе]]<br>(дәйекше) | — |-align="left" |style="line-height:180%;padding:10px;background:#EEEEEE" colspan="7"|<small> ¹при наличии хамзы<br> ²только в заимствованиях </small> |} == Тарихи рәсми алфавиттар == {| class="standard collapsible collapsed" style="font-family:Microsoft Sans Serif; text-align:center" !colspan="9"| Кирилл һәм латин графикаһына нигеҙләнгән алфавиттарҙы сағыштырыу таблицаһы |- !rowspan="2" width="11%"| Хәҙерге кириллица ||rowspan="2" width="11%"| Миссионер<br>кириллицаһы ||colspan="2" width="22%" | Латиница Яңәлиф<ref group="~" name="softsign" /><br>1929—1940 ||rowspan="2" width="11%"| Латиница<br>пиньинь ||colspan="3" width="33%"| Хәҙерге латиница ||rowspan="2" width="11%"| Транскрипция<br>МФА |- !width="11%"| до 1938 г. ||width="11%"| с 1938 г. ||width="11%"| Проектируемая<br>в 2017 г. ||width="11%"| Утверждённая<br>в 2017 г. ||width="11%"| Утверждённая<br>в 2018 г. |- | А а || А а || colspan="6"|A a ||{{МФА2|ɑ}} |- | Ә ә || Ӓ ӓ || colspan="3"|Ə ə || Ae ae || Aʼaʼ || Á á ||{{МФА2|æ}} |- | Б б || Б б ||colspan="2"| B ʙ || colspan="4"|B b ||{{МФА2|b}} |- | В в || У у || colspan="6"|V v ||{{МФА2|v}} |- | Г г || Г г || colspan="6"|G g ||{{МФА2|ɡ}} |- | Ғ ғ || Г г || colspan="3"|Ƣ ƣ || Gh gh || Gʼ gʼ || Ǵ ǵ ||{{МФА2|ʁ}}, {{МФА2|ɣ}} |- | Д д || Д д || colspan="6"|D d ||{{МФА2|d}} |- | Е е || Е е || colspan="2"| E e || Ê ê || colspan="3"|E e ||{{МФА2|e}}, {{МФА2|je}} |- | Ё ё || Йо йо || colspan="6"| ||{{МФА2|jɔ}}, {{МФА2|jɵ}} |- | Ж ж || Ж ж || colspan="2"|Ç ç || J j || Zh zh || colspan="2"|J j ||{{МФА2|ʐ}}, {{МФА2|ʒ}} |- | З з || З з || colspan="6"|Z z ||{{МФА2|z}} |- | И и || I i || Ij ij; Ьj ьj || I i || Y y || I i || Iʼ iʼ || I ı ||{{МФА2|ɯj}}, {{МФА2|ɘj}} |- | Йй || Йй || J j || I i || Y y || J j || Iʼ iʼ || I ı || {{МФА2|j}} |- | К к || К к || colspan="6"|K k ||{{МФА2|k}} |- | Қ қ || К к || colspan="2"|Q q || Ⱪⱪ || colspan="3"|Q q ||{{МФА2|q}} |- | Л л || Л л || colspan="6"|L l ||{{МФА2|ɫ}} |- | М м || М м || colspan="6"|M m ||{{МФА2|m}} |- | Н н || Н н || colspan="6"|N n ||{{МФА2|n}} |- | Ң ң || Ҥ ҥ || colspan="2"|Ꞑ ꞑ || colspan="2"|Ng ng || Nʼ nʼ || Ń ń || {{МФА2|ŋ}} |- | О о || О о || colspan="6"|O o ||{{МФА2|ɔ}} |- | Ө ө || Ӧ ӧ || colspan="3"|Ɵ ɵ || Oe oe || Oʼ oʼ || Ó ó ||{{МФА2|ɵ}} |- | П п || П п || colspan=6"|P p ||{{МФА2|p}} |- | Р р || Р р || colspan="6"|R r ||{{МФА2|r}} |- | С с || С с || colspan="6"|S s ||{{МФА2|s}} |- | Т т || Т т || colspan="6"|T t ||{{МФА2|t}} |- | У у || У у || V v, Iv iv, Ьv ьv|| U u || colspan="2"|W w || Yʼ yʼ || Ý ý ||{{МФА2|w}}, {{МФА2|ɯw}}, {{МФА2|ɘw}} |- | Ұ ұ || У у || U u || Ū ū || colspan="4"|Uu ||{{МФА2|ʊ}} |- | Ү ү || Ӱ ӱ || colspan="2"|Y y || Ü ü|| Ue ue || Uʼ uʼ || Ú ú ||{{МФА2|ʉ}} |- | Ф ф || || || F f || colspan=4|F f ||{{МФА2|f}} |- | Х х || Х х || H h || X x || colspan="4"|H h ||{{МФА2|x}} |- | Һ һ || Х х || ||H h || Ⱨ ⱨ || colspan="3"|H h ||{{МФА2|h}} |- | Ц ц || Тс тс || colspan="3"| || C c || colspan="2"| ||{{МФА2|ʦ}} |- | Ч ч || Тш тш || colspan="2"| || Q q || Ch ch || Cʼ cʼ || Ch ch ||{{МФА2|ʧ}} |- | Ш ш || Ш ш || colspan="2"|C c || X x || Sh sh || Sʼ sʼ || Sh sh ||{{МФА2|ʃ}}, {{МФА2|ʂ}} |- | Щ щ || Шш шш || colspan="6"| ||{{МФА2|ʃʃ}}, {{МФА2|ʂʂ}} |- | Ъ ъ || || colspan="6"| || |- | Ы ы || Ы ы || colspan="2"|Ь ь || E e || colspan=3|Y y ||{{МФА2|ɯ}} |- | І і || И и || I i || J j || colspan="4"|I i ||{{МФА2|ɘ}} |- | Ь ь || || colspan="6"| || |- | Э э || Е е || colspan="6"| ||{{МФА2|e}} |- | Ю ю || Йу йу || colspan="6"| ||{{МФА2|jɯw}}, {{МФА2|jɘw}} |- | Я я || Йа йа || colspan="6"| ||{{МФА2|jɑ}}, {{МФА2|jæ}} |} === Миссионерҙар кириллицаһы (XIX б. аҙағы — XX б. башы) === Реформаға тиклемге рус алфавиты графемалары номенклатураһына нигеҙләнгән кирилл алфавиттарының береһен [[XIX быуат]]та [[Ибрай Алтынсарин]] эшләгән. Православие миссионерҙары, дини баҫмалар һәм «русско-туземный» тип аталған мәктәптәр өсөн, кириллицаға нигеҙләнеп, үҙенсәлекле лигатурлы һәм диакритизированный символдар индереп, ҡаҙаҡ «миссионер» әлифбаһы төҙөгән. «Миссионерский алфавит» 1917 йылға саҡлы сикләнеп ҡулланылған. Миссионерский алфавит<ref>{{книга|заглавие=Букварь для киргиз|место=Казань|год=1908|страниц=36|url=http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1550689&simple=true}}</ref>: {| class=standard cellpadding=5 style="font-size: 1.5 em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style=«width:3em;» |А а | style=«width:3em;» |Ӓ ӓ | style=«width:3em;» |Б б | style=«width:3em;» |Г г | style=«width:3em;» |Д д | style=«width:3em;» |Е е | style=«width:3em;» |Ж ж | style=«width:3em;» |З з | style=«width:3em;» |И и | style=«width:3em;» |Й й | style=«width:3em;» |К к | style=«width:3em;» |Л л | style=«width:3em;» |М м |- | style=«width:3em;» |Н н | style=«width:3em;» |Ҥ ҥ | style=«width:3em;» |О о | style=«width:3em;» |Ӧ ӧ | style=«width:3em;» |П п | style=«width:3em;» |Р р | style=«width:3em;» |С с | style=«width:3em;» |Т т | style=«width:3em;» |У у | style=«width:3em;» |Ӱ ӱ | style=«width:3em;» |Ш ш | style=«width:3em;» |Ы ы |} === «Яңәлиф» Латиницаһы (1929-40 йй.) === [[Файл:Kazakh latin alphabet (1924).JPG|thumb|Әлифала урын алған 1924 й. латиница графикаһы нигеҙле беренсе ҡаҙаҡ алфавиты һәм уларҙың ғәрәп алфавитына ярашлығы]] Ҡаҙаҡ ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты эргәһендәге яңы алфавит буйынса Комитеты тарафынан латиницаға нигеҙләнгән «Берҙәм Төрөк Алфавиты» (Яңәлиф<ref group="~" name="softsign" /> йәки {{lang-kk|Жаңәліп}}) булдырылған. [[Файл:Kazakh latin alphabet (1931).JPG|thumb|1931 й Әлифбала урын алған ҡаҙаҡ латин алфавиты һәм уның ғәрәп алфавитына ярашлы булыуы]] '''1929 йыл версияһы''' {| class=standard cellpadding=5 style="font-size: 1.5em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style=«width:3em;» |A a | style=«width:3em;» |B ʙ | style=«width:3em;» |C c | style=«width:3em;» |Ç ç | style=«width:3em;» |D d | style=«width:3em;» |E e | style=«width:3em;» |Ə ə | style=«width:3em;» |G g | style=«width:3em;» |Ƣ ƣ | style=«width:3em;» |H h |- | style=«width:3em;» |I i | style=«width:3em;» |J j | style=«width:3em;» |K k | style=«width:3em;» |L l | style=«width:3em;» |M m | style=«width:3em;» |N n | style=«width:3em;» |Ꞑ ꞑ | style=«width:3em;» |O o | style=«width:3em;» |Ɵ ɵ | style=«width:3em;» |P p |- | style=«width:3em;» |Q q | style=«width:3em;» |R r | style=«width:3em;» |S s | style=«width:3em;» |T t | style=«width:3em;» |U u | style=«width:3em;» |V v | style=«width:3em;» |Y y | style=«width:3em;» |Z z | style=«width:3em;» |Ь ь |} [[Файл:Sotsijaldy qazaqstan.jpg|thumb|upright=1.2|right|Газета «Sotsijaldь Qazaƣьstan» 1937 йылда сыҡҡан («Социалистический Казахстан») (Ҡаҙаҡ ССР-ы Конституцияһы тураһында махсус сығарылыш)]] Алфавиттың бирелгән версияһы рәсми рәүештә [[1929]] йылдан [[1938 йыл]]ға саҡлы ҡулланылған. Латиницаны индереүгә 1929 йылдан 1931 йылға саҡлы сығып килгән «Жаршы» (''«Глашатай»'') журналы (тәүге редакторы — М. Ҡәйүмов) ярҙам иткән. Журналда латин алфавитын ғәмәлгә индереү буйынса методик тәҡдимдәр һәм консультациялар бирелгән. «Жаршы» биттәрендә шулай уҡ ижтимағи-сәйәси тормош өлкәһенә бағышланған тәнҡит һәм бәхәскә ҡоролған дискуссионные мәҡәләләр баҫылған<ref>{{Из КНЭ|2|304|Жаршы}}</ref>. Түбәндә һуңғы, 1938 йылғы, версия тәҡдим ителә<ref group="~" name="softsign" />. '''1938 йылғы версия''' {| class=standard cellpadding=5 style="font-size: 1.5em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style=«width:3em;» |A a | style=«width:3em;» |B ʙ | style=«width:3em;» |V v | style=«width:3em;» |G g | style=«width:3em;» |D d | style=«width:3em;» |E e | style=«width:3em;» |Ç ç | style=«width:3em;» |Z z | style=«width:3em;» |I i | style=«width:3em;» |J j | style=«width:3em;» |K k |- | style=«width:3em;» |L l | style=«width:3em;» |M m | style=«width:3em;» |N n | style=«width:3em;» |O o | style=«width:3em;» |P p | style=«width:3em;» |R r | style=«width:3em;» |S s | style=«width:3em;» |T t | style=«width:3em;» |U u | style=«width:3em;» |F f | style=«width:3em;» |X x |- | style=«width:3em;» |Ƣ ƣ | style=«width:3em;» |Q q | style=«width:3em;» |C c | style=«width:3em;» |Ə ə | style=«width:3em;» |H h | style=«width:3em;» |Ꞑ ꞑ | style=«width:3em;» |Ɵ ɵ | style=«width:3em;» |Ū ū | style=«width:3em;» |Y y | style=«width:3em;» |Ь ь |} Башта ҡулланылған хәрефтәрҙең һәм орфографияның байтаҡ үҙгәреүенә килтергән өс яңы хәреф индерелгән. Үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе бирер өсөн '''Ff''' һәм '''Xx''' хәрефтәре өҫтәлгән, һуңғыһы кириллицала /Х/ фонемаһын аңлата, ә латин '''Hh'''-һы, кириллицалағы кеүек, яңғырау {{comment|ышҡылыулы|придыхательный}} /Һ/-ны аңлата. '''Uu''' хәрефе '''Ūū''' хәрефенә алмаштырылған, ә элекке '''Uu''' '''IV''' һәм '''ЬV''' псевдодифтонгтарын, шулай уҡ элекке версиянан ижекһеҙ '''Vv''' (/Ў/)-не һәм үҙләштерелгәндәрҙән рус '''У'''-һын аңлата башлаған. '''V''' хәрефе менән үҙләштерелгәндәрҙән рус '''В'''-һын бирә башлағандар. '''Ii''' латин хәрефе, шуға ярашлы, '''IJ''' һәм '''ЬJ''' псевдодифтонгтарын, шулай уҡ элекке версиянан ижекһеҙ '''Jj''' (/Й/) һәм үҙләштерелгәндәрҙән рус '''И'''-һен аңлата. Буква '''Jj''' хәрефе [[йот]]ты билдәләүҙән туҡтай һәм элекке '''Ii'''-не алмаштыра. 1938 йылда баҫыоып сыҡҡан Әлифбала , изменился порядок букв в алфавитта хәрефтәрҙең урынлашыу тәртибе үҙгәрә, рус алфавитындағы тәртипкә оҡшай башлаған<ref>[https://www.nur.kz/1650170-aljppe-kak-vyglyadela-staraya-kazakhskaya-la.html Әлjppe: Как выглядела старая казахская латиница времен Шокая (фото)]</ref>. Төбәктәрҙәге матбуғаттың шрифт наборында яңы индерелгән хәрефтәр булмағанлыҡтан йыш ҡына уларға график яҡтан оҡшаған суррогат хәрефтәр ҡулланылған, мәҫәлән, '''Çç''' урынына, аҫтан өтөр ҡуйып, '''Cc''' яҙылған, '''Ūū''' урынына латин наборынан '''Ŭŭ''' йәки хатта кириллицанан '''Йй''' һ. б. ҡулланылған. Шуны билдәләр кәрәк, гәзиттең бер үк битендә, шрифҡа йә кеглгә бәйле, штатлы хәрефтәр менән суррогат хәрефтәр ҙә килеүе мөмкин булған. 1938 йылғы версия бары тик ике йыл ғына, 1940 йылда кириллица менән алмашынғанға тиклем, бары тик ике йыл ғына ҡулланылып ҡалған. === Пиньин Латиницаһы (1964-84 йй.) === 1950-се йылдарҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһында йәшәгән ҡаҙаҡтарҙың яҙмаһын совет кириллицаһына оҡшаған графикаға күсереү мәсьәләһе ҡаралған. Әммә, совет-ҡытай мөнәсәбәттәренең насарайыуы арҡаһында, моғайын, был проект тормошҡа ашырылмай ҡалған. Ахырҙа ҡаҙаҡ яҙмаһын Үҙәк хөкүмәт бойороғо менән 1950-се йылдарҙа уҡ эшләнгән ҡытай латиницаһы варианты булған [[пиньинь]] нигеҙендәге латиницаға күсереү ҡарар ителгән<ref>{{книга|автор=Minglang Zhou|заглавие=Multilingualism in China: the politics of writing reforms for minority languages 1949-2002|ссылка=https://books.google.ru/books?id=joE5ZASNCGYC&dq=multilingualism%20in%20china&source=gbs_similarbooks|место=Berlin|издательство=Mouton de Gruyter|год=2003|isbn=3-11-017896-6}}</ref>. {| class=standard cellpadding=5 style="font-size: 1.5em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style=«width:3em;» |A a | style=«width:3em;» |B b | style=«width:3em;» |D d | style=«width:3em;» |E e | style=«width:3em;» |Ê ê | style=«width:3em;» |Ə ə | style=«width:3em;» |F f | style=«width:3em;» |G g | style=«width:3em;» |Ƣ ƣ | style=«width:3em;» |H h | style=«width:3em;» |Ⱨ ⱨ |- | style=«width:3em;» |I i | style=«width:3em;» |J j | style=«width:3em;» |K k | style=«width:3em;» |Ⱪ ⱪ | style=«width:3em;» |L l | style=«width:3em;» |M m | style=«width:3em;» |N n | style=«width:3em;» |Ng ng | style=«width:3em;» |O o | style=«width:3em;» |Ɵ ɵ | style=«width:3em;» |P p |- | style=«width:3em;» |Q q | style=«width:3em;» |R r | style=«width:3em;» |S s | style=«width:3em;» |T t | style=«width:3em;» |U u | style=«width:3em;» |Ü ü | style=«width:3em;» |V v | style=«width:3em;» |W w | style=«width:3em;» |X x | style=«width:3em;» |Y y | style=«width:3em;» |Z z |} Был алфавит рәсми рәүештә 1964—84 йй. ҡулланылған һәм тергеҙелгән ғәрәп алфавитына урынын биргән. Әммә әлеге көндә лә фәндә, технология өлкәһендә, документтар һәм материалдарҙа ла ҡулланыла. == Хәҙерге заманда яҙыу реформалау проекттары == [[1990]]-сы йылдар башында яҙманы реформалауҙың төрлө варианттары тәҡдим ителгән: # кириллица алфавитынан ҡаҙаҡ телендә булмаған [[фонема]]ларҙы (Ё, Һ, Ц, Ч, Щ, Ъ, Ь, Э) аңлатҡан хәрефтәрҙе алып ташлау, һәм ҡаҙаҡ һәм рус орфографияһы принциптарын бер үк ваҡытта ҡулланыуҙан баш тартыу һәм морфо-фонематик принципҡа эҙмә-эҙлекле күсеү, /w/ фонемаһы Ў хәрефен индереү һәм, шуға ярашлы, төп ҡаҙаҡ (һәм ассимилляцияланған ғәрәп-фарсы) һүҙҙәрендә У хәрефе урынына ҮЎ, ҰЎ, ЫЎ, ІЎ {{comment|ойоштормалар|сочетания}}ын (ҡарағалпаҡ орфографияһындағы һымаҡ), күпселек осраҡтарҙа И хәрефе урынына ІЙ, ЫЙ ойоштормаларын ҡулланыу; # латиницаға күсеү менән бер үк ваҡытта, йә үрҙә күрһәтелгән яңы орфографик принциптарҙы ҡулланып, йә һуғыштан алдағы латиницаға тулыһынса йә өлөшләтә кире ҡайтыу (ҡабул ителмәгән татар алфавитындағы кеүек), йә төрөк алфавитына нигеҙләнгән латиницаға (ҡырым татар, гагауз, «селтәрҙәге татар» һәм әзербайжан алавиттарында һымаҡ), йә инглиз алфавитына (үзбәк телендәге һымаҡ) таяныу, йә үҙ алфавитын (төркмән телендәге һымаҡ) төҙөү; # Байтурсынов {{comment|үҙгәрткән|модификациялаған}} ғәрәп яҙмаһын {{comment|тергеҙеү|реставрация}}; # Орхон-йәнәсәй яҙмаһын {{comment|яңыртыу|возрождение}}. Ахырҙа реформа буйынса бөтә {{comment|бәхәстәр|дискуссиялар}} һайлау алдына ҡуйған: йә кириллицаны үҙгәрешһеҙ ҡалдырыу, йә латиницаға күсеү. 2007 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы МОН-ының фән Комитеты эшсе төркөмө тарафынан «Ҡаҙаҡ яҙмаһының латин графикаһына күсеүе тураһында» тигән алғы предварительная аналитик {{comment|белешмә|справка}} әҙерләнгән<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30112600#pos=4;-98 Предварительная аналитическая справка «О переходе казахской письменности на латинскую графику» (Рабочая группа Комитета науки МОН РК, 2007)]</ref>. == 2017 йылда ҡаҙаҡ теленең алфавитын кириллицанан  латин графикаһына күсереү == {{Главная|Перевод алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику}} [[2017 йыл]]дың 12 апрелендә Ҡаҙағстан Республикаһы президенты [[Нурсолтан Назарбаев]], ғалимдар һәм йәмәғәтселектең бөтә вәкилдәре менән тығыҙ бәйләнештә, 2017 йылдың аҙағына яңы ҡаҙаҡ алфавиты һәм графикаһының берҙәм стандартын ҡабул итеү кәрәклеген билдәләне, шуның менән кириллицанан баш тартыуҙың һәм латиницаны ҡулланыуға күсеүҙең әүҙем фазаһын {{comment|башлап ебәрҙе|инициировал}}. <!-- Излишние подробности переместить в статью [[Перевод алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику]] --><!-- Президент, 2012 йылдың декабренән үк «Стратегия-2050» иғлан ителеүен, һәм уға ярашлы, 2025 йылдан латин алфавитына күсеү ҡаралғанлығын иҫкә төшөрҙө, ул саҡта инде тормоштоң бөтә өлкәләрендә лә, шул иҫәптән эштәр башҡарыуҙа ла, киң мәғлүмәт сараларында ла, дәреслектәрҙә лә, латин шрифты ҡулланыласаҡ. Бының өсөн * 2017 йылдың аҙағына саҡлы уҡ, ғалимдар һәм киң йәмәғәтселек ярҙамы менән, яңы графикалағы ҡаҙаҡ алфавитының берҙәм стандарт вариантын ҡабул итеү кәрәк, <ref>[http://www.ng.ru/cis/2017-07-27/5_7039_kazahstan.html Турецкий алфавит станет казахским. Астана выходит из российского информационного поля] // НГ, 27.07.2017</ref>; * 2018 йылдан башлап яңы алфавитты уҡытырлыҡ һәм мәктәп дәреслектәрен булдырырлыҡ милли кадрҙарҙы әҙерләү башланырға тейеш; * шуның өсөн яҡын ике йыл эсендә тейешле ойоштороу һәм методик эштәрҙе яҡшыртыу кәрәк; * 2025 йылға саҡлы (кириллица һәм латиница йәнәш ҡулланыласағын иҫкә төшөрәйек) күсеү периоды («адаптация периоды»)<ref name="Латиница">[http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/press_conferences/statya-glavy-gosudarstva-vzglyad-v-budushchee-modernizaciya-obshchestvennogo-soznaniya Статья Главы государства «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания»] // akorda.kz</ref> --> === 2017 йылғы латиницаның тәүге версияһы === [[2017 йыл]]дың 11 сентябрендә латиница нигеҙендә эшләнгән яңы алфавит проекты тәҡдим ителгән<ref>[https://vlast.kz/obsshestvo/24755-glavnoe-ne-toropitsa-kazahskij-alfavit-na-latinice-prezentovan-v-parlamente.html Главное не торопиться: казахский алфавит на латинице презентован в парламенте]</ref><ref>[http://www.zakon.kz/4877319-kakim-budet-novyy-kazahskiy-alfavit.html Каким будет новый казахский алфавит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328231106/https://www.zakon.kz/4877319-kakim-budet-novyy-kazahskiy-alfavit.html |date=2019-03-28 }}</ref>. Проект алфавита насчитывал 25 букв и 8 [[диграф]]ов: '''A a, Ae ae, B b, C c, Ch ch, D d, E e, F f, G g, Gh gh, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ng ng, O o, Oe oe, P p, Q q, R r, S s, Sh sh, T t, U u, Ue ue, V v, W w, Y y, Z z, Zh zh'''. === 2017 йылдың 26 октябре указы === [[Файл:2017_Kazakh_Latin_Alphabet.png|thumb|250px|Алфавит казахского языка на латинской графике в версии 2017 й. 26 октябрь версияһында ҡаҙаҡ теленең латин графикаһына таянған]] 2017 йылдың 26 октябрендә Нурсолтан Назарбаев «О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику» тигән 569-сы һанлы указға ҡул ҡуйған<ref name="decree" />. Был Указға өҫтәмә итеп ҡаҙаҡ теленең латин графикаһына таянған раҫланған варианты ла булманы<ref name="alphabet20171026">[http://www.akorda.kz/upload/media/files/d9bc81021d59a7eaa9835fdae9069532.docx Алфавит казахского языка, основанный на латинской графике]. (2017-10-26) DOCX-документ</ref>. 19 февраля 2018 года в этот указ были внесены изменения<ref name="decree2" /> в части приложения<ref name="alphabet20180219" /> к нему. Согласно указу не только был утверждён алфавит казахского языка, основанный на латинской графике, но также правительству Республики Казахстан было поручено образовать Национальную комиссию по переводу алфавита казахского языка на латинскую графику для того, чтобы обеспечить поэтапный перевод алфавита казахского языка на латинскую графику до 2025 года<ref name="decree" />. К 2022 году начнётся преподавание на латинице в школах с первого класса. == Ҡаҙаҡ алфавитының латиница менән транслитерацияһы == {{main|Транслитерация казахского алфавита латиницей}} {| class="standard collapsible collapsed" style="font-family:Microsoft Sans Serif; text-align:center" !colspan="5"| Сравнительная таблица систем транслитерации казахского алфавита на кирилловской графике латиницей |- !Кириллица!!Латиница<br>ГОСТ (А)!!Латиница<br>QazAqparat¹!! ALA-LC<br>1997 !! BGN/PCGN<br>1979 |- | А а || A a || A a || A a || A a |- | Ә ә || A̋ a̋ || Ä ä || Ӑ ӑ || Ä ä |- | Б б || B b || B b || B b || B b |- | В в || V v || V v || V v || V v |- | Г г || G g || G g || G g || G g |- | Ғ ғ || Ġ ġ || Ğ ğ || Gh gh || Gh gh |- | Д д || D d || D d || D d || D d |- | Е е || E e || E e || E e || E e |- | Ё ё || Ë ë || Yo yo || Ëë ||Yo yo |- | Ж ж || Ž ž || J j || Zh zh || Zh zh |- | З з || Z z || Z z || Z z || Z z |- | И и || I i || Ï ï || I i || Ī ī |- | Й й || J j || Y y (Ý ý) || Ĭ ĭ || Y y |- | К к || K k || K k || K k || K k |- | Қ қ || K̦ k̦ || Q q || Q q || Q q |- | Л л || L l || L l || L l || L l |- | М м || M m || M m || M m || M m |- | Н н || N n || N n || N n || N n |- | Ң ң || N̦ n̦ || Ñ ñ || N͡G n͡g || Ng ng |- | О о || O o || O o || O o || O o |- | Ө ө || Ô ô || Ö ö || Ȯ ȯ || Ö ö |- | П п || P p || P p || P p || P p |- | Р р || R r || R r || R r || R r |- | С с || S s || S s || S s || S s |- | Т т || T t || T t || T t || T t |- | У у || U u || W w || U u || Ū ū |- | Ұ ұ || U̇ u̇ || U u || Ū ū || U u |- | Ү ү || Ù ù || Ü ü || U̇ u̇ || Ü ü |- | Ф ф || F f || F f || F f || F f |- | Х х || H h || X x || Kh kh || Kh kh |- | Һ һ || Ḥ ḥ || H h || Ḣ ḣ || H h |- | Ц ц || C c || C c || T͡S t͡s || Ts ts |- | Ч ч || Č č || Ç ç || Ch ch || Ch ch |- | Ш ш || Š š || Ş ş || Sh sh|| Sh sh |- | Щ щ || Ŝ ŝ || Şş şş || Shch shch || Shch shch |- | Ъ ъ || ʺ || (ʺ) || ʺ || ʺ |- | Ы ы || Y y || I ı || Y y || Ɨ ɨ |- | І і || Ì ì || İ i || Ī ī || I i |- | Ь ь || ʹ || (ʹ) || ʹ || ʹ |- | Э э || È è || E e (É é) || Ė ė || Ė ė |- | Ю ю || Û û || Yu yu || I͡U i͡u || Yu yu |- | Я я || Â â || Ya ya || I͡A i͡a || Ya ya |- |colspan="5" align="left"| '''Примечания:'''<br> <small> ¹ Факультативные символы в круглых скобках предназначены для взаимно-обратной (более строгой) транслитерации. </small> |} === Дәүләт стандарты буйынса латиница ГОСТ === Действующим в Республике Казахстан [[межгосударственные стандарты|межгосударственным стандартом]] [[ГОСТ]] 7.79-2000, являющимся аутентичным текстом [[ISO 9]]:1995, предусматривается транслитерация по системам '''А''' (диакритики)<ref group="~">Система А — строгая транслитерация, когда каждой букве расширенной кириллицы соответствует только один знак расширенной латиницы или спецсимвол. Иначе называется научной транслитерацией.</ref> и '''Б''' (буквосочетания). В стандарте имелось указание: {{начало цитаты}}Системы транслитерации с использованием буквосочетаний для неславянских языков должны быть установлены отдельными (национальными) стандартами. {{конец цитаты|источник=''ГОСТ 7.79-2000''}} Однако в Казахстане так и не был принят соответствующий национальный стандарт по правилам транслитерации казахского кирилловского письма буквами латинского алфавита с использованием буквосочетаний (система '''Б'''). Әммә тейешле ҡағиҙәләр буйынса түгел, архангельск һәм ҡаҙағстан латин алфавиты хәрефтәре менән яҙып башҡорттарҙа ҡулланылған ҡаҙаҡ милли стандарттары ҡабул ителгән буквосочетание (системаһы '''Б.'''). === QazAqparat латиницаһы === С 2004 года государственное информационное агентство «QazAqparat», для обеспечения понимания зарубежной диаспорой новостных лент, впервые ввело систему [[транслитерация|транслитерации]] казахской кириллицы на латиницу на основе проекта [[Кайдаров Абдуали Туганбаевич|Абдуали Кайдара]], который в свою очередь основывался на проекте [[Общий тюркский алфавит|ОТА]]. Использована номенклатура символов имеющихся в [[Турецкий алфавит|турецкой]] [[кодовая страница|кодовой странице]] [[Windows-1254]] ([[ISO 8859-9]]). В настоящее время широко используется интернет-ресурсами государственных учреждений и организаций. == Ҡаҙаҡ-рус ғәмәли практик транскрипция == {{main|Казахско-русская практическая транскрипция}} {{начало цитаты}}В зависимости от наличия фонетических изменений в казахских топонимах, адаптированных русским языком, можно выделить четыре группы: # Первая группа включает топонимы, адаптированные без изменений звукового облика. В эту группу входят топонимы, которые не содержат специфических звуков и поэтому не представляют трудностей для русскоговорящего при произношении и передаче на письме, то есть это казахские географические названия, структура и состав которых позволяет речевому аппарату русскоязычного человека легко воспроизводить их. Например, ''Атырау'', ''Арал'', ''Абай'', ''Атбасар'' и т. д. # Вторая группа включает топонимы, претерпевшие в процессе адаптации трансформацию фонетического облика. Эта группа представлена названиями, которые содержат в своем составе свойственные только казахскому языку звуки, что обусловливает такой фонетический процесс, как субституция звуков и соответственно их письменная фиксация теми графемами, которые имеются в арсенале русского языка. Например, ''Каскелен'' (Қаскелен), ''Алга'' (Алға), ''Шугыла'' (Шұғыла), ''Чаганак'' (Шығанақ), ''Ачисай'' (Ащысай), ''Мангистау'' (Манғыстау), ''Алтынчаганак'' (Алтыншығанак) и т. д. # Третья группа представляет топонимы, которые подверглись значительным изменениям, тем самым, в искаженной форме функционировали / функционируют в русском языке. Например, ''Курюк'' (Құрық), ''Чердояк'' (Шірікаяқ), ''Челкар'' (Шалқар), ''Буконь'' (Бөкен), ''Икаша'' (Екіаша), ''Бурли'' (Бөрілі) и т. д. {{конец цитаты|источник=''Мадиева Г.Б., Акшолакова А.Ж.'' «Казахские онимы в русской речи: адаптация казахских гласных в составе топонимов»<ref>[http://group-global.org/ru/publication/27598-kazahskie-onimy-v-russkoy-rechi-adaptaciya-kazahskih-glasnyh-v-sostave-toponimov Казахские онимы в русской речи: адаптация казахских гласных в составе топонимов.]</ref>}} {| class="standard collapsible collapsed" style="font-family:Microsoft Sans Serif; text-align:left" !colspan="2" align="center"| Правила казахско-русской практической транскрипции<ref>[https://rosreestr.ru/upload/Doc/21-upr/instrukcii/33%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf Инструкция по передаче географических названий Казахской ССР. М., 1971.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003022551/https://rosreestr.ru/upload/Doc/21-upr/instrukcii/33%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf |date=2015-10-03 }}</ref> |- ! style="text-align:center" |Казахская<br>кириллица !!Русская<br>кириллица |- | А а || '''а''' |- | Ә ә || '''а''' |- | Б б || '''б''' |- | В в || в казахских словах не встречается |- | Г г || '''г''' |- | Ғ ғ || '''г''' |- | Д д || '''д''' |- | Е е || '''е''' |- | Ё ё || в казахских словах не встречается |- | Ж ж || '''ж''' (в некоторых случаях традиционно '''дж''') |- | З з || '''з''' |- | И и || '''и''' (традиционно: ш''и'' → '''ший''') |- | Й й || '''й''' |- | К к || '''к''' |- | Қ қ || '''к''' (традиционно: қаза''қ'' → '''казах''') |- | Л л || '''л''' ('''ль''' в конце слова и перед согласными в словах с гласными переднего ряда көл → '''коль''') |- | М м || '''м''' |- | Н н || '''н''' |- | Ң ң || '''н''' |- | О о || '''о''' |- | Ө ө || '''о''' |- | П п || '''п''' |- | Р р || '''р''' |- | С с || '''с''' |- | Т т || '''т''' |- | У у || '''у''' |- | Ұ ұ || '''у''' |- | Ү ү || '''у''' |- | Ф ф || в казахских словах не встречается |- | Х х || '''х''' |- | Һ һ || '''х''' |- | Ц ц || в казахских словах не встречается |- | Ч ч || в казахских словах не встречается |- | Ш ш || '''ш''' (в некоторых случаях традиционно '''ч''' Қара''ш''ығанақ → '''Карачаганак''') |- | Щ щ || '''щ''' (в некоторых случаях традиционно '''ч''': А''щ''ысай → '''Ачисай''') |- | Ъ ъ || в казахских словах не встречается |- | Ы ы || '''ы''' (опускается после ''ау''; традиционно '''у''' в последнем слоге: құд''ы''қ → '''кудук''') |- | І і || '''и''' (опускается после ''әу, еу'') |- | Ь ь || в казахских словах не встречается |- | Э э || в казахских словах не встречается |- | Ю ю || '''ю''' |- | Я я || '''я''' |- |colspan="2"| |} == Миҫал == '''Статья 1''' «[[Всеобщая декларация прав человека|Всеобщей декларации прав человека]]»: {| class="wikitable" style="font-family:Microsoft Sans Serif;" |- | width="14%" |Реформированный<br>[[арабский алфавит]]<br>с 1912 г. | align="right" | {{kk-Arab|بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە {{nobr|قادىر-قاسيەتى}} مەن قۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى۔ ادامدارعا {{nobr|اقىل-پاراسات}}، {{nobr|ار-وجدان}} بەرىلگەن، سوندىقتان ولار {{nobr|ٴبىر-بىرىمەن}} تۋىستىق، باۋىرمالدىق {{nobr|قارىم-قاتىناس}} جاساۋلارى ٴتيىس۔}} |- | Латиница [[Яналиф]]<ref group="~" name="softsign" /><br>1929—40 гг.<br>по версии 1929 г. | Barlьq adamdar tьvmьsьnan azat çəne {{nobr|qadir-qasijeti}} men quqьqtarь teꞑ bolьp dynijege keledi. Adamdarƣa {{nobr|aqьl-parasat}}, {{nobr|ar-oçdan}} berilgen, sondьqtan olar {{nobr|bir-birimen}} tьvьstьq, bavьrmaldьq qarьm-qatьnas çasavlarь tijis. |- | Латиница [[Яналиф]]<ref group="~" name="softsign" /><br>1929—40 гг.<br>по версии 1938 г. | Barlьq adamdar tumьsьnan azat çəne {{nobr|qadjr-qasietj}} men qūqьqtarь teꞑ bolьp dyniege keledj. Adamdarƣa {{nobr|aqьl-parasat}}, {{nobr|ar-oçdan}} berjlgen, sondьqtan olar {{nobr|bjr-bjrjmen}} tuьstьq, bauьrmaldьq qarьm-qatьnas çasaularь tijs. |- | [[Кириллица]]<br>с 1940 г. | Барлық адамдар тумысынан азат және {{nobr|қадір-қасиеті}} мен құқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға {{nobr|ақыл-парасат}}, {{nobr|ар-ождан}} берілген, сондықтан олар {{nobr|бір-бірімен}} туыстық, бауырмалдық {{nobr|қарым-қатынас}} жасаулары тиіс. |- | Латиница пиньинь<br>1964—84 гг. | Barleⱪ adamdar tewmesenan azat jənê {{nobr|ⱪadir-ⱪasiyêti}} mên ⱪuⱪeⱪtare têng bolep düniyêgê kêlêdi. Adamdarƣa {{nobr|aⱪel-parasat}}, {{nobr|ar-ojdan}} bêrilgên, sondeⱪtan olar {{nobr|bir-birimên}} tewesteⱪ, bawermaldeⱪ {{nobr|ⱪarem-ⱪatenas}} jasawlare tiyis. |- | Латиница<br>ГОСТ(А) | Barlyķ adamdar tumysynan azat ža̋ne {{nobr|ķadìr-ķasietì}} men ķu̇ķyķtary teņ bolyp dùniege keledì. Adamdarġa {{nobr|aķyl-parasat}}, {{nobr|ar-oždan}} berìlgen, sondyķtan olar {{nobr|bìr-bìrìmen}} tuystyķ, bauyrmaldyķ {{nobr| ķarym-ķatynas}} žasaulary tiìs. |- | Латиница<br>QazAqparat | Barlıq adamdar twmısınan azat jäne {{nobr|qadir-qasïeti}} men quqıqtarı teñ bolıp dünïege keledi. Adamdarğa {{nobr|aqıl-parasat}}, {{nobr|ar-ojdan}} berilgen, sondıqtan olar {{nobr|bir-birimen}} twıstıq, bawırmaldıq {{nobr|qarım-qatınas}} jasawları tïis. |- | Латиница<br>2017 г. | Barlyq adamdar tyʼmysynan azat jaʼne {{nobr|qadіr-qasiʼetі}} men quqyqtary tenʼ bolyp duʼniʼege keledі. Adamdargʼa {{nobr|aqyl-parasat}}, {{nobr|ar-ojdan}} berіlgen, sondyqtan olar {{nobr|bіr-bіrіmen}} tyʼystyq, bayʼyrmaldyq {{nobr|qarym-qatynas}} jasayʼlary tiʼіs. |- | Латиница<br>с 2018 г. | Barlyq adamdar týmysynan azat jáne {{nobr|qadіr-qasıetі}} men quqyqtary teń bolyp dúnıege keledі. Adamdarǵa {{nobr|aqyl-parasat}}, {{nobr|ar-ojdan}} berіlgen, sondyqtan olar {{nobr|bіr-bіrіmen}} týystyq, baýyrmaldyq {{nobr|qarym-qatynas}} jasaýlary tıіs. |- | Русский перевод | Все люди рождаются свободными и равными в своём достоинстве и правах. Они наделены разумом и совестью и должны поступать в отношении друг друга в духе братства. |} == Иҫкәрмәлһр == ;Комментарии {{иҫкәрмәләр|2|group="~"}} ;Источники {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://transliteration.eki.ee/pdf/Kazakh.pdf Транслитерация неславянской письменности: Казахский (pdf-документ)]{{ref-en}} * [http://www.loc.gov/catdir/cpso/romanization/nonslav.pdf ALA-LC Romanization Tables. Non-Slavic Languages (in Cyrillic Script)]{{ref-en}} * [http://www.inform.kz/qaz Новости QazAqparat на латинице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501213133/http://www.inform.kz/qaz |date=2018-05-01 }}{{ref-kk}} {{Казахи}} {{Тюркская письменность}} [[Категория:Кириллик алфавиттар]] [[Категория:Төрки халыҡтары яҙыуҙары]] [[Категория:Письменности на основе арабского алфавита]] [[Категория:Казахский алфавит]] [[Категория:Алфавиты на основе латинского]] [[Категория:Языки Казахстана]] n5vlmeeuqjz7jd9uuet8kcknjgad9w5 Ҡырһа 0 139308 1296517 1253286 2026-05-11T23:02:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296517 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡырһа}} {{ТП-Рәсәй| Ҡырһа|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ҡырһа |төп исеме = {{lang-ru|Кирса}} |ил = |герб = Coat_of_Arms_of_Verkhneuralsk_(Chelyabinsk_oblast).png |флаг = Flag_of_Verkhneuralsk_(Chelyabinsk_oblast).png |герб киңлеге = 180px |флаг киңлеге = | lat_deg = 53.636895 | lon_deg = 58.938026 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = source:yandexmaps |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Верхнеурал районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Ҡырһа |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 937 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[урыҫтар]] (76%),[[башҡорттар]] (14 %), [[ҡаҙаҡтар]](3%) |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 457694 |почта индекстары = | коды = 35143 |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ҡырһа''' ({{lang-ru|Кирса}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Верхнеурал районы]]ндағы ауыл, [[Ҡырһа ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 937 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 431 ир-ат һәм 506 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Моисеева Светлана Алексеевна]] (19.12.[[1968 йыл|1968]]) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Екатеринбург]]тағы [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал федераль университеты]]ның, фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр.<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/104504/ МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/kac.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023071127/http://old.toposural.ru/html/kac.htm |date=2021-10-23 }} * [http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kirsinskoe-selskoe-poselenie&id=7976 Кирсинское сельское поселение] [[Категория:Верхнеурал районы тораҡ пункттары]] i0940drnh9k8hl5aaw2v43it8suh2kl Һаҡал 0 140353 1296560 1287096 2026-05-12T03:01:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296560 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һаҡал''' — биттең аҫы өлөшөндәге төктәр. Ир-аттың [[икенсел енси билдә]]һе, ул [[тестостерон]] күләменә бәйле. == Тарихы == [[Изображение:Борода (БЭАН).png|thumb|справа|255px|<center>Мысырҙарҙың һаҡал һәм сәс ҡырҡыуы <br> <small>(Библия энциклопедияһынан һүрәт)</small></center>]] Боронғо [[Мысыр]]ҙа барлыҡ ир-ат һаҡалын ҡырҡып йөрөгән. Бары [[фирғәүен]] генә ерҙәргә хужа икәне билдәһе итеп һаҡал йөрөткән. Әммә уның һаҡалы яһалма булған. Уны ла, парик кеүек үк, йөндән, ҡырҡылған сәстәрҙән алтын ептәр ҡушып яһағандар һәм еп менән бәйләп ҡуйғандар. Уны төрлөсә итеп борғолап ҡуя алғандар, мәгәр йышыраҡ бесәй ҡойроғо кеүегерәк итеп өҫкә ҡаратып бөгөп ҡуйғандар<ref>Вики: [[Костюм Древнего Египта#Причёски|Костюм Древнего Египта]]</ref>. [[Александр Македонский]] һалдаттарына, алыш ваҡытында дошмандар һаҡалдарына йәбешмәһен өсөн, һаҡалдарын ҡырырға бойороҡ биргән. [[Рим империяһы]]нда һаҡал ҡырыу һәм ҡыҫҡа итеп ҡырҡылған сәс цивилизациялылыҡ , римлеләрҙең «ҡырағай» халыҡтарҙан айырып торған билдәһе һаналған. Был ғәҙәтте император [[Адриан]] индергән. [[Фидель Кастро]] етәкселегендә Батистаға ҡаршы баш күтәргән кубалыларҙың ҡушаматы «барбудос» — "һаҡалтайҙар" булған. == Һаҡал православиела == Грек православ сиркәүе диндарҙары өсөн һаҡал йөрөтөү мотлаҡ булған. <ref>[http://www.ortho-hetero.ru/index.php/tradition/1229 Решение Константинопольского синода 1054 года]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=97IWAAAAQAAJ&dq=Acta%20et%20scripta%2C%20quae%20de%20controversiis%20Ecclesiae%20Graecae%20et%20Latinae%20saeculo%20undecimo%20composita%20extant&pg=PR1#v=onepage&q&f=false Acta et scripta, quae de controversiis Ecclesiae Graecae et Latinae saeculo undecimo composita extant. Ed. Dr. Cornelius Will. Lipsiae, 1861. С.155-168]</ref>}} Христиандарҙың мотлаҡ һаҡал йөрөтөргә тейешлеген күп кенә православ руханиҙары һәм яҙыусылар ҙа яҙған<ref>[http://ezotera.ariom.ru/2007/01/21/brado.html О брадобритии от святых отцов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510170637/http://ezotera.ariom.ru/2007/01/21/brado.html |date=2013-05-10 }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://krotov.info/acts/17/lyzlov/boroda.html Выписки из священного писания и предания о богопротивном и законопреступном брадобритии и главострижении.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702034911/http://krotov.info/acts/17/lyzlov/boroda.html |date=2013-07-02 }}</ref>. Русь сиркәүе башында грек митрополиттары торған, уларҙы Константинополь патриархы тәғәйенләй торған булған. Шуға күрә урыҫтар грек дини инаныстарын, шул иҫәптән һаҡал йөрөтөүҙе лә, ҡабул иткән . Рәсәйҙә һаҡал йөрөтөү ҡанунлаштырылған, гаждан һәм сиркәү ҡағиҙәләрендә раҫланған һәм һаҡланып килгән. Һаҡал-мыйыҡты ҡырған өсөн бик юғары штраф  — 12 һум — ҡаралған, ул кеше үлтергән өсөн штрафтан 3 тапҡырға ғына кәм булған. Ҡырҡа үҙгәреш — һаҡалды мотлаҡ ҡырыуҙы [[Пётр I]] 1699 йылда индергән. Был башта халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. 1705 йылдың 16 ғинуарында руханиҙарға түләүһеҙ, башҡаларға түләп һаҡал йөрөтөргә рөхсәт биргән бойроҡ сыҡҡан. Түләгәндәргә махсус бона - һаҡал тамғаһы бирелгән. Социаль ҡатламына ҡарап, төрлө хаҡ ҡуйылған: 60, 100 һәм 30 һум<ref>[http://bibliofika.ru/book.php?book=184 Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание первое. Том IV. С 1700 по 1712.; 1830 № 2015 стр. 282] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927073316/http://bibliofika.ru/book.php?book=184 |date=2013-09-27 }}</ref>. Пётр ҡала кешеләре араһында һаҡал йөрөтөүҙе тулыһынса бөтөрөргә тырышҡан, шуға күрә рөхсәт тиҙҙән юҡҡа сығарылған. 1713 йылдың 17 декабрендә һаҡалды, урыҫ милли кейемен, итеген кейеүҙ һәм һатыу тулыһынса тыйыла <ref>Сам указ не сохранился, но на него есть указание в указе №2874 от {{сс3|29.12.1714}} года</ref> ; указом от 1714 йылдың 29 декабрендә тыңламағандарҙы ҡамсылау һәм каторгаға ебәреү тураһында указ сыға <ref name="указ Петра I 29 декабря (9 января) 1714">{{cite web|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book9813/#page/138/mode/1up|title=2874.— Декабря 29. Именный объявленный изъ Сената. — О неторгованiи Русскимъ платьемъ и сапогами и о не ношенiи таковаго платья и бородъ}}{{сс3|29.12.1714}} года</ref><ref>[http://bibliofika.ru/book.php?book=185 Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание первое. Том V. С 1713 по 1719.; 1830 № 2874 стр. 137] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927073318/http://bibliofika.ru/book.php?book=185 |date=2013-09-27 }}</ref>. Был йәһәттән ташлама старообрядтарға ғына яһалған, улар йылына һаҡал өсөн 50 рһум түләргә тейеш булған, кейем төрҙәре тик указдағыса ғына булырға тейеш булған. Старообряд кешеһе икенсе кейемдә кеше араһында күренһә — 50 һум штраф һалынған<ref>[http://bibliofika.ru/book.php?book=186 Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание первое. Том VI. С 1720 по 1723.; 1830 № 3944 стр. 641] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927073232/http://bibliofika.ru/book.php?book=186 |date=2013-09-27 }}</ref><ref>[http://starajavera.narod.ru/ukazPetra.html Выписки из указов Петра I-го относящихся к расколу, с приложением выписок из исторических сочинений.]</ref>. Уларға һаҡал өсөн түләнгәне тураһында баҡыр тамға бирелгән, быны кейемдәренә тегергә тейеш булғандар. Старообряд ҡатын-ҡыҙы мөгөҙлө баш кейеме йөрөтөргә тейеш булған<ref>[http://bibliofika.ru/book.php?book=187 Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание первое. Том VII. С 1724 по 1727.; 1830 № 4596 стр. 368] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927073234/http://bibliofika.ru/book.php?book=187 |date=2013-09-27 }}</ref>. XVIIбыуат уртаһынан XVIII быуатта һаҡал йөрөтөүҙе бөтөрөү барғанлыҡтан, һаҡал йөрөтөү мотлаҡлығы тураһындағы христиан китаптары баҫтырылмай с этой целью христианские сочинения, в которых говорилось об обязательном брадоношении, не печатали. Например, совсем не печатали с "Сборник правил Православной церкви" һаҡал ҡырыуҙы тыйған 47-се бүлекһеҙ сыға <ref>[http://www.knigafund.ru/books/25613/read Кормчая 1778 г. («Екатерининское» издание.) Том 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928035235/http://www.knigafund.ru/books/25613/read |date=2013-09-28 }}</ref>. Идеологик көрсөктән сығыр өсөн дәүләт эшмәкәре, граф Сергей Семёнович Уваров 1833 йылда «рәсми ҡәүем» теорияһын уйлап сығара.Ошо идеяны яҡлап, славянофилдар урыҫ кейеме кейеүгә һәм һаҡал йөрөтөүгә ҡайтҡан. Хөкүмәт славянофилдарға кире ҡарашта була: ҡайһы берәүҙәрен Петропавловский ҡәлғәһендә лә ултыртып сығаралар. Славянофилдарҙың гәзит һәм журналдарын сығарып булмай <ref>[http://wordweb.ru/andreev/96.htm Теория «официальной народности». Славянофилы и западники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927112833/http://wordweb.ru/andreev/96.htm |date=2013-09-27 }}</ref>. Мәгәр православ һәм милли тамырҙарға ҡайтыу идеяһын яҡлаусылар арта бара . Ике император - [[Александр III]] һәм [[Николай II]] үҙҙәре лә һаҡал йөрөтә. == Һаҡал диндә == [[Файл:Evstafiev-old-believers-oregon-usa.jpg|мини|Старообряд вәкилдәре.Вудберн (Орегон штаты)]] === Католиктарҙа === [[Католик сиркәүе]]ндә руханиҙарға һаҡаллды иркен үҫтермәҫкә ҡушылған: am barbam nec nec nutriat Clericus. Был бойороҡ төрлө осорҙа төрлөсә аңланыла. Ғәмәлдә, бик күп папалар һуңғы урта быуаттарҙа ла, унан һуң да ҡуйы һаҡал йөрөткән (Юлий II, Климент VII, Павел III, Юлий III, Марцелл II, Павел IV, Пий IV, Пий V). Сиркәү унияһында һаҡал ҡырҡыу ҡағиҙәләре бер ҡасан да эшләмәй. === Йәһүдилектә=== Тәурат (Танах) йәһүдиҙәргә һаҡалды ҡырғыс менән ҡырырға ғына рөхсәт ителмәй: Ҡырылған һаҡал ғиффәтлелекте боҙоу тип һанала (2 Цар.10:4-6, 1 Пар.19:4-6 и др.). Шул уҡ ваҡытта һаҡалды ҡайсы менән ҡырҡыу тыйылмай. Тыйыуҙың сәбәбен асыҡ түгел, бәлки боронғо донъяла һаҡал стиле этник маркер булып торғандыр. Хәҙер таралған каббала буйынса тыйыу мистик мәғәнәгә эйә тип аңлатыла. Билдәле каббаласы Рамхаль изге ерҙән - Израилдән ситтә йәшәгәндә һаҡал йөрөтмәгән. Бөгөн һаҡал йөрөтөү общинанан общинаға күрә айырыла. стиленә ҡарай. Мәҫәлән, хәсидтәрҙә һаҡалды ҡырыу общинанан айырылыуға бәрәбәр, ә дин сефарадтар менән литвактар быға артыҡ әһәмиәт бирмәйҙәр. Йәһүдтәрҙең барыһында ла бер уртаҡ йола - динлеһендә лә, динһеҙҙәр араһында ла яҡын кеше вафат булғанда ай буйы ҡырынмайҙар<ref>{{ЭЕЭ|10713|Борода}}</ref>. === Исламда === {{Төп мәҡәлә|Исламда һаҡал}} [[File:Muslim deputies of the State Duma of the second convocation.jpg|thumb|слева|Икенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһының мосолман депутаттары. 1907]] Күпселек [[Ислам]] дин белгестәре фекере буйынса һәр мосолман өсөн һаҡал йөрөтөү мотлаҡ (фарыҙ), ә уны ҡырыу [[харам]] <ref>{{книга|заглавие=Аль Мавсуатуль Фикхийятуль Кувейтийя: 35/225-226|место=Кувейт|год=1408/1988}}</ref>. Мосолмандарға бер йоҙроҡ оҙонлоғонда һаҡал йөрөтөргә кәңәш ителә <ref>{{книга|автор=Аз-Зухайли В.|заглавие=Аль-фикх аль-ислами ва адиллятух: В 11 т.|том=4|страницы=2659}}</ref>. Мыйыҡты ҡырҡыу һәм һаҡал үҫтереү - ғәйре тәбиғи ғәмәл ([[фитра]])<ref>{{книга|автор=Ат-Тирмизи М.|цитата=«К «фитре» относится следующее: стрижка усов, отпускание бороды, чистка зубов палочкой «мисвак», промывание носа, обрезка ногтей, промывание меж пальцев, выщипывание волос под мышками, стрижка волос на лобке, подмывание водой и обрезание»|часть=Хадис № 2762|заглавие=Сунан ат-тирмизи|страницы=776}}</ref>. Риүәйәт ителеүенсә, [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)]] ваҡытында һаҡал һәм мыйыҡ йөрөтөү мосолмандарҙың үҙенсәлеге булып, [[Зороастризм]]дың утҡа табыныусыларынан айырып торған сифат булған <ref>{{книга|автор=Ат-Тирмизи М.|часть=Хадис № 2768|заглавие=Сунан ат-тирмизи|страницы=776}}</ref><ref>{{книга|автор=ан-Навави Я.|заглавие= Сахих муслим би шарх ан-навави|том=2. Ч. 3|страницы=146, 147}}</ref>. Ислам ғөләмәләре һаҡалын ҡырған ирҙәр ҡатындарға оҡшаш була тип һанай<ref>{{книга|автор=[[Абу Хамид аль-Газали]]|заглавие=Ихья ‘улюм ад-дин|том=2/257}}</ref>. == Шулай уҡ ҡара== * Мыйыҡ * Бакенбарды * Һаҡал һалымы == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Борода}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Борода на Руси}} * [http://ec-dejavu.ru/p/Publ_Constable_Beard.html Джайлз Констебл. Бороды в истории. Символы, моды, восприятие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505135338/http://ec-dejavu.ru/p/Publ_Constable_Beard.html |date=2021-05-05 }} // Одиссей. Человек в истории. 1994. — М., 1994, с. 165—181 * Фаресов А И. [http://starieknigi.info/Zhurnaly/IV/IV_1904_10_12.pdf История бороды и усов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018212830/http://starieknigi.info/Zhurnaly/IV/IV_1904_10_12.pdf |date=2020-10-18 }}. // [[Исторический вестник]], 1904. Т. 98, № 10. С. 174—212. * {{книга|автор= Томас Гоуинг|заглавие= Борода и философия|оригинал= The Philosophy of Beards|издательство= [[Альпина Паблишер]]|год= 2016|место = М.|серия= |страниц= 126 |isbn= 978-5-9614-5348-5|ref= }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Борода |Викисловарь=борода |Викитека= }} {{внешние ссылки нежелательны}} * [https://web.archive.org/web/20150926015006/https://slovari.yandex.ru/%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/ Борода]{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}} — статья в гуманитарном словаре. * [http://www.svoboda.org/content/transcript/27572002.html «Брить или не брить?» (Борода и маскулинность в современном мире)] из цикла "Археология" на [[Радио «Свобода»]] (аудио, фев 2016) * ''[[Словесник, Илья Мотельевич|И. Словесник]]'' [http://rutube.ru/video/155cab9133bd44234cc60f8d94a9674d/ «Борода»] (видео). [[Категория:Биттәге төктәр]] [[Категория:Ҡырыныу]] [[Категория:Ислам мәҙәниәте]] j8xj7z0ksaftw6i5v43czaqyfxaxkq8 Һағышты 0 143347 1296556 1237895 2026-05-12T02:58:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296556 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һағышты''' ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''Сагишты'')- [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. [[Силәбе]] ҡалаһынан 80-90 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Этимологияһы == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса Һағышты күленең икенсе атамаһы - Мөгөштө ({{lang-ru|Могишты}}). Киң билдәле Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә күлде Могишты тип атай һәм ''Могишты, озеро, Кунашакский район. От распространенного в прошлом у татар и башкир тюркского личного мужского и Могишты'' тигән аңлатма бирә<ref>Шувалов Н.И. Могишты// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Был аңлатма шулай ҙа шик уята, гидроним боронғо башҡорт телендәге "мөгөш" (мөйөш) тигәндән килеп сығыуы ихтимал. [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]]ндағы '''Миңеште''' ({{lang-ru|Миништы}}) ауылының этимологияһын да тап "мөгөш" һүҙе менән бәйләйҙәр. Икенсе атамаһы башҡорт телендәге "һағыш" (һағыныу) һүҙенән килеп сыҡҡаны аңлатмаларһыҙ ҙа күренеп тора <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 561-се бит /һағыш</ref>. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса Һағышты (икенсе исеме Мөгөштө) ошондай күрһәткестәргә эйә<ref>[http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/sagishty-mogishty/ Государственный водный реестр Российской Федерации]</ref>: *Һыу объекты коды: 14010500711111200007817 *Урынлашыуы: Тинес йылғаһы, Солтан ауылы эргәһе. Тинес йылғаһы ағып сыға *Һыу бассейны округы: Иртыш бассейн округы *Йылға бассейны: Иртыш * Һыу ятҡылығы майҙаны(км2): 5.44 *Бәләкәй йылға бассейны: Тубыл ( бассейндың Рәсәй өлөшө) * Хужалыҡ итеү участкаһы: Тинес *Һыуйыйғыс майҙаны (км2): 0 *Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды: 211200781 *ГӨ буйынса һаны (номеры): 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Тасуирламаһы == Һыу ятҡылығы көҙгөһө оҙонлоғо 4 км, киңлеге 2,5 км. Һыуҙың уртаса тәрәнлеге — 2,5 метр, айырым урындарҙа 5 метрға етә. Төбө ләмле-ҡомло, нигеҙе башлыса тигеҙ. Һыуы болғансыҡ, сит ҡушылмалар күп. Күлдең ҡайын урмандары ҡаплаған көнбайыш ярында башҡорт ауылы Солтан урынлашҡан, көнсығыш ярында — ҡамышлыҡтар һәм ҡайын ҡулҡылары. Балыҡҡа бай. Күлдә карп, сабаҡ, табан, һаҙан, алабалыҡ, алабуға күп <ref>[http://74oz.ru/nasi-lubimie-yralskie-ozera/ozero-sagishtyi.html. Озеро Сагишты]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Күл радиация менән ағыуланған Мөслим ауылынан йыраҡ түгел. Шуға күрә урмандарындағы мул булып үҫкән еләк-емеште, бәшмәкте йыйырға ярамай.Йылға ярҙарындағы ҡамышлыҡтарҙа һыу ҡоштары күп. Күлдән балыҡ тотоуға ла шик бар <ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=453&rr=8 Озеро Сагишты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421200525/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=453&rr=8 |date=2021-04-21 }}</ref> == Видео == *{{YouTube|lDQBctlkGXk|logo=1}} *{{YouTube|ExYYBN-SkwI|logo=1}} == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == *Озеро Сагишты [http://74oz.ru/nasi-lubimie-yralskie-ozera/ozero-sagishtyi.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201042715/http://74oz.ru/nasi-lubimie-yralskie-ozera/ozero-sagishtyi.html |date=2018-12-01 }} * [http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109855-sagishty.html Сагишты] * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ozero_sagishty/ Озеро Сагишты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190520124953/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ozero_sagishty |date=2019-05-20 }} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 561-се бит /һағыш * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 1lf6827lzrtw56c9vnjoryrqft9y66n Кәфә 0 146291 1296504 1295872 2026-05-11T20:15:29Z MasterRus21thCentury 28533 /* Туғанлашҡан ҡалалар */ 1296504 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кәфә''' йәки '''Феодосия''' ({{Lang-uk|Феодосія}}, {{Lang-crh|Кефе, Kefe}}{{sfn|Усеинов|2008}}) — [[Ҡырым]]дың көньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан ҡала. Феодосия ҡала округының (Феодосия ҡала советы) үҙәге. Хәрби дан ҡалаһы (2015 й.)<ref name="Город воинской славы" /><ref name=":02" /> == Атамаһы == Феодосия атамаһы (грек. <span lang="el"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Θεοδοσία</span></span>) боронғо грек теленән тәржемә иткәндә, Алла тарафынан бирелгән, тигән мәғәнәне аңлата. [[Урта быуаттар]]ҙа Кафа тип аталған (төрк. <span lang="tr" style="font-style:italic;">Kefe</span> һәм {{Lang-crh|Kefe}}, {{Lang-it|Caffa}}). == Физик-географик ҡылыҡһырламаһы == === Географик урыны һәм сиктәре === Феодосия Ҡырымдың көньяҡ-көнсығышында Феодосия ҡултығы яры буйында ҡаланы көньяҡ- көнбайыштан ҡаплап торған Тәпә-Уба тип аталған тау армыттары битләүҙәрендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 302 метр бейеклектә урынлашҡан тау — Ҡырым тауҙарының Төп теҙмәһенең һуңғы һырты. Ул [[Севастополь]] эргәһендә, Айя морононан Изге Илья моронона тиклем һуҙылған. Һуңғы бер нисә йылда шәхси төҙөлөштәр алып барылыу сәбәпле, Изге Илья мороно күренеше бик ныҡ үҙгәрә. Һырттың атамаһы [[Ҡырым татарҙары теле]]нән туранан-тура тәржемәләгәндә тау түбәһе, ә мәғәнәһе буйынса тауҙар тамамланған урын тигәнде аңлата. Ҡаланың төньяҡ өлөшөнән Байбуға йылғасығы аға, ул Айвазов тимер юл станцияһынан алыҫ булмаған урында диңгеҙгә ҡоя. === Гидрографияһы === Феодосия ҡултығының (киңлеге — 13 км, оҙонлоғо — 31 км) үҙенең ҡулса булып өйөрөлөп аҡҡан ағымы бар, һөҙөмтәлә яр буйҙарындағы һыу даими яңыртыла. Ҡултыҡҡа ингән урында һыуҙың тәрәнлеге 20-28 метр тәшкил итә, шуға ла ҡоро йөк ташый торған караптар һәм танкерҙар ҡултыҡҡа инә ала. Портҡа караптар фарватер буйынса, йәки тәҡдим ителгән һыу юлынан ғына үтә. Феодосия тирәләй йылғалар бик аҙ. Йәйгеһен бик үк тәрән булмаған Байбуға йылғаһы ғына ағып ята, йәйге ямғыр, ҡышҡы ҡар һыуҙары һыуҙары ла шул йылғаға ағып төшә. === Климаты === Феодосияның климаты [[Симферополь]] климатына яҡын. Әммә [[Ҡара диңгеҙ]]гә яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты Урта диңгеҙ климатына оҡшаш, йыл әйләнәһенә уртаса температура ноль градустан юғары була. Шуға күрә Феодосияның климаты — дала һәм субтропик климат араһында тора. Әммә Ялтанан айырмалы рәүештә, Феодосияла күпкә түбән температура булыуы ла ихтимал. Йылына уртаса 23 көн ҡар ята, ҡыш бик ҡырыҫ булғанда ғына ҡар ҡатламының оҙағыраҡ ятыуы күҙәтелә. Ҡыш бик йомшаҡ, ә йәй эҫе һәм ҡоро. == Тарихы == === Ҡалаға нигеҙ һалыу === [[Файл:The_Soviet_Union_1971_CPA_3974_stamp_(Ancient_Genoa_Tower,_Modern_Cranes,_Hammer_and_Sickle_and_Grapes).jpg|слева|мини|248x248пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың почта маркаһы]] [[1971 йыл]]да: «Феодосия 2500 йыл».]] [[Файл:Theodosia_castle.JPG|мини|350x350пкс|Генуя ҡәлғәһе]] Беҙҙең эраға тиклем VI быуаттта Милетанан килгән гректар Феодосияға нигеҙ һала. Беҙҙең эраға тиклем 355 йылдан алып Феодосия Боспор батшалығы составына инә<ref group="А" name="Античная Феодосия">Боспор батшалығы составына инеү датаһы Феодосия фәнни бәхәс предметы булып тора, уларҙы күҙәтеү китап биреү стр 72-79 профессор [[Исторический факультет ТНУ|ТНУ]] Петрова э. б.<meta /></ref>{{sfn|Петрова|2000|с=72—79}}. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта һундар ҡаланы емерә. Ул осорҙа ҡалала һәм уның тирәләй аландар йәшәй, тораҡ пункты ла аландарса Ардабда ([[Осетин теле|осет.]] «Авда-арди») тип атала — тәржемәһе «ете аллалы». V быуатта [[Византия империяһы|Рим (Византия) империяһы]] ҡулына күсә, VI быуатта [[хазарҙар]] баҫып ала, аҙағыраҡ ҡайтанан Византияға күсә. Артабанғы быуаттарҙа ҙур булмаған тораҡ пункты булып ҡала, [[XIII быуат]]та [[Алтын Урҙа]] йоғонтоһона эләгә. Аҙаҡ был тораҡ пунктын [[Генуя]] сауҙагәрҙәре һатып ала. === Генуя осоро === Генуянан килгән кешеләр сәскә атҡан сауҙа һәм порт ҡалаһы Каффаны булдыра, ул төп порт һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында генуя тораҡ пункттарының үҙәге була. Ҡалала 70 меңдән ашыу кеше йәшәй, унда Изге Георгий банкы филиалы һәм театр эшләй. Ҡаланың үҙенең аҡса һуғыу йортонда тәңкәләр баҫыла. Генуя кешеләре формаль рәүештә был ерҙәрҙең хужалары булып иҫәпләнгән Алтын урҙа хандары менән яҡшы мөнәсәбәттә була, шуға ла Алтын Урҙа Каффа биләмәләренә идара итеүсе префектты Ҡырымда тыуып үҫкәндәр араһынан ҡуя{{sfn|Марков|2006|с=264 (237-267)}}. XIV быуат уртаһында КАФФА Европа тарихында иң үлемесле пандемияның — ҡара үлемдең башланыу нөктәһе була. [https://www.m24.ru/articles/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/08042016/102102] XV быуат уртаһына Каффа ҙурлығы буйынса Константинополде<ref>[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ 17-05-3020 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 1-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007060141/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ |date=2011-10-07 }}</div></ref> уҙып китә; Күп милләтле ҡалала әрмәндәр күберәк була<ref>[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ 18-05-2010 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 2-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819204332/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ |date=2011-08-19 }}</div></ref>. === Ғосман осоро === 1475 йылда Каффаны бөтә генуя биләмәләре менән бергә башында Гедик Әхмәт-паша торған [[Ғосман империяһы|ғосман]] ғәскәре баҫып ала. Феодосиянан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ике һырттың атамалары — Бөйөк Янышар һәм Кесе Янышар (оло һәм кесе [[Яңысарҙар|янышар]]<ref group="А" name="Ирина Лезина">Был дәғүә Лезина И баҫып, күтәрелә [[Топоним|топонимдар]] «Янышар» исеме [[Башкир|башҡорт]] ырыуына Янсара.<meta /></ref>{{sfn|Лезина|1985|с=344}}) ғосман осоро менән бәйле. Кефе (төрөктәр Каффаны шулай атай) төрөктәр өсөн Ҡара диңгеҙҙәге төп төрөк портының береһе була, Ҡара диңгеҙ буйындағы иң ҙур ҡолдар баҙары ла тап ошонда урынлашҡан була. Ҡырым татарҙары, поляк һәр урыҫ ҡалалары һәм ауылдарын талап, кешеләрен ҡоллоҡҡа алып, ошондағы ҡолдар баҙарында һаталар. 1616 йылда гетман Петр Сагайдачный етәкселегендәге Запорожье ғәскәре казактары төрөк ҡәлғәһе Каффаны штурмлап баҫып ала, 14 меңлек төрөк гарнизонын ҡыйратып, әсирҙәрен азат итә.<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (16 июля 2015)">сығанаҡ 1292 көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup> Ғосман осоронда ҡаланы йыш ҡына Кесе Истанбул — Бәләкәй Истанбул һәм Ҡырым-Истанбул<ref name="brok">А. а. брокгауз һәм ефрондың энциклопедик һүҙлеге и. ф. Мәҡәләләр «Феодосия, таврия губернаһының өйәҙ ҡалаларында»</div></ref> тип тә атайҙар. 1682 йылда ҡалала 4000 йорт иҫәпләнә: шуларҙың 3200-өндә мосолмандар, 800-өндә христиандар йәшәй<ref name="brok" />. Каффаның тирә-яғында тәбиғи тоҙ сығарыу кәсебе киң таралған була{{sfn|Рябчиков|2003|с=77}}. === Рәсәй империяһы составында === [[Файл:Aivazovsky_-_Black_Sea_Fleet_in_the_Bay_of_Theodosia.jpg|слева|мини|350x350пкс|[[Айвазовский Иван Константинович|И. Айвазовский]] «Феодосияла''Ҡара диңгеҙ флоты''»]] [[1771 йыл]]да урыҫ ғәскәрҙәре Каффаны баҫып ала; 1783 йылда Екатерина II манифесы менән тотош Ҡырымды Рәсәй составына индерә; [[1784 йыл]]да ярымутрау Таврия өлкәһе составына индерелә, 1787 йылда императрица [[Екатерина II]] сәйәхәте барышында Ҡырым ярымутрауында ла була. Каффа ҡалаһы тәңкә баҫыу йортонда Екатерина һәм [[Иосиф II|Иосифтың]] был ҡалала булып китеүе тураһындағы яҙыу баҫылған тәңкә һуғыла. [[1796 йыл]]дан — Новороссийск губернаһы составында; [[1798 йыл]]да 30 йылға Порто-франко тип иғлан ителә; [[1802 йыл]]да өйәҙ учреждениелары бында күсерелә, ҡала үҙе айырым ҡала статусын ала ([[1827 йыл]]да был статус алына); [[1804 йыл]]да ҡалаға боронғо Феодосия атамаһы ҡайтарыла<ref name="brok"/>. [[1778 йыл]]да Рәсәй хөкүмәте Ҡырым христиандарын Азов диңгеҙе ярҙарына күсерә башлағас, 5511 әрмән, 1648 грек, 24 грузин Феодосияны ташлап китә. Феодосия халҡы түбәндәгесә була: [[1829 йыл]]да — 3700, [[1838 йыл]] — 4500, [[1861 йыл]]да — 8400, [[1874 йыл]]да — 10600, [[1894 йыл]]дан — 17000 кеше<ref name="brok" />. [[XIX быуат]]та бөйөк рәссам-маринист [[Айвазовский Иван Константинович]] ошо ҡалала тыуа, йәшәй һәм ижад итә. 1888 йылда [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехов Феодосияла]] булып китә. [[1892 йыл]]да Феодосия менән [[Янкөй|Джанкой]] араһына тимер юлы һалына. ә [[1899 йыл]]да коммерция порты Севастополдән был ҡалаға күсерелә<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Феодосия}}</ref>. Тап ошо порт ҡалала сәнәғәттең үҫешенә булышлыҡ итә. [[1897 йыл]]ға Феодосияла 27 238 кеше иҫәпләнә (15 995 ир-ат һәм 11 243 ҡатын-ҡыҙ), шул иҫәптән 16 000 [[Урыҫтар|урыҫ,]] 3200 татар, 3000 йәһүд, 1700 ҡараим, 180 башҡа милләт вәкилдәре көн итә<ref name="brok"/>. 1900 йылда И. К. Айвазовский 83 йәшендә Феодосияла вафат була. === Революция һәм граждандар һуғышы === [[1920 йыл]]дың ноябрендә Феодесияла совет власы тулыһынса урынлаштырыла. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң кисәге Ҡыҙыл Армия яугирҙәре, Ҡырым өсөн һуғышта ҡатнашыусылар булған порт эшселәре Феодосия портын тергеҙеү эшенә тотона. Рәсәйҙә аслыҡ хөкөм һөргәндә сит илдән килгән иген һәм аҙыҡ-түлек Феодосия порты аша үтә. Бөтәһе 5 880 000 бот аҙыҡ-түлек бушатыла. Ошо батырлығы өсөн Феодосия порты Үҙәк башҡарма комитеттың [[1923 йыл|1923 йылдың 19 мартындағы]] ҡарары менән республиканың юғары наградаһы — РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә{{sfn|Кузнецов|1976|с=170}}. Феодосия биш йыллыҡтар осоронда иң тәүге сиратта сәнәғәт үҙәге булараҡ үҫешә. === Бөйөк Ватан һуғышы === [[Файл:22june1941.jpg|слева|мини|Германия ғәскәрҙәре ссср территорияһынабаҫып инә]] Феодосияны немец ғәскәрҙәре беренсе тапҡыр 1941 йылдың ноябрендә биләй<ref group="А">Румыния составына инә һәм дошман көстәренең бер өлөшө.</div></ref>. 26-30 декабрҙә Феодосия портына Ҡыҙыл Армия десанты төшөрөлә. Өс аҙнаға ҡала йәнә советтар ҡулында ҡала. 1942 йылдың [[18 ғинуар]]ында ҡаланы ҡайтанан яңынан немец ғәскәрҙәре баҫып ала, ҡала бургомистры итеп ВКП(б)-ның элекке әүҙем ағзаһы<ref>Китап «[[Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации (книга)|нацист оккупацияһы осорға рәсәй халыҡтың көндәлек тормош»]], 2011, тарихсы [[Ковалёв, Борис Николаевич|Борис Ковалев]], стр 18: ''«Тик кешеләр менән булған, совет власы ваҡытында һәм ул билдәле бер урын биләй. Мәҫәлән, баш ҡалаға элекке феодосия ҡалалары әүҙем ағзаһы булып ВКП(б) Грузинов».''<meta /></ref> Василий Грузинов тәғәйенләнә<ref>«Китабы яҙыусыларҙың көндәлектәре», яҙыусы [[Симонов, Константин Михайлович|Константин Симонов]]: ''«Тиҙҙән китеп барышы һәм ҡатын-немка, магистратура эшләй эшкә урынлаша, һуңынан ҡала грузинов тәғәйенләнгән».''<meta /></ref>. Ҡалала йәшерен антифашистик подполье эшләй. [[1944 йыл|1944 йылдың 13 апрелендә]] Ҡыҙыл Армияның дөйөм һөжүме барышында Феодосия тулыһынса азат ителә. Оккупация ваҡытында 8000 ашыу кеше, шул иҫәптән ҡалала йәшәгән бөтә йәһүдтәр (3248 кеше) атып үлтерелә<ref>[Gilbert Martin, Atlas Routledge of The the Holocaust, 2002, pp. 64, 83]</div></ref>). СССР тарҡалғандан һуң һәләк булғандар иҫтәләгенә һәйкәл ҡуйыла.<ref>{{Cite web|url=http://jewish.kiev.ua/news/5617/|title=ФЕОДОСИЯ. Осквернён памятник жертвам Холокоста &#124; Еврейские новости мира и Украины &#124; ВЕК — Всеукраинский еврейский конгресс|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzBsLais|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014121849/http://jewish.kiev.ua/news/5617/ |date=2013-10-14 }}</ref> . Ҡала I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.Ҡаланы һаҡлаусылар тарафынан Ватанының азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн күрһәтелгән ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өсөн Феодосияға Хәрби дан ҡалаһы тигән маҡтаулы исем бирелә.<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (16 июля 2015)">1299 сығанағы көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup> === Һуғыштан һуңғы осор === [[Файл:Memory_desk._Theodosia._Crimea.jpg|слева|мини|Был мемориаль таҡта ҡунаҡхана «Астория» ҡунаҡханаһына ҡуйылған мемориаль таҡта.]] [[1954 йыл]]да Феодосия Ҡырым өлкәһе составында [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ына]] тапшырыла. 1970-се йылдар башында курорт ҡалаһы статусын ала. 2014 йылда ҡала Ҡырым ярымутрауы менән бергә Рәсәйгә ҡушыла. 6 апрель [[2015 йыл|2015 йылдың 6 апрелендә]] Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Феодосияға Рәсәйҙең Хәрби дан ҡалаһы статусы бирелә<ref name="Город воинской славы">{{cite web|url=http://static.kremlin.ru/media/acts/files/0001201504070023.pdf|title=Указ Президента Российской Федерации от 6 апреля 2015 года №179 «О присвоении г. Феодосии почетного звания Российской Федерации «Город воинской славы»|date=2015-04-06|publisher=[[Kremlin.ru]]|accessdate=2015-04-06}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|title = Путин присвоил звание "Город воинской славы" Старой Руссе и Феодосии|author = |url = http://ria.ru/society/20150406/1056939615.html|work = [[РИА Новости]]|date = 2015-04-06|language = ru}}</ref>. == Халҡы == === Динамикаһы === ''Феодосия ҡалаһы халҡы (ҡала советына буйһонған тораҡ пункттарынан башҡа), мең кеше''''<ref name="pop-stat.mashke.org">[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Cities & towns of Ukraine<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-07-22 }}</ref> {| class="standard" !1897-01-28 !15.03.1923 !17.12.1926 !17.01.1939 !15.01.1959 !15.01.1970 !17.01.1979 !12.01.1989 !1992 !1998 !05.12.2001 |- |24,096 |22,663 |27,347 |45,032 |46,327 |64,938 |76,402 |83,912 |86,400 |80,900 |74,669 |} ''-"- ағымдағы йыл мәғлүмәттәре буйынса''<ref name="pop-stat.mashke.org" /> {| class="standard" {| class="standard" !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 |- |73,626 |72,926 |72,412 |71,725 |71,535 |71,214 |} === Милли составы === Ҡалала [[Урыҫтар|урыҫ]] халҡы күпселекте тәшкил итә. Ҡала халҡының милли составы буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе 2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының милли составы:<ref>[http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf 4.1. Халыҡтың милли составы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112720/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf |date=2015-09-25 }} // [http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ ҡырым федераль округы халыҡ иҫәбе 2014 йыл йомғаҡтары крымстат сайтында.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112945/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ |date=2015-09-25 }}</div></ref><ref name="ГН">ҡала халҡы [[Феодосия (городской округ)|Феодосия ҡала округы]]<meta /></ref> {| class="wikitable sortable" !<small>милләте</small> !<small>бөтәһе,<br><br><br><br> кеше</small> !<small>% <br><br><br><br>барыһы ла-<br><br><br><br>көндәре</small> !<small>% <br><br><br><br>күрһәтеү-<br><br><br><br>шиха</small> |- |күрһәтеү | align="right" |66465 | align="right" |96,27 % | align="right" |100,00 % |- |[[Урыҫтар|рус]] | align="right" |54812 | align="right" |79,39 % | align="right" |82,47 % |- |[[украиндар]] | align="right" |7899 | align="right" |11,44 % | align="right" |11,88 % |- |[[белорустар]] | align="right" |700 | align="right" |1,01 % | align="right" |1,05 % |- |[[ҡырым татарҙары]] | align="right" |696 | align="right" |1,01 % | align="right" |1,05 % |- |[[татарҙар]] | align="right" |589 | align="right" |0,85%-ын | align="right" |0,89 % |- |әрмәндәр | align="right" |464 | align="right" |0,67 % | align="right" |0,70 % |- |[[йәһүдтәр]] | align="right" |137 | align="right" |0,20 % | align="right" |0,21 % |- |[[әзербайжандар]] | align="right" |132 | align="right" |0,19 % | align="right" |0,20 % |- |гректар | align="right" |113 | align="right" |0,16 % | align="right" |0,17 процент |- |молдавандар | align="right" |101 | align="right" |0,15 % | align="right" |0,15 % |- |грузиндар | align="right" |75 | align="right" |0,11 процент | align="right" |0,11 процент |- |поляктар | align="right" |67 | align="right" |0,10 % | align="right" |0,10 % |- |болгарҙар | align="right" |59 | align="right" |0,09 % | align="right" |0,09 % |- |ҡараим | align="right" |56 | align="right" |0,08 % | align="right" |0,08 % |- |[[Немецтар|немец]] | align="right" |49 | align="right" |0,07 % | align="right" |0,07 % |- |[[сыуаштар]] | align="right" |46 | align="right" |0,07 % | align="right" |0,07 % |- |[[Үзбәктәр|үзбәк]] | align="right" |34 | align="right" |0,05 % | align="right" |0,05 % |- |башҡа | align="right" |436 | align="right" |0,63 процентҡа | align="right" |0,66 % |- |күрһәтеү | align="right" |2573 | align="right" |3,73 % | align="right" | |- |барыһы | align="right" |69038 | align="right" |100,00 % | align="right" | |} <div style="overflow:auto; padding:0px; border:solid 0px;" title="Численность населения Феодосии 1897-2009"> [[Файл:Численность_населения_Феодосии_1897-2009.PNG|центр|мини|800x800пкс|<center>1897-2009 йылдарҙа Феодосияла халыҡ һаны</center>]]</div> [[Файл:Языковой_состав_населения_Феодосии.PNG|мини|400x400пкс|Феодосия халҡының туған теле буйынса бүлеү<ref name="СтатАРК-язык">. {{Cite web|author=Всеукраинская перепись населения 2001 года|authorlink=Всеукраинская перепись населения 2001 года|url=http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz|title=Языковый и национальный состав населения регионов АРК|publisher=Главное управление статистики по АРК|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV1AQhN|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124150404/http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz |date=2011-11-24 }}</ref>]] * урыҫ теле теле — 87,4 % (94,2 мең кеше) * [[украин теле]] — 7,4 % (8,0 мең кеше) * [[Ҡырым татарҙары теле|татар теле]] — 4,2 % (4,6 мең кеше) * [[белорус теле]] — 0,3 % (300 кеше) * [[әрмән теле]] — 0,3 % (300 кеше) == Иҡтисады == [[Файл:Феодосия_1_рубль_1918_аверс.jpg|мини|200x200пкс|[[1918 йыл|1918 йылда ҡулланылған]] Феодосия һумы]] Хәҙерге Феодосия иҡтисадының нигеҙе — курорт тармағы<ref>«Бюджет аҡсаһын ваҡытында курорт сезоны һәм феодосия килем, милек һатып алыу һәм коммуналь ер» — Феодосия советы сессияһында сығышы яһаны</div></ref><ref>{{Cite web|author=«Новый Регион – Крым», Анна Волкова|datepublished=17 ноября 2008|url=http://www.net-planet.ru/news/economy/?id=206726|title=Феодосийский горсовет решает, как потуже затянуть пояса|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV43Clb|archivedate=2011-08-24}}</ref> һәм диңгеҙ транспорты<ref name="Мортранспорт">{{Cite web|author=«Кафа»:|datepublished=10.01.09|url=http://www.kport.info/news/crimean.php?ELEMENT_ID=2853|title=Ожидание роста|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=О социальной роли порта и нефтебазы|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV4rrvx|archivedate=2011-08-24}}</ref>. Феодосия — климатобальнеологик курорт ҡалаһы. Бында пляждар, минераль сығанаҡтар, батҡаҡ менән дауалау дауаханаһы, шифахана һәм ял йорттары бар. Туризм һәм транспорттан тыш иҡтисадты шарап етештереү, аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт, машиналар эшләү тармағы, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ тармаҡтары тулыландыра. 2009 йылда сәнәғәттә 2500 кеше эшләгән. Ҡалала тәмәке, ойоҡ, офсет һәм мебель фабрикалары, механика, оптика<ref>[http://crimea.ria.ru/economy/20180228/1113928227.html 11. Гуп 2018 йылда ҡырымда һатыу планлаштырыла. Ҡырым РИА]</div></ref>, судомеханик, «Стройдеталь», һут, шарап заводтары; төҙөлөш материалдары комбинаты эшләй<ref name="КРАЭМ-Экон">{{Cite web|author=И. В. Мирошниченко|url=http://www.ekomir.crimea.ua/activity/ur2006/stat/feod_socio_2006.shtml|title=Анализ программы Социально-Экономического Развития и бюджета на 2006 год (г. Феодосия)|accessdate=2009-12-01|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV601my|archivedate=2011-08-24}}</ref>. === Курорт учреждениелары === [[Файл:Фео_Набережная.JPG|справа|мини|Феодосияла диңгеҙ яры]] Иң эре шифахана-курорт учреждениелары: * «Тулҡын» балалар шифаханаһы * «„Восход“ шифаханаһы» — уға Айвазовский проспектындағы виллалар ҡарай. * Феодосия үҙәк хәрби клиник шифаханаһы * «Феодосия» * «Алтын Пляж» == Транспорты == Феодосия — заманса транспорт үҙәге, бында автомобиль, тимер юл һәм диңгеҙ транспорты менән ҡулланырға була. Ҡаланан 30 километрҙа Джанкой — Феодосия тимер юлына яҡын ғына аэродром урынлашҡан, ул бөтә типтағы самолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле. «Айвазовская» тимер юл станцияһы менән йәнәшә Феодосия һәм Ҡырымдың башҡа тораҡ пункттары араһында йөрөгән автобустар өсөн халыҡ-ара автостанция урынлашҡан. === Тимер юлы === [[Файл:Memory_desk._1894-1994._Station_of_Theodosia.jpg|слева|мини|Вокзалы бинаһындағы иҫтәлекле таҡтаташ.]] [[Файл:Железнодорожній_вокзал_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһындағы тимер юл вокзалы.]] [[Файл:Мост_по_жел._дорож._пути_от_станции_Айвазовская.jpg|слева|мини|<center><small>Өҫтөнән йәйәүлеләр күпере тимер юл өҫтөнән үтеүсе йәйәүлеләр өсөн күпер станцияһына тиклем айвазовская менән феодосия юлы станцияһы.</small></center>]] [[Файл:Музей_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһы музейы.]] == Архитектура һәм планлаштырыу == === Биләмәне планлаштырыу === Феодосия башҡа тораҡ пункттары менән ([[Симферополь]]-Һыланған, Владиславовка-[[Янкөй|Джанкой]], Керчь , Орджоникидзе) дүрт автомобиль юлы менән бәйле, ҡала эсендә был юлдар бер нисә транспорт артерияһына тап килә. === Майҙаны === Феодосияның бер генә майҙаны ла үҙ статусына эйә түгел, шуға ҡарамаҫтан уларҙың исемдәре урындағы үҙидара органдары һәм матбуғатта ҡулланыла. {| class="graytable" |+ | width="29%" |[[Файл:ВП_Фео_вокзал.jpg|центр|250x250пкс]] | width="5%" | | width="32%" |[[Файл:ВП_Фео_кино_Крым.jpg|центр|210x210пкс]] | width="5%" | |[[Файл:Cerkov_sv_Ekateriny_085.jpg|центр|350x350пкс]] |- | align="center" |Вокзал майҙаны бинаһы вокзалдан һәм станцияһы Феодосия) | | align="center" |Кинотеатрында «Ҡырым» | | align="center" |Автовокзал майҙанда (пландың икенсе — Изге Екатерина сиркәү) |} === Музейҙар === [[Файл:ВП_музей_Грина_Фео.jpg|мини|280x280пкс|<center>Грин музейы</center>]] [[Файл:Muzei_Muhinoy,_Feodosia.jpg|мини|200x200пкс|<center>В. Мухина музейы</center>]] == Символикаһы == === Флаг === {{сдвоенное изображение|право|Flag of Feodosia.svg|150|Flag of Feodosia.png|150|Флаг Феодосии образца 2005 года|Флаг городского округа Феодосия образца 2016 года}}Феодосияның флагы 2005 йылда раҫлана. Авторы С. И. Малышев. 2016 йылда Ҡырым Рәсәй федерацияһына ҡушылғандан һуң һайланған Феодосияның I саҡырылыш ҡала советы 2005 йылда раҫланған флагты юҡҡа сығара һәм уның урынына ҡала округы флагын раҫлай<ref name="Положение о гербе Феодосии (2016)">[http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf 29.04.2016 советы ҡарары менән феодосия № 567 «Феодосия ҡалаһы округының муниципаль берәмектең гербында һәм флагында ҡырым республикаһы тураһында положениены раҫлау тураһында»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026164821/http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf |date=2017-10-26 }}</div></ref> === Гербы === {{сдвоенное изображение|право|Coat of arms of Feodosia (2005).gif|100|Russian coat of arms of Feodosia (2016).png|100|Герб Феодосии 2005 года|Герб городского округа образца 2016 года}} === Туғанлашҡан ҡалалар === [[Файл:Кронштадт-Феодосия.JPG|мини|Монумент-һарыҡташ, побратимский араһында мөнәсәбәттә тамғалар [[Кронштадт]] һәм Феодосия араһында туғанлашыу мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуҙың билдәһе.]] {{Колонки}} * [[1996 год|1996]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Харьков]]'', [[Украина]]<ref group="Б">Договор о торгово-экономическом и культурном сотрудничестве.</ref> * [[1999 год|1999]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Самара]]'', [[Россия]]<ref group="Б" name="общсог">Общее соглашение о сотрудничестве</ref> * [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Греция}} ''[[Птолемаида (Греция)|Птолемаида]]'', [[Греция]]<ref group="Б" name="общсог" /> * [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Ставрополь]]'', [[Россия]]<ref group="Б" name="общсог" /> * [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Курск]]'', [[Россия]]<ref group="Б">Соглашение о дружбе и сотрудничестве</ref> * [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Донецк]]'', [[Украина]]<ref group="Б" name="общсог" /><ref name="ДНР">Фактически контролируется самопровозглашённой [[Донецкая Народная Республика|ДНР]]</ref> * [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Шевченковский район Киева|Шевченковский район г. Киева]]'', [[Украина]]<ref group="Б">Соглашение о сотрудничестве и организации взаимодействия</ref> * [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Николаев (Николаевская область)|Николаев]]'', [[Украина]]<ref group="Б" name="общсог" /> * [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Италия}} ''[[Бергамо (провинция)|Провинция Бергамо]]'', [[Италия]]<ref group="Б">Протокол соглашения</ref> * [[2006 год|2006]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Азов]]'', [[Россия]]<ref group="Б" name="общсог" /> * [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Польша}} ''[[Колобжег]]'', [[Республика Польша]]<ref group="Б" name="догов">Договор о сотрудничестве</ref> * [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Восточный административный округ|Восточный административный округ г. Москвы]]'', [[Россия]]<ref group="Б">Протокол о дружбе и сотрудничестве</ref> * [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Северодвинск]]'', [[Россия]]<ref group="Б">Соглашение об экономическом и социально — культурном сотрудничестве</ref> * [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Армения}} ''[[Армавир (город, Армения)|Армавир]]'', [[Армения]]<ref group="Б" name="догов" /> * [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Израиль}} ''[[Ашкелон]]'', [[Израиль]]<ref group="Б" name="общсог" /> * [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Кронштадт]]'', [[Россия]]<ref>{{cite web | url = http://www.kotlin.ru/news/2010/07/02/news_16424.html | title = Феодосия стала тридцатым городом-побратимом Кронштадта | date = 2 июля 2010 | publisher = kotlin.ru | accessdate = 2012-07-30 | archiveurl = https://www.webcitation.org/69eg5Y6dz | archivedate = 2012-08-04 }}</ref><ref group="Б">Соглашение об установлении побратимских связей</ref><ref group="Б">План международного сотрудничества на 2010—2012 годы</ref> * [[2011 год|2011]] : {{Флаг|Россия}}/{{Флаг|Украина}} ''[[Алушта]]'', {{В Крыму|НП}}<ref>{{cite web | url = http://feodosea.com/2011/09/28/феодосия-подружилась-с-алуштой/ | title = Феодосия подружилась с Алуштой | date = 28 сентября 2012 | publisher = Феодосийский горисполком | accessdate = 2012-07-30 | archiveurl = https://www.webcitation.org/69eg7PQJY | archivedate = 2012-08-04 }}</ref><ref group="Б" name=":0">Договор о сотрудничестве в торгово-экономической, научно-технической и гуманитарно-культурной сферах</ref> * [[2013 год|2013]] : {{Флаг|Россия}} [[Армавир (Россия)|Армавир (в Краснодарском крае)]], [[Россия]] * [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}} [[Ульяновск]], [[Россия]]<ref group="Б" name=":0" /> * [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Шадринск]], [[Россия]]<ref>{{Cite web|url = http://www.naurfo.ru/news/19272|title = Договор о сотрудничестве был подписан в Крыму|author = |date = |publisher = }}</ref> * [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Каменск-Уральский]], [[Россия]]<ref>{{Cite web|url = http://itar-tass.com/ural-news/1336232|title = Жители Урала предложили организовать зимний отдых работников предприятий в Феодосии|author = |date = |publisher = }}</ref> {{Конец кол}}<gallery class="center"> Файл:Feodosiya chornobyl.jpg|Авария ҡорбандарына һәйкәл [[ЧАЭС]] Файл:Crimea. Theodosia. Hot air balloon,.jpg|Ҡала көнө. Файл:Дача Мілос.jpg|Дача «Милос» [[Проспект Айвазовского|проспект Айвазовский]] Файл:Afansiy Nikitin memorial theodosia.JPG|Афанасий Никитин Һәйкәл Файл:Genoese stronghold ruins Theodosia.JPG|Береһе ҡәлғә башнялары генуя </gallery> == Иҫкәрмә 1 == <references group="А" responsive=""></references> == Иҫкәрмә 2 == {{примечания|group=Б}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Э. Б. Петрова|заглавие=Античная Феодосия (научное издание)|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2000|страниц=264|isbn=966-7347-66-4|тираж=2000|ref=Петрова}} * {{Китап|автор=Е. А. Катюшин|заглавие=Феодосия. Каффа. Кефе : Ист. очерк. (Библиотека альманаха "Крымский альбом". Вып. 6).|место=Феодосия|издательство=Коктебель|год=1998|страниц=159 с., [4] л. цв. ил.|isbn=5-7770-0869-12|тираж=|ref=Катюшин}} * {{Китап|автор=Евгений Марков.|заглавие=Очерки Крыма: Картины крымской жизни, истории и природы|оригинал=СПб; М.: Т-во Вольф, 1902. - 520с.;|издание=переиздание 3-го издания ([[1902 год]]а)|место=Киев|издательство=Стилос|год=2006|страниц=512|isbn=966-8518-53-5|ref=Марков}} * {{Китап|автор=Ирина Лезина|часть=«Споря с легендами»|заглавие=Крымские каникулы (краеведческий сборник)|ответственный=Л. А. Литвинова|место=Симферополь|издательство=Таврия|год=1985|том=Кн. 2|страниц=352|тираж=50000|ref=Лезина}} * {{Китап|автор=Ростислав Лихотворик|заглавие=Киммерия|место=Феодосия|издательство=ЭКМА+|год=2003|страниц=180|ref=Лихотворик}} * {{Китап|автор=Владислав Рябчиков.|заглавие=На рубежах памяти (Незавершенная книга по истории Крыма)|ответственный=Сост. и ред. Л. А. Рябчиков|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2003|страниц=248|ref=Рябчиков|isbn=966-8111-03-6|тираж=2500}} * {{Китап|автор=А. П. Чехов|заглавие=Собрание сочинений в двенадцати томах|ответственный=В. В. Ермилова|издание=Букинистическое издание|место=М.|издательство=Государственное издательство художественной литературы|год=1963|том=11|ref=Чехов|страниц=696|серия=А. Чехов. Собрание сочинений в двенадцати томах|тираж=588000}} * {{Китап|часть=В. Г. Зарубин, Б. П. Грушецкий|заглавие=История Крыма с древнейших времен до наших дней|издание=3-е|место=Симферополь|издательство=Атлас-Компакт|год=2007|ref=Зарубин|страниц=408|isbn=966-572-621-8}} * {{Китап|автор=Ан. Ф. Кузнецов.|заглавие=Дорогами Крыма|ответственный=Редакция географической литературы|место=М.|издательство=Мысль|год=1976|ref=Кузнецов|страницы=170}} * {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2005|страниц=496|isbn=966-96158-2-8|тираж=5000|ref=Дюличев|часть=1}} * {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках. ''XX век''|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2006|страниц=344|isbn=966-96158-3-6|тираж=10000|часть=2|ref=Дюличев}} * {{Китап|автор=А. Б. Иваницкая|заглавие=Власть и город. История местного самоуправления в Феодосии|место=Феодосия|издательство=Арт Лайф|год=2005|страниц=114|isbn=966-8803-01-9|тираж=1000|ref=Иваницкая}} * {{Китап|автор=Дністрянський М. С.|заглавие=Етнополітична географія України|место=Львів|издательство=Літопис|год=2006|страниц=490|ref=Дністрянський}} * {{Китап|автор=С. М. Усеинов|заглавие=Крымскотатарско-русско-украинский словарь|место=Симферополь|издательство=Тезис|год=2008|страниц=835|isbn=978-966-470-005-1|ref=Усеинов}} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483592 Сираттағы сессия өйәҙ земство йыйылышы ҡарары xxxviiii феодосия]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Феодосия: Типография Косенко м. и., 1904 * [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html В.] [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html И. Балахонов. «Феодосия» (тарихи-крайҙы очерк)] * А. и. балахонов, Феодосия в. и. Балахонов: Белешмә, — 7. — Симферополь: Таврия, 1984. — 96 менән, 12. ил. * [http://krimoved-library.ru/books/45-let-v-galeree-aivazovskogo.html Н. С Барсам. «Галереяһына 45 йыл. Айвазовский»] * Антик Округы Феодосия Гаврилов а. в. — Симферополь: Әлифба. — 2004, c.. 175. * Тарасенко Н. Ф. Феодосия. — Симферополь: Таврия, 1978. — 112-се менән, ләм. * «Феодосия», — Издательский дом «ЧерноморПРЕСС» һәм «Коктебель», 2008—229 c.+C. 30. ҡушымта; <nowiki>ISBN 978-966-480-004-1</nowiki> * [http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2(138).pdf Әрмән тарихындағы ҡайһы бер мәсьәләләр культ ҡоролмалары Кафа (Феодосия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224120738/http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2%28138%29.pdf |date=2013-12-24 }} * [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Сиркәү хаҡында тағы бер тапҡыр әрмән Феодосия XIII—XV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }} [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Микаэл архангел сиркәүе һәм Габриэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }} == Һылтанмалар == * {{ВТ-БСЭ1|Каффа, город на южном берегу Крыма}} * [http://old-feodosia.ru/ Элекке Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125191056/http://old-feodosia.ru/ |date=2019-01-25 }} * [http://www.feo.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы] * [https://feotoday.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622022039/https://feotoday.ru/ |date=2020-06-22 }} * [http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia/ Тарихи күҙәтеү Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426121720/http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia |date=2019-04-26 }} * Феодосия ҡомартҡыһын мәҙәни мираҫ исемлегенә . Викигидтае [[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]] [[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] dxf69jmehjqn835h0rhkaw4dtpbbx3s Ҡуййылға 0 147244 1296508 1152143 2026-05-11T21:02:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296508 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡойылға''' - ({{lang-ru|Коелга}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]] составына ингән ауыл.[[Ҡойылға ауыл биләмәһе]] үҙәге. == Этимологияһы == Атамаһы Ҡуййылға йылғаһынан алынған. Карталарҙа атама [[1735 йыл]]дан ''Коель'', ''Койижилга'' һәм башҡа исемдәр менән осрай. Фараз ителеүенсә, йылғаның атамаһы "''ҡойо''" һәм "''йылға''" тигән башҡортса һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән <ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/reki/421-koelga.html Река Коелга]</ref>.Силәбе өлкәһе топонимдар белгесе [[Шувалов Николай Иванович|Н.И. Шувалов]] иһә үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атама ''"ҡуй"'' һүҙе менән бәйле булыуы ихтимал тип яҙа.<ref>Шувалов Н. И. Коелга // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Климаты == Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үзгәреүсән, төп сәбәбе булып [[Урал]] тауҙары тора. Бейек булмаһа ла, [[Рәсәй]]ҙең [[Европа]] өлешөнән килгән һауа массаларын керетмәй, шуға ла бында һалкын [[Арктика]] һауаһы ла, эҫе [[Урта Азия]] һауа массалары ла еңел үтә. Шуның һөҙөмтәһе булып, бында һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә. == Халҡы == Халыҡ һаны динамикаһы: {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм демографик күрһәткестәр'''<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref> |--- class='bright' | colspan=2 | Дөйөм халыҡ һаны || colspan=2 | 2010 йылга енес составы |--- class='shadow' | 2002 || 2010 || ир-аттар || ҡатын-кыҙҙар |--- | 4084|| 3993|| 1912|| 2081 |} == Иҡтисады == Ауыл янында аҡ мәрмәр ятҡылығы бар. Уны «Коелгамрамор» ЯАЙ-ы эшкәртә. Бында мәрмәр [[1924 йыл]]да сығарыла башлаған. Бөгөн бынан бөтә Урал регионы сығарған мәрмәрҙең 45 % оҙатыла. Ҡойылғаның ап-аҡ мәрмәре Греция һәм Италия мәрмәрҙәренә көнәркәшлек тыуҙыра . Унан эшләнгән әйберҙәр [[Белоруссия]]ға, [[Ҡаҙағстан]]ға, [[Болгария]]ға, [[Германия]]ға, [[Ҡытай]]ға, [[Польша]]ға, [[АҠШ]]-ҡа оҙатыла. Ҡойылға мәрмәре менән илдәге бик күп күренекле биналар биҙәлгән. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Эткүл районы}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Этҡол районы тораҡ пункттары]] jtlv5u5t96lyl8244df3qqbao98mqf4 Ҡуййылға ауыл биләмәһе 0 147253 1296509 1067590 2026-05-11T21:03:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296509 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡуйылға (Ҡойылға) ауыл биләмәһе''' ({{lang-ru|Коелгинское сельское поселение}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]] составына ингән муниципаль биләмә. Административ үҙәге — [[Ҡуййылға]] ауылы. == Тарихы == Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһе Законы менән 2004 йылдың 16 ноябрендә раҫланған<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802025013 Закон Челябинской области от 16 ноября 2004 года № 310-ЗО «О статусе и границах Еткульского муниципального района и сельских поселений в его составе»]</ref>. == Халҡы == {{ Население | Коелгинское сельское поселение }} == Ауыл биләмәһенә инәләр == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = Һаны | Выравнивание4 = right | | Долговка |ауыл| {{ Население | Долговка (Челябинская область) | тс }} |%| [[Ҡуййылға]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Коелга | тс }} | | Погорелка | ауыл | {{ Население | Погорелка (Челябинская область) | тс }} | | Ямки |ауыл | {{ Население | Ямки (Челябинская область) | тс }} }} == Этимологияһы == Ауыл биләмәһе атамаһы Ҡуййылға ауылынан алынған, ә ул үҙ сиратында йылға исеменән бирелгән булған. Карталарҙа [[1735 йыл]]дан ''Коель'', ''Койижилга'' һәм башҡа исемдәр менән осрай. Фараз ителеүенсә, йылғаның атамаһы "''ҡойо''" һәм "''йылға''" тигән башҡортса һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Силәбе өлкәһе топонимдар белгесе [[Шувалов Николай Иванович|Н.И. Шувалов]] иһә үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атама ''"ҡуй"'' һүҙе менән бәйле булыуы ихтимал тип яҙа.<ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/reki/421-koelga.html Река Коелга]</ref><ref>Шувалов Н. И. Буташ // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Башҡорт телендәге "О" өнө топонимдарҙы урыҫ теленә әйләндергәндә "А" өнөнә әйләнеүсән икәнен иҫәпкә алғанда, ошо фараз дөрөҫлөккә тип киләлер. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Эткүл районы]] r8grt3flxe911wi1w0f43p3s0wken2e Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Яр Саллы) 0 147560 1296423 1062262 2026-05-11T12:07:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296423 wikitext text/x-wiki {{Һәйкәл |Татар исеме = Габдулла Тукай һәйкәле |Рәсем = [[Файл:Тукай_һәйкәле-Чаллы.jpg|200px]] |Рәсем язуы = Габдулла Тукай һәйкәле |Ил = {{байраклаштыру|Русия}}<br/>{{байраклаштыру|Татарстан}} |Урын = [[Яр Чаллы]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Сынчы= |Төзелешне башлау датасы = [[2011 ел|2011]], [[июнь]] |Төзелешне тәмамлау датасы = [[2011 ел|2011]], [[ноябрь]] |Материал = бронза |Commons = }} {{coord|display=title|55|44|16|N|52|24|21|E|type:landmark_region:RU|scale=2000}} '''Ғабдулла Туҡай һәйкәле''' ''(рус. памятник Габдулле Тукаю, ингл. Gabdulla Tuqay Statue)'' — [[Татарстан]]дың Яр Саллы ҡалаһында 2011 йылда асылған һәйкәл. Бөйөк татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың (1886-1913) 125 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә ҡуйылған. Йөкмәткеһе 1 Тарихы 2 Тасуирлама 3 Әҙәбиәт 4 Һылтамалар 5 Шулай уҡ ҡарағыҙ 6 Иҫкәрмәләр == Тарихы == [[2011 йыл]]ның [[22 ноябрь|22 ноябрендә]] [[Яр Саллы]]ның Яңы ҡалаһында (Автозавод районы) Тыныслыҡ проспекты менән Рәис Беляев урамы киҫешкән сатта, Ершов урамы тукталышыннан алыҫ түгел урынлашҡан Тукай скверында (16/09 йорты янында) асылған. Һәйкәлде асыу тантанаһында рәсми кешеләр — Татарстандың премьер-министры [[Илдар Халиков]], [[Вәсил Шәйхразыев]]<ref>2011 йылда Саллы ҡалаһы мэры</ref>, шағирҙар [[Разил Вәлиев]], [[Илфак Ибраһимов]]<ref>2011 йылда Татарстан яҙыусыларр берлеге рәйесесе</ref>, [[Роберт Миңнуллин]], [[Камал театры]] артистары ҡатнаша. [[2012 йыл]]дан башлап, хөкүмәт бүләктәренә лайыҡ булған саллыларға дәүләт бүләктәре әлеге һәйкәл янында тапшырыла<ref>[http://nabchelny.ru/news/2311 Яр Саллы рәсми сайты, 26.04.2012]</ref>. [[2015 йыл]]дың [[март]]ында билдәһеҙ кешеләр һәйкәлде ак буяуҙар менән бысратып, «уҫал» тигән һүҙ яҙып, пентакль символдары төшерөп, шағир ҡулындагы китапты ботарлап алып китәләр<ref>[http://nabchelny.ru/news/15513 Яр Саллы рәсми сайтында]</ref><ref>[https://kazanfirst.ru/online/168985 Kazanfirst сайтында]</ref>. == Тасуирламаһы == [[Файл:Тукай_һәйкәле-Чаллы_1.jpg|200px|thumb|right|Туҡай бюсы (''китапсыз'')]] Һәйкәл [[Мәскәү өлкәһе]] Солнечногорск ҡалаһында бронзанан ҡойолған. Монументның бейеклеге — 6 ''м''. Шағир, кулдарын күкрәгенә ҡаушырып, уң ҡулына китап тоткан хәлдә түңәрәк постаментта баҫып тора. Постаментның аҫкы өлешөндә [[кириллица|кирил]] һәм [[ғәрәп]] яҙыуы менән «Ғабдулла Туҡай» тип яҙылған. Проекттың авторы — скульптор [[Владимир Демченко]] (''[[Мәскәү]]''), һәйкәлде скульптор [[Илдар Ханов (1940)|Илдар Ханов]] (''[[1940 йыл|1940]]-[[2013 йыл|2013]]'') иҗадына таянып яһаған<ref>[http://www.kp.ru/online/news/1024428 Комсомольская правда, 22.11.2011]</ref>. {{цитата|автор=Владимир Демченко|Һәйкәл бик кыҫҡа вакыт эсендә (''июнь-ноябрь'') төҙөлдө. Шағирҙың яңғыҙ фигураһын түгел, үҙе яҙган әҙәби әҫәрҙәрендәге ҡаһармандары (''алтын тараҡ тоткан Һыу инәһе, Киҫекбаш, Саҡ-Суҡ'') әйләнәһендә итеп күрһәтергә булдым. Имән ағасы менән тоташҡан Шүрәле образына ҙур урын бирелде. Ағастың осонда шағирҙың музаһы (''хыялы, өмөтө, тормошка ашмаған мәхәббәте'') урынлаштырылды.}} == Әҙәбиәт == # Чаллыда Тукай һәйкәле. «[[Мәйдан (журнал)|Мәйдан]]», 2011 ел, № 12. == Һылтамалар == * [http://gabdullatukay.ru/news/challyda-tukajga-hejkel-achyldy/ Чаллыда Тукайга һәйкәл ачылды]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.chelnyltd.ru/novosti/Otkrit_pamyatnik_Tukayu Открыт памятник Тукаю] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [http://taratorim.ru/kulturnyy-gorod-naberezhnye-chelny/pamyati-nashey-tukay-vsegda-zhivoy-t5034.html Ачылу тантанасыннан фотосурәтләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816013948/http://taratorim.ru/kulturnyy-gorod-naberezhnye-chelny/pamyati-nashey-tukay-vsegda-zhivoy-t5034.html |date=2014-08-16 }} * [http://autotravel.ru/otklik.php/22465 Фотосурәтләр карарга] == Иҫкәрмәләр == <small>{{иҫкәрмәләр}}</small> {{Яр Чаллының истәлекле урыннары }} [[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] [[Категория:Һәйкәлдәр]] [[Категория:Туҡай һәйкәлдәре]] sko0c0mq7dn3zlwcwvswp6gwql3ynwq Ҡаратабан 0 148176 1296473 1067526 2026-05-11T17:17:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296473 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаратаба́н''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]] составына ингән [[Ҡаратабан ауыл биләмәһе]]ндәге күл <ref>Каратабан [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110353-karataban.html].</ref> == Географияһы == Ҡаратабан күленең географик координаттары: киңлеге - 54°40′41″N (54.678062), оҙонлоғо - 61°40′52″E (61.681157) Күлдең төньяҡ һәм көнсығыш ярын буйлап исемен унан алған [[Ҡаратабан (ауыл)|Ҡаратабан]] ауылы урынлашҡан. Көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш яры яғынан Кесе Һарыкүл, Горькое һәм Моховое күлдәре ята. == Тасуирламаһы == Күлдең рәүеше түңәрәк, һыуы сөсө, ағып сыҡҡан сығанаҡтар юҡ. Яр буйы ландшафты тигеҙлек. Күлдә ылымыҡтар күп түгел, әммә урыны-урыны менән, бигерәк тә көньяҡ өлөшөндә яры бер аҙ һаҙмырт һәм ҡамыш, күрән менән ҡапланған. Табан һәм карп балыҡтары үрсей. Ярҙары тигеҙ һәм һөҙәк, ҡомло. Көньяҡ яры һаҙлыҡлы. Төньяҡ яры буйлап Грознецк ҡасабаһына юл һалынған, төньяҡ-көнсығыш ярынан 0,6 км. алыҫлыҡта [[Силәбе]]нән Октябрьскоеға 75К-012 автомобиль юлы үтә. Күлде шәхси эшҡыуар файҙаланыуға алған. == Этимологияһы == Күлдә әлеге көндә лә табан балығы күп, шуға балыҡсылар бынан өҙөлмәй. Ҡаратабан тип аталыуы ла ошо балыҡтың ҡара төрө менән бәйле булыуы шикһеҙ тип уйларға була, йәғни ''ҡара'' һәм ''табан'' тигән ике һүҙҙән тора, һәм күл атамаһы балыҡ исеменән булыуы тәбиғи ҙә<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 291-се бит</ref>. Силәбе өлкәһе топонимикаһын өйрәнеүгә күп көс һалған һәм үҙенең эҙләнеүҙәрен китаптарҙа баҫтырып сығарған ''Шувалов Николай Иванович'' күл атамаһы '''''Ҡаратабан''''' тигән башҡорт ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал тигән фараз әйтә<ref>Шувалов Н. И. Дуван-Куль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Әммә был фараз күл исеме килеп сығыу йәһәтенән бик үк ышаныс уятмай. == Шулай уҡ ҡара == * [[Ҡаратабан ауыл биләмәһе]] *[[Ҡаратабан (ауыл)|Ҡаратабан ауылы]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 291-се бит *Шувалов Н. И. Дуван-Куль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Эткүл районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 5kzlfd7j3m2wfcz2jedmk4k4zje2lgm Әйҙекүл (Силәбе өлкәһе) 0 148198 1296577 1021815 2026-05-12T05:19:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296577 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әйҙекүл''' ({{lang-ru|Айдыку́ль, Айбыкуль, Алаку́ль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист '''''Шувалов Николай Иванович''''' үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә XVII быуат сығанаҡтарында Әйле күл ({{lang-ru|Айле-Куль}}) тигән варианттар булғанын яҙа. Уның фекеренсә, атама башҡорттарҙың ''әйле'' йәки ''әйҙе'' ырыуынан алып ҡушылған булыуы ихтимал<ref>Шувалов Н. И. Айдыкуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Тасуирламаһы == Һөҙәк соҡорҙа хасил булған ҡырҡыу тоҙло күл. Майҙаны — 70 км².Уртаса тәрәнлеге — 3-4 м, иң күбе — 4 м. Һыу йөҙлөгө — 161,6 м. Күлдә [[суртан]], [[табан]], [[һаҙан]] тереклек итә. Күлдең яр буйҙары һаҙмырт, ҡамышлы. Көнсығыш яр буйҙарында Һаҙмырт урын 3-4 км һуҙылған, [[Мамыҡкүл]] (Мамынкуль) янында һаҙлыҡҡа әйләнә , ә көньяҡ-көнсығышта — [[Аҡтүбә (күл, Силәбе өлкәһе)|Аҡтүбә күленә]] әүерелә. Күлдең көньяҡ-көнбайыш яр буйында — Барак ауылы һәм МТФ, төньяҡ-көнсығыш ярынан 1,5 км алыҫлыҡта — [[Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)|Ҡобағош]], күлдең шундағы ярында — шул ауылдың хужалыҡ ҡоролмалары (һарай). Төньяҡ-көнбайыш ярында — йәйләү. Шулай уҡ төньяҡ яры буйлап район әһәмиәтендәге автомобиль юлдары участкалары үтә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Әйле]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Айдыкуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы ]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ghi1efhnjrlb4dsbwqsufkwrxfp2xv5 Үрге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе) 0 148478 1296528 1068065 2026-05-12T00:57:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296528 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үрге Ҡараһыу''' — {{lang-ru|Ве́рхние Караси́}} - [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Сыбаркүл районы]]ндағы ауыл. Өлкәнең Непряхин ауыл биләмәһе составына инә. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә "Караси" топонимы урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара һыу" — «река с чистой, прозрачной водой», или «речка, берущая начало из источника» тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа. Бәлки, ул "ҡаран" һүҙен күҙҙә тотҡандыр. Шулай уҡ ул топонимдың Ҡараса, Ҡарас тигән ирҙәр исеменән булыуы ихтималлығын да яҙа<ref>Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Географияһы == Ауыл [[Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)|Ҡараһыу]] йылғаһы башында, [[Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)|Кесе Мейәс]] күле буйында ултыра. Яҡындағы тораҡ пункттар: [[Кесе Ҡуйһары]] һәм [[Ҡуянбай]] ауылдары. Көньяҡ-көнбайыштараҡ «Тәрәнкүл» коттедж ҡасабаһы урынлашҡан, ул да ауыл составына инә. == Халҡы == {{ Население | Верхние Караси }} 2010 йылғы йәниҫәп буйынса, ауылда 245 кеше йәшәгән (133 ир-ат һәм 112 ҡатын-ҡыҙ). == Урамдары == Ауыл 13 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора<ref>[http://okato-kod.ru/74042000015.html Регионы России → Челябинская обл. → Чебаркульский р-н → Верхние Караси д.]</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)|Ҡараһыу]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Сыбаркүл районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сыбаркүл районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] j4qbnj6ss6d3vxw3guldaqj4d1w6xna Ҡыштым ҡала округы 0 148526 1296519 1067636 2026-05-11T23:30:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296519 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:Кыштым (мечеть).jpg|thumb|Ҡыштым ҡалаһындағы мәсет]] '''Ҡыштым ҡала округы''' ({{lang-ru|Кыштымский городско́й о́круг}} - [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге ҡала. Административ үҙәк — [[Ҡыштым]] ҡалаһы. == Этимологияһы == Топонимиканы өйрәнеүсе бик күптәр был атаманың башҡорт теленән килеп инеүенә өҫтөнлөк бирә: «ҡыштаным», «ҡыштау», «ҡыш» — «тымыҡ» һүҙҙәрен телгә алалар. Башҡа фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, Н. А. Аристов ҡырғыҙҙар үҙҙәренең яһаҡ түләүселәрен ҡыштым тип атағандарын билдәләй.Шулай уҡ ачкештым тигән ҡәүемде лә телгә ала. Бәлки был урында ҡыштымдар йәшәгәндер тип фараз итә ул.Был фараздарҙы Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә килтерә<ref>Шувалов Н. И. Кыштым // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Тарихы == Ҡала округының статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 28 октябрендә ҡабул ителгән статусын һәм ҡала округтары сиктәрен билдәләү баш «Ҡыштым ҡала округы статусы һәм сиктәре тураһында» 294-ЗО-сы Законы менән билдәләнгән<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802025010 Закон Челябинской области от 28 октября 2004 года " 294-ЗО «О статусе и границах Кыштымского городского округа»]</ref> == Халҡы == {{ Население | Кыштымский городской округ }} == Ҡала округы составы== Ҡала округы составына 13 тораҡ пункт инә: {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Сортировка = 2 | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Тораҡ пункт тибы | Заголовок4 = Халҡы | Выравнивание4 = right | | [[Анбашская]] | тимер юлы станцияһы ҡасабаһы | {{ Население | Анбашская | тс }} | | [[Белое Озеро (Челябинская область)|Белое Озеро]] | ҡасаба | {{ Население | Белое Озеро (Челябинская область) | тс }} | | [[Большие Егусты]] | ҡасаба | {{ Население | Большие Егусты | тс }} | | [[Канифольный (Челябинская область)|Канифольный]] | ҡасаба | {{ Население | Канифольный (Челябинская область) | тс }} | | [[Косой Мост]] | ҡасаба | {{ Население | Косой Мост | тс }} | | [[Кувалжиха]] | ҡасаба | {{ Население | Кувалжиха | тс }} |%| [[Кыштым]] | ҡала, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Кыштым | тс }} | | [[Рипус (ҡасаба)|Рипус]] | ҡасаба | {{ Население | Рипус (ҡасаба) | тс }} | | [[Северный (Кыштымский городской округ)|Северный]] | ҡасаба | {{ Население | Северный (Кыштымский городской округ) | тс }} | | [[Слюдорудник]] | ҡасаба | {{ Население | Слюдорудник | тс }} | | [[Тайгинка]] | ҡасаба | {{ Население | Тайгинка | тс }} | | [[Уйылды (Ҡыштым ҡала округы)|Уйылды]] | ҡасаба | {{ Население | Увильды (Кыштымский городской округ) | тс }} | | [[Южная Кузнечиха]] | ҡасаба | {{ Население | Южная Кузнечиха | тс }} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе өлкәһе ҡала округтары]] [[Категория:Ҡыштым ҡала округы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 552t3lupzsjuszsgj8ledfptcjtcxl4 Ҡораҡлы-Маян 0 148599 1296502 1222021 2026-05-11T20:01:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296502 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡораҡлы-Маян''' ({{lang-ru|Куракли-Мая́н}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Күл исеме ҡәрҙәш [[монгол теле|монгол]] һәм бурят телдәрендәге "баян" — «бай үҙән» топонимы менән ауаздаш, үләне мул һәм яҡшы һыу сығанағы булғанын аңлата. Был монголдарҙың башҡорт халҡы составынадағы [[Төрки халыҡтар|төрки ҡәбиләләргә]] йоғонтоһо менән аңлатыла. ''Маян-Һылыу'' йәки ''Баян-Һылыу'' — башҡорт һәм ҡаҙаҡ халыҡтарының шул исемдәге эпос геройы. Башҡорт телендә ''ҡораҡлы'' — «ҡор» һәм «аҡ», ''-лы'' — һүҙ яһаусы аффикс ҡушыу юлы менән яһалған тип яҙа Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ғалим һәм яҙыусы [[Шәкүров Рәшит Закир улы]] хеҙмәттәренә таянып <ref name="ReferenceA">Шувалов Н. И. Куракли-Маян // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Куракли-Маян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. === Башҡа варианттар === Билдәле булыуынса, Ҡораҡлы-Маян менән Маян күле 1743 йылдағы Иҫәт провинцияһы ландкартаһы буйынса бер һыу ятҡылығы хасил иткән булған. Бары XIX быуатта ғына күл һайығып, икегә бүленә башлаған. Шул ваҡыттарҙа килеп сыҡҡан да Ҡораҡлы-Маян атамаһы. Ул ваҡытта күл эргәһендә һуңғараҡ Учалы районына күсенгән сыуаштар һәм типтәрҙәр йәшәгән тип яҙа "Силәбе өлкәһе энциклопедияһы" сайты <ref>Озеро Куракли-Маян// [http://chel-portal.ru/encyclopedia/kuraklimayan/t/9563] Энциклопедия Челябинской области</ref>. Сыуаштар күлдең бүленгән үләнлерәк яғын "''куракла''", йәғни "''үләнле''" тип атай башлаған. Был урындарҙан сыуаштар 1747 йылда Учалы районына күсенгән , тип яҙа энциклопедия, крайҙы өйрәнеүсе В. Поздеев эҙләнеүҙәренә таянып (тимәк, бер күл тип теркәлгән ваҡыттан 4 йыл ғына үткән булған)<ref>Куракли-Маян// Озёра Южного Урала (по Пяткову)//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://toposural.ru/ky.html|Куракли-Маян{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://kray.chelib.ru/index.php/news/381-pozdeev-vladimir-vasilevich-1936-2011-80-let-so-dnya-rozhdeniya Поздеев Владимир Васильевич (1936-2011): 80 лет со дня рождения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328044745/http://kray.chelib.ru/index.php/news/381-pozdeev-vladimir-vasilevich-1936-2011-80-let-so-dnya-rozhdeniya |date=2019-03-28 }}</ref>. == Географияһы == Ҡораҡлы-Маян Ҡоншаҡ районының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, [[Свердловск өлкәһе]] менән сиктәш<ref>{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}</ref>.Күлдән көньяҡтараҡ [[Маян (күл)|Маян]] күле урынлашҡан, улар Ҡораҡлы-Маян менән бергә 1743 йылдағы Иҫәт провинцияһы ландкартаһында бер күл тип билдәләнгән. Һуңғараҡ һыу ятҡылығы һайыҡҡан һәм ике күл барлыҡҡа килгән <ref name="ReferenceA"/>.. Шулай уҡ янында ике бәләкәй күл - [[Ишбулды (күл)|Ишбулды]] һәм [[Искәндәр (күл)|Искәндәр]] - бар. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. == Һылтанмалар== * Озеро Куракли-Маян [http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/kurakli-mayan] * Озеро Куракли-Маян [https://chelindustry.ru/view2.php?idd=457&idotr=70&rr=8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927074726/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=457&idotr=70&rr=8 |date=2021-09-27 }} *Шувалов Н. И. Куракли-Мая́н // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] fnns9ru2fno1t8umchhjqim6hpiw8tb Ҡаракүлмәк (күл) 0 148855 1296463 1067522 2026-05-11T17:03:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296463 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаракүлмәк''' {{lang-ru|Каракульмяк}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡортса "''ҡара''" һәм "''күлмәк''" тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән, тип яҙған Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә <ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.''Күлмәк'' - үлән баҫҡан күлдең асыҡ урыны;күл мәкеһе тип аңлата 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге" <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит</ref>. == Географияһы == Географик координаттары - киңлеге: 55°30′33″N (55.509034), оҙонлоғо: 60°52′16″E (60.871092) Ярындағы тораҡ пункттар: [[Силәбе өлкәһе]]нең Ҡаракүлмәк, Арғаяш ауылдары <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110352-karakulmyak-(argayashskiy-rayon).html КАРАКУЛЬМЯК (АРГАЯШСКИЙ РАЙОН)]</ref> Көнсығышынан Арғаяш урманы урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш ярынан Арғаяш ауылы урамдары башлана, төньяғынан 75К-036 автоюлы үтә. == Тасуирламаһы == Ҙур булмаған һыу ятҡылығы, түңәрәк һыҙатланышлы. Арғаяш ауылының төньяҡ яғында, үҙе исем биргән Ҡаракүлмәк ауылына яҡын урынлашҡан. Күл ярҙарына яҡын һыуҙы 5 метр бейеклеккә еткән һаҙ үҫемлектәре уратып алған, яр буйҙары һаҙлыҡлы. Иң тәрән урыны - 2,5 метр. Күл һаҙға әйләнә бара <ref name="Озеро Каракульмяк">[http://kp74.ru/tag/ozero-kara-kulmyak Озеро Каракульмяк]</ref>. Һыуы таҙа, үтәҙек.Уға шишмәләр ҡоя, ер аҫты һыуҙары ҡушыла. == Флораһы һәм фаунаһы == Ярҙарында [[ҡамыш]], [[екән]], [[ҡырҡбыуын]], [[мүк]] һәм башҡа һаҙ үләндәре үҫә <ref name="Озеро Каракульмяк"/> Күлдә табан [[табан (балыҡ)|табан]], ротан<ref>Озеро Каракульмяк. Күлдә балыҡсылар балыҡ тоторға хирономус ҡарышлауыҡтарын (малинка) йыя Озеро Каракульмяк [http://kp74.ru/tag/ozero-kara-kulmyak]</ref>.. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Окункул // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. == Һылтанмалар== *Озеро Каракульмяк [http://kp74.ru/tag/ozero-kara-kulmyak]</ref> *КАРАКУЛЬМЯК (АРГАЯШСКИЙ РАЙОН)[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110352-karakulmyak-(argayashskiy-rayon).html] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] jhgj5ew0kmey6yp88k1ykx6oonw5bwe Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе) 0 148889 1296500 1246189 2026-05-11T19:50:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296500 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡомкүл''' ({{lang-ru|Кумкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл.. == Географияһы == Координаттары:55°25’36.99″С һәм 61° 7’0.29″В Көҙгөһөнөң майҙаны 5,90 км², уртаса тәрәнлеге м 8,2, оҙонлоғо — 2 километр самаһы, киңлеге — 3 километрҙай бар. Иң тәрән урыны — 8 метр, уртаса тәрәнлеге — 6 метр<ref name="Озеро Кумкуль ozero-kumkul.html">Озеро Кумкуль [ozero-kumkul.html]</ref>. [[Силәбе]]нән төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан иң яҡын күлдәрҙең береһе - (в 30 км), [[Екатеринбург]]тан - 210 км, Дербиш ауылынан - 2 км көньяҡҡараҡ <ref>[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1718-%D0%BA%D1%83%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Кум-Куль (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331185953/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1718-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BC-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE |date=2019-03-31 }}</ref>. == Тасуирламаһы == Яры башлыса ҡомло, үләнле, күп булмаған ҡамышлыҡтар ҡаплаған. Һыуына иркен сығып була. Төбө тигеҙ, башлыса ҡомло. Урыны менән ләмле. Берег озера зарос камышом, но есть множество прогалов. Тигеҙ генә тәрәнәйә бара <ref name="Озеро Кумкуль ozero-kumkul.html"/> Йылдың-йылы һыу кимәле күтәрелә бара, ярҙарынан сығып, ағаслыҡтарҙы баҫа. Күлде уратып бик күп ял йорттары, шәхси торлаҡтар төҙөлә, төҙөлөш материалдары тулып ята. == Флораһы һәм фаунаһы == Күлдә үҫкән һыу үҫемлектәре — [[ҡамыш]], [[екән]].Яр буйҙарында ҡайынлыҡтар үҫә. Ҡомкүлдә бер нисә төр балыҡ тереклек итә — [[алабуға]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[сабаҡ]],аҡ сабаҡ. == Атамаһы == Атама башҡорт теленән алынған: «Ҡомло күл» тигәнде аңлата<ref> {{книга | автор = Шувалов Н. И. | заглавие = От Парижа до Берлина по карте Челябинской области | место = Челябинск | издательство = Южно-Уральское книжное издательство | год = 1989 | страниц = 160 }}</ref>. Тәүге өлөшө «[[Ҡом]]», икенсеһе - һыу ятҡылығы төрөн билдәләй — «күл»<ref>{{cite web |url = http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&pa=showunicatalog&pid=924&cid=6 |title = Кумкуль, озеро |format = html |publisher = [http://www.kraeved74.ru Краеведческий портал Челябинской области] |accessdate = |archiveurl = https://www.webcitation.org/6AhHg1DFh?url=http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |archivedate = 2012-09-15 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022000742/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |date=2012-10-22 }}</ref>. Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Ҡоншаҡ районында Ҡомкүл тигән атамалы күл һәм ҡасаба; [[Арғаяш]] һәм Октябрьский районында ике күл булыуын яҙа <ref>Шувалов Н. И.Кум-Куль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Кум-Куль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Һылтанмалар== * {{cite web |url = http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&pa=showunicatalog&pid=924&cid=6 |title = Озеро Кумкуль |format = html |publisher = [http://chelindustry.ru Сайт Челябинской области] |accessdate = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6AhHg1DFh |archivedate = 2012-09-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022000742/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |date=2012-10-22 }} *Озеро Кумкуль [ozero-kumkul.html] *Кум-Куль (озеро) [http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1718-%D0%BA%D1%83%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331185953/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1718-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BC-%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE |date=2019-03-31 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Ҡомкүл// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] abnsohaphtkvnqz29ulbh7didkmdqxh Һеләүһен (күл) 0 148915 1296564 1060876 2026-05-12T03:06:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296564 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һеләүһен''' — {{lang-ru|Селезя́н}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == [[Силәбе өлкәһе]]нең географы, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә {{lang-ru|Селезя́н (Селезни)}} күленең атамаһы башҡорттарҙа киң таралған Селезин (Һеләүһен) тигән исемдән килеп сығып, Селезян, Селезни рәүешлегә үҙгәргән тип фараз итә <ref>Шувалов Н. И.Селезян // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Селезян[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Ысынлап та, халҡыбыҙҙа ир балаларға көслө йәнлектәр исеме биреү киң таралған булған. Шулар иҫәбендә ''Һеләүһен'' (диал. ''Селәүсен'') исеме лә бар. Мәҫәлән, [[Һеләүһен Кинйин]] - [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёвтың]] полковнигы.<ref>Улдарына Һеләүһен тип исем ҡушҡандар // Ҡырағай мөхит - "Башҡортостан", 14 март 2017 [http://bashgazet.ru/mohit/25637-uldaryna-elen-tip-isem-ushandar.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401070310/http://bashgazet.ru/mohit/25637-uldaryna-elen-tip-isem-ushandar.html |date=2019-04-01 }}</ref> == Географияһы == [[Эткүл районы]]ның төньяҡ өлөшөндә, [[Силәбе]]нән яҡынса 40 км, [[Копейск]]иҙан 20 км алыҫлыҡта ята. Көньяҡ-көнбайыш ярында [[Һеләүһен (ауыл)|Һеләүһен ауылы]] урынлашҡан . Унан йыраҡ түгел - [[Кесе Һеләүһен]] һәм [[Аткүл (Силәбе өлкәһе)|Аткүл]] күлдәре, һуңғыһы менән ул ер аҫты һыуҙары менән тоташҡан. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә [[Сүмләк (Мейәс ҡушылдығы)|Сүмләк]] йылғаһы ҡоя<ref>{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}</ref>. == Һеләүһен күле күренештәре == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Еткульский район.JPG|thumb|Эткүл районы. Һеләүһен күле]] |width="25%"|[[File:Озеро Селезян.JPG|thumb|Көҙгө Һеләүһен]] |width="25%"| |} == Һылтанмалар== *СЕЛЕЗЯН [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109854-selezyan.html] *Озеро Селезян [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/selezyan_ozero/] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Селезян// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Эткүл районы]] jm0ffw1p7wi1i39cev13kh6cfyb04ys Һеләүһен (ауыл) 0 148925 1296563 1068119 2026-05-12T03:05:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296563 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һеләүһен''' ({{lang-ru|Селезя́н}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы ауыл. == Этимологияһы == [[File:Озеро Селезян.JPG|thumb|слева|Һеләүһен ауылы урынлашҡан Һеләүһен күле күренеше]] Ауылдың Һеләүһен атамаһының килеп сығышын [[Силәбе өлкәһе]]нең географы, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә {{lang-ru|Селезя́н (Селезни)}} атамаһы башҡорттарҙа киң таралған Селезин (Һеләүһен) тигән исемдән килеп сығып, урыҫ телендә Селезян, Селезни рәүешлегә үҙгәргән тип фараз итә <ref>Шувалов Н. И.Селезян // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Селезян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Ысынлап та, халҡыбыҙҙа ир балаларға ''Һеләүһен'' (диал. ''Селәүсен'') исеме биреү киң таралған булған. Мәҫәлән, [[Һеләүһен Кинйин]] - [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёвтың]] полковнигы.<ref>Улдарына Һеләүһен тип исем ҡушҡандар // Ҡырағай мөхит - "Башҡортостан", 14 март 2017 [http://bashgazet.ru/mohit/25637-uldaryna-elen-tip-isem-ushandar.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401070310/http://bashgazet.ru/mohit/25637-uldaryna-elen-tip-isem-ushandar.html |date=2019-04-01 }}</ref> == Географияһы == Һеләүһен - [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы ауыл. Ауыл [[Һеләүһен (күл)|Һеләүһен күле]] ярында урынлашҡан. Район үҙәге [[Эткүл]]гә тиклем ара - 20 км Ауыл Административ үҙәге, [[Һеләүһен ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. == Халҡы == {{ Население | Селезян }} Рәсәйҙең 2010 йылғы йәниҫәбе буйынса ауылда 1400 кеше (658 ир-ат һәм 742 ҡатын-ҡыҙ). == Урамдары == Ауылдың 16 ауылы һәм 3 тыҡрығы бар<ref>[http://okato-kod.ru/74030000034.html Регионы России → Челябинская обл. → Еткульский р-н → Селезян с.]</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Һеләүһен (күл)]] * [[Эткүл районы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * Селезян [http://chel-portal.ru/enpoisk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401093948/http://chel-portal.ru/enpoisk |date=2019-04-01 }} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Этҡол районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] kuirqx5ersmezc0jcmfiz8lrvilmszw Һарыйылға (Силәбе өлкәһе) 0 148959 1296544 1164409 2026-05-12T02:29:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296544 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һарыйылға''' ({{lang-ru|Сырыелга́}} - [[Рәсәй]]ҙә [[Көньяҡ Урал]]дағы йылға. Силәбе өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> аша аға. == Географияһы == Йылға тамағы [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһының 478-се километрында уң ярынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км <ref name="МПР России"/>. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһын индермәйенсә [[Арғужа һыуһаҡлағысы]]нан [[Силәбе]] ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]<ref name="МПР России"/>. * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500912111200003618<ref name="МПР России">{{ГВР|195945|Сырыелга}}</ref> * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200361 * Бассейн коды — 14.01.05.009 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата: <blockquote>Сары, Сары-Елга, Сары-Куль, Сары-Тюбе, Сары-Вакши, Сары-Сай, Сары-Камыш... входят слова сары — «желтый» и географические термины: елга — «река», кул — «озеро», тюбе — «холм», «гора»», вакши — «мелкое, кочковатое, заиленное место», сай — «мелководье», «пересыхающее русло реки» и сары — «желтый». Встречаются также названия в искаженной форме: Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское.</blockquote> Йәғни,{{lang-ru|Сырыелга́}} тигән атама "сыровое" тигән хата вариант менән яһалған, тимәк, был топоним "һары" һәм "йылға" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан<ref>Шувалов Сары, Сары-Елга, Сары-Куль, Сары-Тюбе, Сары-Вакши, Сары-Сай, Сары-Камыш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Сары, Сары-Елга, Сары-Куль, Сары-Тюбе, Сары-Вакши, Сары-Сай, Сары-Камыш [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Тобол/ Под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. * «Центр российского регистра гидротехнических сооружений и государственного водного кадастра». *Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * [http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Мейәс}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Мейәс ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] dd4056abzpdxw0mdqs4sqhjsxfhz68e Ҡуяныш (күл) 0 148994 1296512 1189532 2026-05-11T22:21:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296512 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡуяныш''' ({{lang-ru|Куяныш}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл. == Географияһы == Күл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]нда урынлашҡан. Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә, Свердловск өлкәһе сигенән барлығы 3 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="Озеро Куяныш">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ozero_kuyanysh/ Озеро Куяныш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324092627/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ozero_kuyanysh/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Географик координаттары: оҙонлоғо — 61°27′32.84″E (61.459123), киңлеге — 56°17′37.6″N (56.293778). Ярындағы тораҡ пункттар: төньяҡ ярында — Гай ҡасабаһы, [[Кәҫле]] ҡалаһына ара — 62 км. 11 км алыҫлыҡта — [[Бәғерәк (ауыл)|Бәғерәк]]. [[Силәбе]]гә тиклем араһы — 150 км, [[Екатеринбург]]ҡа — 110 км, Каменск-Уралға — 28 км<ref name="Куяныш">[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109328-kuyanysh.html Куяныш]</ref> == Тасуирламаһы == Максималь киңлеге — 3,3 км һәм оҙонлоғо — 2,5 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 205,58 м. Күл көҙгөһө майҙаны — 6,68 км²<ref name="Куяныш"/>.Максималь тәрәнлеге — 2,8 метр, уртаса тәрәнлеге — 2,3 метр<ref name="Озеро Куяныш"/>. Ҡуяныш оҙонса түңәрәк һыҙатлы. Һыуының үтәҙеклеге 2 метрға етә. Йәй күл өҫтөн һыутәңкә ҡаплай. Төбө ташлы. Күл ярын ҡамыш баҫҡан, һыуына инер урындар әҙ, улар күберәк Гай ауылы янында тупланған. Ҡуяныш күленән һыу ағып, көнбайыштараҡ урынлашҡан Травяное күленә төшә<ref name="Куяныш"/> == Этимологияһы == Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атама «ҡуян» һәм -ыш аффиксы ҡушыу юлы менән яһалған тип яҙа<ref>Шувалов Н. И. Куяныш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Экологияһы == 1957 йылда «Маяҡ» химкомбинатында (Озёрск ҡалаһы) ҡалдыҡтар атмосфераға сыҡҡандан һуң төҙөлгән картала Ҡуяныш күлендә радиоактив эҙ билдәләнгән. 2010 йылдағы үлсәүҙәр күлдәге табан балығында нурланыш барын күрһәткән. Әммә күлдән балыҡсылар бер ваҡытта ла өҙөлмәй<ref name="Куяныш"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Шаблиш // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Куяныш [http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109328-kuyanysh.html] * Озеро Куяныш [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ozero_kuyanysh/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324092627/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ozero_kuyanysh/ |date=2019-03-24 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ok4bgcmf3807ii9lvno7r5glr8nr2fp Һағындыҡ (күл) 0 149033 1296555 1189550 2026-05-12T02:57:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296555 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һағындыҡ''' - {{lang-ru|Сыкандык}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. == Географияһы == Һағындыҡ күле [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районында]] Копейскиҙан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. [[Силәбе]]гә тиклем ара — 45 км, [[Екатеринбург]]ҡа — 230 км, [[Копейск]]иға — 30 км, Мейәскә – 10 км. Координаттары: 55°11′15″N 61°54′6″E == Тасуирламаһы == Һағындыҡ — ярайһы ҙур күл, 1570 гектар майҙанды биләй. Һыу ятҡылығы түңәрәк формала, төньяҡтан көньяҡҡа - 6 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан — 4,2 километрға һуҙылған. Уртаса тәрәнлеге 2,5 метр тәшкил итә. Күлде үҫемлектәр ныҡ баҫа, һунар өсөн яҡшы, ә ял итеү өсөн ыңғай күренеш тип әйтеп булмай. Урыны менән [[һаҙлыҡ]]лы. Ғөмүмән, күл биләмәһендә һаҙлыҡтар һирәк күренеш түгел, айырыуса көньяғындараҡ, мәҫәлән, бик ҙур Миңдеғол һаҙлығы. Яҡын тораҡ пункттары — Ванюши (төньяҡ-көнбайыш яры) һәм бөтөнләй бәләкәс кенә Әҙиш ауылдары (көнсығыш яры). 2 саҡрым көньяҡ-көнсығышҡа табан Родник ҡасабаһы урынлашҡан. Һағындыҡ күленең төньяҡ ярында баҡсалар ойошторолған. Яр буйҙары ландшафты — типик урманлы далаға хас <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/sykandyk_ozero/ Озеро Сыкандык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228162545/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/sykandyk_ozero/ |date=2022-02-28 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Көнсығыш яры һөҙәк, урманлы дала ландшафты өҫтөнлөк итә, яр буйҙарын [[ҡамыш]] баҫан. Күл [[балыҡтар]]ынан бигерәк һыу ҡоштары менән дан тота, [[өйрәктәр]]ҙең бер нисә төрө, [[селән]] бар. Шилоклювка һәм ходулочник кеүек Ҡыҙыл Китапҡа индерелгән һирәк ҡоштар осрай. Тап шулар өсөн күл Силәбе өлкәһенең айырата һаҡлана торған күлдәр исемлегенә индерелергә тора <ref>Сыкандык [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110096-sykandyk.html].</ref> == Этимологияһы == Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә "Һағындыҡ" тигән ир-ат исеменән алынған һәм үҙгәреп киткән тип нигеҙләй. Башҡорттар көтөп алынған балаға шундай исем ҡуша торған булғанын яҙа <ref>Шувалов Н.И. Сыкандык// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Сыкандыҡ // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [http://chel-portal.ru/enc/sykandyk Челябинская облать. Озеро Сыкандык] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ilurbybhtqsq1ahzuhyw22xnqrz0kok Ҡыҙылташ (күл, Силәбе өлкәһе) 0 149086 1296523 1067611 2026-05-11T23:51:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296523 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыҙылташ''' {{lang-ru|Кызылташ}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыштым ҡала округы]] биләмәһендәге күл. == Географияһы == Ҡыҙылташ күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыштым ҡала округы]] биләмәһендә, [[Ирташ (күл)|Ирташ]] күленән көньяҡ-көнсығышҡа табаныраҡ урынлашҡан. Силәбегә тиклем араһы – 71 км, Екатеринбургҡа – 216 км, Мейәскә – 45 км алыҫлыҡта. Күл [[Кәҫле]]-[[Ҡыштым]] ағар күлдәр системаһын тамамлап ҡуя. Элек ул да аҡҡан, әммә Тинес йылғаһын быуғандан һуң Ҡыҙылташ менән Ирташ араһында яңы һыу ятҡылығы барлыҡҡа килә һәм уның аша яһалма ҡылымыҡ һалына. Шулай итеп, Тинес Ҡыҙылташтан ағып сығыуҙан туҡтай һәм 1955 йылдан күл аҡмай башлай<ref name="chel-portal.ru">[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%88 Озеро Кызылташ//Энциклопедия Челябинской области]</ref>. Географик координаттары: 55°44'15"N 60°46'9"E<ref>[https://wikimapia.org/1485502/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%88-%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%91%D0%BC-%D0%92-2 Озеро Кызылташ (Спецводоём В-2) (Озерск (ЗАТО))]</ref>. == Тасуирлама == Һыу көҙгөһы майҙаны 19 км² тирәһе ; һыу массаһы күләме - 64 млн м³ (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса - 84 млн м³); иң тәрән урыны— 7 м, уртаса тәрәнлеге — 3,4 м. Төбөндәге ултырма ләм ҡатламы 8 метрға етә. Соҡоро эрозия, тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан. Ярҙары ҡырҡа боролошло түгел. Көньяҡтан ярҙары бейек. Утрауҙары юҡ. Һыуының минераллашыу торошо 280 мг/л тәшкил итә, гидрокарбанатлы - кальцийлы һыуҙар төрөнә ҡарай. Һуңғы йылдарҙа тоҙлолоғо һиҙелерлек арта, хлоридлы-сульфатлы һыу арта бара. 1949-96 йылдарҙа күл атом-төш ҡорамалдарын һыуытыу өсөн ҡулланыла. Тотонолоп ташланған һыуҙың температураһы +50 ° етә. Күл уртаса йыллыҡ күрһәткестән ике тапҡырға тиҙерәк боҫ сығара. Күлде тулыландырыу өсөн Ирташ күленән йылына 30-40 млн м³ һыу ағыҙыла. Технологик эҫе һыу ташлау менән бер рәттән хужалыҡ-коммуналь йыуынтыҡтары Озерск ҡалаһының сәнәғәт майҙансыҡтарынан канализация һыуҙары ла төшә. Шул сәбәптәр һөҙөмтәһендә экосистема составында юғары һыу үҫемлектәре тотош юғалған. Һыу төбөндәге ултырмаларҙа химик токсиндар һәм менән бер рәттән радиоактив матдәләр тупланған. 1994 йылда һыуҙыҡ радиоактивлылыҡ 4 кБк/л-ға етә. Һыу хужалыҡ маҡсаттарында файҙаланыуҙан сығарылған <ref name="chel-portal.ru"/> == Этимологияһы == Атама башҡорт телендәге "ҡыҙыл" һәм "таш" һүҙҙәренән яһалған. Силәбе өлкәһенең атаҡлы топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, '''''Кызыл-Таш''''', озеро, от башкирских и казахских слов: кызыл — «красный», таш — «камень», тип аңлата<ref>Шувалов Н. И.Кызыл-Таш // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Кызыл-Таш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. * Шувалов Н. И.Кызыл-Таш // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар== *Озеро Кызылташ//Энциклопедия Челябинской области [http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%88] * Озеро Кызылташ (Спецводоём В-2) (Озерск (ЗАТО))[https://wikimapia.org/1485502/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%88-%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%91%D0%BC-%D0%92-2] *Озеро Кызылташ во всем мире известно как охладитель ядерных реакторов [http://toposural.ru/index.php/kraevedozera/kraevedkuzultach] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыштым ҡала округы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] tip77hegf0cw3d8yx7slhp2wkhv5ftt Ҡорғо (күл) 0 149121 1296505 1164169 2026-05-11T20:19:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296505 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡорғо''' - {{lang-ru|Курги}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл. == Географияһы == Географик координаттар: киңлеге - 55°26′0.43″N (55.433454), оҙонлоғо - 61°12′25.05″E (61.206959).55°25'54"N Ярындағы тораҡ пункттары: [[Илембәт]] ауылы, Күсәрге ҡасабаһы. Иң яҡын күлдәр: [[Күсәрге]] , [[Һаранғы]], [[Оҙонкүл (Силәбе өлкәһе)|Оҙонкүл]], [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]], [[Яубалыҡ күле]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]], [[Ҡаракүлмәк (күл)|Ҡаракүлмәк]], [[Ҡарағайкүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Ҡарағайкүл]], [[Кесе Киҫегәс]]. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200008795 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211200879 * Бассейн округы — Иртыш һыу бассейны округы (14) * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 [http://textual.ru/gvr/index.php?card=195993&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%EA%F3%F0%E3%E8&loc=] == Тасуирламаһы == Йөййылға һыу бассейнының торғон өлөшөнә инә. Һыу ятҡылығы майҙаны - 11,2 км². Уртаса тәрәнлеге - 2м. Иң тәрән урыны - 4,5м. Максималь оҙонлоғо - 5 км һәм киңлеге - 3км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 211 м.Төбө - ләмле. Күл һыуы яуым-төшөмдән һәм ер аҫты һыуҙарынан тулылана <ref>Курги [Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Курги [rybalka_v_chelyabinskoy_obl]]</ref>. == Этимологияһы == Атама боронғо башҡорт телендәге ''ҡойор'' һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]].Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''видимо от старобашкирского куйур (кур) — «источник», «родник» и газе — «речка», «река», т. е. «река с родниками»'' тип яҙа <ref>Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 344-се бит == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 2r0mn9w88g3y20ovy73a2gtwse6kimw Ҡартабыҙ (күл) 0 149151 1296488 1246178 2026-05-11T17:49:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296488 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡартабыҙ''' - {{lang-ru|Картабыз}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районындағы]] күл. == Географияһы == Ҡартабыҙ күле [[Силәбе өлкәһе]] [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районының]] көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Күлдән көнбайыштараҡ Ҡартабыҙ аймағы урынлашҡан. Яр буйындағы тораҡ пункттар: [[Болан (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Болан ауылы]], [[Бурһыҡ (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Бурһыҡ]], Октябрьский ҡасабалары, Сладкое. Яҡындағы күлдәр: Үләнле, Тоҙло, Аҡҡош, Оло Ҡолтай, Кесе Ҡолтай. Октябрьскийға тиклем ара – 20 км, Силәбегә - 120 км, Екатеринбургҡа – 330 км Координаттар: 54°29′42″N 62°33′4″E <ref>[http://челсити.рф/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/2005-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Картабыз (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023073945/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/2005-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2018-10-23 }}</ref> == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200014994 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201499 * Бассейн округы — Иртыш һыу бассейны округы (14) * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=196172&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%EA%E0%F0%F2%E0%E1%FB%E7&loc=195803|title=РФ һыу реестры: Ҡартабыҙ}}</ref> == Тасуирламаһы == Ҡартабыҙ - түңәрәк күл. Һыу көҙгөһө майҙаны - 1250 га. Уртаса тәрәнлеге: 4-5 м. Диаметры яҡынса 6,5 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 176 м. Майҙаны - 20,9 км² Төбө ләмле һәм ҡомло. Һыуы ҡырҡыу тоҙло. Көнсығыш яры буйында утрау бар. Далаға хас күл, ярҙары һөҙәк. Көньяҡ ярында бик ныҡ һаҙлыҡлы, ул яҡҡа үтеүҙе был ҡатмарлаштыра. Ике ҡултығы бар <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl Картабыз]</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Ярҙары ҡамышлы, екәнле. Күлдә [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[ҡорман]] тереклек итә. Ҡартабыҙҙа күп төрлө һыу ҡоштары оя ҡора, үрсей. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең русса Картабыз атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: ''От древних тюркских мужских имен Картабыз и Картак, где карт — «старый», «старец», абыз — «ученый», «просвещенный», или просто «грамотный» человек (из арабского хафиз — «защитник»)''.<ref>Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 0klhf6fsmzar1qdp92gs15amtfcyuah Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы) 0 149154 1296482 1164044 2026-05-11T17:29:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296482 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡарағайкүл''' - {{lang-ru| Карагайкуль }} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. == Географияһы == [[Силәбе]]гә тиклем алыҫлығы – 66 км, Екатеринбургҡа – 134 км. Географик координаттары: оҙонлоғо - 61°16′34.74″E (61.276317), киңлеге - 55°46′41.8″N (55.778278). Иң яҡын күлдәр:[[Ҡайынкүл (күл)|Ҡайынкүл]], [[Орокүл]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]], [[Ҡояш (күл)|Ҡояш]], [[Суртаныш (күл)|Суртаныш]], Ҡамысҡалы. == Тасуирламаһы == Уртаса тәрәнлеге - 6 м, максималь тәрәнлеге - 8 м. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 199,1 м. Майҙаны - 13 км². Оҙонлоғо - 1,7 км. Киңлеге - 1,3 км. Һыу көҙгөһө майҙаны - 1,8 км². Яр һыҙаты оҙонлоғо - 4,8 км. Һыуы таҙа, үтә күренеүсән, тоҙ тәме итә. Һыу ташҡын ваҡытта Ҡайынкүл менән ҡылымыҡ аша тоташа <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109274-karagaykul.html КАРАГАЙКУЛЬ (КУНАШАКСКИЙ РАЙОН)]</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Ярҙары ҡамышлы. Ҡарағайкүл балыҡлы булыуы менән дан тота. Бигерәк тә [[алабуға]] ныҡ үрсей, һимеҙ була. Күлдә [[сабаҡ]], [[суртан]], [[алабалыҡ]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[ҡарабалыҡ]], [[ҡорман]], аҡ сабаҡ, рипус, этеш, карп тереклек итә <ref>[https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/karagaykul-ozero/ Озеро Карагайкуль]</ref>. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы "ҡарағай" һәм "күл" тигән башҡорт һүҙҙәренән килеп сыҡҡаны күренеп тора. Күл атамаһының {{lang-ru|Карагайкуль}} тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: <blockquote>Образовано тюркским словом карагай — «сосна», «сосновый бор», «сосняк» и словами, обозначающими географические объекты: река, озеро, гора. Слово карагай связано и с тотемическими представлениями древних башкир и утвердилось позднее как личное мужское имя и именования родоплеменных групп и их подразделений. Отдельные из них, возможно, отображены в топонимах.</blockquote> <ref>Шувалов Карагайкуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Озеро Карагайкуль [https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/karagaykul-ozero/] *КАРАГАЙКУЛЬ (КУНАШАКСКИЙ РАЙОН)[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109274-karagaykul.html] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] oowhadwl04pf4aku7kbogoq2akxxbqp Һарыҡташ 0 149178 1296549 1187446 2026-05-12T02:47:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296549 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һарыҡташ''' — ҡала тибындағы ҡасаба, [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы|һарыҡташ район]]ының административ үҙәге. Һарыҡташ ҡасаба советындағы берҙән — бер тораҡ пункты. Халыҡ — {{Население|Саракташ|ч}} кеше ({{Население|Саракташ|г}} йыл). == Географияһы == [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһының һул ярында, уға Чиркәс йылғаһы ҡушылған урында, [[Ырымбур]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан 85 км алыҫлыҡта һәм [[Ҡыуандыҡ|Ҡыуандык]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 75 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта ҡасаба янында Черкассы һәм Александровка ауылдары бар. Ҡасабала Ырымбур — [[Орск]] тимер юлы линияһы тармағының Һарыҡташ станцияһы бар. Ҡасаба аша [[Ырымбур]] — [[Ҡыуандыҡ]] (Беляевка, [[Орск]]) автомобиль юлы, төньяҡҡа табан [[Иҫәнғол]] ауылына ([[Мәләүез]], [[Сибай]]) юл үтә. == Тарих == Тимер юл станцияһы булараҡ [[Воздвиженск (Ырымбур губернаһы)|Воздвиженский]] станицаһы янында нигеҙ һалынған, тимер юлын төҙөү [[1913 йыл]]да башланған. Черкасск һәм [[Воздвиженск (Ырымбур губернаһы)|Воздвиженский]] станицаларының пай ерҙәрен тимер юл төҙөр өсөн тартып алғас, тимер юлды изгеләндерергә Татар Һарыҡташы ауылынан мулла саҡырғандар. [[1918 йыл|1918 йылдың майында]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] барышында, Воздвиженский станицаһы Һарыҡташ ҡасабаһы менән бергә Ҡыҙыл гвардияның каратель отрядтары тарафынан яндырылған<ref>[http://www.dk1868.ru/statii/pavel/Dutov1.htm Ырымбур казак көрәш большевиктарҙың апрель — июнь, 1918 йыл.]</ref>. Һарыҡташ [[1931 йыл|1931йылдың 4 ғинуарынан]] алып райондың административ үҙәге. == Иҡтисад == һарыҡташта «Коммунар» заводы (гидроагрегаттар, насостар, клапанлы аппаратура сығара)<ref>{{Cite web|url=http://saraktash.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=102:2009-07-18-12-51-45&catid=29:saraktash&Itemid=54|title=О Саракташском районе|publisher=Saraktash.ru|author=Б. Н. Жанбаев|archiveurl=https://www.webcitation.org/686bs1NaD|archivedate=2012-06-02}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, һөт консервалары заводы (ООО «Анаир»), Тимер -бетон заводының икмәк комбинаты, «ЭКСПО» (йөк күтәреүсе, инвалидтарҙы күтәреүсе машиналар етештереү, лифттарҙы хеҙмәтләндереү һәм һатыу) компанияһы бар == Иҫтәлекле урындар == * Изге Троица мәрхәмәтлек монастыры. * Мәсет. * «Красная Гора» туристик комплекс. * А, Г. Васильевтың тыуған тирмәһе == Этимология == Исеменең бер нисә аңлатмаһы бар: «таш менән һарыҡ» ({{Lang-tt|сарык}}, {{Lang-ba|һарыҡ}} — һарыҡ)<ref name="saraktashhist">[http://saraktash.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=100:2009-07-17-21-51-59&catid=29:saraktash&Itemid=54 Ҡасаба тарихына сайтында саракташ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, «һары таш» ({{Lang-tt|сары}}, {{Lang-ba|һары}}, төрөк сарыга — һары, {{Lang2|tt|ba|таш}} <span lang="ba" style="font-style:italic;">таш</span> — таш), «һарыҡташ» ({{Lang-ba|һарыҡташ}} — «һарыҡташ»)<ref>{{Китап|автор=С.М.Стрельников|заглавие=Географические название Оренбургской области. Топонимический словарь|место=Кувандык|издательство=Изд-во С.М.Стрельникова|год=2002|страницы=127}}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * Середавин, Владимир Диамидович (1936—2003) — табип, хирург, йәмәғәт эшмәкәре. Һамар ҡалаһының почетлы гражданы. == Фотоһүрәттәр == <gallery> Файл:Свято-Троицкая обитель милосердия.jpg|Изге Троица мәрхәмәтлек монастыры Файл:Spiritual School of Holy Trinity Monastery, Saraktash.jpg|Монастырҙың дини училищеһы Файл:Ворота в Свято-Троицкую обитель милосердия с. Саракташ.jpg|Үҙәк ҡапҡа Файл:Часовня в Свято-Троицкой обители милосердия с. Саракташ.jpg|Сиркәү Файл:Saraktash Trinity Cathedral construction.jpg|Изге Троица соборы төҙөлөшө </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [Http://saraktash56.ru/ Saraktash56.ru — сайт посёлка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://orenobl.ru/town/saraktash.php п. Саракташ на сайте Оренбургской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://world.lib.ru/h/habib_s/blagoslowlennyjgorodoksaraktash.shtml Благословлённый городок Саракташ] [[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]] [[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 038l4ctd99zr04ih7nr0l4a6xjcltlh Проект:Мириада/Ҙурлығы/Биология, ботаника, зоология һәм медицина 102 149775 1296578 1188143 2026-05-12T05:41:46Z Таңһылыу 14946 /* Биология, ботаника, зоология һәм медицина */ 1296578 wikitext text/x-wiki == Биология, ботаника, зоология һәм медицина == Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022. * <span style="background-color:#FFE0E0">мәҡәлә юҡ</span> * <span style="background-color:#FFFBB3">ҡыҫҡа (күләме < 8 000 символ)</span> * <span style="background-color:#FFDAB9">уртаса (8 000 < күләме < 16 000)</span> * <span style="background-color:#E0FFE0">оҙон (күләме > 16 000)</span>. Барлығы: 388, оҙон: 77, уртаса: 109, ҡыҫҡа: 202, булмаған: 712. Һайланған: 3, яҡшы: 12, сифатлы: 0. {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#F9EED9" align="center" !№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус |- bgcolor=#E0FFE0 | 1 | [[Биология]] | [[:ru:Биология|Биология]] | align=right| 17468 | align=right| [[d:Q420]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 2 | [[Ботаника]] | [[:ru:Ботаника|Ботаника]] | align=right| 16921 | align=right| [[d:Q441]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 3 | [[Зоология]] | [[:ru:Зоология|Зоология]] | align=right| 7214 | align=right| [[d:Q431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 4 | [[]] | [[:ru:Биологическая классификация|Биологическая классификация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11398]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 5 | [[Биологик систематика]] | [[:ru:Биологическая систематика|Биологическая систематика]] | align=right| 8767 | align=right| [[d:Q3516404]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 6 | [[Төр (биология)]] | [[:ru:Биологический вид|Биологический вид]] | align=right| 15252 | align=right| [[d:Q7432]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 7 | [[Ырыу (биология)]] | [[:ru:Род (биология)|Род (биология)]] | align=right| 1356 | align=right| [[d:Q34740]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 8 | [[Ғаилә (биология)]] | [[:ru:Семейство|Семейство]] | align=right| 1021 | align=right| [[d:Q35409]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 9 | [[Отряд (биология)]] | [[:ru:Отряд (биология)|Отряд (биология)]] | align=right| 1673 | align=right| [[d:Q36602]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 10 | [[Класс (биология)]] | [[:ru:Класс (биология)|Класс (биология)]] | align=right| 1569 | align=right| [[d:Q37517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 11 | [[Тип (биология)]] | [[:ru:Тип (биология)|Тип (биология)]] | align=right| 880 | align=right| [[d:Q38348]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 12 | [[Батшалыҡ (биология)]] | [[:ru:Царство (биология)|Царство (биология)]] | align=right| 2066 | align=right| [[d:Q36732]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 13 | [[Домен (биология)]] | [[:ru:Домен (биология)|Домен (биология)]] | align=right| 2857 | align=right| [[d:Q146481]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 14 | [[Эволюция]] | [[:ru:Эволюция|Эволюция]] | align=right| 20010 | align=right| [[d:Q1063]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 15 | [[]] | [[:ru:Естественный отбор|Естественный отбор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43478]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 16 | [[Генетика]] | [[:ru:Генетика|Генетика]] | align=right| 6240 | align=right| [[d:Q7162]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 17 | [[ДНК]] | [[:ru:Дезоксирибонуклеиновая кислота|Дезоксирибонуклеиновая кислота]] | align=right| 15415 | align=right| [[d:Q7430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 18 | [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)]] | [[:ru:Рибонуклеиновая кислота|Рибонуклеиновая кислота]] | align=right| 4544 | align=right| [[d:Q11053]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 19 | [[Ген]] | [[:ru:Ген|Ген]] | align=right| 8067 | align=right| [[d:Q7187]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 20 | [[Нәҫелсәнлек]] | [[:ru:Наследование (биология)|Наследование (биология)]] | align=right| 9107 | align=right| [[d:Q178694]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 21 | [[Тормош]] | [[:ru:Жизнь|Жизнь]] | align=right| 10226 | align=right| [[d:Q3]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 22 | [[Үлем]] | [[:ru:Смерть|Смерть]] | align=right| 12849 | align=right| [[d:Q4]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 23 | [[]] | [[:ru:Возникновение жизни|Возникновение жизни]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q231218]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 24 | [[Микробиология]] | [[:ru:Микробиология|Микробиология]] | align=right| 16268 | align=right| [[d:Q7193]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 25 | [[Микология]] | [[:ru:Микология|Микология]] | align=right| 2629 | align=right| [[d:Q7175]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 26 | [[]] | [[:ru:Адаптация (биология)|Адаптация (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483921]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 27 | [[Гендар дрейфы]] | [[:ru:Дрейф генов|Дрейф генов]] | align=right| 5746 | align=right| [[d:Q486420]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 28 | [[]] | [[:ru:Мутация|Мутация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 29 | [[Палеонтология]] | [[:ru:Палеонтология|Палеонтология]] | align=right| 7654 | align=right| [[d:Q7205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 30 | [[]] | [[:ru:Филогенетика|Филогенетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171184]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 31 | [[Анатомия]] | [[:ru:Анатомия|Анатомия]] | align=right| 12600 | align=right| [[d:Q514]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 32 | [[]] | [[:ru:Камуфляж|Камуфляж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q196113]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 33 | [[Күҙәнәк]] | [[:ru:Клетка|Клетка]] | align=right| 29558 | align=right| [[d:Q7868]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 34 | [[Эндокрин система]] | [[:ru:Эндокринная система|Эндокринная система]] | align=right| 28386 | align=right| [[d:Q11078]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 35 | [[Иммунлыҡ системаһы]] | [[:ru:Иммунная система|Иммунная система]] | align=right| 20350 | align=right| [[d:Q1059]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 36 | [[Ағза (биология)]] | [[:ru:Орган (биология)|Орган (биология)]] | align=right| 2469 | align=right| [[d:Q712378]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 37 | [[Туҡыма (биология)]] | [[:ru:Ткань (биология)|Ткань (биология)]] | align=right| 14711 | align=right| [[d:Q40397]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 38 | [[Артерия]] | [[:ru:Артерия|Артерия]] | align=right| 12104 | align=right| [[d:Q9655]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 39 | [[Ҡан]] | [[:ru:Кровь|Кровь]] | align=right| 15721 | align=right| [[d:Q7873]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 40 | [[Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы]] | [[:ru:Циркуляторная система|Циркуляторная система]] | align=right| 11014 | align=right| [[d:Q11068]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 41 | [[Йөрәк]] | [[:ru:Сердце|Сердце]] | align=right| 10184 | align=right| [[d:Q1072]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 42 | [[Эритроциттар]] | [[:ru:Эритроциты|Эритроциты]] | align=right| 15659 | align=right| [[d:Q37187]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 43 | [[Вена (анатомия)]] | [[:ru:Вена (анатомия)|Вена (анатомия)]] | align=right| 4116 | align=right| [[d:Q9609]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 44 | [[Лейкоциттар]] | [[:ru:Лейкоциты|Лейкоциты]] | align=right| 10622 | align=right| [[d:Q42395]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 45 | [[Кешенең аш һеңдереү системаһы]] | [[:ru:Пищеварительная система человека|Пищеварительная система человека]] | align=right| 9372 | align=right| [[d:Q9649]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 46 | [[]] | [[:ru:Ободочная кишка человека|Ободочная кишка человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5982337]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 47 | [[Нәҙек эсәк]] | [[:ru:Тонкая кишка|Тонкая кишка]] | align=right| 15607 | align=right| [[d:Q11090]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 48 | [[Бауыр]] | [[:ru:Печень|Печень]] | align=right| 12726 | align=right| [[d:Q9368]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 49 | [[Йыуан эсәк]] | [[:ru:Толстая кишка|Толстая кишка]] | align=right| 22658 | align=right| [[d:Q11083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 50 | [[]] | [[:ru:Рот|Рот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 51 | [[]] | [[:ru:Зубы человека|Зубы человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 52 | [[]] | [[:ru:Поджелудочная железа|Поджелудочная железа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9618]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 53 | [[]] | [[:ru:Желудок человека|Желудок человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1029907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 54 | [[]] | [[:ru:Покровная система|Покровная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483213]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 55 | [[Ҡатын-ҡыҙ түше]] | [[:ru:Женская грудь|Женская грудь]] | align=right| 11171 | align=right| [[d:Q9103]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 56 | [[Тире]] | [[:ru:Кожа|Кожа]] | align=right| 21135 | align=right| [[d:Q1074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 57 | [[]] | [[:ru:Перо|Перо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81025]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 58 | [[]] | [[:ru:Шерсть|Шерсть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q197204]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 59 | [[Сәс]] | [[:ru:Волосы|Волосы]] | align=right| 2003 | align=right| [[d:Q28472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 60 | [[]] | [[:ru:Ногти|Ногти]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 61 | [[]] | [[:ru:Чешуя|Чешуя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 62 | [[]] | [[:ru:Мышечная система|Мышечная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7060553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 63 | [[]] | [[:ru:Миоциты|Миоциты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q428914]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 64 | [[Арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһы]] | [[:ru:Скелетная мышечная ткань|Скелетная мышечная ткань]] | align=right| 8366 | align=right| [[d:Q1048687]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 65 | [[Нервы системаһы]] | [[:ru:Нервная система|Нервная система]] | align=right| 14755 | align=right| [[d:Q9404]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 66 | [[Баш мейеһе]] | [[:ru:Головной мозг|Головной мозг]] | align=right| 11939 | align=right| [[d:Q1073]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 67 | [[Нерв]] | [[:ru:Нерв|Нерв]] | align=right| 30167 | align=right| [[d:Q9620]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 68 | [[Сенсор системаһы]] | [[:ru:Сенсорная система|Сенсорная система]] | align=right| 22789 | align=right| [[d:Q11101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 69 | [[]] | [[:ru:Слуховая сенсорная система|Слуховая сенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q821413]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 70 | [[Ҡолаҡ]] | [[:ru:Ухо|Ухо]] | align=right| 10819 | align=right| [[d:Q7362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 71 | [[]] | [[:ru:Вкусовая сенсорная система|Вкусовая сенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1147588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 72 | [[]] | [[:ru:Обоняние млекопитающих|Обоняние млекопитающих]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1054094]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 73 | [[Танау]] | [[:ru:Нос|Нос]] | align=right| 46359 | align=right| [[d:Q7363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 74 | [[]] | [[:ru:Соматосенсорная система|Соматосенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q328835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 75 | [[]] | [[:ru:Зрительная система|Зрительная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q558363]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 76 | [[Күҙ]] | [[:ru:Глаз|Глаз]] | align=right| 10462 | align=right| [[d:Q7364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 77 | [[]] | [[:ru:Интеллект|Интеллект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83500]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 78 | [[]] | [[:ru:Слух|Слух]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 79 | [[]] | [[:ru:Вкус|Вкус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 80 | [[]] | [[:ru:Обоняние|Обоняние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1541064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 81 | [[]] | [[:ru:Боль|Боль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81938]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 82 | [[]] | [[:ru:Зрение человека|Зрение человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162668]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 83 | [[Репродуктив система]] | [[:ru:Репродуктивная система|Репродуктивная система]] | align=right| 11170 | align=right| [[d:Q7895]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 84 | [[]] | [[:ru:Пенис у животных|Пенис у животных]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 85 | [[Вагина (енси орган)]] | [[:ru:Влагалище (половой орган)|Влагалище (половой орган)]] | align=right| 2987 | align=right| [[d:Q5880]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 86 | [[]] | [[:ru:Половые органы|Половые органы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4620674]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 87 | [[]] | [[:ru:Клитор|Клитор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q873072]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 88 | [[]] | [[:ru:Яичники|Яичники]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 89 | [[]] | [[:ru:Семенники|Семенники]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9384]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 90 | [[Һулыш алыу системаһы]] | [[:ru:Дыхательная система|Дыхательная система]] | align=right| 11284 | align=right| [[d:Q7891]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 91 | [[Үпкә]] | [[:ru:Лёгкие|Лёгкие]] | align=right| 5938 | align=right| [[d:Q7886]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 92 | [[Айғолаҡтар]] | [[:ru:Жабры|Жабры]] | align=right| 5997 | align=right| [[d:Q132390]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 93 | [[Һөлдә]] | [[:ru:Скелет|Скелет]] | align=right| 10329 | align=right| [[d:Q7881]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 94 | [[Һөйәк]] | [[:ru:Кость|Кость]] | align=right| 9788 | align=right| [[d:Q265868]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 95 | [[]] | [[:ru:Грудная клетка|Грудная клетка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9645]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 96 | [[]] | [[:ru:Таз (анатомия)|Таз (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q713102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 97 | [[]] | [[:ru:Череп|Череп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 98 | [[]] | [[:ru:Позвоночник|Позвоночник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q482853]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 99 | [[]] | [[:ru:Сустав|Сустав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9644]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 100 | [[]] | [[:ru:Эпителий|Эпителий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 101 | [[]] | [[:ru:Соединительная ткань|Соединительная ткань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25615]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 102 | [[Мускулдар]] | [[:ru:Мышцы|Мышцы]] | align=right| 10576 | align=right| [[d:Q7365]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 103 | [[Нервы туҡымаһы]] | [[:ru:Нервная ткань|Нервная ткань]] | align=right| 8876 | align=right| [[d:Q203850]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 104 | [[]] | [[:ru:Почка (анатомия)|Почка (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9377]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 105 | [[]] | [[:ru:Мочевой пузырь|Мочевой пузырь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 106 | [[]] | [[:ru:Растительные клетки|Растительные клетки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1056194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 107 | [[]] | [[:ru:Клеточная стенка|Клеточная стенка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 108 | [[]] | [[:ru:Кора|Кора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 109 | [[]] | [[:ru:Ягода (ботаника)|Ягода (ботаника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13184]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 110 | [[Сәскә]] | [[:ru:Цветок|Цветок]] | align=right| 19744 | align=right| [[d:Q506]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 111 | [[Һеркә]] | [[:ru:Пыльца|Пыльца]] | align=right| 3264 | align=right| [[d:Q79932]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 112 | [[Емеш]] | [[:ru:Плод|Плод]] | align=right| 11266 | align=right| [[d:Q1364]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 113 | [[Япраҡ]] | [[:ru:Лист|Лист]] | align=right| 6484 | align=right| [[d:Q33971]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 114 | [[]] | [[:ru:Корень|Корень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41500]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 115 | [[Орлоҡ]] | [[:ru:Семя|Семя]] | align=right| 17616 | align=right| [[d:Q40763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 116 | [[]] | [[:ru:Устьице|Устьице]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 117 | [[]] | [[:ru:Травянистые растения|Травянистые растения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 118 | [[]] | [[:ru:Лианы|Лианы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14079]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 119 | [[]] | [[:ru:Кустарник|Кустарник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42295]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 120 | [[Ағас]] | [[:ru:Дерево|Дерево]] | align=right| 11878 | align=right| [[d:Q10884]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 121 | [[]] | [[:ru:Стебель|Стебель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134267]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 122 | [[Олон (ботаника)]] | [[:ru:Ствол (ботаника)|Ствол (ботаника)]] | align=right| 4858 | align=right| [[d:Q193472]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 123 | [[Үҙағас]] | [[:ru:Древесина|Древесина]] | align=right| 17649 | align=right| [[d:Q287]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 124 | [[]] | [[:ru:Эпидерма|Эпидерма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q796482]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 125 | [[]] | [[:ru:Склеренхима|Склеренхима]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q375601]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 126 | [[]] | [[:ru:Меристемы|Меристемы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 127 | [[]] | [[:ru:Проводящая ткань|Проводящая ткань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q968604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 128 | [[]] | [[:ru:Камбий|Камбий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q369429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 129 | [[]] | [[:ru:Гифа|Гифа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 130 | [[]] | [[:ru:Мицелий|Мицелий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q326228]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 131 | [[]] | [[:ru:Альфа-амилаза|Альфа-амилаза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106951023]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 132 | [[]] | [[:ru:Биомолекулы|Биомолекулы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206229]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 133 | [[]] | [[:ru:Биологические пигменты|Биологические пигменты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q910979]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 134 | [[]] | [[:ru:Каротиноиды|Каротиноиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191907]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 135 | [[Хлорофилл]] | [[:ru:Хлорофилл|Хлорофилл]] | align=right| 8034 | align=right| [[d:Q43177]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 136 | [[]] | [[:ru:Меланины|Меланины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187526]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 137 | [[Углеводтар]] | [[:ru:Углеводы|Углеводы]] | align=right| 13038 | align=right| [[d:Q11358]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 138 | [[Целлюлоза]] | [[:ru:Целлюлоза|Целлюлоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80294]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 139 | [[Крахмал]] | [[:ru:Крахмал|Крахмал]] | align=right| 11001 | align=right| [[d:Q41534]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 140 | [[Шәкәр]] | [[:ru:Сахар|Сахар]] | align=right| 16730 | align=right| [[d:Q11002]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 141 | [[]] | [[:ru:Жиры (диетология)|Жиры (диетология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 142 | [[]] | [[:ru:Жирные кислоты|Жирные кислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q61476]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 143 | [[Липидтар]] | [[:ru:Липиды|Липиды]] | align=right| 11866 | align=right| [[d:Q11367]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 144 | [[Аҡһымдар]] | [[:ru:Белки|Белки]] | align=right| 46185 | align=right| [[d:Q8054]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 145 | [[Ферменттар]] | [[:ru:Ферменты|Ферменты]] | align=right| 12793 | align=right| [[d:Q8047]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 146 | [[Гемоглобин]] | [[:ru:Гемоглобин|Гемоглобин]] | align=right| 17004 | align=right| [[d:Q43041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 147 | [[]] | [[:ru:Аминокислоты|Аминокислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8066]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 148 | [[Гормондар]] | [[:ru:Гормоны|Гормоны]] | align=right| 28467 | align=right| [[d:Q11364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 149 | [[]] | [[:ru:Эстрогены|Эстрогены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q277954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 150 | [[]] | [[:ru:Тестостерон|Тестостерон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1318776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 151 | [[]] | [[:ru:Алкалоиды|Алкалоиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q70702]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 152 | [[Лактоза]] | [[:ru:Лактоза|Лактоза]] | align=right| 6120 | align=right| [[d:Q127900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 153 | [[Хитин]] | [[:ru:Хитин|Хитин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161219]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 154 | [[Гликоген]] | [[:ru:Гликоген|Гликоген]] | align=right| 5286 | align=right| [[d:Q174936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 155 | [[]] | [[:ru:Холестерин|Холестерин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43656]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 156 | [[Молекуляр биология]] | [[:ru:Молекулярная биология|Молекулярная биология]] | align=right| 6943 | align=right| [[d:Q7202]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 157 | [[Нуклеин кислоталары]] | [[:ru:Нуклеиновая кислота|Нуклеиновая кислота]] | align=right| 9458 | align=right| [[d:Q123619]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 158 | [[]] | [[:ru:Адреналин|Адреналин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 159 | [[]] | [[:ru:Фитогормоны|Фитогормоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192949]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 160 | [[Һулыш]] | [[:ru:Дыхание|Дыхание]] | align=right| 29777 | align=right| [[d:Q9530]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 161 | [[]] | [[:ru:Гомеостаз|Гомеостаз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103191]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 162 | [[Метаболизм]] | [[:ru:Обмен веществ|Обмен веществ]] | align=right| 10074 | align=right| [[d:Q1057]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 163 | [[]] | [[:ru:Выделение (биология)|Выделение (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 164 | [[]] | [[:ru:Физиология дыхания|Физиология дыхания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q472287]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 165 | [[Үрсеү]] | [[:ru:Размножение|Размножение]] | align=right| 10383 | align=right| [[d:Q11990]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 166 | [[]] | [[:ru:Развитие человека|Развитие человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2347178]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 167 | [[Үҫеш биологияһы]] | [[:ru:Биология развития|Биология развития]] | align=right| 3227 | align=right| [[d:Q213713]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 168 | [[Енси булмаған үрсеү]] | [[:ru:Бесполое размножение|Бесполое размножение]] | align=right| 7501 | align=right| [[d:Q173432]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 169 | [[]] | [[:ru:Половое размножение|Половое размножение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182353]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 170 | [[Кешенең йөклөлөгө]] | [[:ru:Беременность человека|Беременность человека]] | align=right| 13945 | align=right| [[d:Q11995]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 171 | [[Енес (биология)]] | [[:ru:Пол организмов|Пол организмов]] | align=right| 11404 | align=right| [[d:Q290]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 172 | [[Инә зат]] | [[:ru:Самка|Самка]] | align=right| 5164 | align=right| [[d:Q43445]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 173 | [[Ата зат]] | [[:ru:Самец|Самец]] | align=right| 2848 | align=right| [[d:Q44148]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 174 | [[Менструация (Күрем)]] | [[:ru:Менструация|Менструация]] | align=right| 28769 | align=right| [[d:Q12171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 175 | [[]] | [[:ru:Менструальный цикл|Менструальный цикл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 176 | [[]] | [[:ru:Менопауза|Менопауза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177708]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 177 | [[Сперма]] | [[:ru:Сперма|Сперма]] | align=right| 4436 | align=right| [[d:Q9715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 178 | [[]] | [[:ru:Онтогенез|Онтогенез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193603]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 179 | [[]] | [[:ru:Кутикула растений|Кутикула растений]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1146493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 180 | [[]] | [[:ru:Яйцо|Яйцо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 181 | [[]] | [[:ru:Эмбрион|Эмбрион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 182 | [[]] | [[:ru:Плод (анатомия)|Плод (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 183 | [[]] | [[:ru:Имаго|Имаго]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207254]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 184 | [[Личинка]] | [[:ru:Личинка|Личинка]] | align=right| 1682 | align=right| [[d:Q129270]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 185 | [[]] | [[:ru:Долголетие|Долголетие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1066907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 186 | [[]] | [[:ru:Метаморфоз|Метаморфоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33753]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 187 | [[Циста]] | [[:ru:Циста|Циста]] | align=right| 10253 | align=right| [[d:Q245998]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 188 | [[]] | [[:ru:Линька|Линька]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q381084]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 189 | [[]] | [[:ru:Нимфа (биология)|Нимфа (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q258362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 190 | [[]] | [[:ru:Половое созревание|Половое созревание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 191 | [[]] | [[:ru:Куколка|Куколка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 192 | [[]] | [[:ru:Споры|Споры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 193 | [[Сүмесбаш]] | [[:ru:Головастик|Головастик]] | align=right| 2037 | align=right| [[d:Q168525]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 194 | [[Үҫемлектәрҙең үрсеүе]] | [[:ru:Размножение растений|Размножение растений]] | align=right| 17195 | align=right| [[d:Q2725616]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 195 | [[]] | [[:ru:Гаметофит|Гаметофит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189951]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 196 | [[Һеркәләнеү]] | [[:ru:Опыление|Опыление]] | align=right| 8338 | align=right| [[d:Q134624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 197 | [[Метагенез (биология)]] | [[:ru:Метагенез (биология)|Метагенез (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725951]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 198 | [[]] | [[:ru:Спорофит|Спорофит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q647173]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 199 | [[Аш һеңдереү]] | [[:ru:Пищеварение|Пищеварение]] | align=right| 15287 | align=right| [[d:Q11978]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 200 | [[Фотосинтез]] | [[:ru:Фотосинтез|Фотосинтез]] | align=right| 13974 | align=right| [[d:Q11982]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 201 | [[]] | [[:ru:Транспирация|Транспирация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 202 | [[]] | [[:ru:Биоразнообразие|Биоразнообразие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 203 | [[]] | [[:ru:Типы отношений между организмами|Типы отношений между организмами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1823478]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 204 | [[]] | [[:ru:Конкуренция (биология)|Конкуренция (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 205 | [[]] | [[:ru:Фитофагия|Фитофагия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 206 | [[]] | [[:ru:Паразитизм|Паразитизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 207 | [[]] | [[:ru:Хищничество|Хищничество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 208 | [[Биом]] | [[:ru:Биом|Биом]] | align=right| 3834 | align=right| [[d:Q101998]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 209 | [[]] | [[:ru:Пищевая цепь|Пищевая цепь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159462]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 210 | [[]] | [[:ru:Местообитание|Местообитание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52105]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 211 | [[]] | [[:ru:Инвазионный вид|Инвазионный вид]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 212 | [[]] | [[:ru:Экологическая ниша|Экологическая ниша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172861]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 213 | [[Экология]] | [[:ru:Экология|Экология]] | align=right| 11982 | align=right| [[d:Q7150]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 214 | [[]] | [[:ru:Экосистема|Экосистема]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37813]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 215 | [[Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр]] | [[:ru:Вымирающие виды|Вымирающие виды]] | align=right| 23529 | align=right| [[d:Q11394]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 216 | [[Юҡҡа сығыу]] | [[:ru:Вымирание|Вымирание]] | align=right| 2503 | align=right| [[d:Q123509]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 217 | [[]] | [[:ru:Экстремофилы|Экстремофилы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206912]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 218 | [[Популяция]] | [[:ru:Популяция|Популяция]] | align=right| 7134 | align=right| [[d:Q2625603]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 219 | [[]] | [[:ru:Трофический уровень|Трофический уровень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1053008]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 220 | [[Организм]] | [[:ru:Организм|Организм]] | align=right| 22625 | align=right| [[d:Q7239]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFDAB9 | 221 | [[Хайуандар]] | [[:ru:Животные|Животные]] | align=right| 14162 | align=right| [[d:Q729]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 222 | [[Быуынтығаяҡлылар]] | [[:ru:Членистоногие|Членистоногие]] | align=right| 14850 | align=right| [[d:Q1360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 223 | [[]] | [[:ru:Хелицеровые|Хелицеровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1359]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 224 | [[Хордалылар]] | [[:ru:Хордовые|Хордовые]] | align=right| 4359 | align=right| [[d:Q10915]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 225 | [[Яңаҡһөйәклеләр]] | [[:ru:Челюстноротые|Челюстноротые]] | align=right| 3790 | align=right| [[d:Q26214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 226 | [[]] | [[:ru:Шестиногие|Шестиногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 227 | [[]] | [[:ru:Беспозвоночные|Беспозвоночные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43806]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 228 | [[Нематодалар]] | [[:ru:Нематоды|Нематоды]] | align=right| 14105 | align=right| [[d:Q5185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 229 | [[]] | [[:ru:Четвероногие|Четвероногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19159]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 230 | [[Умыртҡалылар]] | [[:ru:Позвоночные|Позвоночные]] | align=right| 5708 | align=right| [[d:Q25241]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 231 | [[Талпандар]] | [[:ru:Клещи (животные)|Клещи (животные)]] | align=right| 9057 | align=right| [[d:Q19137]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 232 | [[Үрмәксе һымаҡтар]] | [[:ru:Паукообразные|Паукообразные]] | align=right| 7254 | align=right| [[d:Q1358]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 233 | [[Бесән сапҡыстар]] | [[:ru:Сенокосцы|Сенокосцы]] | align=right| 2012 | align=right| [[d:Q19116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 234 | [[]] | [[:ru:Ложноскорпионы|Ложноскорпионы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19119]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 235 | [[Саяндар]] | [[:ru:Скорпионы|Скорпионы]] | align=right| 3475 | align=right| [[d:Q19125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 236 | [[]] | [[:ru:Сольпуги|Сольпуги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19126]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 237 | [[Үрмәкселәр]] | [[:ru:Пауки|Пауки]] | align=right| 18714 | align=right| [[d:Q1357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 238 | [[]] | [[:ru:Пауки-птицееды|Пауки-птицееды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213383]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 239 | [[Ҡыҫала]] | [[:ru:Ракообразные|Ракообразные]] | align=right| 2978 | align=right| [[d:Q25364]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 240 | [[Ҡырын йөҙөүселәр]] | [[:ru:Бокоплавы|Бокоплавы]] | align=right| 3120 | align=right| [[d:Q193418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 241 | [[]] | [[:ru:Жаброногие|Жаброногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 242 | [[]] | [[:ru:Крабы|Крабы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40802]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 243 | [[]] | [[:ru:Десятиногие ракообразные|Десятиногие ракообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4610]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 244 | [[]] | [[:ru:Эвфаузиевые|Эвфаузиевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29498]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 245 | [[]] | [[:ru:Омары|Омары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1038113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 246 | [[]] | [[:ru:Высшие раки|Высшие раки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182978]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 247 | [[Бөжәктәр]] | [[:ru:Насекомые|Насекомые]] | align=right| 11236 | align=right| [[d:Q1390]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 248 | [[Мамыҡ ҡанатлылар]] | [[:ru:Ручейники|Ручейники]] | align=right| 5954 | align=right| [[d:Q184616]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 249 | [[Айырығойроҡтар]] | [[:ru:Кожистокрылые|Кожистокрылые]] | align=right| 4160 | align=right| [[d:Q13676]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 250 | [[Бөрсәләр]] | [[:ru:Блохи|Блохи]] | align=right| 4558 | align=right| [[d:Q388162]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 251 | [[]] | [[:ru:Пухоеды и вши|Пухоеды и вши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6481228]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 252 | [[]] | [[:ru:Богомоловые|Богомоловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131250]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 253 | [[]] | [[:ru:Скорпионницы|Скорпионницы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 254 | [[]] | [[:ru:Сетчатокрылые|Сетчатокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156438]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 255 | [[Арыҫлан бөжәктәр]] | [[:ru:Муравьиные львы|Муравьиные львы]] | align=right| 2677 | align=right| [[d:Q231439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 256 | [[]] | [[:ru:Привиденьевые|Привиденьевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188029]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 257 | [[Һыу мыры]] | [[:ru:Веснянки|Веснянки]] | align=right| 2350 | align=right| [[d:Q203547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 258 | [[]] | [[:ru:Сеноеды|Сеноеды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271623]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 259 | [[Елпәҙә ҡанатлылар]] | [[:ru:Веерокрылые|Веерокрылые]] | align=right| 2301 | align=right| [[d:Q327144]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 260 | [[]] | [[:ru:Трипсы|Трипсы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185628]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 261 | [[Ҡаты ҡанатлылар]] | [[:ru:Жесткокрылые|Жесткокрылые]] | align=right| 4432 | align=right| [[d:Q22671]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 262 | [[]] | [[:ru:Долгоносики|Долгоносики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7415384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 263 | [[Ҡамҡалар]] | [[:ru:Божьи коровки|Божьи коровки]] | align=right| 5036 | align=right| [[d:Q25327]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 264 | [[Баҙлауыҡ]] | [[:ru:Светляки|Светляки]] | align=right| 2313 | align=right| [[d:Q25420]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 265 | [[Бызылдауыҡтар]] | [[:ru:Жужелицы|Жужелицы]] | align=right| 4159 | align=right| [[d:Q27046]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 266 | [[Япраҡ ҡуңыҙы]] | [[:ru:Листоеды|Листоеды]] | align=right| 3042 | align=right| [[d:Q193407]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 267 | [[Колорадо ҡуңыҙы]] | [[:ru:Колорадский жук|Колорадский жук]] | align=right| 5134 | align=right| [[d:Q156954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 268 | [[]] | [[:ru:Усачи (жуки)|Усачи (жуки)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205295]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 269 | [[]] | [[:ru:Пластинчатоусые|Пластинчатоусые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186946]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 270 | [[Тараҡандар]] | [[:ru:Таракановые|Таракановые]] | align=right| 2981 | align=right| [[d:Q25309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 271 | [[]] | [[:ru:Термиты|Термиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q546583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 272 | [[]] | [[:ru:Двукрылые|Двукрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25312]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 273 | [[]] | [[:ru:Дрозофила фруктовая|Дрозофила фруктовая]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130888]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 274 | [[]] | [[:ru:Слепни|Слепни]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q228241]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 275 | [[Бүлмә себене]] | [[:ru:Комнатная муха|Комнатная муха]] | align=right| 2344 | align=right| [[d:Q166111]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 276 | [[Серәкәйҙәр]] | [[:ru:Кровососущие комары|Кровососущие комары]] | align=right| 13606 | align=right| [[d:Q7367]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 277 | [[]] | [[:ru:Цеце|Цеце]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205256]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 278 | [[Ярым ҡаты ҡанатлылар]] | [[:ru:Полужесткокрылые|Полужесткокрылые]] | align=right| 4740 | align=right| [[d:Q26371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 279 | [[]] | [[:ru:Певчие цикады|Певчие цикады]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130778]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 280 | [[Ҡандалалар]] | [[:ru:Клопы|Клопы]] | align=right| 3094 | align=right| [[d:Q27191]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 281 | [[Өй ҡандалаһы]] | [[:ru:Постельный клоп|Постельный клоп]] | align=right| 2499 | align=right| [[d:Q940337]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 282 | [[Һыу ҡандалаһы]] | [[:ru:Водомерки|Водомерки]] | align=right| 1793 | align=right| [[d:Q270322]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 283 | [[Кеблә]] | [[:ru:Тли|Тли]] | align=right| 5664 | align=right| [[d:Q183350]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 284 | [[Яры ҡанатлылар]] | [[:ru:Перепончатокрылые|Перепончатокрылые]] | align=right| 1791 | align=right| [[d:Q22651]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 285 | [[Ҡырмыҫҡалар]] | [[:ru:Муравьи|Муравьи]] | align=right| 19488 | align=right| [[d:Q7386]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 286 | [[Бал ҡорттары]] | [[:ru:Пчёлы|Пчёлы]] | align=right| 38389 | align=right| [[d:Q7391]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 287 | [[Иңкештәр]] | [[:ru:Шмели|Шмели]] | align=right| 5208 | align=right| [[d:Q25407]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 288 | [[]] | [[:ru:Медоносная пчела|Медоносная пчела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30034]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 289 | [[Һағыҙаҡтар]] | [[:ru:Осы|Осы]] | align=right| 3574 | align=right| [[d:Q9458574]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 290 | [[Тәңкә ҡанатлылар]] | [[:ru:Чешуекрылые|Чешуекрылые]] | align=right| 4258 | align=right| [[d:Q28319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 291 | [[]] | [[:ru:Булавоусые чешуекрылые|Булавоусые чешуекрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11946202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 292 | [[]] | [[:ru:Парусники (бабочки)|Парусники (бабочки)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59905]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 293 | [[]] | [[:ru:Голубянки|Голубянки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 294 | [[]] | [[:ru:Нимфалиды|Нимфалиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156449]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 295 | [[Аҡ күбәләктәр]] | [[:ru:Белянки (бабочки)|Белянки (бабочки)]] | align=right| 3550 | align=right| [[d:Q41559]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 296 | [[Кәбеҫтә күбәләге]] | [[:ru:Капустница (бабочка)|Капустница (бабочка)]] | align=right| 3324 | align=right| [[d:Q26764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 297 | [[]] | [[:ru:Толстоголовки|Толстоголовки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232936]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 298 | [[Көйәләр]] | [[:ru:Моли|Моли]] | align=right| 2077 | align=right| [[d:Q1725788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 299 | [[]] | [[:ru:Тутовый шелкопряд|Тутовый шелкопряд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134747]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 300 | [[]] | [[:ru:Пяденицы|Пяденицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45559]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 301 | [[Балғараҡтар]] | [[:ru:Бражники|Бражники]] | align=right| 3725 | align=right| [[d:Q157683]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 302 | [[Энәғараҡтар]] | [[:ru:Стрекозы|Стрекозы]] | align=right| 8382 | align=right| [[d:Q25375]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 303 | [[]] | [[:ru:Равнокрылые стрекозы|Равнокрылые стрекозы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 304 | [[]] | [[:ru:Разнокрылые стрекозы|Разнокрылые стрекозы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80066]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 305 | [[]] | [[:ru:Прямокрылые|Прямокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167810]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 306 | [[]] | [[:ru:Настоящие сверчки|Настоящие сверчки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 307 | [[]] | [[:ru:Короткоусые прямокрылые|Короткоусые прямокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83902]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 308 | [[Айыуғорттар]] | [[:ru:Медведки|Медведки]] | align=right| 3419 | align=right| [[d:Q199765]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 309 | [[]] | [[:ru:Настоящие кузнечики|Настоящие кузнечики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q727919]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 310 | [[Сағыусылар]] | [[:ru:Стрекающие|Стрекающие]] | align=right| 1269 | align=right| [[d:Q25441]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 311 | [[Мәрйен]] | [[:ru:Коралл|Коралл]] | align=right| 2041 | align=right| [[d:Q171446]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 312 | [[]] | [[:ru:Медуза|Медуза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30178]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 313 | [[Моллюскылар]] | [[:ru:Моллюски|Моллюски]] | align=right| 11527 | align=right| [[d:Q25326]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 314 | [[Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар]] | [[:ru:Двустворчатые|Двустворчатые]] | align=right| 12052 | align=right| [[d:Q25368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 315 | [[]] | [[:ru:Осьминоги|Осьминоги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 316 | [[]] | [[:ru:Кальмары|Кальмары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 317 | [[]] | [[:ru:Слизень|Слизень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1953597]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 318 | [[]] | [[:ru:Улитка (жизненная форма)|Улитка (жизненная форма)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q308841]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 319 | [[]] | [[:ru:Коллемболы|Коллемболы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190701]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 320 | [[Күбаяҡ]] | [[:ru:Многоножки|Многоножки]] | align=right| 2174 | align=right| [[d:Q25823]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 321 | [[]] | [[:ru:Губоногие|Губоногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43447]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 322 | [[]] | [[:ru:Двупарноногие|Двупарноногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 323 | [[]] | [[:ru:Морские пауки|Морские пауки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19106]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 324 | [[Ер-һыу хайуандары]] | [[:ru:Земноводные|Земноводные]] | align=right| 29695 | align=right| [[d:Q10908]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 325 | [[]] | [[:ru:Безногие земноводные|Безногие земноводные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4758]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 326 | [[Ҡойроҡһоҙҙар]] | [[:ru:Бесхвостые земноводные|Бесхвостые земноводные]] | align=right| 4146 | align=right| [[d:Q53636]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 327 | [[]] | [[:ru:Хвостатые земноводные|Хвостатые земноводные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53663]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 328 | [[Тәлмәрйендәр]] | [[:ru:Настоящие лягушки|Настоящие лягушки]] | align=right| 6809 | align=right| [[d:Q6408]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 329 | [[Ҡоштар]] | [[:ru:Птицы|Птицы]] | align=right| 55216 | align=right| [[d:Q5113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 330 | [[]] | [[:ru:Археоптерикс|Археоптерикс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q100196]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 331 | [[Podicipedidae]] | [[:ru:Поганковые|Поганковые]] | align=right| 1446 | align=right| [[d:Q21695]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 332 | [[Фламинго]] | [[:ru:Фламинго|Фламинго]] | align=right| 4195 | align=right| [[d:Q41994]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 333 | [[]] | [[:ru:Колибри|Колибри]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 334 | [[]] | [[:ru:Птицы-мыши|Птицы-мыши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 335 | [[]] | [[:ru:Пингвиновые|Пингвиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 336 | [[]] | [[:ru:Рябковые|Рябковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179983]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 337 | [[]] | [[:ru:Тинаму|Тинаму]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 338 | [[]] | [[:ru:Фаэтоновые|Фаэтоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17189371]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 339 | [[Ҡарсығалар]] | [[:ru:Настоящие ястребы|Настоящие ястребы]] | align=right| 1924 | align=right| [[d:Q188737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 340 | [[]] | [[:ru:Орлиные|Орлиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2092297]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 341 | [[Ыласындар]] | [[:ru:Соколы|Соколы]] | align=right| 11406 | align=right| [[d:Q43489]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 342 | [[]] | [[:ru:Американские грифы|Американские грифы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184858]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 343 | [[Кәлмәргән]] | [[:ru:Скопа|Скопа]] | align=right| 7258 | align=right| [[d:Q25332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 344 | [[Ҡош-секретарь]] | [[:ru:Птица-секретарь|Птица-секретарь]] | align=right| 5496 | align=right| [[d:Q168748]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 345 | [[Өйрәктәр]] | [[:ru:Утиные|Утиные]] | align=right| 2729 | align=right| [[d:Q7556]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 346 | [[]] | [[:ru:Утки|Утки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3736439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 347 | [[]] | [[:ru:Anserini|Anserini]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82562]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 348 | [[Аҡҡоштар]] | [[:ru:Лебеди|Лебеди]] | align=right| 2881 | align=right| [[d:Q29564928]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 349 | [[]] | [[:ru:Стрижиные|Стрижиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 350 | [[]] | [[:ru:Козодоеобразные|Козодоеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 351 | [[]] | [[:ru:Настоящие козодои|Настоящие козодои]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27244]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 352 | [[Сәпсәү һымаҡтар]] | [[:ru:Ржанкообразные|Ржанкообразные]] | align=right| 3727 | align=right| [[d:Q25978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 353 | [[]] | [[:ru:Чистиковые|Чистиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 354 | [[]] | [[:ru:Трёхпёрстки|Трёхпёрстки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205320]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 355 | [[Сарлаҡтар]] | [[:ru:Чайковые|Чайковые]] | align=right| 2032 | align=right| [[d:Q27589]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 356 | [[Scolopacidae]] | [[:ru:Бекасовые|Бекасовые]] | align=right| 1658 | align=right| [[d:Q26626]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 357 | [[]] | [[:ru:Поморниковые|Поморниковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 358 | [[]] | [[:ru:Крачковые|Крачковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q875769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 359 | [[]] | [[:ru:Цаплевые|Цаплевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18789]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 360 | [[Ибистар]] | [[:ru:Ибисы|Ибисы]] | align=right| 8655 | align=right| [[d:Q193833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 361 | [[]] | [[:ru:Китоглав|Китоглав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 362 | [[]] | [[:ru:Колпицы|Колпицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 363 | [[]] | [[:ru:Аистовые|Аистовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 364 | [[]] | [[:ru:Маврикийский дронт|Маврикийский дронт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43502]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 365 | [[Күгәрсендәр]] | [[:ru:Голубиные|Голубиные]] | align=right| 30839 | align=right| [[d:Q10856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 366 | [[]] | [[:ru:Странствующий голубь|Странствующий голубь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191968]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 367 | [[]] | [[:ru:Щурковые|Щурковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 368 | [[]] | [[:ru:Птицы-носороги|Птицы-носороги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26773]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 369 | [[Һөҙһөт]] | [[:ru:Удод|Удод]] | align=right| 2551 | align=right| [[d:Q25247]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 370 | [[Кәкүк]] | [[:ru:Кукушковые|Кукушковые]] | align=right| 4027 | align=right| [[d:Q26381]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 371 | [[Гоацин-тауыҡ]] | [[:ru:Гоацин|Гоацин]] | align=right| 2578 | align=right| [[d:Q188660]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 372 | [[]] | [[:ru:Тураковые|Тураковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213827]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 373 | [[]] | [[:ru:Курообразные|Курообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21659]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 374 | [[Тауыҡ]] | [[:ru:Курица|Курица]] | align=right| 14166 | align=right| [[d:Q780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 375 | [[]] | [[:ru:Тетеревиные|Тетеревиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201240]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 376 | [[Цесарка-тауыҡтар]] | [[:ru:Цесарковые|Цесарковые]] | align=right| 1873 | align=right| [[d:Q171953]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 377 | [[]] | [[:ru:Обыкновенный фазан|Обыкновенный фазан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25432]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 378 | [[Бүҙәнә]] | [[:ru:Обыкновенный перепел|Обыкновенный перепел]] | align=right| 2129 | align=right| [[d:Q28358]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 379 | [[Күркә]] | [[:ru:Индейки|Индейки]] | align=right| 3492 | align=right| [[d:Q43794]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 380 | [[Торна һымаҡтар]] | [[:ru:Журавлеобразные|Журавлеобразные]] | align=right| 1880 | align=right| [[d:Q25557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 381 | [[]] | [[:ru:Журавлиные|Журавлиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25365]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 382 | [[]] | [[:ru:Дрофиные|Дрофиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21755]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 383 | [[Тартай һымаҡтар]] | [[:ru:Пастушковые|Пастушковые]] | align=right| 1615 | align=right| [[d:Q26623]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 384 | [[Турғай һымаҡтар]] | [[:ru:Воробьинообразные|Воробьинообразные]] | align=right| 1590 | align=right| [[d:Q25341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 385 | [[]] | [[:ru:Певчие воробьиные|Певчие воробьиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194240]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 386 | [[]] | [[:ru:Райские птицы|Райские птицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 387 | [[]] | [[:ru:Врановые|Врановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25565]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 388 | [[Ҡоҙғондар]] | [[:ru:Вороны|Вороны]] | align=right| 12624 | align=right| [[d:Q43365]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 389 | [[Һайыҫҡан]] | [[:ru:Сорока|Сорока]] | align=right| 2176 | align=right| [[d:Q25307]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 390 | [[]] | [[:ru:Сорокопутовые|Сорокопутовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171052]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 391 | [[]] | [[:ru:Бюльбюлевые|Бюльбюлевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188854]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 392 | [[]] | [[:ru:Овсянковые|Овсянковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28486]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 393 | [[Алаҡас турғайҙар]] | [[:ru:Вьюрковые|Вьюрковые]] | align=right| 1219 | align=right| [[d:Q160835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 394 | [[]] | [[:ru:Жаворонковые|Жаворонковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 395 | [[]] | [[:ru:Трясогузковые|Трясогузковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205943]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 396 | [[]] | [[:ru:Мухоловковые|Мухоловковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q200989]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 397 | [[Таң турғайы]] | [[:ru:Зарянка|Зарянка]] | align=right| 2673 | align=right| [[d:Q25334]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 398 | [[]] | [[:ru:Западный соловей|Западный соловей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25393]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 399 | [[]] | [[:ru:Поползневые|Поползневые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 400 | [[]] | [[:ru:Воробьиные|Воробьиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 401 | [[]] | [[:ru:Скворцовые|Скворцовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 402 | [[]] | [[:ru:Нектарницевые|Нектарницевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 403 | [[]] | [[:ru:Ласточковые|Ласточковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 404 | [[]] | [[:ru:Синицевые|Синицевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168473]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 405 | [[Барҡылдаҡтар]] | [[:ru:Дроздовые|Дроздовые]] | align=right| 1166 | align=right| [[d:Q26050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 406 | [[]] | [[:ru:Крапивниковые|Крапивниковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 407 | [[]] | [[:ru:Баклановые|Баклановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3901247]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 408 | [[]] | [[:ru:Олушевые|Олушевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208492]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 409 | [[]] | [[:ru:Фрегаты|Фрегаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203472]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 410 | [[Берғаҙан]] | [[:ru:Пеликаны|Пеликаны]] | align=right| 3874 | align=right| [[d:Q19413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 411 | [[]] | [[:ru:Дятлообразные|Дятлообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 412 | [[]] | [[:ru:Медоуказчиковые|Медоуказчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214137]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 413 | [[]] | [[:ru:Тукановые|Тукановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1325045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 414 | [[]] | [[:ru:Дятловые|Дятловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 415 | [[]] | [[:ru:Альбатросовые|Альбатросовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55805]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 416 | [[Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар]] | [[:ru:Буревестниковые|Буревестниковые]] | align=right| 5403 | align=right| [[d:Q207767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 417 | [[]] | [[:ru:Качурки|Качурки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193404]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 418 | [[]] | [[:ru:Попугаеобразные|Попугаеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 419 | [[]] | [[:ru:Волнистый попугайчик|Волнистый попугайчик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 420 | [[]] | [[:ru:Какаду|Какаду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 421 | [[]] | [[:ru:Казуары|Казуары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201231]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 422 | [[]] | [[:ru:Эму|Эму]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93208]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 423 | [[]] | [[:ru:Киви (птицы)|Киви (птицы)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 424 | [[]] | [[:ru:Моа|Моа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q452969]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 425 | [[]] | [[:ru:Африканский страус|Африканский страус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17592]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 426 | [[]] | [[:ru:Нанду|Нанду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19171]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 427 | [[Ябалаҡ һымаҡтар]] | [[:ru:Совообразные|Совообразные]] | align=right| 2972 | align=right| [[d:Q25222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 428 | [[]] | [[:ru:Совиные|Совиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26012]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 429 | [[Өкө]] | [[:ru:Филин|Филин]] | align=right| 2609 | align=right| [[d:Q130933]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 430 | [[Байғош]] | [[:ru:Домовый сыч|Домовый сыч]] | align=right| 4737 | align=right| [[d:Q129958]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 431 | [[]] | [[:ru:Сипуховые|Сипуховые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27112]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 432 | [[]] | [[:ru:Трогоновые|Трогоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191469]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 433 | [[Балыҡтар]] | [[:ru:Рыбы|Рыбы]] | align=right| 24101 | align=right| [[d:Q152]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 434 | [[Кимерсәкле балыҡтар]] | [[:ru:Хрящевые рыбы|Хрящевые рыбы]] | align=right| 6626 | align=right| [[d:Q25371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 435 | [[]] | [[:ru:Акантоды|Акантоды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130955]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 436 | [[Һөйәкле балыҡтар]] | [[:ru:Костные рыбы|Костные рыбы]] | align=right| 5671 | align=right| [[d:Q27207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 437 | [[]] | [[:ru:Лучепёрые рыбы|Лучепёрые рыбы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 438 | [[]] | [[:ru:Лопастепёрые рыбы|Лопастепёрые рыбы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160830]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 439 | [[]] | [[:ru:Плакодермы|Плакодермы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 440 | [[]] | [[:ru:Электрический угорь|Электрический угорь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 441 | [[]] | [[:ru:Удильщикообразные|Удильщикообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 442 | [[]] | [[:ru:Кефалевые|Кефалевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 443 | [[]] | [[:ru:Лобан|Лобан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q234014]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 444 | [[]] | [[:ru:Арапаима|Арапаима]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 445 | [[]] | [[:ru:Скаты|Скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6495741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 446 | [[]] | [[:ru:Пилорылые скаты|Пилорылые скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190736]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 447 | [[]] | [[:ru:Электрические скаты|Электрические скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41317]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 448 | [[]] | [[:ru:Харацинообразные|Харацинообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 449 | [[]] | [[:ru:Пираньевые|Пираньевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18372588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 450 | [[]] | [[:ru:Осетровые|Осетровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 451 | [[]] | [[:ru:Сельдеобразные|Сельдеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 452 | [[]] | [[:ru:Анчоусовые|Анчоусовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192662]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 453 | [[]] | [[:ru:Сельдевые|Сельдевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27141]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 454 | [[]] | [[:ru:Карпообразные|Карпообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 455 | [[]] | [[:ru:Карповые|Карповые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35047]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 456 | [[Ҡорман]] | [[:ru:Лещ|Лещ]] | align=right| 2198 | align=right| [[d:Q144534]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 457 | [[Табан (балыҡ)]] | [[:ru:Караси|Караси]] | align=right| 1984 | align=right| [[d:Q237800]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 458 | [[Һаҙан]] | [[:ru:Сазан|Сазан]] | align=right| 2747 | align=right| [[d:Q81110]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 459 | [[]] | [[:ru:Золотая рыбка|Золотая рыбка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123141]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 460 | [[Амур-балыҡ]] | [[:ru:Белый амур|Белый амур]] | align=right| 2291 | align=right| [[d:Q76098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 461 | [[Ҡарабалыҡ]] | [[:ru:Линь|Линь]] | align=right| 3260 | align=right| [[d:Q76280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 462 | [[]] | [[:ru:Гуппи|Гуппи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 463 | [[]] | [[:ru:Угреобразные|Угреобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128685]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 464 | [[]] | [[:ru:Трескообразные|Трескообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216241]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 465 | [[Шамбы]] | [[:ru:Налим|Налим]] | align=right| 1836 | align=right| [[d:Q144700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 466 | [[]] | [[:ru:Пикша|Пикша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 467 | [[]] | [[:ru:Окунеобразные|Окунеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 468 | [[]] | [[:ru:Цихловые|Цихловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 469 | [[]] | [[:ru:Бычковые|Бычковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4468]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 470 | [[]] | [[:ru:Обыкновенный лаврак|Обыкновенный лаврак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 471 | [[]] | [[:ru:Меч-рыба|Меч-рыба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q164327]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 472 | [[]] | [[:ru:Прилипаловые|Прилипаловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q239771]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 473 | [[]] | [[:ru:Скумбриевые|Скумбриевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 474 | [[]] | [[:ru:Тунцы (род)|Тунцы (род)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2346039]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 475 | [[]] | [[:ru:Камбалообразные|Камбалообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 476 | [[]] | [[:ru:Тюрбо|Тюрбо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 477 | [[]] | [[:ru:Лососёвые|Лососёвые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 478 | [[]] | [[:ru:Форель|Форель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2258881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 479 | [[]] | [[:ru:Скорпенообразные|Скорпенообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208777]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 480 | [[Акула]] | [[:ru:Акулы|Акулы]] | align=right| 12594 | align=right| [[d:Q7372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 481 | [[]] | [[:ru:Белая акула|Белая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 482 | [[]] | [[:ru:Молотоголовые акулы|Молотоголовые акулы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208490]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 483 | [[]] | [[:ru:Тигровая акула|Тигровая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 484 | [[]] | [[:ru:Китовая акула|Китовая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80378]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 485 | [[]] | [[:ru:Сомообразные|Сомообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59576]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 486 | [[Йәйен]] | [[:ru:Обыкновенный сом|Обыкновенный сом]] | align=right| 4467 | align=right| [[d:Q159323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 487 | [[]] | [[:ru:Морские коньки|Морские коньки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q74363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 488 | [[]] | [[:ru:Иглобрюхие|Иглобрюхие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201701]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 489 | [[Динозаврҙар]] | [[:ru:Динозавры|Динозавры]] | align=right| 34748 | align=right| [[d:Q430]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 490 | [[]] | [[:ru:Аллозавры|Аллозавры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 491 | [[]] | [[:ru:Анкилозавр|Анкилозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 492 | [[]] | [[:ru:Апатозавр|Апатозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 493 | [[]] | [[:ru:Брахиозавр|Брахиозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 494 | [[]] | [[:ru:Диплодок|Диплодок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14330]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 495 | [[]] | [[:ru:Стегозавр|Стегозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 496 | [[]] | [[:ru:Трицератопс|Трицератопс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 497 | [[]] | [[:ru:Тираннозавр|Тираннозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14332]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 498 | [[]] | [[:ru:Велоцираптор|Велоцираптор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14403]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 499 | [[Һөтимәрҙәр]] | [[:ru:Млекопитающие|Млекопитающие]] | align=right| 12774 | align=right| [[d:Q7377]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 500 | [[]] | [[:ru:Трубкозуб|Трубкозуб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 501 | [[]] | [[:ru:Броненосцевые|Броненосцевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 502 | [[]] | [[:ru:Шерстокрылы|Шерстокрылы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183383]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 503 | [[]] | [[:ru:Ящеры (род)|Ящеры (род)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 504 | [[]] | [[:ru:Тупайи|Тупайи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q231550]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 505 | [[]] | [[:ru:Рукокрылые|Рукокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28425]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 506 | [[]] | [[:ru:Крылановые|Крылановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185230]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 507 | [[Ярғанаттар]] | [[:ru:Летучие мыши|Летучие мыши]] | align=right| 3579 | align=right| [[d:Q971343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 508 | [[]] | [[:ru:Вампировые|Вампировые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 509 | [[]] | [[:ru:Хищные|Хищные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25306]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 510 | [[Айыу һымаҡтар]] | [[:ru:Медвежьи|Медвежьи]] | align=right| 2445 | align=right| [[d:Q11788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 511 | [[Һоро айыу]] | [[:ru:Бурый медведь|Бурый медведь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 512 | [[]] | [[:ru:Большая панда|Большая панда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 513 | [[]] | [[:ru:Белый медведь|Белый медведь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33609]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 514 | [[Эттәр]] | [[:ru:Псовые|Псовые]] | align=right| 5976 | align=right| [[d:Q25324]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 515 | [[Эт]] | [[:ru:Собака|Собака]] | align=right| 13419 | align=right| [[d:Q144]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 516 | [[]] | [[:ru:Лисица|Лисица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8331]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 517 | [[]] | [[:ru:Койот|Койот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44299]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 518 | [[Бүре]] | [[:ru:Волк|Волк]] | align=right| 17754 | align=right| [[d:Q18498]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 519 | [[]] | [[:ru:Шакалы|Шакалы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125525]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 520 | [[]] | [[:ru:Кошачьи|Кошачьи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25265]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 521 | [[Бесәй]] | [[:ru:Кошка|Кошка]] | align=right| 28919 | align=right| [[d:Q146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 522 | [[]] | [[:ru:Гепард|Гепард]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 523 | [[]] | [[:ru:Пума|Пума]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 524 | [[Ягуар]] | [[:ru:Ягуар|Ягуар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35694]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 525 | [[]] | [[:ru:Леопард|Леопард]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34706]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 526 | [[Арыҫлан]] | [[:ru:Лев|Лев]] | align=right| 2328 | align=right| [[d:Q140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 527 | [[]] | [[:ru:Рыси|Рыси]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q677014]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 528 | [[Юлбарыҫ]] | [[:ru:Тигр|Тигр]] | align=right| 2779 | align=right| [[d:Q19939]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 529 | [[]] | [[:ru:Гиены|Гиены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42046]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 530 | [[]] | [[:ru:Мангустовые|Мангустовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80479]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 531 | [[]] | [[:ru:Куньи|Куньи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 532 | [[]] | [[:ru:Енотовые|Енотовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147114]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 533 | [[]] | [[:ru:Скунсовые|Скунсовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83244]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 534 | [[]] | [[:ru:Виверровые|Виверровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185864]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 535 | [[Кит һымаҡтар]] | [[:ru:Китообразные|Китообразные]] | align=right| 9560 | align=right| [[d:Q160]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 536 | [[Диңгеҙ һөтимәрҙәре]] | [[:ru:Морские млекопитающие|Морские млекопитающие]] | align=right| 15207 | align=right| [[d:Q382441]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 537 | [[]] | [[:ru:Киты|Киты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1865281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 538 | [[]] | [[:ru:Синий кит|Синий кит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 539 | [[]] | [[:ru:Дельфиновые|Дельфиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215760]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 540 | [[]] | [[:ru:Косатка (млекопитающее)|Косатка (млекопитающее)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26843]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 541 | [[]] | [[:ru:Горбатый кит|Горбатый кит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132905]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 542 | [[]] | [[:ru:Морские свиньи|Морские свиньи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 543 | [[]] | [[:ru:Кашалот|Кашалот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81214]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 544 | [[Терпеләр]] | [[:ru:Ежовые|Ежовые]] | align=right| 3374 | align=right| [[d:Q28257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 545 | [[]] | [[:ru:Настоящие ежи|Настоящие ежи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6120]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 546 | [[Ҡуш тояҡлылар]] | [[:ru:Парнокопытные|Парнокопытные]] | align=right| 1015 | align=right| [[d:Q25329]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 547 | [[Көйшәүселәр]] | [[:ru:Жвачные|Жвачные]] | align=right| 1582 | align=right| [[d:Q192164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 548 | [[]] | [[:ru:Полорогие|Полорогие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25497]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 549 | [[]] | [[:ru:Африканский буйвол|Африканский буйвол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160042]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 550 | [[Бизон]] | [[:ru:Бизон|Бизон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82728]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 551 | [[]] | [[:ru:Антилопы|Антилопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25894]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 552 | [[]] | [[:ru:Горные козлы|Горные козлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172923]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 553 | [[Һыйыр]] | [[:ru:Домашний бык|Домашний бык]] | align=right| 10319 | align=right| [[d:Q830]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 554 | [[]] | [[:ru:Газели|Газели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 555 | [[]] | [[:ru:Гаур|Гаур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174296]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 556 | [[Кәзә]] | [[:ru:Домашняя коза|Домашняя коза]] | align=right| 3346 | align=right| [[d:Q2934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 557 | [[]] | [[:ru:Импала|Импала]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132576]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 558 | [[]] | [[:ru:Овцебык|Овцебык]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184004]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 559 | [[Һарыҡ]] | [[:ru:Овца|Овца]] | align=right| 15809 | align=right| [[d:Q7368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 560 | [[]] | [[:ru:Азиатский буйвол|Азиатский буйвол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42710]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 561 | [[Гну]] | [[:ru:Гну|Гну]] | align=right| 3071 | align=right| [[d:Q7609]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 562 | [[Зубр]] | [[:ru:Зубр|Зубр]] | align=right| 31937 | align=right| [[d:Q81091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 563 | [[]] | [[:ru:Як|Як]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26547]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 564 | [[Дөйә]] | [[:ru:Верблюды|Верблюды]] | align=right| 15746 | align=right| [[d:Q7375]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 565 | [[]] | [[:ru:Двугорбый верблюд|Двугорбый верблюд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132922]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 566 | [[Бер үркәсле дөйә]] | [[:ru:Одногорбый верблюд|Одногорбый верблюд]] | align=right| 5682 | align=right| [[d:Q71516]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 567 | [[Болан]] | [[:ru:Оленевые|Оленевые]] | align=right| 2720 | align=right| [[d:Q23390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 568 | [[]] | [[:ru:Вапити|Вапити]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180404]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 569 | [[Мышы]] | [[:ru:Европейский лось|Европейский лось]] | align=right| 2889 | align=right| [[d:Q35517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 570 | [[Аҫыл болан]] | [[:ru:Благородный олень|Благородный олень]] | align=right| 1230 | align=right| [[d:Q79794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 571 | [[]] | [[:ru:Северный олень|Северный олень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 572 | [[]] | [[:ru:Лама (животное)|Лама (животное)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42569]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 573 | [[Жираф]] | [[:ru:Жираф|Жираф]] | align=right| 2418 | align=right| [[d:Q15083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 574 | [[]] | [[:ru:Гуанако|Гуанако]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172886]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 575 | [[Ябай бегемот]] | [[:ru:Обыкновенный бегемот|Обыкновенный бегемот]] | align=right| 19897 | align=right| [[d:Q34505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 576 | [[]] | [[:ru:Пекариевые|Пекариевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232866]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 577 | [[]] | [[:ru:Кабаны|Кабаны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10798]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 578 | [[Ҡабан]] | [[:ru:Кабан|Кабан]] | align=right| 3223 | align=right| [[d:Q58697]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 579 | [[Йорт сусҡаһы]] | [[:ru:Домашняя свинья|Домашняя свинья]] | align=right| 11977 | align=right| [[d:Q787]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 580 | [[]] | [[:ru:Вилорог|Вилорог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187943]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 581 | [[]] | [[:ru:Викунья|Викунья]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167797]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 582 | [[]] | [[:ru:Зайцеобразные|Зайцеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25401]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 583 | [[]] | [[:ru:Зайцы|Зайцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 584 | [[]] | [[:ru:Пищухи (млекопитающие)|Пищухи (млекопитающие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184067]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 585 | [[]] | [[:ru:Кролики|Кролики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9394]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 586 | [[Муҡсалылар]] | [[:ru:Сумчатые|Сумчатые]] | align=right| 8719 | align=right| [[d:Q25336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 587 | [[]] | [[:ru:Двурезцовые сумчатые|Двурезцовые сумчатые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 588 | [[Көнгөрә]] | [[:ru:Кенгуру|Кенгуру]] | align=right| 3247 | align=right| [[d:Q5070208]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 589 | [[Коала]] | [[:ru:Коала|Коала]] | align=right| 28332 | align=right| [[d:Q36101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 590 | [[]] | [[:ru:Хищные сумчатые|Хищные сумчатые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 591 | [[]] | [[:ru:Тасманийский дьявол|Тасманийский дьявол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134964]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 592 | [[]] | [[:ru:Однопроходные|Однопроходные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21790]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 593 | [[]] | [[:ru:Ехидновые|Ехидновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 594 | [[]] | [[:ru:Утконос|Утконос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 595 | [[]] | [[:ru:Непарнокопытные|Непарнокопытные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25374]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 596 | [[Ишәк]] | [[:ru:Домашний осёл|Домашний осёл]] | align=right| 1669 | align=right| [[d:Q19707]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 597 | [[Ат һымаҡтар]] | [[:ru:Лошадиные|Лошадиные]] | align=right| 14284 | align=right| [[d:Q165115]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 598 | [[Йорт аты]] | [[:ru:Домашняя лошадь|Домашняя лошадь]] | align=right| 28916 | align=right| [[d:Q726]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 599 | [[Мөгөҙморондар]] | [[:ru:Носороговые|Носороговые]] | align=right| 3959 | align=right| [[d:Q34718]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 600 | [[]] | [[:ru:Тапиры|Тапиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128001]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 601 | [[Зебра]] | [[:ru:Зебры|Зебры]] | align=right| 3775 | align=right| [[d:Q32789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 602 | [[]] | [[:ru:Ленивцы|Ленивцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2274076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 603 | [[]] | [[:ru:Ластоногие|Ластоногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30263]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 604 | [[]] | [[:ru:Ушастые тюлени|Ушастые тюлени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 605 | [[]] | [[:ru:Настоящие тюлени|Настоящие тюлени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 606 | [[]] | [[:ru:Морж|Морж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40994]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 607 | [[Приматтар]] | [[:ru:Приматы|Приматы]] | align=right| 32221 | align=right| [[d:Q7380]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 608 | [[]] | [[:ru:Обезьяны|Обезьяны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 609 | [[]] | [[:ru:Человекообразные обезьяны|Человекообразные обезьяны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102470]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 610 | [[Шимпанзе]] | [[:ru:Шимпанзе|Шимпанзе]] | align=right| 2597 | align=right| [[d:Q80174]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 611 | [[]] | [[:ru:Гиббоновые|Гиббоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185939]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 612 | [[Гориллалар]] | [[:ru:Гориллы|Гориллы]] | align=right| 1824 | align=right| [[d:Q36611]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 613 | [[Орангутандар]] | [[:ru:Орангутаны|Орангутаны]] | align=right| 2714 | align=right| [[d:Q41050]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 614 | [[Кеше]] | [[:ru:Человек|Человек]] | align=right| 12406 | align=right| [[d:Q5]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 615 | [[]] | [[:ru:Мартышковые|Мартышковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182968]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 616 | [[]] | [[:ru:Павианы|Павианы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 617 | [[]] | [[:ru:Макаки|Макаки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177601]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 618 | [[]] | [[:ru:Мокроносые приматы|Мокроносые приматы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82265]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 619 | [[]] | [[:ru:Галаговые|Галаговые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185239]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 620 | [[]] | [[:ru:Лемурообразные|Лемурообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 621 | [[]] | [[:ru:Долгопяты|Долгопяты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q60205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 622 | [[]] | [[:ru:Хоботные|Хоботные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26308]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 623 | [[]] | [[:ru:Слоновые|Слоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2372824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 624 | [[]] | [[:ru:Сирены (млекопитающие)|Сирены (млекопитающие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 625 | [[]] | [[:ru:Дамановые|Дамановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2388549]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 626 | [[]] | [[:ru:Афросорициды|Афросорициды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q328082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 627 | [[]] | [[:ru:Прыгунчиковые|Прыгунчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9324400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 628 | [[]] | [[:ru:Трубкозубовые|Трубкозубовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2895685]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 629 | [[Кимереүселәр]] | [[:ru:Грызуны|Грызуны]] | align=right| 14564 | align=right| [[d:Q10850]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 630 | [[]] | [[:ru:Капибара|Капибара]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131538]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 631 | [[Нутрия]] | [[:ru:Нутрия|Нутрия]] | align=right| 4723 | align=right| [[d:Q187704]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 632 | [[]] | [[:ru:Бобры|Бобры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47542]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 633 | [[Ялман]] | [[:ru:Тушканчиковые|Тушканчиковые]] | align=right| 3234 | align=right| [[d:Q273071]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 634 | [[Йоҡластар]] | [[:ru:Соневые|Соневые]] | align=right| 3322 | align=right| [[d:Q108235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 635 | [[]] | [[:ru:Морская свинка|Морская свинка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79803]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 636 | [[Ирлән]] | [[:ru:Хомяки|Хомяки]] | align=right| 3760 | align=right| [[d:Q6573]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 637 | [[]] | [[:ru:Сурки|Сурки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 638 | [[]] | [[:ru:Домовые мыши|Домовые мыши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39275]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 639 | [[Сысҡандар]] | [[:ru:Мышиные|Мышиные]] | align=right| 1557 | align=right| [[d:Q25916]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 640 | [[Ондатра]] | [[:ru:Ондатра|Ондатра]] | align=right| 2324 | align=right| [[d:Q26283]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 641 | [[Ҡомаҡтар]] | [[:ru:Крысы|Крысы]] | align=right| 1988 | align=right| [[d:Q36396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 642 | [[]] | [[:ru:Беличьи|Беличьи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9482]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 643 | [[Йомрандар]] | [[:ru:Суслики|Суслики]] | align=right| 5870 | align=right| [[d:Q199251]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 644 | [[Ертишкестәр]] | [[:ru:Землеройковые|Землеройковые]] | align=right| 2982 | align=right| [[d:Q41631]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 645 | [[Һуҡыр сысҡан]] | [[:ru:Кротовые|Кротовые]] | align=right| 5931 | align=right| [[d:Q104825]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 646 | [[Һөйрәлеүселәр]] | [[:ru:Пресмыкающиеся|Пресмыкающиеся]] | align=right| 42819 | align=right| [[d:Q10811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 647 | [[]] | [[:ru:Аллигаторы|Аллигаторы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q530397]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 648 | [[Кеҫәрткеләр]] | [[:ru:Ящерицы|Ящерицы]] | align=right| 5021 | align=right| [[d:Q15879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 649 | [[]] | [[:ru:Хамелеоны|Хамелеоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37686]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 650 | [[Комодо вараны]] | [[:ru:Комодский варан|Комодский варан]] | align=right| 2673 | align=right| [[d:Q4504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 651 | [[]] | [[:ru:Аризонский ядозуб|Аризонский ядозуб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207058]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 652 | [[Йыландар]] | [[:ru:Змеи|Змеи]] | align=right| 12678 | align=right| [[d:Q2102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 653 | [[]] | [[:ru:Обыкновенная гадюка|Обыкновенная гадюка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 654 | [[]] | [[:ru:Ложноногие|Ложноногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45556]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 655 | [[]] | [[:ru:Настоящие кобры|Настоящие кобры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 656 | [[]] | [[:ru:Морские змеи|Морские змеи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q460286]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 657 | [[]] | [[:ru:Черепахи|Черепахи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223044]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 658 | [[]] | [[:ru:Слоновая черепаха|Слоновая черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q486672]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 659 | [[]] | [[:ru:Chelonioidea|Chelonioidea]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 660 | [[]] | [[:ru:Зелёная черепаха|Зелёная черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 661 | [[]] | [[:ru:Кожистая черепаха|Кожистая черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 662 | [[]] | [[:ru:Логгерхед|Логгерхед]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 663 | [[]] | [[:ru:Сухопутные черепахи|Сухопутные черепахи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 664 | [[]] | [[:ru:Гаттерии|Гаттерии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163283]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 665 | [[]] | [[:ru:Диметродоны|Диметродоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 666 | [[]] | [[:ru:Бесчелюстные|Бесчелюстные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 667 | [[]] | [[:ru:Миксиновые|Миксиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q75713]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 668 | [[Үҫемлектәр]] | [[:ru:Растения|Растения]] | align=right| 28219 | align=right| [[d:Q756]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 669 | [[Абаға һымаҡтар]] | [[:ru:Папоротниковые|Папоротниковые]] | align=right| 3137 | align=right| [[d:Q373615]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 670 | [[]] | [[:ru:Печёночные мхи|Печёночные мхи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189808]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 671 | [[Мүктәр]] | [[:ru:Мхи|Мхи]] | align=right| 9350 | align=right| [[d:Q25347]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 672 | [[]] | [[:ru:Хвощ|Хвощ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28114]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 673 | [[Сәскәле үҫемлектәр]] | [[:ru:Цветковые растения|Цветковые растения]] | align=right| 8584 | align=right| [[d:Q25314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 674 | [[]] | [[:ru:Герань|Герань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157211]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 675 | [[]] | [[:ru:Лилия|Лилия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5194627]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 676 | [[]] | [[:ru:Вьюнковые|Вьюнковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 677 | [[]] | [[:ru:Спаржецветные|Спаржецветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26229]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 678 | [[Агава]] | [[:ru:Агава|Агава]] | align=right| 3296 | align=right| [[d:Q155874]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 679 | [[Алой гөлө]] | [[:ru:Алоэ|Алоэ]] | align=right| 3212 | align=right| [[d:Q127134]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 680 | [[Бойҙагөл]] | [[:ru:Шпажник|Шпажник]] | align=right| 3791 | align=right| [[d:Q156207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 681 | [[]] | [[:ru:Ирисовые|Ирисовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155941]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 682 | [[Ынйы сәскә]] | [[:ru:Ландыш майский|Ландыш майский]] | align=right| 2933 | align=right| [[d:Q101711]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 683 | [[]] | [[:ru:Нарцисс (растение)|Нарцисс (растение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 684 | [[]] | [[:ru:Орхидные|Орхидные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25308]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 685 | [[]] | [[:ru:Юкка|Юкка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156317]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 686 | [[]] | [[:ru:Частухоцветные|Частухоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 687 | [[]] | [[:ru:Ароидные|Ароидные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 688 | [[]] | [[:ru:Антуриум|Антуриум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q239835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 689 | [[]] | [[:ru:Верескоцветные|Верескоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21737]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 690 | [[Арса һымаҡтар]] | [[:ru:Вересковые|Вересковые]] | align=right| 7071 | align=right| [[d:Q975872]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 691 | [[Рододендрон]] | [[:ru:Рододендрон|Рододендрон]] | align=right| 2947 | align=right| [[d:Q189393]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 692 | [[]] | [[:ru:Чайные|Чайные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 693 | [[]] | [[:ru:Камелия|Камелия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212815]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 694 | [[]] | [[:ru:Первоцветные|Первоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157115]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 695 | [[]] | [[:ru:Астроцветные|Астроцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21730]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 696 | [[Ҡатмарлы сәскәлеләр]] | [[:ru:Астровые|Астровые]] | align=right| 13320 | align=right| [[d:Q25400]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 697 | [[Хризантема]] | [[:ru:Хризантема|Хризантема]] | align=right| 3626 | align=right| [[d:Q59882]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 698 | [[]] | [[:ru:Георгина|Георгина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130918]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 699 | [[]] | [[:ru:Маргаритка многолетняя|Маргаритка многолетняя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26158]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 700 | [[Бәпембә]] | [[:ru:Одуванчик|Одуванчик]] | align=right| 1973 | align=right| [[d:Q30024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 701 | [[]] | [[:ru:Подсолнечник однолетний|Подсолнечник однолетний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171497]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 702 | [[Бәрхәт гөл]] | [[:ru:Бархатцы|Бархатцы]] | align=right| 2980 | align=right| [[d:Q147552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 703 | [[]] | [[:ru:Колокольчиковые|Колокольчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155802]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 704 | [[]] | [[:ru:Горечавкоцветные|Горечавкоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 705 | [[]] | [[:ru:Кутровые|Кутровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 706 | [[]] | [[:ru:Капустоцветные|Капустоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21904]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 707 | [[]] | [[:ru:Тыквенные|Тыквенные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8314]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 708 | [[Ҡыяҡлылар]] | [[:ru:Злакоцветные|Злакоцветные]] | align=right| 2280 | align=right| [[d:Q28502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 709 | [[]] | [[:ru:Злаки|Злаки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 710 | [[]] | [[:ru:Бамбуковые (триба)|Бамбуковые (триба)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 711 | [[]] | [[:ru:Розоцветные|Розоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21895]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 712 | [[Роза һымаҡтар]] | [[:ru:Розовые|Розовые]] | align=right| 10602 | align=right| [[d:Q46299]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 713 | [[]] | [[:ru:Миндаль обыкновенный|Миндаль обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15545507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 714 | [[]] | [[:ru:Шиповник|Шиповник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34687]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 715 | [[]] | [[:ru:Вязовые|Вязовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156311]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 716 | [[Ҡарама]] | [[:ru:Вяз|Вяз]] | align=right| 4701 | align=right| [[d:Q131113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 717 | [[]] | [[:ru:Ясноткоцветные|Ясноткоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 718 | [[Һаңғырау кесерткән һымаҡтар]] | [[:ru:Яснотковые|Яснотковые]] | align=right| 5950 | align=right| [[d:Q53476]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 719 | [[]] | [[:ru:Маслиновые|Маслиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155966]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 720 | [[Ҡорос ағас]] | [[:ru:Ясень|Ясень]] | align=right| 4347 | align=right| [[d:Q128887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 721 | [[]] | [[:ru:Шалфей|Шалфей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157151]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 722 | [[]] | [[:ru:Мальпигиецветные|Мальпигиецветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 723 | [[]] | [[:ru:Молочайные|Молочайные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156584]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 724 | [[]] | [[:ru:Молочай красивейший|Молочай красивейший]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208253]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 725 | [[]] | [[:ru:Фиалка|Фиалка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 726 | [[]] | [[:ru:Мальвовые|Мальвовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156551]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 727 | [[]] | [[:ru:Адансония|Адансония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 728 | [[]] | [[:ru:Миртоцветные|Миртоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21866]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 729 | [[]] | [[:ru:Миртовые|Миртовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156563]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 730 | [[]] | [[:ru:Эвкалипт|Эвкалипт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45669]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 731 | [[]] | [[:ru:Букоцветные|Букоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 732 | [[]] | [[:ru:Берёзовые|Берёзовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156064]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 733 | [[Ерек]] | [[:ru:Ольха|Ольха]] | align=right| 4074 | align=right| [[d:Q25239]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 734 | [[Ҡайын]] | [[:ru:Берёза|Берёза]] | align=right| 4172 | align=right| [[d:Q25243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 735 | [[]] | [[:ru:Лещина|Лещина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145889]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 736 | [[]] | [[:ru:Граб|Граб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 737 | [[]] | [[:ru:Буковые|Буковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145977]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 738 | [[]] | [[:ru:Каштан|Каштан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129324]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 739 | [[Бук]] | [[:ru:Бук|Бук]] | align=right| 6013 | align=right| [[d:Q25403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 740 | [[Имән]] | [[:ru:Дуб|Дуб]] | align=right| 3439 | align=right| [[d:Q12004]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 741 | [[]] | [[:ru:Ореховые|Ореховые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 742 | [[]] | [[:ru:Сапиндоцветные|Сапиндоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 743 | [[]] | [[:ru:Кешью|Кешью]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34007]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 744 | [[]] | [[:ru:Пальмовые|Пальмовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 745 | [[]] | [[:ru:Кокосовая пальма|Кокосовая пальма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13187]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 746 | [[Лотос]] | [[:ru:Лотос|Лотос]] | align=right| 4320 | align=right| [[d:Q207427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 747 | [[]] | [[:ru:Платан|Платан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163025]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 748 | [[Ҡыҙылтал]] | [[:ru:Кизил|Кизил]] | align=right| 2718 | align=right| [[d:Q159545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 749 | [[]] | [[:ru:Бобовоцветные|Бобовоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21878]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 750 | [[Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе]] | [[:ru:Бобовые|Бобовые]] | align=right| 8862 | align=right| [[d:Q44448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 751 | [[]] | [[:ru:Тутовые|Тутовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156579]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 752 | [[]] | [[:ru:Кедр|Кедр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128550]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 753 | [[]] | [[:ru:Кипарис|Кипарис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146911]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 754 | [[Аҡ шыршы]] | [[:ru:Пихта|Пихта]] | align=right| 3038 | align=right| [[d:Q25350]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 755 | [[]] | [[:ru:Можжевельник|Можжевельник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25662]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 756 | [[]] | [[:ru:Сосна|Сосна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12024]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 757 | [[Шыршы]] | [[:ru:Ель|Ель]] | align=right| 5556 | align=right| [[d:Q26782]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 758 | [[Алма]] | [[:ru:Яблоко|Яблоко]] | align=right| 33002 | align=right| [[d:Q89]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 759 | [[]] | [[:ru:Абрикос обыкновенный|Абрикос обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 760 | [[]] | [[:ru:Авокадо|Авокадо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37153]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 761 | [[Банан]] | [[:ru:Банан|Банан]] | align=right| 34464 | align=right| [[d:Q503]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 762 | [[Ҡара бөрлөгән]] | [[:ru:Ежевика|Ежевика]] | align=right| 4199 | align=right| [[d:Q13180]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 763 | [[Икмәк ағасы]] | [[:ru:Хлебное дерево|Хлебное дерево]] | align=right| 11539 | align=right| [[d:Q14677]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 764 | [[]] | [[:ru:Вишня (фрукт)|Вишня (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 765 | [[]] | [[:ru:Цитрус|Цитрус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 766 | [[]] | [[:ru:Кумкват|Кумкват]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5122903]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 767 | [[Лимон]] | [[:ru:Лимон|Лимон]] | align=right| 12676 | align=right| [[d:Q500]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 768 | [[]] | [[:ru:Лайм (плод)|Лайм (плод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13195]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 769 | [[]] | [[:ru:Апельсин (плод)|Апельсин (плод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 770 | [[Инжир]] | [[:ru:Инжир|Инжир]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36146]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 771 | [[Ҡыяр]] | [[:ru:Огурец обыкновенный|Огурец обыкновенный]] | align=right| 16037 | align=right| [[d:Q23425]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 772 | [[Мүк еләге]] | [[:ru:Клюква|Клюква]] | align=right| 4954 | align=right| [[d:Q13181]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 773 | [[]] | [[:ru:Смородина красная|Смородина красная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146661]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 774 | [[Ҡарағат]] | [[:ru:Смородина чёрная|Смородина чёрная]] | align=right| 2690 | align=right| [[d:Q146604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 775 | [[]] | [[:ru:Финик пальчатый|Финик пальчатый]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25292]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 776 | [[Баклажан]] | [[:ru:Баклажан|Баклажан]] | align=right| 8895 | align=right| [[d:Q7540]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 777 | [[Йөҙөм (еләк)]] | [[:ru:Виноград (ягода)|Виноград (ягода)]] | align=right| 10730 | align=right| [[d:Q10978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 778 | [[]] | [[:ru:Псидиум|Псидиум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q320179]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 779 | [[]] | [[:ru:Джекфрут|Джекфрут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45757]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 780 | [[]] | [[:ru:Киви (фрукт)|Киви (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 781 | [[]] | [[:ru:Личи|Личи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13182]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 782 | [[]] | [[:ru:Манго (фрукт)|Манго (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 783 | [[]] | [[:ru:Шелковица|Шелковица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 784 | [[]] | [[:ru:Олива европейская|Олива европейская]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37083]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 785 | [[Папайя]] | [[:ru:Папайя|Папайя]] | align=right| 14392 | align=right| [[d:Q34887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 786 | [[]] | [[:ru:Персик обыкновенный|Персик обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13189]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 787 | [[Груша]] | [[:ru:Груша|Груша]] | align=right| 5428 | align=right| [[d:Q434]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 788 | [[Ананас]] | [[:ru:Ананас|Ананас]] | align=right| 16353 | align=right| [[d:Q1493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 789 | [[]] | [[:ru:Гранат обыкновенный|Гранат обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13188]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 790 | [[]] | [[:ru:Земляника ананасная|Земляника ананасная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13158]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 791 | [[Ҡарбуз]] | [[:ru:Арбуз|Арбуз]] | align=right| 2895 | align=right| [[d:Q17507129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 792 | [[]] | [[:ru:Свёкла (корнеплод)|Свёкла (корнеплод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 793 | [[]] | [[:ru:Мангольд|Мангольд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 794 | [[]] | [[:ru:Лук-порей|Лук-порей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1807269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 795 | [[]] | [[:ru:Лук-шалот|Лук-шалот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193498]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 796 | [[Кишер]] | [[:ru:Морковь|Морковь]] | align=right| 6321 | align=right| [[d:Q81]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 797 | [[]] | [[:ru:Сельдерей пахучий|Сельдерей пахучий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28298]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 798 | [[]] | [[:ru:Зира (растение)|Зира (растение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 799 | [[]] | [[:ru:Артишок настоящий|Артишок настоящий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23041430]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 800 | [[]] | [[:ru:Топинамбур|Топинамбур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146190]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 801 | [[Быуын үләне]] | [[:ru:Цикорий обыкновенный|Цикорий обыкновенный]] | align=right| 2939 | align=right| [[d:Q2544599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 802 | [[]] | [[:ru:Эндивий|Эндивий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 803 | [[]] | [[:ru:Латук посевной|Латук посевной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 804 | [[]] | [[:ru:Рукола|Рукола]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156884]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 805 | [[Кәбеҫтә]] | [[:ru:Кочанная капуста|Кочанная капуста]] | align=right| 11609 | align=right| [[d:Q35051]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 806 | [[]] | [[:ru:Цветная капуста|Цветная капуста]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 807 | [[]] | [[:ru:Брокколи|Брокколи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 808 | [[]] | [[:ru:Кольраби|Кольраби]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147202]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 809 | [[Торма]] | [[:ru:Редька посевная|Редька посевная]] | align=right| 2097 | align=right| [[d:Q7224565]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 810 | [[]] | [[:ru:Брюква|Брюква]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 811 | [[]] | [[:ru:Турнепс|Турнепс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3916957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 812 | [[]] | [[:ru:Красный перец|Красный перец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165199]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 813 | [[Бәрәңге]] | [[:ru:Картофель|Картофель]] | align=right| 10771 | align=right| [[d:Q10998]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 814 | [[Помидор]] | [[:ru:Томат|Томат]] | align=right| 2222 | align=right| [[d:Q23501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 815 | [[]] | [[:ru:Бобовые культуры|Бобовые культуры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145909]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 816 | [[]] | [[:ru:Горох посевной|Горох посевной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 817 | [[]] | [[:ru:Бобы|Бобы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q379813]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 818 | [[]] | [[:ru:Боб садовый|Боб садовый]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131342]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 819 | [[Соя]] | [[:ru:Соя|Соя]] | align=right| 11557 | align=right| [[d:Q11006]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 820 | [[Фасоль]] | [[:ru:Фасоль обыкновенная|Фасоль обыкновенная]] | align=right| 5214 | align=right| [[d:Q42339]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 821 | [[]] | [[:ru:Арахис|Арахис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37383]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 822 | [[Себен үләне]] | [[:ru:Спаржа лекарственная|Спаржа лекарственная]] | align=right| 2904 | align=right| [[d:Q28367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 823 | [[]] | [[:ru:Маниок|Маниок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83124]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 824 | [[]] | [[:ru:Абельмош съедобный|Абельмош съедобный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80531]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 825 | [[]] | [[:ru:Портулак огородный|Портулак огородный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158015]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 826 | [[Ҡуҙғалаҡ]] | [[:ru:Щавель кислый|Щавель кислый]] | align=right| 2639 | align=right| [[d:Q26297]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 827 | [[]] | [[:ru:Батат|Батат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37937]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 828 | [[Арпа]] | [[:ru:Ячмень обыкновенный|Ячмень обыкновенный]] | align=right| 28094 | align=right| [[d:Q11577]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 829 | [[Шәкәр кукурузы]] | [[:ru:Кукуруза|Кукуруза]] | align=right| 14862 | align=right| [[d:Q11575]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 830 | [[Һоло]] | [[:ru:Овёс посевной|Овёс посевной]] | align=right| 20163 | align=right| [[d:Q12104]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 831 | [[Дөгө]] | [[:ru:Рис (зерно)|Рис (зерно)]] | align=right| 28581 | align=right| [[d:Q5090]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 832 | [[Сорго ике төҫлө]] | [[:ru:Сорго двуцветное|Сорго двуцветное]] | align=right| 13118 | align=right| [[d:Q332062]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 833 | [[Бойҙай]] | [[:ru:Пшеница|Пшеница]] | align=right| 13946 | align=right| [[d:Q15645384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 834 | [[]] | [[:ru:Спельта|Спельта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158767]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 835 | [[Тары]] | [[:ru:Пшено|Пшено]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q259438]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 836 | [[Арыш]] | [[:ru:Рожь|Рожь]] | align=right| 32110 | align=right| [[d:Q12099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 837 | [[]] | [[:ru:Гречиха посевная|Гречиха посевная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132734]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 838 | [[Амарант]] | [[:ru:Амарант|Амарант]] | align=right| 2803 | align=right| [[d:Q156344]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 839 | [[]] | [[:ru:Киноа|Киноа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q139925]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 840 | [[Бәшмәктәр]] | [[:ru:Грибы|Грибы]] | align=right| 11068 | align=right| [[d:Q764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 841 | [[]] | [[:ru:Гриб|Гриб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83093]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 842 | [[]] | [[:ru:Аскомицеты|Аскомицеты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174726]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 843 | [[Базидиомицеттар]] | [[:ru:Базидиомицеты|Базидиомицеты]] | align=right| 2275 | align=right| [[d:Q174698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 844 | [[]] | [[:ru:Зигомицеты|Зигомицеты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 845 | [[Аҡ көләпәрә]] | [[:ru:Шампиньон|Шампиньон]] | align=right| 3912 | align=right| [[d:Q390456]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 846 | [[Проект:АХБ төҙәтеү/Аҡ бәшмәк]] | [[:ru:Белый гриб|Белый гриб]] | align=right| 7589 | align=right| [[d:Q19740]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 847 | [[]] | [[:ru:Лисичка обыкновенная|Лисичка обыкновенная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188749]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 848 | [[Ҡарама бәшмәге]] | [[:ru:Вёшенка обыкновенная|Вёшенка обыкновенная]] | align=right| 14877 | align=right| [[d:Q186451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 849 | [[]] | [[:ru:Шиитаке|Шиитаке]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q320999]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 850 | [[]] | [[:ru:Трюфели|Трюфели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2690965]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 851 | [[]] | [[:ru:Мухомор красный|Мухомор красный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 852 | [[]] | [[:ru:Бледная поганка|Бледная поганка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188643]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 853 | [[Эукариоттар]] | [[:ru:Эукариоты|Эукариоты]] | align=right| 3224 | align=right| [[d:Q19088]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 854 | [[Архейҙар]] | [[:ru:Археи|Археи]] | align=right| 28083 | align=right| [[d:Q10872]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 855 | [[Бактериялар]] | [[:ru:Бактерии|Бактерии]] | align=right| 11239 | align=right| [[d:Q10876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 856 | [[]] | [[:ru:Кишечная палочка|Кишечная палочка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25419]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 857 | [[Протистар]] | [[:ru:Протисты|Протисты]] | align=right| 10394 | align=right| [[d:Q10892]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 858 | [[]] | [[:ru:Прионы|Прионы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47051]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 859 | [[Вирустар]] | [[:ru:Вирусы|Вирусы]] | align=right| 10005 | align=right| [[d:Q808]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 860 | [[]] | [[:ru:Вирус иммунодефицита человека|Вирус иммунодефицита человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15787]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 861 | [[Ылымыҡтар]] | [[:ru:Водоросли|Водоросли]] | align=right| 6767 | align=right| [[d:Q37868]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 862 | [[]] | [[:ru:Планктон|Планктон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25367]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 863 | [[Ғәрәп аты]] | [[:ru:Арабская чистокровная лошадь|Арабская чистокровная лошадь]] | align=right| 26871 | align=right| [[d:Q184138]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 864 | [[]] | [[:ru:Андалузская лошадь|Андалузская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q489798]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 865 | [[]] | [[:ru:Аппалуза (порода лошадей)|Аппалуза (порода лошадей)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q620656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 866 | [[]] | [[:ru:Клейдесдаль|Клейдесдаль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q844058]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 867 | [[]] | [[:ru:Фризская лошадь|Фризская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q388952]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 868 | [[]] | [[:ru:Хакнэ|Хакнэ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q635926]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 869 | [[]] | [[:ru:Липпицианская лошадь|Липпицианская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217671]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 870 | [[]] | [[:ru:Морган (порода лошадей)|Морган (порода лошадей)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1179217]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 871 | [[]] | [[:ru:Паломино (лошади)|Паломино (лошади)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1996502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 872 | [[]] | [[:ru:Американская Quarter Horse|Американская Quarter Horse]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q466602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 873 | [[]] | [[:ru:Американская стандартбредная лошадь|Американская стандартбредная лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q467024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 874 | [[]] | [[:ru:Чистокровная верховая лошадь|Чистокровная верховая лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q210826]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 875 | [[]] | [[:ru:Пони|Пони]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188828]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 876 | [[]] | [[:ru:Сиамская кошка|Сиамская кошка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 877 | [[]] | [[:ru:Мэнкс|Мэнкс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 878 | [[]] | [[:ru:Брахман (порода зебу)|Брахман (порода зебу)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q897314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 879 | [[]] | [[:ru:Герефордская (порода коров)|Герефордская (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q737173]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 880 | [[]] | [[:ru:Хайленд (порода коров)|Хайленд (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 881 | [[]] | [[:ru:Голштино-фризская (порода коров)|Голштино-фризская (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58910]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 882 | [[]] | [[:ru:Бигль|Бигль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 883 | [[]] | [[:ru:Чихуахуа|Чихуахуа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q653]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 884 | [[]] | [[:ru:Такса|Такса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 885 | [[]] | [[:ru:Далматин|Далматин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 886 | [[]] | [[:ru:Немецкий дог|Немецкий дог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 887 | [[]] | [[:ru:Грейхаунд|Грейхаунд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38571]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 888 | [[]] | [[:ru:Ретривер|Ретривер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39017]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 889 | [[]] | [[:ru:Немецкая овчарка|Немецкая овчарка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 890 | [[]] | [[:ru:Ши-тцу|Ши-тцу]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 891 | [[]] | [[:ru:Терьеры|Терьеры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38984]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 892 | [[Һаулыҡ]] | [[:ru:Здоровье|Здоровье]] | align=right| 9806 | align=right| [[d:Q12147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 893 | [[Фитнес]] | [[:ru:Фитнес|Фитнес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q309252]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 894 | [[]] | [[:ru:Индекс массы тела|Индекс массы тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 895 | [[]] | [[:ru:Физические упражнения|Физические упражнения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219067]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 896 | [[]] | [[:ru:Гигиена|Гигиена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162297]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 897 | [[Һимереү]] | [[:ru:Ожирение|Ожирение]] | align=right| 46298 | align=right| [[d:Q12174]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 898 | [[]] | [[:ru:Похудение|Похудение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q718113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 899 | [[]] | [[:ru:Стресс|Стресс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123414]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 900 | [[Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу]] | [[:ru:Самоубийство|Самоубийство]] | align=right| 10446 | align=right| [[d:Q10737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 901 | [[]] | [[:ru:Питание|Питание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2138622]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 902 | [[]] | [[:ru:Диета|Диета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q474191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 903 | [[]] | [[:ru:Биологически активные добавки|Биологически активные добавки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q645858]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 904 | [[Ашау етмәү]] | [[:ru:Недоедание|Недоедание]] | align=right| 22536 | align=right| [[d:Q12167]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 905 | [[]] | [[:ru:Злоупотребление психоактивными веществами|Злоупотребление психоактивными веществами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3184856]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 906 | [[Зарарлы бәйлелек (аддикция)]] | [[:ru:Аддикция|Аддикция]] | align=right| 17494 | align=right| [[d:Q12029]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 907 | [[Алкоголизм]] | [[:ru:Алкоголизм|Алкоголизм]] | align=right| 47741 | align=right| [[d:Q15326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 908 | [[]] | [[:ru:Токсикомания|Токсикомания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 909 | [[]] | [[:ru:Биологически активные вещества|Биологически активные вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8386]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 910 | [[Тарма]] | [[:ru:Конопля|Конопля]] | align=right| 1386 | align=right| [[d:Q79817]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 911 | [[Тәмәке (сеймал)]] | [[:ru:Табак (сырьё)|Табак (сырьё)]] | align=right| 14210 | align=right| [[d:Q1566]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 912 | [[]] | [[:ru:Опиум|Опиум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46452]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 913 | [[]] | [[:ru:Психическое здоровье|Психическое здоровье]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q317309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 914 | [[]] | [[:ru:Старение человека|Старение человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 915 | [[]] | [[:ru:Голодание|Голодание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165947]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 916 | [[]] | [[:ru:Курение|Курение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q662860]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 917 | [[Медицина]] | [[:ru:Медицина|Медицина]] | align=right| 28909 | align=right| [[d:Q11190]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 918 | [[]] | [[:ru:Здравоохранение|Здравоохранение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 919 | [[]] | [[:ru:Врач|Врач]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 920 | [[]] | [[:ru:Врач общей практики|Врач общей практики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6500773]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 921 | [[]] | [[:ru:Сестринское дело|Сестринское дело]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121176]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 922 | [[]] | [[:ru:Хирург|Хирург]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q774306]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 923 | [[]] | [[:ru:Гемотрансфузия|Гемотрансфузия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 924 | [[Кома]] | [[:ru:Кома|Кома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 925 | [[]] | [[:ru:Вегетативное состояние|Вегетативное состояние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q139720]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 926 | [[Зәғифлек]] | [[:ru:Инвалидность|Инвалидность]] | align=right| 16197 | align=right| [[d:Q12131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 927 | [[]] | [[:ru:Аутизм|Аутизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38404]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 928 | [[Һуҡырлыҡ]] | [[:ru:Слепота|Слепота]] | align=right| 26290 | align=right| [[d:Q10874]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 929 | [[]] | [[:ru:Дальтонизм|Дальтонизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133696]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 930 | [[Ишетеү һәләтенең боҙолоуы]] | [[:ru:Нарушение слуха|Нарушение слуха]] | align=right| 16879 | align=right| [[d:Q12133]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 931 | [[]] | [[:ru:Синдром Дауна|Синдром Дауна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 932 | [[]] | [[:ru:Умственная отсталость|Умственная отсталость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183560]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 933 | [[]] | [[:ru:Больница|Больница]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16917]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 934 | [[]] | [[:ru:Травма|Травма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 935 | [[Һөйәк һыныуы]] | [[:ru:Перелом кости|Перелом кости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q68833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 936 | [[]] | [[:ru:Ушиб|Ушиб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q574491]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 937 | [[]] | [[:ru:Ожог|Ожог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170518]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 938 | [[Тән туңыу]] | [[:ru:Отморожение|Отморожение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1350326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 939 | [[]] | [[:ru:Рана|Рана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184753]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 940 | [[]] | [[:ru:Змеиный укус|Змеиный укус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q68854]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 941 | [[]] | [[:ru:Анестезия|Анестезия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131130]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 942 | [[]] | [[:ru:Химиотерапия злокачественных новообразований|Химиотерапия злокачественных новообразований]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q974135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 943 | [[]] | [[:ru:Медицинская диагностика|Медицинская диагностика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177719]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 944 | [[Трансплантация]] | [[:ru:Трансплантация|Трансплантация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 945 | [[]] | [[:ru:Паллиативная помощь|Паллиативная помощь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29483]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 946 | [[Радиотерапия]] | [[:ru:Радиотерапия|Радиотерапия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 947 | [[Хирургия]] | [[:ru:Хирургия|Хирургия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40821]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 948 | [[]] | [[:ru:Искусственные органы и ткани|Искусственные органы и ткани]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1353169]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 949 | [[Пандемия]] | [[:ru:Пандемия|Пандемия]] | align=right| 32592 | align=right| [[d:Q12184]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 950 | [[]] | [[:ru:Физические методы медицинской диагностики|Физические методы медицинской диагностики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q835153]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 951 | [[]] | [[:ru:Вскрытие|Вскрытие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41482]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 952 | [[]] | [[:ru:Биопсия|Биопсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 953 | [[Ҡан баҫымы]] | [[:ru:Кровяное давление|Кровяное давление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 954 | [[]] | [[:ru:Биохимический анализ крови|Биохимический анализ крови]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q886837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 955 | [[]] | [[:ru:Генетическая дактилоскопия|Генетическая дактилоскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q476697]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 956 | [[]] | [[:ru:Электрокардиография|Электрокардиография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 957 | [[Эндоскопия]] | [[:ru:Эндоскопия|Эндоскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 958 | [[]] | [[:ru:Исследование органа зрения|Исследование органа зрения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q796207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 959 | [[]] | [[:ru:Люмбальная пункция|Люмбальная пункция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q719444]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 960 | [[]] | [[:ru:Магнитно-резонансная томография|Магнитно-резонансная томография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 961 | [[]] | [[:ru:Мазок Папаниколау|Мазок Папаниколау]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q942976]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 962 | [[]] | [[:ru:Пульс|Пульс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 963 | [[]] | [[:ru:Радиология|Радиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q77604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 964 | [[Рефлекс (биология)]] | [[:ru:Рефлекс (биология)|Рефлекс (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179405]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 965 | [[]] | [[:ru:Клинический анализ мочи|Клинический анализ мочи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 966 | [[]] | [[:ru:Яд|Яд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 967 | [[]] | [[:ru:Токсин|Токсин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184651]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 968 | [[]] | [[:ru:Аневризма|Аневризма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 969 | [[]] | [[:ru:Повреждение мозга|Повреждение мозга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q720026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 970 | [[]] | [[:ru:Кровотечение|Кровотечение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 971 | [[]] | [[:ru:Остановка сердца|Остановка сердца]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 972 | [[]] | [[:ru:Гипоксия|Гипоксия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105688]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 973 | [[]] | [[:ru:Воспаление|Воспаление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101991]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 974 | [[Миокард инфаркты]] | [[:ru:Инфаркт миокарда|Инфаркт миокарда]] | align=right| 51168 | align=right| [[d:Q12152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 975 | [[]] | [[:ru:Дыхательная недостаточность|Дыхательная недостаточность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q767485]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 976 | [[]] | [[:ru:Шок|Шок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178061]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 977 | [[Инсульт]] | [[:ru:Инсульт|Инсульт]] | align=right| 13290 | align=right| [[d:Q12202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 978 | [[]] | [[:ru:Синдром|Синдром]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179630]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 979 | [[]] | [[:ru:Симптом|Симптом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169872]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 980 | [[Баш ауыртыуы]] | [[:ru:Головная боль|Головная боль]] | align=right| 47671 | align=right| [[d:Q86]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 981 | [[]] | [[:ru:Вакцинация|Вакцинация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192995]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 982 | [[Вакцина]] | [[:ru:Вакцина|Вакцина]] | align=right| 30082 | align=right| [[d:Q134808]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 983 | [[]] | [[:ru:Альтернативная медицина|Альтернативная медицина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 984 | [[]] | [[:ru:Гомеопатия|Гомеопатия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81058]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 985 | [[]] | [[:ru:Ангиология|Ангиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q539690]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 986 | [[]] | [[:ru:Кардиология|Кардиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10379]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 987 | [[Стоматология]] | [[:ru:Стоматология|Стоматология]] | align=right| 12778 | align=right| [[d:Q12128]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 988 | [[]] | [[:ru:Кариес зубов|Кариес зубов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133772]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 989 | [[]] | [[:ru:Пломба (стоматология)|Пломба (стоматология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q907359]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 990 | [[]] | [[:ru:Корневой канал зуба|Корневой канал зуба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q848390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 991 | [[]] | [[:ru:Зубная боль|Зубная боль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q143925]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 992 | [[Дерматология]] | [[:ru:Дерматология|Дерматология]] | align=right| 1816 | align=right| [[d:Q171171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 993 | [[]] | [[:ru:Диетолог|Диетолог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 994 | [[]] | [[:ru:Гастроэнтерология|Гастроэнтерология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 995 | [[]] | [[:ru:Гериатрия|Гериатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 996 | [[Гематология]] | [[:ru:Гематология|Гематология]] | align=right| 780 | align=right| [[d:Q103824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 997 | [[]] | [[:ru:Иммунология|Иммунология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101929]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 998 | [[]] | [[:ru:Неврология|Неврология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83042]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 999 | [[]] | [[:ru:Акушер-гинеколог|Акушер-гинеколог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80015]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1000 | [[]] | [[:ru:Онкология|Онкология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162555]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1001 | [[]] | [[:ru:Офтальмология|Офтальмология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1002 | [[]] | [[:ru:Оториноларингология|Оториноларингология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1003 | [[]] | [[:ru:Педиатрия|Педиатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123028]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1004 | [[]] | [[:ru:Фармация|Фармация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q614304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1005 | [[Төп дарыу]] | [[:ru:Основное лекарство|Основное лекарство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35456]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1006 | [[Дауа саралары]] | [[:ru:Лекарственное средство|Лекарственное средство]] | align=right| 9876 | align=right| [[d:Q12140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1007 | [[]] | [[:ru:Аптекарь|Аптекарь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105186]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1008 | [[Фармакология]] | [[:ru:Фармакология|Фармакология]] | align=right| 17159 | align=right| [[d:Q128406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1009 | [[]] | [[:ru:Фармакокинетика|Фармакокинетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q323936]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1010 | [[Антибиотиктар]] | [[:ru:Антибиотики|Антибиотики]] | align=right| 14937 | align=right| [[d:Q12187]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1011 | [[]] | [[:ru:Пенициллины|Пенициллины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12190]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1012 | [[]] | [[:ru:Антиретровирусная терапия|Антиретровирусная терапия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q583050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1013 | [[]] | [[:ru:Психиатрия|Психиатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1014 | [[]] | [[:ru:Пульмонология|Пульмонология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203337]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1015 | [[Енси сәләмәтлек]] | [[:ru:Сексуальное здоровье|Сексуальное здоровье]] | align=right| 2471 | align=right| [[d:Q1981388]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1016 | [[Токсикология]] | [[:ru:Токсикология|Токсикология]] | align=right| 4170 | align=right| [[d:Q7218]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1017 | [[Халыҡ медицинаһы]] | [[:ru:Народная медицина|Народная медицина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q771035]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1018 | [[Травматология]] | [[:ru:Травматология|Травматология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q376680]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1019 | [[Урология]] | [[:ru:Урология|Урология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105650]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1020 | [[Ветеринария]] | [[:ru:Ветеринария|Ветеринария]] | align=right| 16107 | align=right| [[d:Q170201]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1021 | [[Ауырыу]] | [[:ru:Болезнь|Болезнь]] | align=right| 16418 | align=right| [[d:Q12136]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1022 | [[Аллергия]] | [[:ru:Аллергия|Аллергия]] | align=right| 5915 | align=right| [[d:Q42982]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1023 | [[Альцгеймер ауырыуы]] | [[:ru:Болезнь Альцгеймера|Болезнь Альцгеймера]] | align=right| 70152 | align=right| [[d:Q11081]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 1024 | [[Ҡурылдай астмаһы]] | [[:ru:Бронхиальная астма|Бронхиальная астма]] | align=right| 19455 | align=right| [[d:Q35869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1025 | [[]] | [[:ru:Бронхит|Бронхит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173022]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1026 | [[]] | [[:ru:Цирроз печени|Цирроз печени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147778]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1027 | [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] | [[:ru:Хроническая обструктивная болезнь лёгких|Хроническая обструктивная болезнь лёгких]] | align=right| 13788 | align=right| [[d:Q199804]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1028 | [[]] | [[:ru:Деменция|Деменция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83030]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1029 | [[Шәкәр диабеты]] | [[:ru:Сахарный диабет|Сахарный диабет]] | align=right| 17740 | align=right| [[d:Q12206]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1030 | [[Быума]] | [[:ru:Эпилепсия|Эпилепсия]] | align=right| 10499 | align=right| [[d:Q41571]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1031 | [[Гастроэнтерит]] | [[:ru:Гастроэнтерит|Гастроэнтерит]] | align=right| 48589 | align=right| [[d:Q156103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1032 | [[]] | [[:ru:Болезнь Паркинсона|Болезнь Паркинсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1033 | [[]] | [[:ru:Сердечно-сосудистые заболевания|Сердечно-сосудистые заболевания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q389735]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1034 | [[]] | [[:ru:Гепатит|Гепатит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1035 | [[Гипертония]] | [[:ru:Артериальная гипертензия|Артериальная гипертензия]] | align=right| 3380 | align=right| [[d:Q41861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1036 | [[]] | [[:ru:Менингит|Менингит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48143]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1037 | [[]] | [[:ru:Рассеянный склероз|Рассеянный склероз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8277]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1038 | [[Яман шеш]] | [[:ru:Злокачественная опухоль|Злокачественная опухоль]] | align=right| 29142 | align=right| [[d:Q12078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1039 | [[]] | [[:ru:Рак молочной железы|Рак молочной железы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128581]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1040 | [[]] | [[:ru:Колоректальный рак|Колоректальный рак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188874]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1041 | [[]] | [[:ru:Лейкоз|Лейкоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29496]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1042 | [[]] | [[:ru:Рак лёгкого|Рак лёгкого]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47912]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1043 | [[]] | [[:ru:Лимфома|Лимфома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1044 | [[]] | [[:ru:Рак предстательной железы|Рак предстательной железы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1045 | [[]] | [[:ru:Рак кожи|Рак кожи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1046 | [[]] | [[:ru:Меланома|Меланома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180614]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1047 | [[]] | [[:ru:Опухоль|Опухоль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1048 | [[]] | [[:ru:Опухоль головного мозга|Опухоль головного мозга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q233309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1049 | [[]] | [[:ru:Болезни пищевого происхождения|Болезни пищевого происхождения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272002]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1050 | [[Ботулизм]] | [[:ru:Ботулизм|Ботулизм]] | align=right| 4467 | align=right| [[d:Q154865]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1051 | [[Бәшмәктәр менән ағыуланыу]] | [[:ru:Отравление грибами|Отравление грибами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q852186]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1052 | [[]] | [[:ru:Брюшной тиф|Брюшной тиф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83319]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1053 | [[Сальмонеллёз]] | [[:ru:Сальмонеллёзы|Сальмонеллёзы]] | align=right| 4333 | align=right| [[d:Q326648]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1054 | [[]] | [[:ru:Инфекционные заболевания|Инфекционные заболевания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18123741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1055 | [[]] | [[:ru:Патоген|Патоген]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170065]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1056 | [[Венерик ауырыуҙар]] | [[:ru:Заболевания, передающиеся половым путём|Заболевания, передающиеся половым путём]] | align=right| 35523 | align=right| [[d:Q12198]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1057 | [[ВИЧ-инфекция]] | [[:ru:Синдром приобретённого иммунного дефицита|Синдром приобретённого иммунного дефицита]] | align=right| 12406 | align=right| [[d:Q12199]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1058 | [[]] | [[:ru:Гонорея|Гонорея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1059 | [[]] | [[:ru:Простой герпес|Простой герпес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6473911]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1060 | [[]] | [[:ru:Сифилис|Сифилис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1061 | [[]] | [[:ru:Сибирская язва|Сибирская язва]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129104]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1062 | [[]] | [[:ru:Бубонная чума|Бубонная чума]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217519]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1063 | [[]] | [[:ru:Ветряная оспа|Ветряная оспа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44727]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1064 | [[Холера]] | [[:ru:Холера|Холера]] | align=right| 39733 | align=right| [[d:Q12090]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1065 | [[Һыуыҡ тейеү]] | [[:ru:Простуда|Простуда]] | align=right| 41339 | align=right| [[d:Q12125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1066 | [[]] | [[:ru:COVID-19|COVID-19]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q84263196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1067 | [[]] | [[:ru:Лихорадка денге|Лихорадка денге]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30953]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1068 | [[Дифтерия]] | [[:ru:Дифтерия|Дифтерия]] | align=right| 3843 | align=right| [[d:Q134649]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1069 | [[Дизентерия]] | [[:ru:Дизентерия|Дизентерия]] | align=right| 4770 | align=right| [[d:Q129279]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1070 | [[]] | [[:ru:Энцефалит|Энцефалит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199615]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1071 | [[]] | [[:ru:Гангрена|Гангрена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168805]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1072 | [[]] | [[:ru:Геморрагическая лихорадка Эбола|Геморрагическая лихорадка Эбола]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51993]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1073 | [[]] | [[:ru:Энтеровирусный везикулярный стоматит|Энтеровирусный везикулярный стоматит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q652744]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1074 | [[Грипп]] | [[:ru:Грипп|Грипп]] | align=right| 13638 | align=right| [[d:Q2840]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1075 | [[]] | [[:ru:H5N1|H5N1]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160122]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1076 | [[]] | [[:ru:Лепра|Лепра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36956]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1077 | [[]] | [[:ru:Болезнь Лайма|Болезнь Лайма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201989]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1078 | [[Тапма]] | [[:ru:Малярия|Малярия]] | align=right| 14533 | align=right| [[d:Q12156]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1079 | [[Ҡыҙылса (ауырыу)]] | [[:ru:Корь|Корь]] | align=right| 1750 | align=right| [[d:Q79793]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1080 | [[]] | [[:ru:Эпидемический паротит|Эпидемический паротит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1081 | [[]] | [[:ru:Коклюш|Коклюш]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134859]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1082 | [[Пневмония]] | [[:ru:Пневмония|Пневмония]] | align=right| 14063 | align=right| [[d:Q12192]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1083 | [[Полиомиелит]] | [[:ru:Полиомиелит|Полиомиелит]] | align=right| 29020 | align=right| [[d:Q12195]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1084 | [[]] | [[:ru:Бешенство|Бешенство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1085 | [[]] | [[:ru:Чесотка|Чесотка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167178]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1086 | [[]] | [[:ru:Скарлатина|Скарлатина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180266]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1087 | [[Ҡара сәсәк]] | [[:ru:Натуральная оспа|Натуральная оспа]] | align=right| 14244 | align=right| [[d:Q12214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1088 | [[]] | [[:ru:Столбняк|Столбняк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47790]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1089 | [[Туберкулёз]] | [[:ru:Туберкулёз|Туберкулёз]] | align=right| 18967 | align=right| [[d:Q12204]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 1090 | [[Сабыртмалы тиф]] | [[:ru:Сыпной тиф|Сыпной тиф]] | align=right| 2369 | align=right| [[d:Q160649]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1091 | [[]] | [[:ru:Жёлтая лихорадка|Жёлтая лихорадка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q154874]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1092 | [[Психик ҡаҡшау]] | [[:ru:Психическое расстройство|Психическое расстройство]] | align=right| 29441 | align=right| [[d:Q12135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1093 | [[]] | [[:ru:Биполярное расстройство|Биполярное расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131755]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1094 | [[]] | [[:ru:Большое депрессивное расстройство|Большое депрессивное расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42844]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1095 | [[]] | [[:ru:Невроз|Невроз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181032]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1096 | [[]] | [[:ru:Посттравматическое стрессовое расстройство|Посттравматическое стрессовое расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202387]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1097 | [[]] | [[:ru:Психоз|Психоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1098 | [[]] | [[:ru:Бред|Бред]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189643]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1099 | [[]] | [[:ru:Галлюцинация|Галлюцинация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1100 | [[]] | [[:ru:Шизофрения|Шизофрения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41112]] | align=right| |} [[Категория:Проект:Мириада:Статистика]] lovq9ko3p80jr83ptdobjbugxlqsvtw 1296579 1296578 2026-05-12T05:44:04Z Таңһылыу 14946 /* Биология, ботаника, зоология һәм медицина */ 1296579 wikitext text/x-wiki == Биология, ботаника, зоология һәм медицина == Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022. * <span style="background-color:#FFE0E0">мәҡәлә юҡ</span> * <span style="background-color:#FFFBB3">ҡыҫҡа (күләме < 8 000 символ)</span> * <span style="background-color:#FFDAB9">уртаса (8 000 < күләме < 16 000)</span> * <span style="background-color:#E0FFE0">оҙон (күләме > 16 000)</span>. Барлығы: 388, оҙон: 77, уртаса: 109, ҡыҫҡа: 202, булмаған: 712. Һайланған: 3, яҡшы: 12, сифатлы: 0. {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#F9EED9" align="center" !№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус |- bgcolor=#E0FFE0 | 1 | [[Биология]] | [[:ru:Биология|Биология]] | align=right| 17468 | align=right| [[d:Q420]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 2 | [[Ботаника]] | [[:ru:Ботаника|Ботаника]] | align=right| 16921 | align=right| [[d:Q441]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 3 | [[Зоология]] | [[:ru:Зоология|Зоология]] | align=right| 7214 | align=right| [[d:Q431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 4 | [[]] | [[:ru:Биологическая классификация|Биологическая классификация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11398]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 5 | [[Биологик систематика]] | [[:ru:Биологическая систематика|Биологическая систематика]] | align=right| 8767 | align=right| [[d:Q3516404]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 6 | [[Төр (биология)]] | [[:ru:Биологический вид|Биологический вид]] | align=right| 15252 | align=right| [[d:Q7432]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 7 | [[Ырыу (биология)]] | [[:ru:Род (биология)|Род (биология)]] | align=right| 1356 | align=right| [[d:Q34740]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 8 | [[Ғаилә (биология)]] | [[:ru:Семейство|Семейство]] | align=right| 1021 | align=right| [[d:Q35409]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 9 | [[Отряд (биология)]] | [[:ru:Отряд (биология)|Отряд (биология)]] | align=right| 1673 | align=right| [[d:Q36602]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 10 | [[Класс (биология)]] | [[:ru:Класс (биология)|Класс (биология)]] | align=right| 1569 | align=right| [[d:Q37517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 11 | [[Тип (биология)]] | [[:ru:Тип (биология)|Тип (биология)]] | align=right| 880 | align=right| [[d:Q38348]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 12 | [[Батшалыҡ (биология)]] | [[:ru:Царство (биология)|Царство (биология)]] | align=right| 2066 | align=right| [[d:Q36732]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 13 | [[Домен (биология)]] | [[:ru:Домен (биология)|Домен (биология)]] | align=right| 2857 | align=right| [[d:Q146481]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 14 | [[Эволюция]] | [[:ru:Эволюция|Эволюция]] | align=right| 20010 | align=right| [[d:Q1063]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 15 | [[]] | [[:ru:Естественный отбор|Естественный отбор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43478]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 16 | [[Генетика]] | [[:ru:Генетика|Генетика]] | align=right| 6240 | align=right| [[d:Q7162]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 17 | [[ДНК]] | [[:ru:Дезоксирибонуклеиновая кислота|Дезоксирибонуклеиновая кислота]] | align=right| 15415 | align=right| [[d:Q7430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 18 | [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)]] | [[:ru:Рибонуклеиновая кислота|Рибонуклеиновая кислота]] | align=right| 4544 | align=right| [[d:Q11053]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 19 | [[Ген]] | [[:ru:Ген|Ген]] | align=right| 8067 | align=right| [[d:Q7187]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 20 | [[Нәҫелсәнлек]] | [[:ru:Наследование (биология)|Наследование (биология)]] | align=right| 9107 | align=right| [[d:Q178694]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 21 | [[Тормош]] | [[:ru:Жизнь|Жизнь]] | align=right| 10226 | align=right| [[d:Q3]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 22 | [[Үлем]] | [[:ru:Смерть|Смерть]] | align=right| 12849 | align=right| [[d:Q4]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 23 | [[]] | [[:ru:Возникновение жизни|Возникновение жизни]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q231218]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 24 | [[Микробиология]] | [[:ru:Микробиология|Микробиология]] | align=right| 16268 | align=right| [[d:Q7193]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 25 | [[Микология]] | [[:ru:Микология|Микология]] | align=right| 2629 | align=right| [[d:Q7175]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 26 | [[]] | [[:ru:Адаптация (биология)|Адаптация (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483921]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 27 | [[Гендар дрейфы]] | [[:ru:Дрейф генов|Дрейф генов]] | align=right| 5746 | align=right| [[d:Q486420]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 28 | [[]] | [[:ru:Мутация|Мутация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 29 | [[Палеонтология]] | [[:ru:Палеонтология|Палеонтология]] | align=right| 7654 | align=right| [[d:Q7205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 30 | [[]] | [[:ru:Филогенетика|Филогенетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171184]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 31 | [[Анатомия]] | [[:ru:Анатомия|Анатомия]] | align=right| 12600 | align=right| [[d:Q514]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 32 | [[]] | [[:ru:Камуфляж|Камуфляж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q196113]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 33 | [[Күҙәнәк]] | [[:ru:Клетка|Клетка]] | align=right| 29558 | align=right| [[d:Q7868]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 34 | [[Эндокрин система]] | [[:ru:Эндокринная система|Эндокринная система]] | align=right| 28386 | align=right| [[d:Q11078]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 35 | [[Иммунлыҡ системаһы]] | [[:ru:Иммунная система|Иммунная система]] | align=right| 20350 | align=right| [[d:Q1059]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 36 | [[Ағза (биология)]] | [[:ru:Орган (биология)|Орган (биология)]] | align=right| 2469 | align=right| [[d:Q712378]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 37 | [[Туҡыма (биология)]] | [[:ru:Ткань (биология)|Ткань (биология)]] | align=right| 14711 | align=right| [[d:Q40397]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 38 | [[Артерия]] | [[:ru:Артерия|Артерия]] | align=right| 12104 | align=right| [[d:Q9655]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 39 | [[Ҡан]] | [[:ru:Кровь|Кровь]] | align=right| 15721 | align=right| [[d:Q7873]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 40 | [[Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы]] | [[:ru:Циркуляторная система|Циркуляторная система]] | align=right| 11014 | align=right| [[d:Q11068]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 41 | [[Йөрәк]] | [[:ru:Сердце|Сердце]] | align=right| 10184 | align=right| [[d:Q1072]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 42 | [[Эритроциттар]] | [[:ru:Эритроциты|Эритроциты]] | align=right| 15659 | align=right| [[d:Q37187]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 43 | [[Вена (анатомия)]] | [[:ru:Вена (анатомия)|Вена (анатомия)]] | align=right| 4116 | align=right| [[d:Q9609]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 44 | [[Лейкоциттар]] | [[:ru:Лейкоциты|Лейкоциты]] | align=right| 10622 | align=right| [[d:Q42395]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 45 | [[Кешенең аш һеңдереү системаһы]] | [[:ru:Пищеварительная система человека|Пищеварительная система человека]] | align=right| 9372 | align=right| [[d:Q9649]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 46 | [[]] | [[:ru:Ободочная кишка человека|Ободочная кишка человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5982337]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 47 | [[Нәҙек эсәк]] | [[:ru:Тонкая кишка|Тонкая кишка]] | align=right| 15607 | align=right| [[d:Q11090]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 48 | [[Бауыр]] | [[:ru:Печень|Печень]] | align=right| 12726 | align=right| [[d:Q9368]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 49 | [[Йыуан эсәк]] | [[:ru:Толстая кишка|Толстая кишка]] | align=right| 22658 | align=right| [[d:Q11083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 50 | [[]] | [[:ru:Рот|Рот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 51 | [[]] | [[:ru:Зубы человека|Зубы человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 52 | [[]] | [[:ru:Поджелудочная железа|Поджелудочная железа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9618]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 53 | [[]] | [[:ru:Желудок человека|Желудок человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1029907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 54 | [[]] | [[:ru:Покровная система|Покровная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483213]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 55 | [[Ҡатын-ҡыҙ түше]] | [[:ru:Женская грудь|Женская грудь]] | align=right| 11171 | align=right| [[d:Q9103]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 56 | [[Тире]] | [[:ru:Кожа|Кожа]] | align=right| 21135 | align=right| [[d:Q1074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 57 | [[]] | [[:ru:Перо|Перо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81025]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 58 | [[]] | [[:ru:Шерсть|Шерсть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q197204]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 59 | [[Сәс]] | [[:ru:Волосы|Волосы]] | align=right| 2003 | align=right| [[d:Q28472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 60 | [[]] | [[:ru:Ногти|Ногти]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 61 | [[]] | [[:ru:Чешуя|Чешуя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 62 | [[]] | [[:ru:Мышечная система|Мышечная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7060553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 63 | [[]] | [[:ru:Миоциты|Миоциты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q428914]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 64 | [[Арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһы]] | [[:ru:Скелетная мышечная ткань|Скелетная мышечная ткань]] | align=right| 8366 | align=right| [[d:Q1048687]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 65 | [[Нервы системаһы]] | [[:ru:Нервная система|Нервная система]] | align=right| 14755 | align=right| [[d:Q9404]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 66 | [[Баш мейеһе]] | [[:ru:Головной мозг|Головной мозг]] | align=right| 11939 | align=right| [[d:Q1073]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 67 | [[Нерв]] | [[:ru:Нерв|Нерв]] | align=right| 30167 | align=right| [[d:Q9620]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 68 | [[Сенсор системаһы]] | [[:ru:Сенсорная система|Сенсорная система]] | align=right| 22789 | align=right| [[d:Q11101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 69 | [[]] | [[:ru:Слуховая сенсорная система|Слуховая сенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q821413]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 70 | [[Ҡолаҡ]] | [[:ru:Ухо|Ухо]] | align=right| 10819 | align=right| [[d:Q7362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 71 | [[]] | [[:ru:Вкусовая сенсорная система|Вкусовая сенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1147588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 72 | [[]] | [[:ru:Обоняние млекопитающих|Обоняние млекопитающих]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1054094]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 73 | [[Танау]] | [[:ru:Нос|Нос]] | align=right| 46359 | align=right| [[d:Q7363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 74 | [[]] | [[:ru:Соматосенсорная система|Соматосенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q328835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 75 | [[]] | [[:ru:Зрительная система|Зрительная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q558363]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 76 | [[Күҙ]] | [[:ru:Глаз|Глаз]] | align=right| 10462 | align=right| [[d:Q7364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 77 | [[]] | [[:ru:Интеллект|Интеллект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83500]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 78 | [[]] | [[:ru:Слух|Слух]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 79 | [[]] | [[:ru:Вкус|Вкус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 80 | [[]] | [[:ru:Обоняние|Обоняние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1541064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 81 | [[]] | [[:ru:Боль|Боль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81938]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 82 | [[]] | [[:ru:Зрение человека|Зрение человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162668]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 83 | [[Репродуктив система]] | [[:ru:Репродуктивная система|Репродуктивная система]] | align=right| 11170 | align=right| [[d:Q7895]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 84 | [[]] | [[:ru:Пенис у животных|Пенис у животных]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 85 | [[Вагина (енси орган)]] | [[:ru:Влагалище (половой орган)|Влагалище (половой орган)]] | align=right| 2987 | align=right| [[d:Q5880]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 86 | [[]] | [[:ru:Половые органы|Половые органы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4620674]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 87 | [[]] | [[:ru:Клитор|Клитор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q873072]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 88 | [[]] | [[:ru:Яичники|Яичники]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 89 | [[]] | [[:ru:Семенники|Семенники]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9384]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 90 | [[Һулыш алыу системаһы]] | [[:ru:Дыхательная система|Дыхательная система]] | align=right| 11284 | align=right| [[d:Q7891]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 91 | [[Үпкә]] | [[:ru:Лёгкие|Лёгкие]] | align=right| 5938 | align=right| [[d:Q7886]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 92 | [[Айғолаҡтар]] | [[:ru:Жабры|Жабры]] | align=right| 5997 | align=right| [[d:Q132390]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 93 | [[Һөлдә]] | [[:ru:Скелет|Скелет]] | align=right| 10329 | align=right| [[d:Q7881]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 94 | [[Һөйәк]] | [[:ru:Кость|Кость]] | align=right| 9788 | align=right| [[d:Q265868]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 95 | [[]] | [[:ru:Грудная клетка|Грудная клетка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9645]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 96 | [[]] | [[:ru:Таз (анатомия)|Таз (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q713102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 97 | [[]] | [[:ru:Череп|Череп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 98 | [[]] | [[:ru:Позвоночник|Позвоночник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q482853]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 99 | [[]] | [[:ru:Сустав|Сустав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9644]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 100 | [[]] | [[:ru:Эпителий|Эпителий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 101 | [[]] | [[:ru:Соединительная ткань|Соединительная ткань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25615]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 102 | [[Мускулдар]] | [[:ru:Мышцы|Мышцы]] | align=right| 10576 | align=right| [[d:Q7365]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 103 | [[Нервы туҡымаһы]] | [[:ru:Нервная ткань|Нервная ткань]] | align=right| 8876 | align=right| [[d:Q203850]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 104 | [[]] | [[:ru:Почка (анатомия)|Почка (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9377]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 105 | [[]] | [[:ru:Мочевой пузырь|Мочевой пузырь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 106 | [[]] | [[:ru:Растительные клетки|Растительные клетки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1056194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 107 | [[]] | [[:ru:Клеточная стенка|Клеточная стенка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 108 | [[]] | [[:ru:Кора|Кора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 109 | [[]] | [[:ru:Ягода (ботаника)|Ягода (ботаника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13184]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 110 | [[Сәскә]] | [[:ru:Цветок|Цветок]] | align=right| 19744 | align=right| [[d:Q506]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 111 | [[Һеркә]] | [[:ru:Пыльца|Пыльца]] | align=right| 3264 | align=right| [[d:Q79932]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 112 | [[Емеш]] | [[:ru:Плод|Плод]] | align=right| 11266 | align=right| [[d:Q1364]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 113 | [[Япраҡ]] | [[:ru:Лист|Лист]] | align=right| 6484 | align=right| [[d:Q33971]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 114 | [[]] | [[:ru:Корень|Корень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41500]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 115 | [[Орлоҡ]] | [[:ru:Семя|Семя]] | align=right| 17616 | align=right| [[d:Q40763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 116 | [[]] | [[:ru:Устьице|Устьице]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 117 | [[]] | [[:ru:Травянистые растения|Травянистые растения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 118 | [[]] | [[:ru:Лианы|Лианы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14079]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 119 | [[]] | [[:ru:Кустарник|Кустарник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42295]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 120 | [[Ағас]] | [[:ru:Дерево|Дерево]] | align=right| 11878 | align=right| [[d:Q10884]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 121 | [[]] | [[:ru:Стебель|Стебель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134267]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 122 | [[Олон (ботаника)]] | [[:ru:Ствол (ботаника)|Ствол (ботаника)]] | align=right| 4858 | align=right| [[d:Q193472]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 123 | [[Үҙағас]] | [[:ru:Древесина|Древесина]] | align=right| 17649 | align=right| [[d:Q287]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 124 | [[]] | [[:ru:Эпидерма|Эпидерма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q796482]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 125 | [[]] | [[:ru:Склеренхима|Склеренхима]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q375601]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 126 | [[]] | [[:ru:Меристемы|Меристемы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 127 | [[]] | [[:ru:Проводящая ткань|Проводящая ткань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q968604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 128 | [[]] | [[:ru:Камбий|Камбий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q369429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 129 | [[]] | [[:ru:Гифа|Гифа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 130 | [[]] | [[:ru:Мицелий|Мицелий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q326228]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 131 | [[]] | [[:ru:Альфа-амилаза|Альфа-амилаза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106951023]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 132 | [[]] | [[:ru:Биомолекулы|Биомолекулы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206229]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 133 | [[]] | [[:ru:Биологические пигменты|Биологические пигменты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q910979]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 134 | [[]] | [[:ru:Каротиноиды|Каротиноиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191907]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 135 | [[Хлорофилл]] | [[:ru:Хлорофилл|Хлорофилл]] | align=right| 8034 | align=right| [[d:Q43177]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 136 | [[]] | [[:ru:Меланины|Меланины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187526]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 137 | [[Углеводтар]] | [[:ru:Углеводы|Углеводы]] | align=right| 13038 | align=right| [[d:Q11358]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 138 | [[Целлюлоза]] | [[:ru:Целлюлоза|Целлюлоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80294]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 139 | [[Крахмал]] | [[:ru:Крахмал|Крахмал]] | align=right| 11001 | align=right| [[d:Q41534]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 140 | [[Шәкәр]] | [[:ru:Сахар|Сахар]] | align=right| 16730 | align=right| [[d:Q11002]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 141 | [[]] | [[:ru:Жиры (диетология)|Жиры (диетология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 142 | [[]] | [[:ru:Жирные кислоты|Жирные кислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q61476]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 143 | [[Липидтар]] | [[:ru:Липиды|Липиды]] | align=right| 11866 | align=right| [[d:Q11367]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 144 | [[Аҡһымдар]] | [[:ru:Белки|Белки]] | align=right| 46185 | align=right| [[d:Q8054]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 145 | [[Ферменттар]] | [[:ru:Ферменты|Ферменты]] | align=right| 12793 | align=right| [[d:Q8047]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 146 | [[Гемоглобин]] | [[:ru:Гемоглобин|Гемоглобин]] | align=right| 17004 | align=right| [[d:Q43041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 147 | [[]] | [[:ru:Аминокислоты|Аминокислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8066]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 148 | [[Гормондар]] | [[:ru:Гормоны|Гормоны]] | align=right| 28467 | align=right| [[d:Q11364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 149 | [[]] | [[:ru:Эстрогены|Эстрогены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q277954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 150 | [[]] | [[:ru:Тестостерон|Тестостерон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1318776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 151 | [[]] | [[:ru:Алкалоиды|Алкалоиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q70702]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 152 | [[Лактоза]] | [[:ru:Лактоза|Лактоза]] | align=right| 6120 | align=right| [[d:Q127900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 153 | [[Хитин]] | [[:ru:Хитин|Хитин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161219]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 154 | [[Гликоген]] | [[:ru:Гликоген|Гликоген]] | align=right| 5286 | align=right| [[d:Q174936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 155 | [[]] | [[:ru:Холестерин|Холестерин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43656]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 156 | [[Молекуляр биология]] | [[:ru:Молекулярная биология|Молекулярная биология]] | align=right| 6943 | align=right| [[d:Q7202]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 157 | [[Нуклеин кислоталары]] | [[:ru:Нуклеиновая кислота|Нуклеиновая кислота]] | align=right| 9458 | align=right| [[d:Q123619]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 158 | [[]] | [[:ru:Адреналин|Адреналин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 159 | [[]] | [[:ru:Фитогормоны|Фитогормоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192949]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 160 | [[Һулыш]] | [[:ru:Дыхание|Дыхание]] | align=right| 29777 | align=right| [[d:Q9530]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 161 | [[]] | [[:ru:Гомеостаз|Гомеостаз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103191]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 162 | [[Метаболизм]] | [[:ru:Обмен веществ|Обмен веществ]] | align=right| 10074 | align=right| [[d:Q1057]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 163 | [[]] | [[:ru:Выделение (биология)|Выделение (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 164 | [[]] | [[:ru:Физиология дыхания|Физиология дыхания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q472287]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 165 | [[Үрсеү]] | [[:ru:Размножение|Размножение]] | align=right| 10383 | align=right| [[d:Q11990]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 166 | [[]] | [[:ru:Развитие человека|Развитие человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2347178]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 167 | [[Үҫеш биологияһы]] | [[:ru:Биология развития|Биология развития]] | align=right| 3227 | align=right| [[d:Q213713]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 168 | [[Енси булмаған үрсеү]] | [[:ru:Бесполое размножение|Бесполое размножение]] | align=right| 7501 | align=right| [[d:Q173432]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 169 | [[]] | [[:ru:Половое размножение|Половое размножение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182353]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 170 | [[Кешенең йөклөлөгө]] | [[:ru:Беременность человека|Беременность человека]] | align=right| 13945 | align=right| [[d:Q11995]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 171 | [[Енес (биология)]] | [[:ru:Пол организмов|Пол организмов]] | align=right| 11404 | align=right| [[d:Q290]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 172 | [[Инә зат]] | [[:ru:Самка|Самка]] | align=right| 5164 | align=right| [[d:Q43445]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 173 | [[Ата зат]] | [[:ru:Самец|Самец]] | align=right| 2848 | align=right| [[d:Q44148]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 174 | [[Менструация (Күрем)]] | [[:ru:Менструация|Менструация]] | align=right| 28769 | align=right| [[d:Q12171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 175 | [[]] | [[:ru:Менструальный цикл|Менструальный цикл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 176 | [[]] | [[:ru:Менопауза|Менопауза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177708]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 177 | [[Сперма]] | [[:ru:Сперма|Сперма]] | align=right| 4436 | align=right| [[d:Q9715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 178 | [[]] | [[:ru:Онтогенез|Онтогенез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193603]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 179 | [[]] | [[:ru:Кутикула растений|Кутикула растений]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1146493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 180 | [[]] | [[:ru:Яйцо|Яйцо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 181 | [[]] | [[:ru:Эмбрион|Эмбрион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 182 | [[]] | [[:ru:Плод (анатомия)|Плод (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 183 | [[]] | [[:ru:Имаго|Имаго]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207254]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 184 | [[Личинка]] | [[:ru:Личинка|Личинка]] | align=right| 1682 | align=right| [[d:Q129270]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 185 | [[]] | [[:ru:Долголетие|Долголетие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1066907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 186 | [[]] | [[:ru:Метаморфоз|Метаморфоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33753]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 187 | [[Циста]] | [[:ru:Циста|Циста]] | align=right| 10253 | align=right| [[d:Q245998]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 188 | [[]] | [[:ru:Линька|Линька]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q381084]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 189 | [[]] | [[:ru:Нимфа (биология)|Нимфа (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q258362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 190 | [[]] | [[:ru:Половое созревание|Половое созревание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 191 | [[]] | [[:ru:Куколка|Куколка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 192 | [[]] | [[:ru:Споры|Споры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 193 | [[Сүмесбаш]] | [[:ru:Головастик|Головастик]] | align=right| 2037 | align=right| [[d:Q168525]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 194 | [[Үҫемлектәрҙең үрсеүе]] | [[:ru:Размножение растений|Размножение растений]] | align=right| 17195 | align=right| [[d:Q2725616]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 195 | [[]] | [[:ru:Гаметофит|Гаметофит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189951]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 196 | [[Һеркәләнеү]] | [[:ru:Опыление|Опыление]] | align=right| 8338 | align=right| [[d:Q134624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 197 | [[Метагенез (биология)]] | [[:ru:Метагенез (биология)|Метагенез (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725951]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 198 | [[]] | [[:ru:Спорофит|Спорофит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q647173]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 199 | [[Аш һеңдереү]] | [[:ru:Пищеварение|Пищеварение]] | align=right| 15287 | align=right| [[d:Q11978]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 200 | [[Фотосинтез]] | [[:ru:Фотосинтез|Фотосинтез]] | align=right| 13974 | align=right| [[d:Q11982]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 201 | [[]] | [[:ru:Транспирация|Транспирация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 202 | [[]] | [[:ru:Биоразнообразие|Биоразнообразие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 203 | [[]] | [[:ru:Типы отношений между организмами|Типы отношений между организмами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1823478]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 204 | [[]] | [[:ru:Конкуренция (биология)|Конкуренция (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 205 | [[]] | [[:ru:Фитофагия|Фитофагия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 206 | [[]] | [[:ru:Паразитизм|Паразитизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 207 | [[]] | [[:ru:Хищничество|Хищничество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 208 | [[Биом]] | [[:ru:Биом|Биом]] | align=right| 3834 | align=right| [[d:Q101998]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 209 | [[]] | [[:ru:Пищевая цепь|Пищевая цепь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159462]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 210 | [[]] | [[:ru:Местообитание|Местообитание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52105]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 211 | [[]] | [[:ru:Инвазионный вид|Инвазионный вид]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 212 | [[]] | [[:ru:Экологическая ниша|Экологическая ниша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172861]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 213 | [[Экология]] | [[:ru:Экология|Экология]] | align=right| 11982 | align=right| [[d:Q7150]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 214 | [[]] | [[:ru:Экосистема|Экосистема]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37813]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 215 | [[Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр]] | [[:ru:Вымирающие виды|Вымирающие виды]] | align=right| 23529 | align=right| [[d:Q11394]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 216 | [[Юҡҡа сығыу]] | [[:ru:Вымирание|Вымирание]] | align=right| 2503 | align=right| [[d:Q123509]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 217 | [[]] | [[:ru:Экстремофилы|Экстремофилы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206912]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 218 | [[Популяция]] | [[:ru:Популяция|Популяция]] | align=right| 7134 | align=right| [[d:Q2625603]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 219 | [[]] | [[:ru:Трофический уровень|Трофический уровень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1053008]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 220 | [[Организм]] | [[:ru:Организм|Организм]] | align=right| 22625 | align=right| [[d:Q7239]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFDAB9 | 221 | [[Хайуандар]] | [[:ru:Животные|Животные]] | align=right| 14162 | align=right| [[d:Q729]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 222 | [[Быуынтығаяҡлылар]] | [[:ru:Членистоногие|Членистоногие]] | align=right| 14850 | align=right| [[d:Q1360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 223 | [[]] | [[:ru:Хелицеровые|Хелицеровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1359]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 224 | [[Хордалылар]] | [[:ru:Хордовые|Хордовые]] | align=right| 4359 | align=right| [[d:Q10915]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 225 | [[Яңаҡһөйәклеләр]] | [[:ru:Челюстноротые|Челюстноротые]] | align=right| 3790 | align=right| [[d:Q26214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 226 | [[]] | [[:ru:Шестиногие|Шестиногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 227 | [[]] | [[:ru:Беспозвоночные|Беспозвоночные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43806]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 228 | [[Нематодалар]] | [[:ru:Нематоды|Нематоды]] | align=right| 14105 | align=right| [[d:Q5185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 229 | [[]] | [[:ru:Четвероногие|Четвероногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19159]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 230 | [[Умыртҡалылар]] | [[:ru:Позвоночные|Позвоночные]] | align=right| 5708 | align=right| [[d:Q25241]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 231 | [[Талпандар]] | [[:ru:Клещи (животные)|Клещи (животные)]] | align=right| 9057 | align=right| [[d:Q19137]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 232 | [[Үрмәксе һымаҡтар]] | [[:ru:Паукообразные|Паукообразные]] | align=right| 7254 | align=right| [[d:Q1358]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 233 | [[Бесән сапҡыстар]] | [[:ru:Сенокосцы|Сенокосцы]] | align=right| 2012 | align=right| [[d:Q19116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 234 | [[]] | [[:ru:Ложноскорпионы|Ложноскорпионы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19119]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 235 | [[Саяндар]] | [[:ru:Скорпионы|Скорпионы]] | align=right| 3475 | align=right| [[d:Q19125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 236 | [[]] | [[:ru:Сольпуги|Сольпуги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19126]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 237 | [[Үрмәкселәр]] | [[:ru:Пауки|Пауки]] | align=right| 18714 | align=right| [[d:Q1357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 238 | [[]] | [[:ru:Пауки-птицееды|Пауки-птицееды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213383]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 239 | [[Ҡыҫала]] | [[:ru:Ракообразные|Ракообразные]] | align=right| 2978 | align=right| [[d:Q25364]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 240 | [[Ҡырын йөҙөүселәр]] | [[:ru:Бокоплавы|Бокоплавы]] | align=right| 3120 | align=right| [[d:Q193418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 241 | [[]] | [[:ru:Жаброногие|Жаброногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 242 | [[]] | [[:ru:Крабы|Крабы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40802]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 243 | [[]] | [[:ru:Десятиногие ракообразные|Десятиногие ракообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4610]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 244 | [[]] | [[:ru:Эвфаузиевые|Эвфаузиевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29498]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 245 | [[]] | [[:ru:Омары|Омары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1038113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 246 | [[]] | [[:ru:Высшие раки|Высшие раки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182978]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 247 | [[Бөжәктәр]] | [[:ru:Насекомые|Насекомые]] | align=right| 11236 | align=right| [[d:Q1390]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 248 | [[Мамыҡ ҡанатлылар]] | [[:ru:Ручейники|Ручейники]] | align=right| 5954 | align=right| [[d:Q184616]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 249 | [[Айырығойроҡтар]] | [[:ru:Кожистокрылые|Кожистокрылые]] | align=right| 4160 | align=right| [[d:Q13676]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 250 | [[Бөрсәләр]] | [[:ru:Блохи|Блохи]] | align=right| 4558 | align=right| [[d:Q388162]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 251 | [[]] | [[:ru:Пухоеды и вши|Пухоеды и вши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6481228]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 252 | [[]] | [[:ru:Богомоловые|Богомоловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131250]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 253 | [[]] | [[:ru:Скорпионницы|Скорпионницы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 254 | [[]] | [[:ru:Сетчатокрылые|Сетчатокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156438]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 255 | [[Арыҫлан бөжәктәр]] | [[:ru:Муравьиные львы|Муравьиные львы]] | align=right| 2677 | align=right| [[d:Q231439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 256 | [[]] | [[:ru:Привиденьевые|Привиденьевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188029]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 257 | [[Һыу мыры]] | [[:ru:Веснянки|Веснянки]] | align=right| 2350 | align=right| [[d:Q203547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 258 | [[]] | [[:ru:Сеноеды|Сеноеды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271623]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 259 | [[Елпәҙә ҡанатлылар]] | [[:ru:Веерокрылые|Веерокрылые]] | align=right| 2301 | align=right| [[d:Q327144]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 260 | [[]] | [[:ru:Трипсы|Трипсы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185628]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 261 | [[Ҡаты ҡанатлылар]] | [[:ru:Жесткокрылые|Жесткокрылые]] | align=right| 4432 | align=right| [[d:Q22671]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 262 | [[]] | [[:ru:Долгоносики|Долгоносики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7415384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 263 | [[Ҡамҡалар]] | [[:ru:Божьи коровки|Божьи коровки]] | align=right| 5036 | align=right| [[d:Q25327]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 264 | [[Баҙлауыҡ]] | [[:ru:Светляки|Светляки]] | align=right| 2313 | align=right| [[d:Q25420]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 265 | [[Бызылдауыҡтар]] | [[:ru:Жужелицы|Жужелицы]] | align=right| 4159 | align=right| [[d:Q27046]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 266 | [[Япраҡ ҡуңыҙы]] | [[:ru:Листоеды|Листоеды]] | align=right| 3042 | align=right| [[d:Q193407]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 267 | [[Колорадо ҡуңыҙы]] | [[:ru:Колорадский жук|Колорадский жук]] | align=right| 5134 | align=right| [[d:Q156954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 268 | [[]] | [[:ru:Усачи (жуки)|Усачи (жуки)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205295]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 269 | [[]] | [[:ru:Пластинчатоусые|Пластинчатоусые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186946]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 270 | [[Тараҡандар]] | [[:ru:Таракановые|Таракановые]] | align=right| 2981 | align=right| [[d:Q25309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 271 | [[]] | [[:ru:Термиты|Термиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q546583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 272 | [[]] | [[:ru:Двукрылые|Двукрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25312]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 273 | [[]] | [[:ru:Дрозофила фруктовая|Дрозофила фруктовая]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130888]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 274 | [[]] | [[:ru:Слепни|Слепни]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q228241]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 275 | [[Бүлмә себене]] | [[:ru:Комнатная муха|Комнатная муха]] | align=right| 2344 | align=right| [[d:Q166111]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 276 | [[Серәкәйҙәр]] | [[:ru:Кровососущие комары|Кровососущие комары]] | align=right| 13606 | align=right| [[d:Q7367]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 277 | [[]] | [[:ru:Цеце|Цеце]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205256]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 278 | [[Ярым ҡаты ҡанатлылар]] | [[:ru:Полужесткокрылые|Полужесткокрылые]] | align=right| 4740 | align=right| [[d:Q26371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 279 | [[]] | [[:ru:Певчие цикады|Певчие цикады]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130778]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 280 | [[Ҡандалалар]] | [[:ru:Клопы|Клопы]] | align=right| 3094 | align=right| [[d:Q27191]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 281 | [[Өй ҡандалаһы]] | [[:ru:Постельный клоп|Постельный клоп]] | align=right| 2499 | align=right| [[d:Q940337]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 282 | [[Һыу ҡандалаһы]] | [[:ru:Водомерки|Водомерки]] | align=right| 1793 | align=right| [[d:Q270322]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 283 | [[Кеблә]] | [[:ru:Тли|Тли]] | align=right| 5664 | align=right| [[d:Q183350]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 284 | [[Яры ҡанатлылар]] | [[:ru:Перепончатокрылые|Перепончатокрылые]] | align=right| 1791 | align=right| [[d:Q22651]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 285 | [[Ҡырмыҫҡалар]] | [[:ru:Муравьи|Муравьи]] | align=right| 19488 | align=right| [[d:Q7386]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 286 | [[Бал ҡорттары]] | [[:ru:Пчёлы|Пчёлы]] | align=right| 38389 | align=right| [[d:Q7391]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 287 | [[Иңкештәр]] | [[:ru:Шмели|Шмели]] | align=right| 5208 | align=right| [[d:Q25407]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 288 | [[]] | [[:ru:Медоносная пчела|Медоносная пчела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30034]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 289 | [[Һағыҙаҡтар]] | [[:ru:Осы|Осы]] | align=right| 3574 | align=right| [[d:Q9458574]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 290 | [[Тәңкә ҡанатлылар]] | [[:ru:Чешуекрылые|Чешуекрылые]] | align=right| 4258 | align=right| [[d:Q28319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 291 | [[]] | [[:ru:Булавоусые чешуекрылые|Булавоусые чешуекрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11946202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 292 | [[]] | [[:ru:Парусники (бабочки)|Парусники (бабочки)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59905]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 293 | [[]] | [[:ru:Голубянки|Голубянки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 294 | [[]] | [[:ru:Нимфалиды|Нимфалиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156449]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 295 | [[Аҡ күбәләктәр]] | [[:ru:Белянки (бабочки)|Белянки (бабочки)]] | align=right| 3550 | align=right| [[d:Q41559]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 296 | [[Кәбеҫтә күбәләге]] | [[:ru:Капустница (бабочка)|Капустница (бабочка)]] | align=right| 3324 | align=right| [[d:Q26764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 297 | [[]] | [[:ru:Толстоголовки|Толстоголовки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232936]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 298 | [[Көйәләр]] | [[:ru:Моли|Моли]] | align=right| 2077 | align=right| [[d:Q1725788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 299 | [[]] | [[:ru:Тутовый шелкопряд|Тутовый шелкопряд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134747]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 300 | [[]] | [[:ru:Пяденицы|Пяденицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45559]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 301 | [[Балғараҡтар]] | [[:ru:Бражники|Бражники]] | align=right| 3725 | align=right| [[d:Q157683]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 302 | [[Энәғараҡтар]] | [[:ru:Стрекозы|Стрекозы]] | align=right| 8382 | align=right| [[d:Q25375]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 303 | [[]] | [[:ru:Равнокрылые стрекозы|Равнокрылые стрекозы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 304 | [[]] | [[:ru:Разнокрылые стрекозы|Разнокрылые стрекозы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80066]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 305 | [[]] | [[:ru:Прямокрылые|Прямокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167810]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 306 | [[]] | [[:ru:Настоящие сверчки|Настоящие сверчки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 307 | [[]] | [[:ru:Короткоусые прямокрылые|Короткоусые прямокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83902]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 308 | [[Айыуғорттар]] | [[:ru:Медведки|Медведки]] | align=right| 3419 | align=right| [[d:Q199765]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 309 | [[]] | [[:ru:Настоящие кузнечики|Настоящие кузнечики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q727919]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 310 | [[Сағыусылар]] | [[:ru:Стрекающие|Стрекающие]] | align=right| 1269 | align=right| [[d:Q25441]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 311 | [[Мәрйен]] | [[:ru:Коралл|Коралл]] | align=right| 2041 | align=right| [[d:Q171446]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 312 | [[]] | [[:ru:Медуза|Медуза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30178]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 313 | [[Моллюскылар]] | [[:ru:Моллюски|Моллюски]] | align=right| 11527 | align=right| [[d:Q25326]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 314 | [[Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар]] | [[:ru:Двустворчатые|Двустворчатые]] | align=right| 12052 | align=right| [[d:Q25368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 315 | [[]] | [[:ru:Осьминоги|Осьминоги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 316 | [[]] | [[:ru:Кальмары|Кальмары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 317 | [[]] | [[:ru:Слизень|Слизень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1953597]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 318 | [[]] | [[:ru:Улитка (жизненная форма)|Улитка (жизненная форма)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q308841]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 319 | [[]] | [[:ru:Коллемболы|Коллемболы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190701]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 320 | [[Күбаяҡ]] | [[:ru:Многоножки|Многоножки]] | align=right| 2174 | align=right| [[d:Q25823]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 321 | [[]] | [[:ru:Губоногие|Губоногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43447]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 322 | [[]] | [[:ru:Двупарноногие|Двупарноногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 323 | [[]] | [[:ru:Морские пауки|Морские пауки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19106]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 324 | [[Ер-һыу хайуандары]] | [[:ru:Земноводные|Земноводные]] | align=right| 29695 | align=right| [[d:Q10908]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 325 | [[]] | [[:ru:Безногие земноводные|Безногие земноводные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4758]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 326 | [[Ҡойроҡһоҙҙар]] | [[:ru:Бесхвостые земноводные|Бесхвостые земноводные]] | align=right| 4146 | align=right| [[d:Q53636]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 327 | [[]] | [[:ru:Хвостатые земноводные|Хвостатые земноводные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53663]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 328 | [[Тәлмәрйендәр]] | [[:ru:Настоящие лягушки|Настоящие лягушки]] | align=right| 6809 | align=right| [[d:Q6408]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 329 | [[Ҡоштар]] | [[:ru:Птицы|Птицы]] | align=right| 55216 | align=right| [[d:Q5113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 330 | [[]] | [[:ru:Археоптерикс|Археоптерикс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q100196]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 331 | [[Podicipedidae]] | [[:ru:Поганковые|Поганковые]] | align=right| 1446 | align=right| [[d:Q21695]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 332 | [[Фламинго]] | [[:ru:Фламинго|Фламинго]] | align=right| 4195 | align=right| [[d:Q41994]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 333 | [[]] | [[:ru:Колибри|Колибри]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 334 | [[]] | [[:ru:Птицы-мыши|Птицы-мыши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 335 | [[]] | [[:ru:Пингвиновые|Пингвиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 336 | [[]] | [[:ru:Рябковые|Рябковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179983]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 337 | [[]] | [[:ru:Тинаму|Тинаму]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 338 | [[]] | [[:ru:Фаэтоновые|Фаэтоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17189371]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 339 | [[Ҡарсығалар]] | [[:ru:Настоящие ястребы|Настоящие ястребы]] | align=right| 1924 | align=right| [[d:Q188737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 340 | [[]] | [[:ru:Орлиные|Орлиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2092297]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 341 | [[Ыласындар]] | [[:ru:Соколы|Соколы]] | align=right| 11406 | align=right| [[d:Q43489]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 342 | [[]] | [[:ru:Американские грифы|Американские грифы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184858]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 343 | [[Кәлмәргән]] | [[:ru:Скопа|Скопа]] | align=right| 7258 | align=right| [[d:Q25332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 344 | [[Ҡош-секретарь]] | [[:ru:Птица-секретарь|Птица-секретарь]] | align=right| 5496 | align=right| [[d:Q168748]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 345 | [[Өйрәктәр]] | [[:ru:Утиные|Утиные]] | align=right| 2729 | align=right| [[d:Q7556]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 346 | [[]] | [[:ru:Утки|Утки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3736439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 347 | [[]] | [[:ru:Anserini|Anserini]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82562]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 348 | [[Аҡҡоштар]] | [[:ru:Лебеди|Лебеди]] | align=right| 2881 | align=right| [[d:Q29564928]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 349 | [[]] | [[:ru:Стрижиные|Стрижиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 350 | [[]] | [[:ru:Козодоеобразные|Козодоеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 351 | [[]] | [[:ru:Настоящие козодои|Настоящие козодои]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27244]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 352 | [[Сәпсәү һымаҡтар]] | [[:ru:Ржанкообразные|Ржанкообразные]] | align=right| 3727 | align=right| [[d:Q25978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 353 | [[]] | [[:ru:Чистиковые|Чистиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 354 | [[]] | [[:ru:Трёхпёрстки|Трёхпёрстки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205320]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 355 | [[Сарлаҡтар]] | [[:ru:Чайковые|Чайковые]] | align=right| 2032 | align=right| [[d:Q27589]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 356 | [[Scolopacidae]] | [[:ru:Бекасовые|Бекасовые]] | align=right| 1658 | align=right| [[d:Q26626]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 357 | [[]] | [[:ru:Поморниковые|Поморниковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 358 | [[]] | [[:ru:Крачковые|Крачковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q875769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 359 | [[]] | [[:ru:Цаплевые|Цаплевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18789]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 360 | [[Ибистар]] | [[:ru:Ибисы|Ибисы]] | align=right| 8655 | align=right| [[d:Q193833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 361 | [[]] | [[:ru:Китоглав|Китоглав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 362 | [[]] | [[:ru:Колпицы|Колпицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 363 | [[]] | [[:ru:Аистовые|Аистовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 364 | [[]] | [[:ru:Маврикийский дронт|Маврикийский дронт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43502]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 365 | [[Күгәрсендәр]] | [[:ru:Голубиные|Голубиные]] | align=right| 30839 | align=right| [[d:Q10856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 366 | [[]] | [[:ru:Странствующий голубь|Странствующий голубь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191968]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 367 | [[]] | [[:ru:Щурковые|Щурковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 368 | [[]] | [[:ru:Птицы-носороги|Птицы-носороги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26773]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 369 | [[Һөҙһөт]] | [[:ru:Удод|Удод]] | align=right| 2551 | align=right| [[d:Q25247]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 370 | [[Кәкүк]] | [[:ru:Кукушковые|Кукушковые]] | align=right| 4027 | align=right| [[d:Q26381]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 371 | [[Гоацин-тауыҡ]] | [[:ru:Гоацин|Гоацин]] | align=right| 2578 | align=right| [[d:Q188660]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 372 | [[]] | [[:ru:Тураковые|Тураковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213827]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 373 | [[]] | [[:ru:Курообразные|Курообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21659]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 374 | [[Тауыҡ]] | [[:ru:Курица|Курица]] | align=right| 14166 | align=right| [[d:Q780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 375 | [[]] | [[:ru:Тетеревиные|Тетеревиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201240]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 376 | [[Цесарка-тауыҡтар]] | [[:ru:Цесарковые|Цесарковые]] | align=right| 1873 | align=right| [[d:Q171953]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 377 | [[]] | [[:ru:Обыкновенный фазан|Обыкновенный фазан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25432]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 378 | [[Бүҙәнә]] | [[:ru:Обыкновенный перепел|Обыкновенный перепел]] | align=right| 2129 | align=right| [[d:Q28358]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 379 | [[Күркә]] | [[:ru:Индейки|Индейки]] | align=right| 3492 | align=right| [[d:Q43794]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 380 | [[Торна һымаҡтар]] | [[:ru:Журавлеобразные|Журавлеобразные]] | align=right| 1880 | align=right| [[d:Q25557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 381 | [[]] | [[:ru:Журавлиные|Журавлиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25365]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 382 | [[]] | [[:ru:Дрофиные|Дрофиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21755]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 383 | [[Тартай һымаҡтар]] | [[:ru:Пастушковые|Пастушковые]] | align=right| 1615 | align=right| [[d:Q26623]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 384 | [[Турғай һымаҡтар]] | [[:ru:Воробьинообразные|Воробьинообразные]] | align=right| 1590 | align=right| [[d:Q25341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 385 | [[]] | [[:ru:Певчие воробьиные|Певчие воробьиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194240]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 386 | [[]] | [[:ru:Райские птицы|Райские птицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 387 | [[]] | [[:ru:Врановые|Врановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25565]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 388 | [[Ҡоҙғондар]] | [[:ru:Вороны|Вороны]] | align=right| 12624 | align=right| [[d:Q43365]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 389 | [[Һайыҫҡан]] | [[:ru:Сорока|Сорока]] | align=right| 2176 | align=right| [[d:Q25307]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 390 | [[]] | [[:ru:Сорокопутовые|Сорокопутовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171052]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 391 | [[]] | [[:ru:Бюльбюлевые|Бюльбюлевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188854]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 392 | [[]] | [[:ru:Овсянковые|Овсянковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28486]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 393 | [[Алаҡас турғайҙар]] | [[:ru:Вьюрковые|Вьюрковые]] | align=right| 1219 | align=right| [[d:Q160835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 394 | [[]] | [[:ru:Жаворонковые|Жаворонковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 395 | [[]] | [[:ru:Трясогузковые|Трясогузковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205943]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 396 | [[]] | [[:ru:Мухоловковые|Мухоловковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q200989]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 397 | [[Таң турғайы]] | [[:ru:Зарянка|Зарянка]] | align=right| 2673 | align=right| [[d:Q25334]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 398 | [[]] | [[:ru:Западный соловей|Западный соловей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25393]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 399 | [[]] | [[:ru:Поползневые|Поползневые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 400 | [[]] | [[:ru:Воробьиные|Воробьиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 401 | [[]] | [[:ru:Скворцовые|Скворцовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 402 | [[]] | [[:ru:Нектарницевые|Нектарницевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 403 | [[]] | [[:ru:Ласточковые|Ласточковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 404 | [[]] | [[:ru:Синицевые|Синицевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168473]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 405 | [[Барҡылдаҡтар]] | [[:ru:Дроздовые|Дроздовые]] | align=right| 1166 | align=right| [[d:Q26050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 406 | [[]] | [[:ru:Крапивниковые|Крапивниковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 407 | [[]] | [[:ru:Баклановые|Баклановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3901247]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 408 | [[]] | [[:ru:Олушевые|Олушевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208492]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 409 | [[]] | [[:ru:Фрегаты|Фрегаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203472]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 410 | [[Берғаҙан]] | [[:ru:Пеликаны|Пеликаны]] | align=right| 3874 | align=right| [[d:Q19413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 411 | [[]] | [[:ru:Дятлообразные|Дятлообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 412 | [[]] | [[:ru:Медоуказчиковые|Медоуказчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214137]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 413 | [[]] | [[:ru:Тукановые|Тукановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1325045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 414 | [[]] | [[:ru:Дятловые|Дятловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 415 | [[]] | [[:ru:Альбатросовые|Альбатросовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55805]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 416 | [[Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар]] | [[:ru:Буревестниковые|Буревестниковые]] | align=right| 5403 | align=right| [[d:Q207767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 417 | [[]] | [[:ru:Качурки|Качурки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193404]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 418 | [[]] | [[:ru:Попугаеобразные|Попугаеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 419 | [[]] | [[:ru:Волнистый попугайчик|Волнистый попугайчик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 420 | [[]] | [[:ru:Какаду|Какаду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 421 | [[]] | [[:ru:Казуары|Казуары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201231]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 422 | [[]] | [[:ru:Эму|Эму]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93208]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 423 | [[]] | [[:ru:Киви (птицы)|Киви (птицы)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 424 | [[]] | [[:ru:Моа|Моа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q452969]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 425 | [[]] | [[:ru:Африканский страус|Африканский страус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17592]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 426 | [[]] | [[:ru:Нанду|Нанду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19171]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 427 | [[Ябалаҡ һымаҡтар]] | [[:ru:Совообразные|Совообразные]] | align=right| 2972 | align=right| [[d:Q25222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 428 | [[]] | [[:ru:Совиные|Совиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26012]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 429 | [[Өкө]] | [[:ru:Филин|Филин]] | align=right| 2609 | align=right| [[d:Q130933]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 430 | [[Байғош]] | [[:ru:Домовый сыч|Домовый сыч]] | align=right| 4737 | align=right| [[d:Q129958]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 431 | [[]] | [[:ru:Сипуховые|Сипуховые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27112]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 432 | [[]] | [[:ru:Трогоновые|Трогоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191469]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 433 | [[Балыҡтар]] | [[:ru:Рыбы|Рыбы]] | align=right| 24101 | align=right| [[d:Q152]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 434 | [[Кимерсәкле балыҡтар]] | [[:ru:Хрящевые рыбы|Хрящевые рыбы]] | align=right| 6626 | align=right| [[d:Q25371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 435 | [[]] | [[:ru:Акантоды|Акантоды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130955]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 436 | [[Һөйәкле балыҡтар]] | [[:ru:Костные рыбы|Костные рыбы]] | align=right| 5671 | align=right| [[d:Q27207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 437 | [[]] | [[:ru:Лучепёрые рыбы|Лучепёрые рыбы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 438 | [[]] | [[:ru:Лопастепёрые рыбы|Лопастепёрые рыбы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160830]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 439 | [[]] | [[:ru:Плакодермы|Плакодермы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 440 | [[]] | [[:ru:Электрический угорь|Электрический угорь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 441 | [[]] | [[:ru:Удильщикообразные|Удильщикообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 442 | [[]] | [[:ru:Кефалевые|Кефалевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 443 | [[]] | [[:ru:Лобан|Лобан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q234014]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 444 | [[]] | [[:ru:Арапаима|Арапаима]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 445 | [[]] | [[:ru:Скаты|Скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6495741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 446 | [[]] | [[:ru:Пилорылые скаты|Пилорылые скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190736]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 447 | [[]] | [[:ru:Электрические скаты|Электрические скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41317]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 448 | [[]] | [[:ru:Харацинообразные|Харацинообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 449 | [[]] | [[:ru:Пираньевые|Пираньевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18372588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 450 | [[]] | [[:ru:Осетровые|Осетровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 451 | [[]] | [[:ru:Сельдеобразные|Сельдеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 452 | [[]] | [[:ru:Анчоусовые|Анчоусовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192662]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 453 | [[]] | [[:ru:Сельдевые|Сельдевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27141]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 454 | [[]] | [[:ru:Карпообразные|Карпообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 455 | [[]] | [[:ru:Карповые|Карповые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35047]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 456 | [[Ҡорман]] | [[:ru:Лещ|Лещ]] | align=right| 2198 | align=right| [[d:Q144534]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 457 | [[Табан (балыҡ)]] | [[:ru:Караси|Караси]] | align=right| 1984 | align=right| [[d:Q237800]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 458 | [[Һаҙан]] | [[:ru:Сазан|Сазан]] | align=right| 2747 | align=right| [[d:Q81110]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 459 | [[]] | [[:ru:Золотая рыбка|Золотая рыбка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123141]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 460 | [[Амур-балыҡ]] | [[:ru:Белый амур|Белый амур]] | align=right| 2291 | align=right| [[d:Q76098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 461 | [[Ҡарабалыҡ]] | [[:ru:Линь|Линь]] | align=right| 3260 | align=right| [[d:Q76280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 462 | [[]] | [[:ru:Гуппи|Гуппи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 463 | [[]] | [[:ru:Угреобразные|Угреобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128685]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 464 | [[]] | [[:ru:Трескообразные|Трескообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216241]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 465 | [[Шамбы]] | [[:ru:Налим|Налим]] | align=right| 1836 | align=right| [[d:Q144700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 466 | [[]] | [[:ru:Пикша|Пикша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 467 | [[]] | [[:ru:Окунеобразные|Окунеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 468 | [[]] | [[:ru:Цихловые|Цихловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 469 | [[]] | [[:ru:Бычковые|Бычковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4468]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 470 | [[]] | [[:ru:Обыкновенный лаврак|Обыкновенный лаврак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 471 | [[]] | [[:ru:Меч-рыба|Меч-рыба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q164327]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 472 | [[]] | [[:ru:Прилипаловые|Прилипаловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q239771]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 473 | [[]] | [[:ru:Скумбриевые|Скумбриевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 474 | [[]] | [[:ru:Тунцы (род)|Тунцы (род)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2346039]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 475 | [[]] | [[:ru:Камбалообразные|Камбалообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 476 | [[]] | [[:ru:Тюрбо|Тюрбо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 477 | [[]] | [[:ru:Лососёвые|Лососёвые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 478 | [[]] | [[:ru:Форель|Форель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2258881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 479 | [[]] | [[:ru:Скорпенообразные|Скорпенообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208777]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 480 | [[Акула]] | [[:ru:Акулы|Акулы]] | align=right| 12594 | align=right| [[d:Q7372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 481 | [[]] | [[:ru:Белая акула|Белая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 482 | [[]] | [[:ru:Молотоголовые акулы|Молотоголовые акулы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208490]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 483 | [[]] | [[:ru:Тигровая акула|Тигровая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 484 | [[]] | [[:ru:Китовая акула|Китовая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80378]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 485 | [[]] | [[:ru:Сомообразные|Сомообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59576]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 486 | [[Йәйен]] | [[:ru:Обыкновенный сом|Обыкновенный сом]] | align=right| 4467 | align=right| [[d:Q159323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 487 | [[]] | [[:ru:Морские коньки|Морские коньки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q74363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 488 | [[]] | [[:ru:Иглобрюхие|Иглобрюхие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201701]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 489 | [[Динозаврҙар]] | [[:ru:Динозавры|Динозавры]] | align=right| 34748 | align=right| [[d:Q430]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 490 | [[]] | [[:ru:Аллозавры|Аллозавры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 491 | [[]] | [[:ru:Анкилозавр|Анкилозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 492 | [[]] | [[:ru:Апатозавр|Апатозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 493 | [[]] | [[:ru:Брахиозавр|Брахиозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 494 | [[]] | [[:ru:Диплодок|Диплодок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14330]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 495 | [[]] | [[:ru:Стегозавр|Стегозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 496 | [[]] | [[:ru:Трицератопс|Трицератопс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 497 | [[]] | [[:ru:Тираннозавр|Тираннозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14332]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 498 | [[]] | [[:ru:Велоцираптор|Велоцираптор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14403]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 499 | [[Һөтимәрҙәр]] | [[:ru:Млекопитающие|Млекопитающие]] | align=right| 12774 | align=right| [[d:Q7377]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 500 | [[]] | [[:ru:Трубкозуб|Трубкозуб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 501 | [[]] | [[:ru:Броненосцевые|Броненосцевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 502 | [[]] | [[:ru:Шерстокрылы|Шерстокрылы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183383]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 503 | [[]] | [[:ru:Ящеры (род)|Ящеры (род)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 504 | [[]] | [[:ru:Тупайи|Тупайи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q231550]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 505 | [[]] | [[:ru:Рукокрылые|Рукокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28425]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 506 | [[]] | [[:ru:Крылановые|Крылановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185230]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 507 | [[Ярғанаттар]] | [[:ru:Летучие мыши|Летучие мыши]] | align=right| 3579 | align=right| [[d:Q971343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 508 | [[]] | [[:ru:Вампировые|Вампировые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 509 | [[]] | [[:ru:Хищные|Хищные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25306]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 510 | [[Айыу һымаҡтар]] | [[:ru:Медвежьи|Медвежьи]] | align=right| 2445 | align=right| [[d:Q11788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 511 | [[Һоро айыу]] | [[:ru:Бурый медведь|Бурый медведь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 512 | [[]] | [[:ru:Большая панда|Большая панда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 513 | [[]] | [[:ru:Белый медведь|Белый медведь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33609]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 514 | [[Эттәр]] | [[:ru:Псовые|Псовые]] | align=right| 5976 | align=right| [[d:Q25324]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 515 | [[Эт]] | [[:ru:Собака|Собака]] | align=right| 13419 | align=right| [[d:Q144]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 516 | [[]] | [[:ru:Лисица|Лисица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8331]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 517 | [[]] | [[:ru:Койот|Койот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44299]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 518 | [[Бүре]] | [[:ru:Волк|Волк]] | align=right| 17754 | align=right| [[d:Q18498]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 519 | [[]] | [[:ru:Шакалы|Шакалы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125525]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 520 | [[]] | [[:ru:Кошачьи|Кошачьи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25265]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 521 | [[Бесәй]] | [[:ru:Кошка|Кошка]] | align=right| 28919 | align=right| [[d:Q146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 522 | [[]] | [[:ru:Гепард|Гепард]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 523 | [[]] | [[:ru:Пума|Пума]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 524 | [[Ягуар]] | [[:ru:Ягуар|Ягуар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35694]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 525 | [[]] | [[:ru:Леопард|Леопард]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34706]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 526 | [[Арыҫлан]] | [[:ru:Лев|Лев]] | align=right| 2328 | align=right| [[d:Q140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 527 | [[]] | [[:ru:Рыси|Рыси]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q677014]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 528 | [[Юлбарыҫ]] | [[:ru:Тигр|Тигр]] | align=right| 2779 | align=right| [[d:Q19939]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 529 | [[]] | [[:ru:Гиены|Гиены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42046]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 530 | [[]] | [[:ru:Мангустовые|Мангустовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80479]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 531 | [[]] | [[:ru:Куньи|Куньи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 532 | [[]] | [[:ru:Енотовые|Енотовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147114]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 533 | [[]] | [[:ru:Скунсовые|Скунсовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83244]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 534 | [[]] | [[:ru:Виверровые|Виверровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185864]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 535 | [[Кит һымаҡтар]] | [[:ru:Китообразные|Китообразные]] | align=right| 9560 | align=right| [[d:Q160]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 536 | [[Диңгеҙ һөтимәрҙәре]] | [[:ru:Морские млекопитающие|Морские млекопитающие]] | align=right| 15207 | align=right| [[d:Q382441]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 537 | [[]] | [[:ru:Киты|Киты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1865281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 538 | [[]] | [[:ru:Синий кит|Синий кит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 539 | [[]] | [[:ru:Дельфиновые|Дельфиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215760]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 540 | [[]] | [[:ru:Косатка (млекопитающее)|Косатка (млекопитающее)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26843]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 541 | [[]] | [[:ru:Горбатый кит|Горбатый кит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132905]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 542 | [[]] | [[:ru:Морские свиньи|Морские свиньи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 543 | [[]] | [[:ru:Кашалот|Кашалот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81214]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 544 | [[Терпеләр]] | [[:ru:Ежовые|Ежовые]] | align=right| 3374 | align=right| [[d:Q28257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 545 | [[]] | [[:ru:Настоящие ежи|Настоящие ежи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6120]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 546 | [[Ҡуш тояҡлылар]] | [[:ru:Парнокопытные|Парнокопытные]] | align=right| 1015 | align=right| [[d:Q25329]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 547 | [[Көйшәүселәр]] | [[:ru:Жвачные|Жвачные]] | align=right| 1582 | align=right| [[d:Q192164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 548 | [[]] | [[:ru:Полорогие|Полорогие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25497]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 549 | [[]] | [[:ru:Африканский буйвол|Африканский буйвол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160042]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 550 | [[Бизон]] | [[:ru:Бизон|Бизон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82728]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 551 | [[]] | [[:ru:Антилопы|Антилопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25894]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 552 | [[]] | [[:ru:Горные козлы|Горные козлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172923]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 553 | [[Һыйыр]] | [[:ru:Домашний бык|Домашний бык]] | align=right| 10319 | align=right| [[d:Q830]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 554 | [[]] | [[:ru:Газели|Газели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 555 | [[]] | [[:ru:Гаур|Гаур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174296]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 556 | [[Кәзә]] | [[:ru:Домашняя коза|Домашняя коза]] | align=right| 3346 | align=right| [[d:Q2934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 557 | [[]] | [[:ru:Импала|Импала]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132576]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 558 | [[]] | [[:ru:Овцебык|Овцебык]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184004]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 559 | [[Һарыҡ]] | [[:ru:Овца|Овца]] | align=right| 15809 | align=right| [[d:Q7368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 560 | [[]] | [[:ru:Азиатский буйвол|Азиатский буйвол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42710]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 561 | [[Гну]] | [[:ru:Гну|Гну]] | align=right| 3071 | align=right| [[d:Q7609]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 562 | [[Зубр]] | [[:ru:Зубр|Зубр]] | align=right| 31937 | align=right| [[d:Q81091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 563 | [[]] | [[:ru:Як|Як]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26547]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 564 | [[Дөйә]] | [[:ru:Верблюды|Верблюды]] | align=right| 15746 | align=right| [[d:Q7375]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 565 | [[]] | [[:ru:Двугорбый верблюд|Двугорбый верблюд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132922]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 566 | [[Бер үркәсле дөйә]] | [[:ru:Одногорбый верблюд|Одногорбый верблюд]] | align=right| 5682 | align=right| [[d:Q71516]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 567 | [[Болан]] | [[:ru:Оленевые|Оленевые]] | align=right| 2720 | align=right| [[d:Q23390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 568 | [[]] | [[:ru:Вапити|Вапити]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180404]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 569 | [[Мышы]] | [[:ru:Европейский лось|Европейский лось]] | align=right| 2889 | align=right| [[d:Q35517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 570 | [[Аҫыл болан]] | [[:ru:Благородный олень|Благородный олень]] | align=right| 1230 | align=right| [[d:Q79794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 571 | [[]] | [[:ru:Северный олень|Северный олень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 572 | [[]] | [[:ru:Лама (животное)|Лама (животное)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42569]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 573 | [[Жираф]] | [[:ru:Жираф|Жираф]] | align=right| 2418 | align=right| [[d:Q15083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 574 | [[]] | [[:ru:Гуанако|Гуанако]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172886]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 575 | [[Ябай бегемот]] | [[:ru:Обыкновенный бегемот|Обыкновенный бегемот]] | align=right| 19897 | align=right| [[d:Q34505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 576 | [[]] | [[:ru:Пекариевые|Пекариевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232866]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 577 | [[]] | [[:ru:Кабаны|Кабаны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10798]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 578 | [[Ҡабан]] | [[:ru:Кабан|Кабан]] | align=right| 3223 | align=right| [[d:Q58697]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 579 | [[Йорт сусҡаһы]] | [[:ru:Домашняя свинья|Домашняя свинья]] | align=right| 11977 | align=right| [[d:Q787]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 580 | [[]] | [[:ru:Вилорог|Вилорог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187943]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 581 | [[]] | [[:ru:Викунья|Викунья]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167797]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 582 | [[]] | [[:ru:Зайцеобразные|Зайцеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25401]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 583 | [[]] | [[:ru:Зайцы|Зайцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 584 | [[]] | [[:ru:Пищухи (млекопитающие)|Пищухи (млекопитающие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184067]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 585 | [[]] | [[:ru:Кролики|Кролики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9394]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 586 | [[Муҡсалылар]] | [[:ru:Сумчатые|Сумчатые]] | align=right| 8719 | align=right| [[d:Q25336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 587 | [[]] | [[:ru:Двурезцовые сумчатые|Двурезцовые сумчатые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 588 | [[Көнгөрә]] | [[:ru:Кенгуру|Кенгуру]] | align=right| 3247 | align=right| [[d:Q5070208]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 589 | [[Коала]] | [[:ru:Коала|Коала]] | align=right| 28332 | align=right| [[d:Q36101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 590 | [[]] | [[:ru:Хищные сумчатые|Хищные сумчатые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 591 | [[]] | [[:ru:Тасманийский дьявол|Тасманийский дьявол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134964]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 592 | [[]] | [[:ru:Однопроходные|Однопроходные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21790]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 593 | [[]] | [[:ru:Ехидновые|Ехидновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 594 | [[]] | [[:ru:Утконос|Утконос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 595 | [[]] | [[:ru:Непарнокопытные|Непарнокопытные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25374]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 596 | [[Ишәк]] | [[:ru:Домашний осёл|Домашний осёл]] | align=right| 1669 | align=right| [[d:Q19707]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 597 | [[Ат һымаҡтар]] | [[:ru:Лошадиные|Лошадиные]] | align=right| 14284 | align=right| [[d:Q165115]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 598 | [[Йорт аты]] | [[:ru:Домашняя лошадь|Домашняя лошадь]] | align=right| 28916 | align=right| [[d:Q726]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 599 | [[Мөгөҙморондар]] | [[:ru:Носороговые|Носороговые]] | align=right| 3959 | align=right| [[d:Q34718]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 600 | [[]] | [[:ru:Тапиры|Тапиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128001]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 601 | [[Зебра]] | [[:ru:Зебры|Зебры]] | align=right| 3775 | align=right| [[d:Q32789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 602 | [[]] | [[:ru:Ленивцы|Ленивцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2274076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 603 | [[]] | [[:ru:Ластоногие|Ластоногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30263]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 604 | [[]] | [[:ru:Ушастые тюлени|Ушастые тюлени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 605 | [[]] | [[:ru:Настоящие тюлени|Настоящие тюлени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 606 | [[]] | [[:ru:Морж|Морж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40994]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 607 | [[Приматтар]] | [[:ru:Приматы|Приматы]] | align=right| 32221 | align=right| [[d:Q7380]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 608 | [[]] | [[:ru:Обезьяны|Обезьяны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 609 | [[]] | [[:ru:Человекообразные обезьяны|Человекообразные обезьяны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102470]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 610 | [[Шимпанзе]] | [[:ru:Шимпанзе|Шимпанзе]] | align=right| 2597 | align=right| [[d:Q80174]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 611 | [[]] | [[:ru:Гиббоновые|Гиббоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185939]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 612 | [[Гориллалар]] | [[:ru:Гориллы|Гориллы]] | align=right| 1824 | align=right| [[d:Q36611]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 613 | [[Орангутандар]] | [[:ru:Орангутаны|Орангутаны]] | align=right| 2714 | align=right| [[d:Q41050]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 614 | [[Кеше]] | [[:ru:Человек|Человек]] | align=right| 12406 | align=right| [[d:Q5]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 615 | [[]] | [[:ru:Мартышковые|Мартышковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182968]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 616 | [[]] | [[:ru:Павианы|Павианы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 617 | [[]] | [[:ru:Макаки|Макаки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177601]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 618 | [[]] | [[:ru:Мокроносые приматы|Мокроносые приматы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82265]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 619 | [[]] | [[:ru:Галаговые|Галаговые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185239]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 620 | [[]] | [[:ru:Лемурообразные|Лемурообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 621 | [[]] | [[:ru:Долгопяты|Долгопяты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q60205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 622 | [[]] | [[:ru:Хоботные|Хоботные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26308]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 623 | [[]] | [[:ru:Слоновые|Слоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2372824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 624 | [[]] | [[:ru:Сирены (млекопитающие)|Сирены (млекопитающие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 625 | [[]] | [[:ru:Дамановые|Дамановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2388549]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 626 | [[]] | [[:ru:Афросорициды|Афросорициды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q328082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 627 | [[]] | [[:ru:Прыгунчиковые|Прыгунчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9324400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 628 | [[]] | [[:ru:Трубкозубовые|Трубкозубовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2895685]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 629 | [[Кимереүселәр]] | [[:ru:Грызуны|Грызуны]] | align=right| 14564 | align=right| [[d:Q10850]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 630 | [[]] | [[:ru:Капибара|Капибара]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131538]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 631 | [[Нутрия]] | [[:ru:Нутрия|Нутрия]] | align=right| 4723 | align=right| [[d:Q187704]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 632 | [[]] | [[:ru:Бобры|Бобры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47542]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 633 | [[Ялман]] | [[:ru:Тушканчиковые|Тушканчиковые]] | align=right| 3234 | align=right| [[d:Q273071]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 634 | [[Йоҡластар]] | [[:ru:Соневые|Соневые]] | align=right| 3322 | align=right| [[d:Q108235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 635 | [[]] | [[:ru:Морская свинка|Морская свинка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79803]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 636 | [[Ирлән]] | [[:ru:Хомяки|Хомяки]] | align=right| 3760 | align=right| [[d:Q6573]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 637 | [[]] | [[:ru:Сурки|Сурки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 638 | [[]] | [[:ru:Домовые мыши|Домовые мыши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39275]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 639 | [[Сысҡандар]] | [[:ru:Мышиные|Мышиные]] | align=right| 1557 | align=right| [[d:Q25916]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 640 | [[Ондатра]] | [[:ru:Ондатра|Ондатра]] | align=right| 2324 | align=right| [[d:Q26283]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 641 | [[Ҡомаҡтар]] | [[:ru:Крысы|Крысы]] | align=right| 1988 | align=right| [[d:Q36396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 642 | [[]] | [[:ru:Беличьи|Беличьи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9482]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 643 | [[Йомрандар]] | [[:ru:Суслики|Суслики]] | align=right| 5870 | align=right| [[d:Q199251]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 644 | [[Ертишкестәр]] | [[:ru:Землеройковые|Землеройковые]] | align=right| 2982 | align=right| [[d:Q41631]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 645 | [[Һуҡыр сысҡан]] | [[:ru:Кротовые|Кротовые]] | align=right| 5931 | align=right| [[d:Q104825]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 646 | [[Һөйрәлеүселәр]] | [[:ru:Пресмыкающиеся|Пресмыкающиеся]] | align=right| 42819 | align=right| [[d:Q10811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 647 | [[]] | [[:ru:Аллигаторы|Аллигаторы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q530397]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 648 | [[Кеҫәрткеләр]] | [[:ru:Ящерицы|Ящерицы]] | align=right| 5021 | align=right| [[d:Q15879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 649 | [[]] | [[:ru:Хамелеоны|Хамелеоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37686]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 650 | [[Комодо вараны]] | [[:ru:Комодский варан|Комодский варан]] | align=right| 2673 | align=right| [[d:Q4504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 651 | [[]] | [[:ru:Аризонский ядозуб|Аризонский ядозуб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207058]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 652 | [[Йыландар]] | [[:ru:Змеи|Змеи]] | align=right| 12678 | align=right| [[d:Q2102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 653 | [[]] | [[:ru:Обыкновенная гадюка|Обыкновенная гадюка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 654 | [[]] | [[:ru:Ложноногие|Ложноногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45556]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 655 | [[]] | [[:ru:Настоящие кобры|Настоящие кобры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 656 | [[]] | [[:ru:Морские змеи|Морские змеи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q460286]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 657 | [[]] | [[:ru:Черепахи|Черепахи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223044]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 658 | [[]] | [[:ru:Слоновая черепаха|Слоновая черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q486672]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 659 | [[]] | [[:ru:Chelonioidea|Chelonioidea]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 660 | [[]] | [[:ru:Зелёная черепаха|Зелёная черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 661 | [[]] | [[:ru:Кожистая черепаха|Кожистая черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 662 | [[]] | [[:ru:Логгерхед|Логгерхед]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 663 | [[]] | [[:ru:Сухопутные черепахи|Сухопутные черепахи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 664 | [[]] | [[:ru:Гаттерии|Гаттерии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163283]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 665 | [[]] | [[:ru:Диметродоны|Диметродоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 666 | [[]] | [[:ru:Бесчелюстные|Бесчелюстные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 667 | [[]] | [[:ru:Миксиновые|Миксиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q75713]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 668 | [[Үҫемлектәр]] | [[:ru:Растения|Растения]] | align=right| 28219 | align=right| [[d:Q756]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 669 | [[Абаға һымаҡтар]] | [[:ru:Папоротниковые|Папоротниковые]] | align=right| 3137 | align=right| [[d:Q373615]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 670 | [[]] | [[:ru:Печёночные мхи|Печёночные мхи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189808]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 671 | [[Мүктәр]] | [[:ru:Мхи|Мхи]] | align=right| 9350 | align=right| [[d:Q25347]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 672 | [[]] | [[:ru:Хвощ|Хвощ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28114]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 673 | [[Сәскәле үҫемлектәр]] | [[:ru:Цветковые растения|Цветковые растения]] | align=right| 8584 | align=right| [[d:Q25314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 674 | [[]] | [[:ru:Герань|Герань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157211]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 675 | [[]] | [[:ru:Лилия|Лилия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5194627]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 676 | [[]] | [[:ru:Вьюнковые|Вьюнковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 677 | [[]] | [[:ru:Спаржецветные|Спаржецветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26229]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 678 | [[Агава]] | [[:ru:Агава|Агава]] | align=right| 3296 | align=right| [[d:Q155874]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 679 | [[Алой гөлө]] | [[:ru:Алоэ|Алоэ]] | align=right| 3212 | align=right| [[d:Q127134]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 680 | [[Бойҙагөл]] | [[:ru:Шпажник|Шпажник]] | align=right| 3791 | align=right| [[d:Q156207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 681 | [[]] | [[:ru:Ирисовые|Ирисовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155941]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 682 | [[Ынйы сәскә]] | [[:ru:Ландыш майский|Ландыш майский]] | align=right| 2933 | align=right| [[d:Q101711]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 683 | [[]] | [[:ru:Нарцисс (растение)|Нарцисс (растение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 684 | [[]] | [[:ru:Орхидные|Орхидные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25308]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 685 | [[]] | [[:ru:Юкка|Юкка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156317]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 686 | [[]] | [[:ru:Частухоцветные|Частухоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 687 | [[]] | [[:ru:Ароидные|Ароидные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 688 | [[]] | [[:ru:Антуриум|Антуриум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q239835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 689 | [[]] | [[:ru:Верескоцветные|Верескоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21737]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 690 | [[Арса һымаҡтар]] | [[:ru:Вересковые|Вересковые]] | align=right| 7071 | align=right| [[d:Q975872]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 691 | [[Рододендрон]] | [[:ru:Рододендрон|Рододендрон]] | align=right| 2947 | align=right| [[d:Q189393]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 692 | [[]] | [[:ru:Чайные|Чайные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 693 | [[]] | [[:ru:Камелия|Камелия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212815]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 694 | [[]] | [[:ru:Первоцветные|Первоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157115]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 695 | [[]] | [[:ru:Астроцветные|Астроцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21730]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 696 | [[Ҡатмарлы сәскәлеләр]] | [[:ru:Астровые|Астровые]] | align=right| 13320 | align=right| [[d:Q25400]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 697 | [[Хризантема]] | [[:ru:Хризантема|Хризантема]] | align=right| 3626 | align=right| [[d:Q59882]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 698 | [[]] | [[:ru:Георгина|Георгина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130918]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 699 | [[]] | [[:ru:Маргаритка многолетняя|Маргаритка многолетняя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26158]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 700 | [[Бәпембә]] | [[:ru:Одуванчик|Одуванчик]] | align=right| 1973 | align=right| [[d:Q30024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 701 | [[]] | [[:ru:Подсолнечник однолетний|Подсолнечник однолетний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171497]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 702 | [[Бәрхәт гөл]] | [[:ru:Бархатцы|Бархатцы]] | align=right| 2980 | align=right| [[d:Q147552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 703 | [[]] | [[:ru:Колокольчиковые|Колокольчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155802]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 704 | [[]] | [[:ru:Горечавкоцветные|Горечавкоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 705 | [[]] | [[:ru:Кутровые|Кутровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 706 | [[]] | [[:ru:Капустоцветные|Капустоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21904]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 707 | [[]] | [[:ru:Тыквенные|Тыквенные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8314]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 708 | [[Ҡыяҡлылар]] | [[:ru:Злакоцветные|Злакоцветные]] | align=right| 2280 | align=right| [[d:Q28502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 709 | [[]] | [[:ru:Злаки|Злаки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 710 | [[]] | [[:ru:Бамбуковые (триба)|Бамбуковые (триба)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 711 | [[]] | [[:ru:Розоцветные|Розоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21895]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 712 | [[Роза һымаҡтар]] | [[:ru:Розовые|Розовые]] | align=right| 10602 | align=right| [[d:Q46299]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 713 | [[]] | [[:ru:Миндаль обыкновенный|Миндаль обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15545507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 714 | [[]] | [[:ru:Шиповник|Шиповник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34687]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 715 | [[]] | [[:ru:Вязовые|Вязовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156311]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 716 | [[Ҡарама]] | [[:ru:Вяз|Вяз]] | align=right| 4701 | align=right| [[d:Q131113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 717 | [[]] | [[:ru:Ясноткоцветные|Ясноткоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 718 | [[Һаңғырау кесерткән һымаҡтар]] | [[:ru:Яснотковые|Яснотковые]] | align=right| 5950 | align=right| [[d:Q53476]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 719 | [[]] | [[:ru:Маслиновые|Маслиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155966]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 720 | [[Ҡорос ағас]] | [[:ru:Ясень|Ясень]] | align=right| 4347 | align=right| [[d:Q128887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 721 | [[]] | [[:ru:Шалфей|Шалфей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157151]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 722 | [[]] | [[:ru:Мальпигиецветные|Мальпигиецветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 723 | [[]] | [[:ru:Молочайные|Молочайные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156584]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 724 | [[]] | [[:ru:Молочай красивейший|Молочай красивейший]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208253]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 725 | [[]] | [[:ru:Фиалка|Фиалка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 726 | [[]] | [[:ru:Мальвовые|Мальвовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156551]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 727 | [[]] | [[:ru:Адансония|Адансония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 728 | [[]] | [[:ru:Миртоцветные|Миртоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21866]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 729 | [[]] | [[:ru:Миртовые|Миртовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156563]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 730 | [[]] | [[:ru:Эвкалипт|Эвкалипт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45669]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 731 | [[]] | [[:ru:Букоцветные|Букоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 732 | [[]] | [[:ru:Берёзовые|Берёзовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156064]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 733 | [[Ерек]] | [[:ru:Ольха|Ольха]] | align=right| 4074 | align=right| [[d:Q25239]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 734 | [[Ҡайын]] | [[:ru:Берёза|Берёза]] | align=right| 4172 | align=right| [[d:Q25243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 735 | [[]] | [[:ru:Лещина|Лещина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145889]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 736 | [[]] | [[:ru:Граб|Граб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 737 | [[]] | [[:ru:Буковые|Буковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145977]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 738 | [[]] | [[:ru:Каштан|Каштан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129324]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 739 | [[Бук]] | [[:ru:Бук|Бук]] | align=right| 6013 | align=right| [[d:Q25403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 740 | [[Имән]] | [[:ru:Дуб|Дуб]] | align=right| 3439 | align=right| [[d:Q12004]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 741 | [[]] | [[:ru:Ореховые|Ореховые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 742 | [[]] | [[:ru:Сапиндоцветные|Сапиндоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 743 | [[]] | [[:ru:Кешью|Кешью]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34007]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 744 | [[]] | [[:ru:Пальмовые|Пальмовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 745 | [[]] | [[:ru:Кокосовая пальма|Кокосовая пальма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13187]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 746 | [[Лотос]] | [[:ru:Лотос|Лотос]] | align=right| 4320 | align=right| [[d:Q207427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 747 | [[]] | [[:ru:Платан|Платан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163025]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 748 | [[Ҡыҙылтал]] | [[:ru:Кизил|Кизил]] | align=right| 2718 | align=right| [[d:Q159545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 749 | [[]] | [[:ru:Бобовоцветные|Бобовоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21878]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 750 | [[Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе]] | [[:ru:Бобовые|Бобовые]] | align=right| 8862 | align=right| [[d:Q44448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 751 | [[]] | [[:ru:Тутовые|Тутовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156579]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 752 | [[]] | [[:ru:Кедр|Кедр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128550]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 753 | [[]] | [[:ru:Кипарис|Кипарис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146911]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 754 | [[Аҡ шыршы]] | [[:ru:Пихта|Пихта]] | align=right| 3038 | align=right| [[d:Q25350]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 755 | [[]] | [[:ru:Можжевельник|Можжевельник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25662]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 756 | [[]] | [[:ru:Сосна|Сосна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12024]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 757 | [[Шыршы]] | [[:ru:Ель|Ель]] | align=right| 5556 | align=right| [[d:Q26782]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 758 | [[Алма]] | [[:ru:Яблоко|Яблоко]] | align=right| 33002 | align=right| [[d:Q89]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 759 | [[]] | [[:ru:Абрикос обыкновенный|Абрикос обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 760 | [[]] | [[:ru:Авокадо|Авокадо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37153]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 761 | [[Банан]] | [[:ru:Банан|Банан]] | align=right| 34464 | align=right| [[d:Q503]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 762 | [[Ҡара бөрлөгән]] | [[:ru:Ежевика|Ежевика]] | align=right| 4199 | align=right| [[d:Q13180]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 763 | [[Икмәк ағасы]] | [[:ru:Хлебное дерево|Хлебное дерево]] | align=right| 11539 | align=right| [[d:Q14677]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 764 | [[]] | [[:ru:Вишня (фрукт)|Вишня (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 765 | [[]] | [[:ru:Цитрус|Цитрус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 766 | [[]] | [[:ru:Кумкват|Кумкват]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5122903]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 767 | [[Лимон]] | [[:ru:Лимон|Лимон]] | align=right| 12676 | align=right| [[d:Q500]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 768 | [[]] | [[:ru:Лайм (плод)|Лайм (плод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13195]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 769 | [[]] | [[:ru:Апельсин (плод)|Апельсин (плод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 770 | [[Инжир]] | [[:ru:Инжир|Инжир]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36146]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 771 | [[Ҡыяр]] | [[:ru:Огурец обыкновенный|Огурец обыкновенный]] | align=right| 16037 | align=right| [[d:Q23425]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 772 | [[Мүк еләге]] | [[:ru:Клюква|Клюква]] | align=right| 4954 | align=right| [[d:Q13181]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 773 | [[]] | [[:ru:Смородина красная|Смородина красная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146661]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 774 | [[Ҡарағат]] | [[:ru:Смородина чёрная|Смородина чёрная]] | align=right| 2690 | align=right| [[d:Q146604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 775 | [[]] | [[:ru:Финик пальчатый|Финик пальчатый]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25292]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 776 | [[Баклажан]] | [[:ru:Баклажан|Баклажан]] | align=right| 8895 | align=right| [[d:Q7540]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 777 | [[Йөҙөм (еләк)]] | [[:ru:Виноград (ягода)|Виноград (ягода)]] | align=right| 10730 | align=right| [[d:Q10978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 778 | [[]] | [[:ru:Псидиум|Псидиум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q320179]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 779 | [[]] | [[:ru:Джекфрут|Джекфрут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45757]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 780 | [[]] | [[:ru:Киви (фрукт)|Киви (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 781 | [[]] | [[:ru:Личи|Личи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13182]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 782 | [[]] | [[:ru:Манго (фрукт)|Манго (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 783 | [[]] | [[:ru:Шелковица|Шелковица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 784 | [[]] | [[:ru:Олива европейская|Олива европейская]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37083]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 785 | [[Папайя]] | [[:ru:Папайя|Папайя]] | align=right| 14392 | align=right| [[d:Q34887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 786 | [[]] | [[:ru:Персик обыкновенный|Персик обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13189]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 787 | [[Груша]] | [[:ru:Груша|Груша]] | align=right| 5428 | align=right| [[d:Q434]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 788 | [[Ананас]] | [[:ru:Ананас|Ананас]] | align=right| 16353 | align=right| [[d:Q1493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 789 | [[]] | [[:ru:Гранат обыкновенный|Гранат обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13188]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 790 | [[]] | [[:ru:Земляника ананасная|Земляника ананасная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13158]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 791 | [[Ҡарбуз]] | [[:ru:Арбуз|Арбуз]] | align=right| 2895 | align=right| [[d:Q17507129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 792 | [[]] | [[:ru:Свёкла (корнеплод)|Свёкла (корнеплод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 793 | [[]] | [[:ru:Мангольд|Мангольд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 794 | [[]] | [[:ru:Лук-порей|Лук-порей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1807269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 795 | [[]] | [[:ru:Лук-шалот|Лук-шалот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193498]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 796 | [[Кишер]] | [[:ru:Морковь|Морковь]] | align=right| 6321 | align=right| [[d:Q81]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 797 | [[]] | [[:ru:Сельдерей пахучий|Сельдерей пахучий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28298]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 798 | [[]] | [[:ru:Зира (растение)|Зира (растение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 799 | [[]] | [[:ru:Артишок настоящий|Артишок настоящий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23041430]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 800 | [[]] | [[:ru:Топинамбур|Топинамбур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146190]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 801 | [[Быуын үләне]] | [[:ru:Цикорий обыкновенный|Цикорий обыкновенный]] | align=right| 2939 | align=right| [[d:Q2544599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 802 | [[]] | [[:ru:Эндивий|Эндивий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 803 | [[]] | [[:ru:Латук посевной|Латук посевной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 804 | [[]] | [[:ru:Рукола|Рукола]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156884]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 805 | [[Кәбеҫтә]] | [[:ru:Кочанная капуста|Кочанная капуста]] | align=right| 11609 | align=right| [[d:Q35051]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 806 | [[]] | [[:ru:Цветная капуста|Цветная капуста]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 807 | [[]] | [[:ru:Брокколи|Брокколи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 808 | [[]] | [[:ru:Кольраби|Кольраби]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147202]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 809 | [[Торма]] | [[:ru:Редька посевная|Редька посевная]] | align=right| 2097 | align=right| [[d:Q7224565]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 810 | [[]] | [[:ru:Брюква|Брюква]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 811 | [[]] | [[:ru:Турнепс|Турнепс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3916957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 812 | [[]] | [[:ru:Красный перец|Красный перец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165199]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 813 | [[Бәрәңге]] | [[:ru:Картофель|Картофель]] | align=right| 10771 | align=right| [[d:Q10998]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 814 | [[Помидор]] | [[:ru:Томат|Томат]] | align=right| 2222 | align=right| [[d:Q23501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 815 | [[]] | [[:ru:Бобовые культуры|Бобовые культуры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145909]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 816 | [[]] | [[:ru:Горох посевной|Горох посевной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 817 | [[]] | [[:ru:Бобы|Бобы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q379813]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 818 | [[]] | [[:ru:Боб садовый|Боб садовый]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131342]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 819 | [[Соя]] | [[:ru:Соя|Соя]] | align=right| 11557 | align=right| [[d:Q11006]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 820 | [[Фасоль]] | [[:ru:Фасоль обыкновенная|Фасоль обыкновенная]] | align=right| 5214 | align=right| [[d:Q42339]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 821 | [[]] | [[:ru:Арахис|Арахис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37383]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 822 | [[Себен үләне]] | [[:ru:Спаржа лекарственная|Спаржа лекарственная]] | align=right| 2904 | align=right| [[d:Q28367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 823 | [[]] | [[:ru:Маниок|Маниок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83124]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 824 | [[]] | [[:ru:Абельмош съедобный|Абельмош съедобный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80531]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 825 | [[]] | [[:ru:Портулак огородный|Портулак огородный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158015]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 826 | [[Ҡуҙғалаҡ]] | [[:ru:Щавель кислый|Щавель кислый]] | align=right| 2639 | align=right| [[d:Q26297]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 827 | [[]] | [[:ru:Батат|Батат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37937]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 828 | [[Арпа]] | [[:ru:Ячмень обыкновенный|Ячмень обыкновенный]] | align=right| 28094 | align=right| [[d:Q11577]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 829 | [[Шәкәр кукурузы]] | [[:ru:Кукуруза|Кукуруза]] | align=right| 14862 | align=right| [[d:Q11575]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 830 | [[Һоло]] | [[:ru:Овёс посевной|Овёс посевной]] | align=right| 20163 | align=right| [[d:Q12104]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 831 | [[Дөгө]] | [[:ru:Рис (зерно)|Рис (зерно)]] | align=right| 28581 | align=right| [[d:Q5090]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 832 | [[Сорго ике төҫлө]] | [[:ru:Сорго двуцветное|Сорго двуцветное]] | align=right| 13118 | align=right| [[d:Q332062]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 833 | [[Бойҙай]] | [[:ru:Пшеница|Пшеница]] | align=right| 13946 | align=right| [[d:Q15645384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 834 | [[]] | [[:ru:Спельта|Спельта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158767]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 835 | [[Тары]] | [[:ru:Пшено|Пшено]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q259438]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 836 | [[Арыш]] | [[:ru:Рожь|Рожь]] | align=right| 32110 | align=right| [[d:Q12099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 837 | [[]] | [[:ru:Гречиха посевная|Гречиха посевная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132734]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 838 | [[Амарант]] | [[:ru:Амарант|Амарант]] | align=right| 2803 | align=right| [[d:Q156344]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 839 | [[]] | [[:ru:Киноа|Киноа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q139925]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 840 | [[Бәшмәктәр]] | [[:ru:Грибы|Грибы]] | align=right| 11068 | align=right| [[d:Q764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 841 | [[]] | [[:ru:Гриб|Гриб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83093]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 842 | [[]] | [[:ru:Аскомицеты|Аскомицеты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174726]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 843 | [[Базидиомицеттар]] | [[:ru:Базидиомицеты|Базидиомицеты]] | align=right| 2275 | align=right| [[d:Q174698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 844 | [[]] | [[:ru:Зигомицеты|Зигомицеты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 845 | [[Аҡ көләпәрә]] | [[:ru:Шампиньон|Шампиньон]] | align=right| 3912 | align=right| [[d:Q390456]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 846 | [[Проект:АХБ төҙәтеү/Аҡ бәшмәк]] | [[:ru:Белый гриб|Белый гриб]] | align=right| 7589 | align=right| [[d:Q19740]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 847 | [[]] | [[:ru:Лисичка обыкновенная|Лисичка обыкновенная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188749]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 848 | [[Ҡарама бәшмәге]] | [[:ru:Вёшенка обыкновенная|Вёшенка обыкновенная]] | align=right| 14877 | align=right| [[d:Q186451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 849 | [[]] | [[:ru:Шиитаке|Шиитаке]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q320999]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 850 | [[]] | [[:ru:Трюфели|Трюфели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2690965]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 851 | [[]] | [[:ru:Мухомор красный|Мухомор красный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 852 | [[]] | [[:ru:Бледная поганка|Бледная поганка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188643]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 853 | [[Эукариоттар]] | [[:ru:Эукариоты|Эукариоты]] | align=right| 3224 | align=right| [[d:Q19088]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 854 | [[Архейҙар]] | [[:ru:Археи|Археи]] | align=right| 28083 | align=right| [[d:Q10872]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 855 | [[Бактериялар]] | [[:ru:Бактерии|Бактерии]] | align=right| 11239 | align=right| [[d:Q10876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 856 | [[]] | [[:ru:Кишечная палочка|Кишечная палочка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25419]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 857 | [[Протистар]] | [[:ru:Протисты|Протисты]] | align=right| 10394 | align=right| [[d:Q10892]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 858 | [[]] | [[:ru:Прионы|Прионы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47051]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 859 | [[Вирустар]] | [[:ru:Вирусы|Вирусы]] | align=right| 10005 | align=right| [[d:Q808]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 860 | [[]] | [[:ru:Вирус иммунодефицита человека|Вирус иммунодефицита человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15787]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 861 | [[Ылымыҡтар]] | [[:ru:Водоросли|Водоросли]] | align=right| 6767 | align=right| [[d:Q37868]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 862 | [[]] | [[:ru:Планктон|Планктон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25367]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 863 | [[Ғәрәп аты]] | [[:ru:Арабская чистокровная лошадь|Арабская чистокровная лошадь]] | align=right| 26871 | align=right| [[d:Q184138]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 864 | [[]] | [[:ru:Андалузская лошадь|Андалузская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q489798]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 865 | [[]] | [[:ru:Аппалуза (порода лошадей)|Аппалуза (порода лошадей)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q620656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 866 | [[]] | [[:ru:Клейдесдаль|Клейдесдаль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q844058]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 867 | [[]] | [[:ru:Фризская лошадь|Фризская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q388952]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 868 | [[]] | [[:ru:Хакнэ|Хакнэ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q635926]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 869 | [[]] | [[:ru:Липпицианская лошадь|Липпицианская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217671]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 870 | [[]] | [[:ru:Морган (порода лошадей)|Морган (порода лошадей)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1179217]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 871 | [[]] | [[:ru:Паломино (лошади)|Паломино (лошади)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1996502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 872 | [[]] | [[:ru:Американская Quarter Horse|Американская Quarter Horse]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q466602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 873 | [[]] | [[:ru:Американская стандартбредная лошадь|Американская стандартбредная лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q467024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 874 | [[]] | [[:ru:Чистокровная верховая лошадь|Чистокровная верховая лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q210826]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 875 | [[]] | [[:ru:Пони|Пони]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188828]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 876 | [[]] | [[:ru:Сиамская кошка|Сиамская кошка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 877 | [[]] | [[:ru:Мэнкс|Мэнкс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 878 | [[]] | [[:ru:Брахман (порода зебу)|Брахман (порода зебу)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q897314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 879 | [[]] | [[:ru:Герефордская (порода коров)|Герефордская (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q737173]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 880 | [[]] | [[:ru:Хайленд (порода коров)|Хайленд (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 881 | [[]] | [[:ru:Голштино-фризская (порода коров)|Голштино-фризская (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58910]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 882 | [[]] | [[:ru:Бигль|Бигль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 883 | [[]] | [[:ru:Чихуахуа|Чихуахуа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q653]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 884 | [[]] | [[:ru:Такса|Такса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 885 | [[]] | [[:ru:Далматин|Далматин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 886 | [[]] | [[:ru:Немецкий дог|Немецкий дог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 887 | [[]] | [[:ru:Грейхаунд|Грейхаунд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38571]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 888 | [[]] | [[:ru:Ретривер|Ретривер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39017]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 889 | [[]] | [[:ru:Немецкая овчарка|Немецкая овчарка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 890 | [[]] | [[:ru:Ши-тцу|Ши-тцу]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 891 | [[]] | [[:ru:Терьеры|Терьеры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38984]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 892 | [[Һаулыҡ]] | [[:ru:Здоровье|Здоровье]] | align=right| 9806 | align=right| [[d:Q12147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 893 | [[Фитнес]] | [[:ru:Фитнес|Фитнес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q309252]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 894 | [[]] | [[:ru:Индекс массы тела|Индекс массы тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 895 | [[]] | [[:ru:Физические упражнения|Физические упражнения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219067]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 896 | [[]] | [[:ru:Гигиена|Гигиена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162297]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 897 | [[Һимереү]] | [[:ru:Ожирение|Ожирение]] | align=right| 46298 | align=right| [[d:Q12174]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 898 | [[]] | [[:ru:Похудение|Похудение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q718113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 899 | [[]] | [[:ru:Стресс|Стресс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123414]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 900 | [[Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу]] | [[:ru:Самоубийство|Самоубийство]] | align=right| 10446 | align=right| [[d:Q10737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 901 | [[]] | [[:ru:Питание|Питание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2138622]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 902 | [[]] | [[:ru:Диета|Диета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q474191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 903 | [[]] | [[:ru:Биологически активные добавки|Биологически активные добавки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q645858]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 904 | [[Ашау етмәү]] | [[:ru:Недоедание|Недоедание]] | align=right| 22536 | align=right| [[d:Q12167]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 905 | [[]] | [[:ru:Злоупотребление психоактивными веществами|Злоупотребление психоактивными веществами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3184856]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 906 | [[Зарарлы бәйлелек (аддикция)]] | [[:ru:Аддикция|Аддикция]] | align=right| 17494 | align=right| [[d:Q12029]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 907 | [[Алкоголизм]] | [[:ru:Алкоголизм|Алкоголизм]] | align=right| 47741 | align=right| [[d:Q15326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 908 | [[]] | [[:ru:Токсикомания|Токсикомания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 909 | [[]] | [[:ru:Биологически активные вещества|Биологически активные вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8386]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 910 | [[Тарма]] | [[:ru:Конопля|Конопля]] | align=right| 1386 | align=right| [[d:Q79817]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 911 | [[Тәмәке (сеймал)]] | [[:ru:Табак (сырьё)|Табак (сырьё)]] | align=right| 14210 | align=right| [[d:Q1566]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 912 | [[]] | [[:ru:Опиум|Опиум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46452]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 913 | [[]] | [[:ru:Психическое здоровье|Психическое здоровье]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q317309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 914 | [[]] | [[:ru:Старение человека|Старение человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 915 | [[]] | [[:ru:Голодание|Голодание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165947]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 916 | [[]] | [[:ru:Курение|Курение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q662860]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 917 | [[Медицина]] | [[:ru:Медицина|Медицина]] | align=right| 28909 | align=right| [[d:Q11190]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 918 | [[]] | [[:ru:Здравоохранение|Здравоохранение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 919 | [[]] | [[:ru:Врач|Врач]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 920 | [[]] | [[:ru:Врач общей практики|Врач общей практики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6500773]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 921 | [[]] | [[:ru:Сестринское дело|Сестринское дело]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121176]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 922 | [[]] | [[:ru:Хирург|Хирург]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q774306]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 923 | [[]] | [[:ru:Гемотрансфузия|Гемотрансфузия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 924 | [[Кома]] | [[:ru:Кома|Кома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 925 | [[]] | [[:ru:Вегетативное состояние|Вегетативное состояние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q139720]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 926 | [[Зәғифлек]] | [[:ru:Инвалидность|Инвалидность]] | align=right| 16197 | align=right| [[d:Q12131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 927 | [[]] | [[:ru:Аутизм|Аутизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38404]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 928 | [[Һуҡырлыҡ]] | [[:ru:Слепота|Слепота]] | align=right| 26290 | align=right| [[d:Q10874]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 929 | [[]] | [[:ru:Дальтонизм|Дальтонизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133696]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 930 | [[Ишетеү һәләтенең боҙолоуы]] | [[:ru:Нарушение слуха|Нарушение слуха]] | align=right| 16879 | align=right| [[d:Q12133]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 931 | [[]] | [[:ru:Синдром Дауна|Синдром Дауна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 932 | [[]] | [[:ru:Умственная отсталость|Умственная отсталость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183560]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 933 | [[]] | [[:ru:Больница|Больница]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16917]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 934 | [[]] | [[:ru:Травма|Травма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 935 | [[Һөйәк һыныуы]] | [[:ru:Перелом кости|Перелом кости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q68833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 936 | [[]] | [[:ru:Ушиб|Ушиб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q574491]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 937 | [[]] | [[:ru:Ожог|Ожог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170518]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 938 | [[Тән туңыу]] | [[:ru:Отморожение|Отморожение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1350326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 939 | [[]] | [[:ru:Рана|Рана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184753]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 940 | [[]] | [[:ru:Змеиный укус|Змеиный укус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q68854]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 941 | [[]] | [[:ru:Анестезия|Анестезия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131130]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 942 | [[]] | [[:ru:Химиотерапия злокачественных новообразований|Химиотерапия злокачественных новообразований]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q974135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 943 | [[]] | [[:ru:Медицинская диагностика|Медицинская диагностика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177719]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 944 | [[Трансплантация]] | [[:ru:Трансплантация|Трансплантация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 945 | [[]] | [[:ru:Паллиативная помощь|Паллиативная помощь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29483]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 946 | [[Радиотерапия]] | [[:ru:Радиотерапия|Радиотерапия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 947 | [[Хирургия]] | [[:ru:Хирургия|Хирургия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40821]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 948 | [[]] | [[:ru:Искусственные органы и ткани|Искусственные органы и ткани]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1353169]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 949 | [[Пандемия]] | [[:ru:Пандемия|Пандемия]] | align=right| 32592 | align=right| [[d:Q12184]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 950 | [[]] | [[:ru:Физические методы медицинской диагностики|Физические методы медицинской диагностики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q835153]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 951 | [[]] | [[:ru:Вскрытие|Вскрытие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41482]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 952 | [[]] | [[:ru:Биопсия|Биопсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 953 | [[Ҡан баҫымы]] | [[:ru:Кровяное давление|Кровяное давление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 954 | [[]] | [[:ru:Биохимический анализ крови|Биохимический анализ крови]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q886837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 955 | [[]] | [[:ru:Генетическая дактилоскопия|Генетическая дактилоскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q476697]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 956 | [[]] | [[:ru:Электрокардиография|Электрокардиография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 957 | [[Эндоскопия]] | [[:ru:Эндоскопия|Эндоскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 958 | [[]] | [[:ru:Исследование органа зрения|Исследование органа зрения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q796207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 959 | [[]] | [[:ru:Люмбальная пункция|Люмбальная пункция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q719444]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 960 | [[]] | [[:ru:Магнитно-резонансная томография|Магнитно-резонансная томография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 961 | [[]] | [[:ru:Мазок Папаниколау|Мазок Папаниколау]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q942976]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 962 | [[]] | [[:ru:Пульс|Пульс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 963 | [[]] | [[:ru:Радиология|Радиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q77604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 964 | [[Рефлекс (биология)]] | [[:ru:Рефлекс (биология)|Рефлекс (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179405]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 965 | [[]] | [[:ru:Клинический анализ мочи|Клинический анализ мочи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 966 | [[]] | [[:ru:Яд|Яд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 967 | [[]] | [[:ru:Токсин|Токсин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184651]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 968 | [[]] | [[:ru:Аневризма|Аневризма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 969 | [[]] | [[:ru:Повреждение мозга|Повреждение мозга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q720026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 970 | [[]] | [[:ru:Кровотечение|Кровотечение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 971 | [[]] | [[:ru:Остановка сердца|Остановка сердца]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 972 | [[]] | [[:ru:Гипоксия|Гипоксия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105688]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 973 | [[]] | [[:ru:Воспаление|Воспаление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101991]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 974 | [[Миокард инфаркты]] | [[:ru:Инфаркт миокарда|Инфаркт миокарда]] | align=right| 51168 | align=right| [[d:Q12152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 975 | [[]] | [[:ru:Дыхательная недостаточность|Дыхательная недостаточность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q767485]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 976 | [[]] | [[:ru:Шок|Шок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178061]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 977 | [[Инсульт]] | [[:ru:Инсульт|Инсульт]] | align=right| 13290 | align=right| [[d:Q12202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 978 | [[]] | [[:ru:Синдром|Синдром]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179630]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 979 | [[]] | [[:ru:Симптом|Симптом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169872]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 980 | [[Баш ауыртыуы]] | [[:ru:Головная боль|Головная боль]] | align=right| 47671 | align=right| [[d:Q86]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 981 | [[]] | [[:ru:Вакцинация|Вакцинация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192995]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 982 | [[Вакцина]] | [[:ru:Вакцина|Вакцина]] | align=right| 30082 | align=right| [[d:Q134808]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 983 | [[]] | [[:ru:Альтернативная медицина|Альтернативная медицина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 984 | [[]] | [[:ru:Гомеопатия|Гомеопатия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81058]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 985 | [[]] | [[:ru:Ангиология|Ангиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q539690]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 986 | [[]] | [[:ru:Кардиология|Кардиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10379]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 987 | [[Стоматология]] | [[:ru:Стоматология|Стоматология]] | align=right| 12778 | align=right| [[d:Q12128]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 988 | [[]] | [[:ru:Кариес зубов|Кариес зубов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133772]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 989 | [[]] | [[:ru:Пломба (стоматология)|Пломба (стоматология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q907359]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 990 | [[]] | [[:ru:Корневой канал зуба|Корневой канал зуба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q848390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 991 | [[]] | [[:ru:Зубная боль|Зубная боль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q143925]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 992 | [[Дерматология]] | [[:ru:Дерматология|Дерматология]] | align=right| 1816 | align=right| [[d:Q171171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 993 | [[]] | [[:ru:Диетолог|Диетолог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 994 | [[]] | [[:ru:Гастроэнтерология|Гастроэнтерология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 995 | [[]] | [[:ru:Гериатрия|Гериатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 996 | [[Гематология]] | [[:ru:Гематология|Гематология]] | align=right| 780 | align=right| [[d:Q103824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 997 | [[]] | [[:ru:Иммунология|Иммунология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101929]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 998 | [[]] | [[:ru:Неврология|Неврология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83042]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 999 | [[]] | [[:ru:Акушер-гинеколог|Акушер-гинеколог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80015]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1000 | [[]] | [[:ru:Онкология|Онкология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162555]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1001 | [[]] | [[:ru:Офтальмология|Офтальмология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1002 | [[]] | [[:ru:Оториноларингология|Оториноларингология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1003 | [[]] | [[:ru:Педиатрия|Педиатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123028]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1004 | [[]] | [[:ru:Фармация|Фармация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q614304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1005 | [[Кәрәкле дарыуҙар]] | [[:ru:Основное лекарство|Основное лекарство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35456]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1006 | [[Дауа саралары]] | [[:ru:Лекарственное средство|Лекарственное средство]] | align=right| 9876 | align=right| [[d:Q12140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1007 | [[]] | [[:ru:Аптекарь|Аптекарь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105186]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1008 | [[Фармакология]] | [[:ru:Фармакология|Фармакология]] | align=right| 17159 | align=right| [[d:Q128406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1009 | [[]] | [[:ru:Фармакокинетика|Фармакокинетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q323936]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1010 | [[Антибиотиктар]] | [[:ru:Антибиотики|Антибиотики]] | align=right| 14937 | align=right| [[d:Q12187]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1011 | [[]] | [[:ru:Пенициллины|Пенициллины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12190]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1012 | [[]] | [[:ru:Антиретровирусная терапия|Антиретровирусная терапия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q583050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1013 | [[]] | [[:ru:Психиатрия|Психиатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1014 | [[]] | [[:ru:Пульмонология|Пульмонология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203337]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1015 | [[Енси сәләмәтлек]] | [[:ru:Сексуальное здоровье|Сексуальное здоровье]] | align=right| 2471 | align=right| [[d:Q1981388]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1016 | [[Токсикология]] | [[:ru:Токсикология|Токсикология]] | align=right| 4170 | align=right| [[d:Q7218]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1017 | [[Халыҡ медицинаһы]] | [[:ru:Народная медицина|Народная медицина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q771035]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1018 | [[Травматология]] | [[:ru:Травматология|Травматология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q376680]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1019 | [[Урология]] | [[:ru:Урология|Урология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105650]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1020 | [[Ветеринария]] | [[:ru:Ветеринария|Ветеринария]] | align=right| 16107 | align=right| [[d:Q170201]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1021 | [[Ауырыу]] | [[:ru:Болезнь|Болезнь]] | align=right| 16418 | align=right| [[d:Q12136]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1022 | [[Аллергия]] | [[:ru:Аллергия|Аллергия]] | align=right| 5915 | align=right| [[d:Q42982]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1023 | [[Альцгеймер ауырыуы]] | [[:ru:Болезнь Альцгеймера|Болезнь Альцгеймера]] | align=right| 70152 | align=right| [[d:Q11081]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 1024 | [[Ҡурылдай астмаһы]] | [[:ru:Бронхиальная астма|Бронхиальная астма]] | align=right| 19455 | align=right| [[d:Q35869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1025 | [[]] | [[:ru:Бронхит|Бронхит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173022]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1026 | [[]] | [[:ru:Цирроз печени|Цирроз печени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147778]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1027 | [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] | [[:ru:Хроническая обструктивная болезнь лёгких|Хроническая обструктивная болезнь лёгких]] | align=right| 13788 | align=right| [[d:Q199804]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1028 | [[]] | [[:ru:Деменция|Деменция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83030]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1029 | [[Шәкәр диабеты]] | [[:ru:Сахарный диабет|Сахарный диабет]] | align=right| 17740 | align=right| [[d:Q12206]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1030 | [[Быума]] | [[:ru:Эпилепсия|Эпилепсия]] | align=right| 10499 | align=right| [[d:Q41571]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1031 | [[Гастроэнтерит]] | [[:ru:Гастроэнтерит|Гастроэнтерит]] | align=right| 48589 | align=right| [[d:Q156103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1032 | [[]] | [[:ru:Болезнь Паркинсона|Болезнь Паркинсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1033 | [[]] | [[:ru:Сердечно-сосудистые заболевания|Сердечно-сосудистые заболевания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q389735]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1034 | [[]] | [[:ru:Гепатит|Гепатит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1035 | [[Гипертония]] | [[:ru:Артериальная гипертензия|Артериальная гипертензия]] | align=right| 3380 | align=right| [[d:Q41861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1036 | [[]] | [[:ru:Менингит|Менингит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48143]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1037 | [[]] | [[:ru:Рассеянный склероз|Рассеянный склероз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8277]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1038 | [[Яман шеш]] | [[:ru:Злокачественная опухоль|Злокачественная опухоль]] | align=right| 29142 | align=right| [[d:Q12078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1039 | [[]] | [[:ru:Рак молочной железы|Рак молочной железы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128581]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1040 | [[]] | [[:ru:Колоректальный рак|Колоректальный рак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188874]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1041 | [[]] | [[:ru:Лейкоз|Лейкоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29496]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1042 | [[]] | [[:ru:Рак лёгкого|Рак лёгкого]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47912]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1043 | [[]] | [[:ru:Лимфома|Лимфома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1044 | [[]] | [[:ru:Рак предстательной железы|Рак предстательной железы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1045 | [[]] | [[:ru:Рак кожи|Рак кожи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1046 | [[]] | [[:ru:Меланома|Меланома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180614]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1047 | [[]] | [[:ru:Опухоль|Опухоль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1048 | [[]] | [[:ru:Опухоль головного мозга|Опухоль головного мозга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q233309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1049 | [[]] | [[:ru:Болезни пищевого происхождения|Болезни пищевого происхождения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272002]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1050 | [[Ботулизм]] | [[:ru:Ботулизм|Ботулизм]] | align=right| 4467 | align=right| [[d:Q154865]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1051 | [[Бәшмәктәр менән ағыуланыу]] | [[:ru:Отравление грибами|Отравление грибами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q852186]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1052 | [[]] | [[:ru:Брюшной тиф|Брюшной тиф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83319]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1053 | [[Сальмонеллёз]] | [[:ru:Сальмонеллёзы|Сальмонеллёзы]] | align=right| 4333 | align=right| [[d:Q326648]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1054 | [[]] | [[:ru:Инфекционные заболевания|Инфекционные заболевания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18123741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1055 | [[]] | [[:ru:Патоген|Патоген]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170065]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1056 | [[Венерик ауырыуҙар]] | [[:ru:Заболевания, передающиеся половым путём|Заболевания, передающиеся половым путём]] | align=right| 35523 | align=right| [[d:Q12198]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1057 | [[ВИЧ-инфекция]] | [[:ru:Синдром приобретённого иммунного дефицита|Синдром приобретённого иммунного дефицита]] | align=right| 12406 | align=right| [[d:Q12199]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1058 | [[]] | [[:ru:Гонорея|Гонорея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1059 | [[]] | [[:ru:Простой герпес|Простой герпес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6473911]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1060 | [[]] | [[:ru:Сифилис|Сифилис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1061 | [[]] | [[:ru:Сибирская язва|Сибирская язва]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129104]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1062 | [[]] | [[:ru:Бубонная чума|Бубонная чума]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217519]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1063 | [[]] | [[:ru:Ветряная оспа|Ветряная оспа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44727]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1064 | [[Холера]] | [[:ru:Холера|Холера]] | align=right| 39733 | align=right| [[d:Q12090]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1065 | [[Һыуыҡ тейеү]] | [[:ru:Простуда|Простуда]] | align=right| 41339 | align=right| [[d:Q12125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1066 | [[]] | [[:ru:COVID-19|COVID-19]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q84263196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1067 | [[]] | [[:ru:Лихорадка денге|Лихорадка денге]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30953]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1068 | [[Дифтерия]] | [[:ru:Дифтерия|Дифтерия]] | align=right| 3843 | align=right| [[d:Q134649]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1069 | [[Дизентерия]] | [[:ru:Дизентерия|Дизентерия]] | align=right| 4770 | align=right| [[d:Q129279]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1070 | [[]] | [[:ru:Энцефалит|Энцефалит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199615]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1071 | [[]] | [[:ru:Гангрена|Гангрена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168805]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1072 | [[]] | [[:ru:Геморрагическая лихорадка Эбола|Геморрагическая лихорадка Эбола]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51993]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1073 | [[]] | [[:ru:Энтеровирусный везикулярный стоматит|Энтеровирусный везикулярный стоматит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q652744]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1074 | [[Грипп]] | [[:ru:Грипп|Грипп]] | align=right| 13638 | align=right| [[d:Q2840]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1075 | [[]] | [[:ru:H5N1|H5N1]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160122]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1076 | [[]] | [[:ru:Лепра|Лепра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36956]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1077 | [[]] | [[:ru:Болезнь Лайма|Болезнь Лайма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201989]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1078 | [[Тапма]] | [[:ru:Малярия|Малярия]] | align=right| 14533 | align=right| [[d:Q12156]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1079 | [[Ҡыҙылса (ауырыу)]] | [[:ru:Корь|Корь]] | align=right| 1750 | align=right| [[d:Q79793]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1080 | [[]] | [[:ru:Эпидемический паротит|Эпидемический паротит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1081 | [[]] | [[:ru:Коклюш|Коклюш]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134859]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1082 | [[Пневмония]] | [[:ru:Пневмония|Пневмония]] | align=right| 14063 | align=right| [[d:Q12192]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1083 | [[Полиомиелит]] | [[:ru:Полиомиелит|Полиомиелит]] | align=right| 29020 | align=right| [[d:Q12195]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1084 | [[]] | [[:ru:Бешенство|Бешенство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1085 | [[]] | [[:ru:Чесотка|Чесотка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167178]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1086 | [[]] | [[:ru:Скарлатина|Скарлатина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180266]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1087 | [[Ҡара сәсәк]] | [[:ru:Натуральная оспа|Натуральная оспа]] | align=right| 14244 | align=right| [[d:Q12214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1088 | [[]] | [[:ru:Столбняк|Столбняк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47790]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1089 | [[Туберкулёз]] | [[:ru:Туберкулёз|Туберкулёз]] | align=right| 18967 | align=right| [[d:Q12204]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 1090 | [[Сабыртмалы тиф]] | [[:ru:Сыпной тиф|Сыпной тиф]] | align=right| 2369 | align=right| [[d:Q160649]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1091 | [[]] | [[:ru:Жёлтая лихорадка|Жёлтая лихорадка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q154874]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1092 | [[Психик ҡаҡшау]] | [[:ru:Психическое расстройство|Психическое расстройство]] | align=right| 29441 | align=right| [[d:Q12135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1093 | [[]] | [[:ru:Биполярное расстройство|Биполярное расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131755]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1094 | [[]] | [[:ru:Большое депрессивное расстройство|Большое депрессивное расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42844]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1095 | [[]] | [[:ru:Невроз|Невроз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181032]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1096 | [[]] | [[:ru:Посттравматическое стрессовое расстройство|Посттравматическое стрессовое расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202387]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1097 | [[]] | [[:ru:Психоз|Психоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1098 | [[]] | [[:ru:Бред|Бред]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189643]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1099 | [[]] | [[:ru:Галлюцинация|Галлюцинация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1100 | [[]] | [[:ru:Шизофрения|Шизофрения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41112]] | align=right| |} [[Категория:Проект:Мириада:Статистика]] niq06ffwz1bareauxz3nanfq1hds7ka Ҡаҙағстанда туризм 0 150593 1296495 1240636 2026-05-11T18:46:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296495 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi in Hazrat-e Turkestan, Kazakhstan.jpg|thumb|right|300px|[[Әхмәт Йәсәүи]] кәшәнәһе, Ҡаҙағстандағы ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекты]] '''[[Ҡаҙағстан]]да [[туризм]]''' — Ҡаҙағстан иҡтисадының тармағы, бынан 2014 йылда алынған килем ВВП-ның 0,3 процентын тәшкил итте. 2020 йылға Ҡаҙағстан хөкүмәте был күрһәткесте 3 процентҡа еткерергә ниәтләй<ref name="theguardian1">{{cite web|author=Joanna Lillis for EurasiaNet, part of the New East |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists |title=Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists &#124; World news |work=The Guardian |date= |accessdate=2016-05-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/68601 |title=Kazakhstan: Astana Announces Visa-Free Travel for 10 High-Investing States |publisher=EurasiaNet.org |date=16 June 2014 |accessdate=2016-05-27}}</ref>. 2000 йылда Ҡаҙағстанға 1,47 млн сит ил турисы килгән. 2012 йылға уларҙың һаны 4,81 миллион тәшкил иткән, был туристар ҡабул иткән илдәр араһында 51-се урын<ref>{{cite web|url=http://mecometer.com/whats/kazakhstan/international-tourism-number-of-arrivals/ |title=International tourism, number of arrivals – Kazakhstan |publisher=Mecometer.com |date= |accessdate=2016-05-27}}</ref>. Донъя матбуғатында, тәбиғи иҫтәлекле урындар күп булыуына ҡарамаҫтан, туризм тармағының етерлек үҫешмәүен яҙалар, һүрәтләп, логистика ауырлығы һәм насар хеҙмәтләндереү билдәләнә<ref name=Lillis>{{cite news|last1=Lillis|first1=Joanna|title=Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists|accessdate=2016-05-27|publisher=[[The Guardian]]|date=17 July 2014}}</ref>. 2013 йылда Ҡаҙағстан хөкүмәте республикала 2020 йылға тиклем туризм тармағының үҫеш концепцияһы эшләгән. атарға була. сөнки Дәүләт программаһының маҡсаты - биш туристик кластер булдырыу: уларға Астана, Алматы, Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан инә. Концепцияла 4 миллиард доллар күләмендә инвестиция йәлеп итеү һәм 2020 йылға туризм индустрияһында 250 меңдән ашыу эш урыны булдырыу ҡарала<ref name=Lillis/><ref>{{cite web|url=http://en.tengrinews.kz/environment/Kazakhstan-to-develop-its-tourism-industry-254241/ |title=Kazakhstan to develop its tourism industry. Environment. Tengrinews.kz |publisher=En.tengrinews.kz |date=18 June 2014 |accessdate=2016-05-27}}</ref>. == Виза сәйәсәте == Ҡаҙағстан [[Әрмәнстан|Әрмәнстан]], [[Белоруссия|Белоруссия]], [[Грузия|Грузия]], [[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙстан]], [[Молдова|Молдавия]], [[Монголия|Монголия]], [[Рәсәй|Рәсәй]] һәм [[Украина|Украина]] граждандары өсөн - 90 көнгә ; [[Аргентина|Аргентина]], [[Әзербайжан]], [[Сербия|Сербия]], [[Корея Республикаһы]], [[Тажикстан]], [[Төркиә|Төркиә]] һәм [[Үзбәкстан]] граждандары өсөн — 30 көнгә визаһыҙ инеүҙе рөхсәт итә<ref>{{cite web|title=Visa Information|url=https://www.timaticweb.com/cgi-bin/tim_website_client.cgi?FullText=1&COUNTRY=KZ&SECTION=VI&SUBSECTION=00&user=KLMB2C&subuser=KLMB2C|work=[[Timatic]]|publisher=[[Международная ассоциация воздушного транспорта]]|accessdate=2016-05-27}}</ref>. 2014 йылда дәүләт программаһы буйынса Ҡаҙағстана иҡтисадына күберәк инвестициялар индергән илдәр граждандарына 15 көнлөк визаһыҙ режим бирелә башланы. Был илдәр - [[Бөйөк Британия]], [[Германия]], [[Италия]], [[Малайзия]], [[Голландия]], [[АҠШ]], [[Франция]] һәм [[Япония]]<ref name="theguardian1" />. 2015 йылда был программала ҡатнашҡан илдәр һаны 19-ға етте: улар һанына [[Австралия]], [[Бельгия]], [[Венгрия]], [[Испания]], [[Монако]], [[Норвегия]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], [[Сингапур]], [[Швеция]], [[Швейцария]] һәм [[Финляндия]] инә<ref>{{cite web|last=Turebekova |first=Aiman |url=http://astanatimes.com/2015/07/kazakhstan-expands-visa-free-regime-up-to-19-countries-extends-it-to-end-of-2017/ |title=Kazakhstan Expands Visa-Free Regime up to 19 Countries, Extends It to End of 2017 |publisher=Astanatimes.com |date=2 July 2015 |accessdate=2016-05-27}}</ref>. == Иҫтәлекле урындары == 2015 йылға Ҡаҙағстанда дүрт объект [[ЮНЕСКО]] [[Бөтә донъя мираҫы|Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән булған, уларҙың өсәүһе - мәҙәни һәм тағы ла берәүһе — тәбиғиәт ҡомартҡыһы. Был [[ Әхмәт Йәсәүи|Әхмәт Йәсәүи кәшәнәһе]], [[Тамғалы]] археологик ландшафты, Бөйөк Ебәк юлының Чанъань-Тянь-Шань коридоры, Һарыарҡа — Дала һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан күлдәре. Әле 13 объект исемлеккә индереүгә кандидат булып тора<ref name="UNESCO">{{cite web|author=UNESCO World Heritage Centre |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/kz |title=Kazakhstan – UNESCO World Heritage Centre |publisher=Whc.unesco.org |date= |accessdate=2016-05-27}}</ref>. ==Илдәрҙән килеүселәр== Ҡаҙағстанға күберәк ошо илдәрҙән килгәндәр:<ref>[http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/publicationsCompilations?lang=ru&_adf.ctrl-state=qxt6nxycv_128&_afrLoop=10506052476958360 Туризм Казахстана. 2.4 Количество посетителей по въездному туризму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221143441/http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/publicationsCompilations?lang=ru&_adf.ctrl-state=qxt6nxycv_128&_afrLoop=10506052476958360 |date=2016-12-21 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! style=background:#fff203| Илдәр ! style=background:#fff203| 2016 ! style=background:#fff203| 2015 ! style=background:#fff203| 2014 ! style=background:#fff203| 2013 |- | {{Үзбәкстан флагы}} [[Үзбәкстан]]|| 01 {{increase}} 2,459,757 || 01 {{increase}} 2,297,180 || 01 {{decrease}} 2,107,177 || 01 {{increase}} 2,494,568 |- | {{Рәсәй флагы}} [[Рәсәй]] || 02 {{decrease}} 1,587,409 || 02 {{decrease}} 1,646,568 || 02 {{decrease}} 1,757,721 || 02 {{increase}} 1,780,574 |- | {{Ҡырғыҙстан флагы}} [[Ҡырғыҙстан]] || 03 {{decrease}} 1,348,709 || 03 {{increase}} 1,359,625 || 03 {{decrease}} 1,308,139 || 03 {{decrease}} 1,382,706 |- | {{Тажикстан флагы}} [[Тажикстан]] || 04 {{increase}} 207,009 || 04 {{increase}} 158,507 || 05 {{decrease}} 137,443 || 05 {{increase}} 186,214 |- | {{Ҡытай флагы}} [[Ҡытай]]|| 05 {{increase}} 117,465 || 05 {{decrease}} 111,706 || 04 {{increase}} 228,617 || 04 {{increase}} 205,066 |- | {{Әзербайжан флагы}} [[Әзербайжан]]|| 06 {{increase}} 94,846 || 08 {{increase}} 89,296 || 08 {{decrease}} 83,174 || 06 {{increase}} 112,617 |- | {{Германия флагы}} [[Германия]]|| 07 {{increase}} 90,286 || 09 {{increase}} 88,346 || 09 {{increase}} 79,572 || 09 {{decrease}} 75,491 |- | {{Төркиә флагы}} [[Төркиә]]|| 08 {{decrease}} 89,611 || 06 {{increase}} 106,301 || 06 {{increase}} 104,986 || 07 {{increase}} 92,070 |- | {{Украина флагы}} [[Украина]]|| 09 {{decrease}} 73,390 || 07 {{increase}} 97,100 || 07 {{increase}} 84,932 || 08 {{increase}} 82,971 |- | {{Беларусь флагы}} [[Беларусь]]|| 10 {{increase}} 63,520 || 11 {{increase}} 62,786 || 11 {{increase}} 55,356 || 10 {{increase}} 55,090 |- | {{Төркмәнстан флагы}} [[Төркмәнстан]]|| 11 {{decrease}} 63,156 || 10 {{increase}} 69,230 || 10 {{increase}} 66,938 || 12 {{increase}} 47,711 |- | {{АҠШ флагы}} [[АҠШ]] || 12 {{decrease}} 26,402 || 13 {{increase}} 29,124 || 13 {{increase}} 25,824 || 13 {{decrease}} 22,508 |- | {{Әрмәнстан флагы}} [[Әрмәнстан]]|| 13 {{decrease}} 26,097 || 12 {{decrease}} 37,461 || 12 {{decrease}} 39,934 || 11 {{increase}} 54,244 |- | {{Корея флагы}} [[Корея]] || 14 {{increase}} 22,276 || 15 {{increase}} 22,046 || 15 {{increase}} 20,445 || 15 {{decrease}} 16,620 |- | {{Бөйөк Британия флагы}} [[Бөйөк Британия]] || 15 {{decrease}} 20,166 || 14 {{increase}} 24,201 || 14 {{increase}} 23,036 || 14 {{decrease}} 22,389 |-style="border-top:3px solid green;" | Йәмғеһе || 16 {{increase}} 6,509,390 || 16 {{increase}} 6,430,158 || 16 {{decrease}} 6,332,734 || 16 {{increase}} 6,841,085 |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == [https://kazakhstan.travel/ Официальный туристский сайт Казахстана]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Европа по темам 2|туризм|Туризм}} {{Азия по темам 2|туризм|Туризм}} [[Категория:Ҡаҙағстанда туризм|*]] 65ndnwuv2e1lmutz9kyndp5bf7pbb2n Һаранғы 0 151259 1296543 1246229 2026-05-12T02:22:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296543 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:Chelyabinskaya oblast Argayashsky rayon.png|thumb|Арғаяш районы Силәбе өлкәһе картаһында]] '''Һаранғы''' - {{lang-ru|Сарсанги, Саранги}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл<ref name="Сарсанги">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109430-sarsangi.html/ Сарсанги]</ref> == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип аңлата: <blockquote>От распространенного в прошлом у башкир и татар мужского имени Саранги и Саран, с основой саран — «скупой», «жадный», -ги, -гы — именной аффикс<ref>Шувалов Н. И. Саранги// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Саранги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote> Гидроним нисектер {{lang-ru|Сарсанги}} рәүешенә лә инеп киткән. == Географияһы == Һаранғы [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нында, ике уба араһында урынлашҡан. [[Силәбе]]нән - 40 километр, [[Екатеринбург]]тан – 170 километр алыҫлыҡта ята. Йыраҡ түгел Оҙонгүл, Тәрәнкүл, Күсәрге, Күрге һәм [[Өйрәкте (күл, Сосновка районы)|Өйрәкте]] күлдәре. Тораҡ пункттар: Оҙонгүл һәм Илембәт ҡасабалары, Журавли дача ҡасабаһы <ref>[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1859-%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE/ Сарсанги (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617145338/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1859-%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-06-17 }}</ref>. Географик координаттары: киңлеге - 55°25′57.48″N (55.432632), оҙонлоғо - 61°16′30.73″E (61.275204). == Тасуирламаһы == *Максималь тәрәнлеге: 2,5м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,5*1,35км *Һыуының үтәҙеклеге, таҙалығы: һыуы болғансыҡ, үтәҙеклеге 1 метрҙан кәм. * Һыуын туйындырыусы сығанаҡтар: яуым-төшөм. *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 216 м Төбө ҡомло<ref name="Сарсанги"/>. == Флораһы һәм фаунаһы == Күлдең яр буйҙарын ҡуйы ҡамышлыҡ һәм күрән баҫҡан. Һыуы һай булғанлыҡтан даими рәүештә балығы тонсоға. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[сабаҡ|себер сабағы]], рипус тереклек итә<ref name="Сарсанги"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109430-sarsangi.html/ Сарсанги] *[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1859-%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE/ Сарсанги (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617145338/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1859-%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-06-17 }} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Саранги// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] gc5anzzxiigpfryaitk99d8hufblcif Ҡайынкүл (Силәбе өлкәһе) 0 151357 1296438 1189522 2026-05-11T15:51:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296438 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡайынкүл''' - {{lang-ru|Каинкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең бик күп гидронимдары [[башҡорт теле]]ндәге һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, шуға күрә улар тәржемәһеҙ ҙә аңлашылып тора. Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, "Каин-Куль, озеро, в переводе с башкирского «березовая гора», «березовое озеро», где кайын — «береза», кул — «озеро»" тип яҙа<ref>Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, был гидроним "ҡайын+күл" һүҙҙәренән хасил булған. == Географияһы == Ҡайынкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]нда урынлашҡан. Географик координаттары: оҙонлоғо - 61°18′25.1″E (61.306971), киңлеге - 55°45′0.42″N (55.750117). [[Екатеринбург]]ҡа тиклем алыҫлығы – 136 км, [[Силәбе]]гә – 65 км, [[Ҡоншаҡ]]ҡа - 20 км. Ярындағы тораҡ пункттар: [[Ҡайынкүл (ауыл)|Ҡайынкүл]]. Иң яҡын күлдәр: [[Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)|Ҡарағайкүл]], [[Орокүл]], Сағылъяҡ, [[Суртаныш (күл)|Суртаныш]], Быҡшыкүл. == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 4-5 м *Максималь тәрәнлеге: 9 м *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 202 м *Майҙаны: 5,2 км² Һыуы сөсө, төбө - ҡомло. Көньяҡ һәм көнсығыш ярҙары - ҡомло <ref name="reki-ozera.ru">[http://reki-ozera.ru/109272-kainkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Каинкуль]</ref> Төньяҡ-көнсығыш яры иһә ташлы, уны хатта «карьер» тип йөрөтәләр. Күл тирәләй ерҙәре ҡара тупраҡлы. Ярҙарына үтеү ауыр ғына, бигерәк тә ямғырлы мәлдә<ref>[http://pochel.ru/c/671-ozero-kainkul// Озеро Каинкуль]</ref> == Флораһы һәм фаунаһы == Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙарын ҡамыш баҫҡан, көньяҡ-көнбайыш яғында һыу аҫтында ҡалған ағастар бар. Күлдә [[алабуға]], [[сабаҡ|себер сабағы]], [[табан (балыҡ)|алтын табан]] балыҡ, [[табан (балыҡ)|көмөш табан]] балыҡ, карп, пелядь, [[ҡорман]], [[алабалыҡ]], рипус, [[суртан]], [[һаҙан]] тереклек итә. 2007 йылда үрсетергә [[ҡорман]] ебәрелгән. 2008 йылда ҡорман-рипус, алабалыҡ, [[шамбы]], рипус, [[суртан]], ҡорман һәм аҡ сабаҡ һалынған<ref name="reki-ozera.ru"/>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 613-614 биттәр/ Ҡайын * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/kainkul// Озеро Каинкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531131731/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/kainkul |date=2019-05-31 }} == Һылтанмалар == * [http://reki-ozera.ru/109272-kainkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Каинкуль] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] l52zx18vj6sv18nec32liazbw8exrfc Әнжәләй 0 151539 1296582 1061084 2026-05-12T06:25:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296582 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әнжәләй''' ({{lang-ru|Анжелы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы|Кәҫле районындағы]] күл<ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109779-anzhely/ Озеро Анжелы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://toposural.ru/index.php/chelyabinskaya-oblast-kraj-ozer-yuzhnogo-urala/andjeli/ Озеро Анжелы]</ref>. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай фаразды килтерә: «''Анжелы, озеро, Каслинский район. От распространенного прежде у башкир тюркского мужского имени Анжелы''»<ref>Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote>. Башҡорт телендә Йәләй, Жәләй исеме бар (мәҫәлән, [[Мәжитов Хөсәйен Йәләй улы]]. Күрәһең, заманында ул Әнйәләй — Әнжәләй вариантында ла булған. Силәбе башҡорттарының һөйләшендә Йәләй — Жәләй рәүешендә лә ҡулланылыуы билдәле. == Географияһы == Әнжәләй [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы|Кәҫле районындағы]]Синара күлдәре төркөмөнә ингән һыу ятҡылығы. Географик координаттары: киңлеге — 56°8′56.41″N (56.149004), оҙонлоғо — 60°56′7.23″E (60.935342). Ярындағы тораҡ пункттар: көньяғында — Клеопино, төньяғында Григорьевка ауылдары. Иң яҡын һыу ятҡылыҡтары: Оло Ям, Кесе Ям, Травяное, [[Ҡарағош (күл)|Ҡарағош]], Сиркәшкүл күлдәре һәм Щербаковка йылғаһы. Ярымтигеҙлек һыҙатында, Урал аръяғы пенепленында урынлашҡан. [[Екатеринбург]]ҡа тиклем араһы — 90 км, Силәбегә — 120 км. Трассанан күлгә тиклем — 1,3 км<ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109779-anzhely/ Озеро Анжелы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тасуирламаһы == * Максималь тәрәнлеге: 2м * Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,85*1,65 км * Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы болғансыҡ. * Күлдән ағып сыға: һыуы Щербаковка йылғаһына төшә. * Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 242м * Майҙаны: 2,44км2 Күл төҙөк тиерлек түңәрәк һыҙатлы. Урманлы далала урынлашҡан. Ныҡ һаҙлыҡлы. Төбө ҡомло, ылымыҡ менән ҡапланған<ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109779-anzhely/ Озеро Анжелы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Флораһы һәм фаунаһы == Төбө ылымыҡлы. Ярҙарындағы үҫемлектәр урман-дала һыҙатына хас. Күлдә ротан, [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], карп бар. Элек табан балыҡ менән карп күп булған, әммә ротан килеп сығып, уларҙы бик ныҡ кәметкән тигән мәғлүмәт бар<ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109779-anzhely/ Озеро Анжелы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Шул уҡ ваҡытта был күлдә тотолған балыҡта радиоактив матдәләр булыуы бар тиҙәр<ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109779-anzhely/ Озеро Анжелы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Һылтанмалар == * [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109779-anzhely.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Анжелы] * [http://toposural.ru/index.php/chelyabinskaya-oblast-kraj-ozer-yuzhnogo-urala/andjeli/ Озеро Анжелы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006—223 бит {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы ]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 2orbgc08nhd12ref0u79afy678pjf8j Үренге (һырт) 0 151626 1296529 1192618 2026-05-12T01:07:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296529 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үренге''' ({{lang-ru|Уреньга́}} - [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[тау һырты]]. == Тасуирламаһы == Үренге һырты - Силәбе өлкәһенең иң оҙон һырты, 70 километр оҙонлоҡта. [[Златоуст]] эргәһенән башлана һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Еләкле (Ягодный) һыртына тиклем дауам итә. Үренге һыртының иң бейек нөктәһе - Икенсе түбәсек ({{lang-ru|Яланғас түбәсек}}), уның бейеклеге 1198 м-ға етә. Иң бейек сусаҡтар: * Беренсе түбәсек (1165. м.) * Икенсе түбәсек (Яланғас түбәсек) (1198. м.) * Өсөнсө түбәсек (Ағалы-ҡустылы - {{lang-ru|Два брата}}) (1027. м.) <ref>[http://pochel.ru/c/153-hrebet-urenga/ Хребет Уреньга]</ref> [[Кварцит]], кристаллик һәүерташ һәм филлиттан тора — был һәүерташтар йоҡа ғына табаҡсаларға еңел ярыла. Битләүҙәре текә, ҡатнаш урмандар ҡаплаған. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай фаразды килтерә: <blockquote>Уреньга, хребет - в источниках ХVIII в. — Урянге, Уранге, Урянгетау, Урангетау. Объяснение названию дает известный русский путешественник И. И. Лепехин. Он приводит его перевод с татарского слова урянге — «клен», т. е. «кленовая гора». Но клен в районе хребта отсутствует. Топоним Уреньга, имеющий основу ур, сближается также с башкирскими словами: ур — «верх», «высокий», «верхний», «подъем», «приподнятый», урлеу — «гористый», «холмистый», урге — «ввысь», уре — «в небо», «дыбом», «на дыбы», урлее — «возвышение» и др. По-видимому, именование относится к более раннему слою тюркской (а возможно, и дотюркской) топонимии Южного Урала<ref>Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</blockquote>. Башҡорт телендә "үрге" сифаты ерле һөйләштә "үренге" (үргенге) рәүешенә инеүе лә тәбиғи. == Шулай уҡ ҡара == * [[Урал тауҙары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/urenga_hrebet/ Хребет Уреньга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190516145110/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/urenga_hrebet |date=2019-05-16 }} * [http://pochel.ru/c/153-hrebet-urenga/ Хребет Уреньга] * [https://zen.yandex.ru/media/uraloved/samyi-dlinnyi-hrebet-cheliabinskoi-oblasti-5db26c398600e100aed6e22e Самый длинный хребет Челябинской области] == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 496-сы бит * Шувалов Н. И. Уреньга // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * [http://www.zapoved.ru/catalog/126 Таганай, национальный парк/Общая информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520162458/http://www.zapoved.ru/catalog/126 |date=2017-05-20 }} [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]] [[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] aj9ssf0ijjt4geeijapo6ea7tkty52k Ҡарабалыҡ (күл, Силәбе өлкәһе) 0 151756 1296457 1246174 2026-05-11T16:56:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296457 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡарабалыҡ''' - {{lang-ru|Карабалык, Линевое озеро}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл<ref name="Озеро Карабалык">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/karabalyk Озеро Карабалык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607044417/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/karabalyk/ |date=2019-06-07 }}</ref>. == Этимологияһы == {{main|Ҡарабалыҡ}} Силәбе өлкәһенең киң билдәле географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Карабалык, озеро, Аргаяшский район. Так башкиры называют линя, отсюда — Линевое озеро''<ref>{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Ысынлап та, күлгә исем үҙендә иң күп осраған балыҡ - [[ҡарабалыҡ]]тан бирелгән булған. == Географияһы == Ҡарабалыҡ - ҙур булмаған күл, Арғаяш районының [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш ҡалаһынан]] көньяҡтараҡ, Арғужа һыуһаҡлағысынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Силәбегә тиклем аралыҡ – 85 км, Екатеринбургҡа – 200 км, Мейәскә – 70 км Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°17′2.84″E (60.284123), киңлеге - 55°21′15.13″N (55.354202) <ref name="Озеро Карабалык"/>. Эргәһендәге һыу ятҡылыҡтары: [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]], [[Арғужа һыуһаҡлағысы]], [[Сереккүл (Силәбе өлкәһе)|Сереккүл]], [[Кәрәмәткүл]]<ref name="КАРАБАЛЫК">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109291-karabalyk.html КАРАБАЛЫК]</ref>. == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 1,5 м *Максималь тәрәнлеге: 2,5 м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1*0,4 км *Һыу сығанағы: башлыса ер аҫты һыуҙарынан туҡлана. Көньяғынан бер шишмә ҡоя,төньяғынан ағып сыға һәм Арғужа һыуһаҡлағысына ҡоя *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 293м *Майҙаны: 0,4км2 * Һыу ятҡылығының хасил булыуы: эрозия-тектоник ҡуҙғалыштан барлыҡҡа килгән. *Күл буйындағы тораҡ пункттар: Ҡарабалыҡ ауылы *Күл төбө: ләмле, ташлы <ref name="КАРАБАЛЫК"/>.. == Флораһы һәм фаунаһы == Ярҙарын урмандар ҡаплаған, башлыса ҡарағай ҡатнаш ҡайынлыҡтар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күлгә исем биргән балыҡ - [[ҡарабалыҡ]] бында юҡҡа сыҡҡан. Күл менән файҙаланыусы ойошма даими рәүештә селбәрә ебәреп торған, әммә һуңғы йылдарҙа бынан баштартырға булғандар. Һуңғы тапҡыр күлгә балыҡ 2009 году йылда ебәрелгән ([[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], карп). Ротан менән гольян бар <ref>[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1868-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Карабалык (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714162241/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1868-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-07-14 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1868-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Карабалык (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714162241/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1868-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-07-14 }} *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109291-karabalyk.html КАРАБАЛЫК] * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/karabalyk Озеро Карабалык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607044417/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/karabalyk/ |date=2019-06-07 }} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 636-сы бит/ Ҡарабалыҡ * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] oa08yu9d6u0yllxy2155agmwr7jewug Ҡотташы (күл) 0 151769 1296507 1246193 2026-05-11T20:36:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296507 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡотташы''' - {{lang-ru|Куташи}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Күл атамаһының {{lang-ru|Куташи}} тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, "''Куташи, озеро, Каслинский район. От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Коташи, с основой кот (кота) — «душа», «счастье», -ши — имяобразующим аффикс"'' тип яҙа <ref>Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Мәгәр башҡорт телен, йолаларын яҡшы белгән кешегә күлдең атамаһы "ҡот" һәм "таш" һүҙҙәренән яһалғаны күренеп тора. Беренсенән, ундай ир-ат исеме булып киң таралыуы ысынбарлыҡҡа тап килмәй, икенсенән, әгәр "ҡот" һүҙенән генә аффикс менән яһалған булһа, бындай вариант килеп сыҡмаҫ ине. Башҡорт халҡында мәжүсилек осоронда "ҡот ташы" тигән табыныу урындары булғанлығы билдәле. Шуға оҡшаш [[Йәй ташы]] тигән урындар ҙа билдәле. Һәр хәлдә топонимист Н.И. Шувалов гидронимда төп урында "ҡот" һүҙе тороуын билдәләгән. Ҡот һүҙенең мәғәнәһе киң: * тереклек, именлек бирер нәмә; йән *күңелгә рәхәтлек биргән сифат; йәм, нур *уңыш, бәхет килтергән нәмә *ҡурҡҡан кешене имләр өсөн ҡурғаштан ҡойоп, муйынына эленә торған нәмә <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 684-685 биттәр/Ҡот</ref> == Географияһы == Ҡотташы Силәбе өлкәһенең Кәҫле ҡалаһы янында урынлашҡан. Көньяғында Ҡотташы ҡылымыҡ аша [[Кесе Кәҫле]] күле менән тоташҡан. Иң яҡын һыу ятҡылыҡтары - [[Оло Кәҫле]], Оло Үләнле (Большое Травяное), [[Ирташ (күл)|Ирташ]], [[Алабуға (күл, Силәбе өлкәһе)|Алабуға]], [[Һуңкүл]], [[Илашты (күл)|Илашты]]. Силәбегә тиклем аралығы – 130 км, Екатеринбургҡа – 130 км. Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°48′2.48″E (60.800688), киңлеге - 55°53′14.44″N (55.887345)<ref name="Куташи">[http://reki-ozera.ru/109419-kutashi.html Куташи]</ref> == Тасуирламаһы == *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,3*0,8 км *Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы саф, үтә күренмәле *Һыу сығанағы: Кесе Кәҫле күле менән ҡылымыҡтар аша бәйләнгән. *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 230,1 м *Майҙаны: 0,8км2 <ref name="Куташи"/> *Төбө: ләмле Күл оҙонса түңәрәк. Көнсығыш һәм өлөшләтә көньяҡ-көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы == Флораһы һәм фаунаһы == Күлде урмандар уратып алған. Һаҙлы урындарҙа ҡамыш, екән, күрән үҫә. Ҡотташында [[суртан]], [[алабуға]], [[шырт балыҡ]], [[сабаҡ|себер сабағы]], [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[алабалыҡ]], рипус, [[шамбы]] һәм [[бөгәрсә]] тереклек итә. Карп тотҡан кешеләр ҙә бар. Ҡотташында сәнәғәт кимәлендә балыҡсылыҡ бара <ref>[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1934-%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Куташи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713164918/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1934-%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-07-13 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[http://reki-ozera.ru/109419-kutashi.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Куташи] *[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1934-%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Куташи/ ЧелСити] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713164918/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1934-%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-07-13 }} * [http://xn--d1atmn3a.xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80/62-%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B8 Куташи/ Отдых в области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714184822/http://xn--d1atmn3a.xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80/62-%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B8 |date=2019-07-14 }} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 684 - 685-се биттәр/ Ҡот * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] exv29uw7suvo2wec4iv0l9yp8a68o5g Ҡыҫыҡкүл 0 151781 1296524 1189539 2026-05-12T00:03:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296524 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыҫыҡкүл''' - {{lang-ru|Кысы́куль}} <ref name="rosreestr.ru" /> (Кысыколь<ref name="ГВР" />) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан күл == Географияһы == Ҡыҫыҡкүл эргәһендә [[Түрғәяҡ]] күле, шулай уҡ Поликарп быуаһы урынлашҡан <ref name="rosreestr.ru" />. Күлдә 2 исемһеҙ утрау бар: ҙуры уртаһында һәм бәләкәйерәге - көнсығыш ярында<ref name="rosreestr.ru" />  Административ йәһәттән [[Мейәс| Мейәс ҡала округына]] инә 1883 йылда күлдең уң ярында археолог Константин Шишковский тарихҡа тиклемге боронғо кеше йәшәгән урындар эҙҙәрен тапҡан. Ҡыҫыҡкүл ярында шулай уҡ иҫке обряд Никола монастыры булған. Географик координаттары: киңлеге - 55°5′59.58″N (55.099882), оҙонлоғо: 60°3′36.88″E (60.060245). Ярындағы тораҡ пункттар: [[Мейәс]] ҡалаһы. Иң яҡын һыу сығанаҡтары: Поликарп быуаһы, Түрғаяҡ, Пустое, Медвежье күлдәре <ref name="Кысыкуль">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109458-kysykul.html Кысыкуль]</ref> == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 2,7 м *Максималь тәрәнлеге: 5,4 м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,94*1,28 км *Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы болғансыҡ. *Һыу сығанағы: Топкая һәм Сокольная йылғалары. *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 327м *Майҙаны: 0,22км² *Төбө: тигеҙ, ләмле. Ярҙары ташлы, көнсығыштағы яры - текә, бейек, төньяҡ-көнсығыштағыһы - һөҙәгерәк, көнбайышында киң яр һыҙаты бар. Төньяҡ өлөшө иң һай һыулы. Күл һаҙмыртлана башлаған, таҙартыу талап ителә Мейәс йылғаһына күлдән шишмә ағып төшә<ref name="Кысыкуль"/>. Түрғәяҡ күле кеүек үк, Октябрьский һәм Южный ҡасабаларына эсәр һыу сығанағы булып тора, бынан тыш, «Урал» автозаводы техник ихтыяждарға файҙаланыла. Түрғаяҡтан һыу килеп тороуына ҡарамаҫтан (3-4 млн. м³/йыл), был күлдең һайығайыуына килтерә. == Флораһы һәм фаунаһы == Күлдә һыу үҫемлектәре күп түгел. Урмандар уратҡан, унда бәшмәк күп. Күлдә аҡҡоштар йәшәй; [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[ҡарабалыҡ]], [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[суртан]], [[ҡорман]], карп һәм [[шырт балыҡ]] тереклек итә<ref name="Кысыкуль"/>.<ref>{{cite web|url=http://reki-ozera.ru/ozera_cheljabinska/109458-kysykul.html|title=Ҡыҫыҡкүл|publisher=Reki-ozera.ru|accessdate=2013-05-20|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GpHadQtB?url=http://reki-ozera.ru/ozera_cheljabinska/109458-kysykul.html|archivedate=2013-05-23|deadlink=no}}</ref>.. == Этимологияһы == Атама башҡорт телендәге "ҡыҫыҡ" һәм "күл" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атаманың килеп сығыуы былай аңлата:''Кысы-Куль (Кисы-Куль), озеро, территория города Миасса, Аргаяшский район. От башкирских слов: кысык — «узкий», «тесный», «сжатый», «сдавленный», «узкое межгорье», кул — «озеро», в переводе означают «сдавленное озеро» или «озеро в теснине, узком межгорье»''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> "Ҡыҫыҡ" һүҙенең бер мәғәнәһе "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "ике тау араһы" тип аңлатыла<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 742-се бит</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|refs= <ref name="rosreestr.ru">{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/|title=Реестр наименований географических объектов на территорию Челябинской области по состоянию на 01.07.2015|format=|work=|publisher=rosreestr.ru|accessdate=2016-4-20|lang=|description=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226235734/https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/ |date=2014-12-26 }}</ref> <ref name="ГВР">{{ГВР|195927|Кысыколь}}</ref>}} == Һылтанмалар == *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109458-kysykul.html Кысыкуль] *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/kysykul/ Озеро Кысыкуль]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 742-се бит/ Ҡыҫыҡ * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Мейәс ҡала округы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 5itjla539r9v4k0ge5iebat19upe811 Үҙъйылға (Тинес ҡушылдығы) 0 151929 1296532 1246223 2026-05-12T01:38:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296532 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үҙъйылға''' ({{lang-ru|Зюзелка}} -<ref>{{карта|N-41-14-В}}</ref><ref>{{ГКГН|Челябинская область|22.01.2019|0324792}}</ref><ref>{{карта|N-41-15|ГГЦ}}</ref><ref>карта Росреестра</ref> (Зюзелга<ref name='N-41-15'>{{карта|N-41-15}}</ref>) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] биләмәһендә аҡҡан йылға. == Географияһы == Йылға [[Оло Ирдегән]] күле янында баш ала. Йылға [[Арғаяш районы|Арғаяш]] һәм [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка райондары]] аша ағып үтеп, [[Тинес]] йылғаһына барып ҡушыла. Оҙонлоғо — 58<ref name='ГВР'>{{ГВР|195850|Река Зюзелга (Зюзелка)}}</ref> км, һыу бассейны майҙаны — 691<ref name='ГВР'/> км². == Этимологияһы == Силәбе өлкәһендә Зюзелга, Зюзелька тип аталған һәм төрлө һыу ятҡылыҡтарына ҡойған бер нисә йылға бар. Уларҙың бөтәһенең дә нигеҙендә ике башҡорт һүҙе «үҙән» (үҙ) һәм «йылға» һүҙҙәре ята. Урал төбәге топонимикаһы белгесе [[Матвеев Александр Константинович|А. К. Матвеев]] фекеренсә, гидроним башҡорт телендәге ике һүҙҙән тора: ''«елга» со значением «река» и «уз» со значением «свой», «собственный», «родной», «близкий».''<ref>Матвеев А. К. Географические названия Урала.: Топономический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008, −352 с.</ref><ref>[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/2191-%D0%B7%D1%8E%CC%81%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0 ЧелСити/ Зю́зелга (река)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530115334/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/2191-%D0%B7%D1%8E%CC%81%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |date=2019-05-30 }}</ref> [[Шувалов Николай Иванович]] — Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән икенсе географ, топонимист үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның атамаһын былай тип аңлата:''Зюзелка — в источниках значатся: Изюлга, Юзелга, Юзя, Изюлге, Юзелга, Юзюзелга, Изюлька, Изюзелга, Изюльга, Исюсильга, Узюлга, Зюелга. На ландкарте Исетской провинции 1736 года один из притоков Миасса отмечен башкирским диалектным слов зильга — «река», «речка» (от йылга (елга) — «река», «речка»). Местные башкиры и теперь называют реку Елга. На этой же карте и в архивных документах другая река, приток Течи, значится Узя, Узю, от старобашкирского слова узен, узюн, узян с основой уз, узя, узы — «река», «речка», «протока». Бытующие теперь названия Зюзелга и Зюзелка представляют видоизмененное сочетание слов узя и зилга, с одинаковым значением. Частица -га в русском произношении передается через -ка. Одного корня с Зюзелкой и название речки Узелга, правый приток Урляды, бассейн Урала''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Атама «үҙ» һәм «йылға» тигән һүҙҙәрҙән дә, тәүге өлөшөндә «үҙән» тигән һүҙҙән дә килеп сыҡҡан булыуы ихтимал, йәғни Үҙәнйылға. Мәгәр «үҙән» һүҙе ҡыҫҡартылып, «Үҙъйылға» булып китеүе лә тәбиғи. Урыҫ телендәге атамаға ла яҡын. Үҙән һәм йылға һүҙҙәре борон синонимдар булыуы Башҡортостанда ла «Үҙән» тип аталған йылға атамаларында сағыла. «[[Үҙән]]» һүҙе башҡорт телендә «Һыу аҡҡан йырын, һыу юлы» тип аңлатыла<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 490-сы бит/ Үҙән</ref> === Һыу реестры мәғлүмәттәре === [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса<ref>[http://textual.ru/gvr/index.php?card=195850&bo=14&rb=0&subb=0&hep=0&wot=21&name=%E7%FE%E7%E5%EB%E3%E0&loc=]</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды 14010500712111200003177 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — Йылға * Атамаһы — Үҙъйылға ({{lang-ru|Зюзелга (Зюзелка)}}) * Урынлашыуы — Тинес йылғаһының уң яры яғынан 201 км * Тинескә уның тамағынан 201 км өҫтә ҡушыла * Бассейн округы — Иртыш бассейн округы (14) * Йылға бассейны — Иртыш (1) * Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл (рәсәй өлөшө) (5) * Хужалыҡ итеү участкаһы — Тинес (7) * Һыу ағымы оҙонлоғо 58 км * Һыуйыйғыс майҙаны 691 км² * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды 111200317 * ГӨ буйынса һаны (номеры) 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Шулай уҡ ҡара == * [[Үҙән (мәғәнәләр)]] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/14170-n-jyl-a-a-i-el-j-ul-ushyldy-y|автор=Загорский В. А.}} * [http://quist.pro/books/ural_28.yu.2.php ''Рундквист Н. А., Задорина О. В''. Урал. Краеведческая энциклопедия. Екатеринбург: «Квист», 2013. — 592 с.] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 490-сы бит/ Үҙән == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] pnerf72dqhz0xsudnqwjbntoy3zioub Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе) 0 152334 1296489 1221972 2026-05-11T18:05:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296489 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡатай''' - {{lang-ru|Катай}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. == Этимологияһы == [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Катай, озеро; от названия древнего племени Катай, также башкирское мужское имя''<ref>Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Силәбе өлкәһендә, ысынлап та, Ҡатай ырыуы ерҙәре күп булған һәм улар топонимдарҙа ла сағылыш тапҡан. Мәҫәлән, [[Ҡытау-Ивановск]] ҡалаһының атамаһы ла "Ҡатай" тигәндән шулай үҙгәреп инеп киткән: ''Катав - здесь, что легко доказать по летописям, некогда обитало башкирское племя — род: Катай'', тигән Н.И. Шувалов <ref>Разгадавший язык земли - "Южноуральская панорама", 2009, 29 января</ref> == Географияһы == Ҡатай күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районында]], Мейәс ҡасабаһынан 9 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, [[Ҡурған өлкәһе]] сигендә урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығыштағы бәләкәй генә өлөшө Ҡурған өлкәһенә инеп ҡала. урынлашҡан. Ҡасандыр был урында Арал-Күлмәк тигән ҙур һыу ятҡылығы булған, шуның урынында Ҡатай күле барлыҡҡа килгән, тип һанала. Көньяҡ-көнбайышта һәм ауыл Сәләмәт күле һәм Әнфәл ауылы урынлашҡан <ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1721&idotr=70&rr=8 Озеро Катай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926061528/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1721&idotr=70&rr=8 |date=2022-09-26 }}</ref>. Географик координаттары- 55°15'00"N 62°02'33"E <ref name="Озеро Катай">[https://wikimapia.org/5278353/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 Озеро Катай]</ref> == Тасуирламаһы == * Һыу көҙгөһө майҙаны - 4,4 км² (БС буйынса абс. кимәле 176 м булғанда). Бындай күрһәткес һыу ятҡылығының Көнбайыш Себер уйһыулығына ҡарауын аңлата. * Һыуйыйғыс майҙаны - 13,5 км², * Максималь тәрәнлеге 2,3 м, уртаса — 1,7 м. * Һыу массаһы күләме 7,48 млн м³. * Күлдән аҡҡан һыу сығанаҡтары юҡ. * Һыу менән туйыныуы - яуым-төшөмдән. Шуға күрә һыу кимәле үҙгәреүсән. * Күлдең һыуы тоҙло, минераллылығы - 24 г/л-дан күберәк, ион нисбәте буйынса — хлоридлы-сульфатлы-натрийлы тип. Күл һыуында минераллашыу артыуы тупраҡтың тоҙлолоғо менән бәйле, бында өсөнсөл диңгеҙ ултырмалары бар. Ауыл хужалығы яландарынан төшкән биоген элементтар ҙа күп. Күл соҡоро ер ултырыуҙан килеп сыҡҡан, суффоз сығышлы, күл сите һыҙатланышы оҙонса түңәрәк, киҫелешенән ҡарағанда - туҫтаҡ рәүешле. Яр һыҙаты тигеҙ тиерлек, көнбайыш өлөшөндә генә 3 ҙур булмаған ҡултығы бар. Көньяҡ-көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы <ref name="chel-portal.ru">[http://chel-portal.ru/?id=7787&site=encyclopedia&t=katay Озеро Катай]</ref>. Төбөнән алынған батҡаҡ дауаланыу өсөн файҙаланыла <ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1721&idotr=70&rr=8 Озёра Челябинской области / Озеро Катай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926061528/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1721&idotr=70&rr=8 |date=2022-09-26 }}</ref> == Флораһы һәм фаунаһы == Яр буйҙарын ҡамыш һәм күрән баҫҡан. Урынлашҡан урыны тигеҙлек, урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Төньяҡ-көнбайыш яғынан ҡайын сауҡалыҡтары уратҡан.<ref name="chel-portal.ru"/>. Һыу ситтәрендә ҡыяҡлылар һәм тоҙло һыуҙа үрсей торған тарыһымаҡтар үҫә, юғары үҫемлектәр юҡ. Ҡыҙыл ылымыҡтар бик күп күләмдә баҫып алған<ref name="Озеро Катай"/> == Шулай уҡ ҡара == * [[Ҡатай ырыуы]] * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *[https://wikimapia.org/5278353/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 Озеро Катай] *[http://chel-portal.ru/?id=7787&site=encyclopedia&t=katay Озеро Катай] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] 7ditd1wb0vyofhy155wyn6mjicuo0ol Ҡатайкүл (Сыбаркүл районы) 0 152336 1296490 976435 2026-05-11T18:06:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296490 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡатайкүл''' - {{lang-ru|Катай-Куль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сыбаркүл районы |Сыбаркүл районындағы]] күл == Урынлашыуы == Ҡатайкүл боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сыбаркүл районы |Сыбаркүл районында]] урынлашҡан бәләкәй генә күл. Географик координаттары - 55°5'50"N 60°46'15"E Уның тирәһендә урынлашҡан объекттар: * Балыҡ үрсетеү быуаһы - 15 км * Сыбаркүл балыҡсылыҡ заводының №12 балыҡ үҫтереү быуаһы - 15 км * Быуа 16 км * Балыҡ үрсетеү быуаһы - 18 км * [[Миҙиәк (күл)| Миҙиәк күле]] - 20 км * Быуа - 23 км *[[Кесе Тирмәнкүл]] - 24 км * Барышево күл (Мүклекүл) 25 км * [[Оло Тирмәнкүл]] - 25 км * Миҙиәк быуаһы - 29 км <ref>[https://wikimapia.org/25271979/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Катайкуль]</ref> == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ырыу атамаһынан йәки ир-ат исеменән килеп сыҡҡан: Катай-Куль озеро, Чебаркульский район. От названия древнего племени Катай также башкирское мужское имя.<ref>Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Ырыу атамаһынан килеп сыҡҡанлығы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр, сөнки Сыбаркүл райны боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан ([[Ҡатай ырыуы]]) == Шулай уҡ ҡара == *[[Ҡатай ырыуы]] ** [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} * [https://wikimapia.org/25271979/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Катайкуль] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Сыбаркүл районы]] edue1nk11o9djgsk3hx0da9zakmppci Әбәткүл 0 152363 1296575 1189561 2026-05-12T04:50:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296575 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбәткүл''' - {{lang-ru|Абаткуль}} <ref name="карта" /><ref name="ГКГН" /> (Абатколь<ref name="ГВР" />, Абат-Куль<ref name="Шувалов" />) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. == Географияһы == Әбәткүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] Һыуығаяҡ ауыл биләмәһе һәм [[Ҡоншаҡ районы]] Хәлит ауыл биләмәһе сиктәрендә ята. Силәбенән 110 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="я" /><ref name="sugoyak74.ru" />. ''Әбәткүл'' башҡа бер ниндәй йылға менән дә, күл менән дә тоташмаған, оҙонлоғо 4 ½, киңлеге 2 саҡрым (верста)<ref name=":1">{{статья|автор = [[Чупин, Наркиз Константинович|Чупин Н. К.]]|ответственный= |заглавие = Абаткуль|издание=[[:s:Географический и статистический словарь Пермской губернии (Чупин)/Абаткуль|Географический и статистический словарь Пермской губернии]] |ссылка =|язык = |место =Пермь|издательство= |тип = |год =1873|число = |том =2|номер =|страниц =577|страницы=5|isbn =}}</ref>. Әбәткүлдән көнбайыштараҡ [[Ҡаҙаҡбай (күл)]], [[Бусар]], [[Ишембай (күл)|Ишембай]]<ref name="карта2" />, көньяҡ-көнбайыштараҡ [[Ҡырҙы (күл)|Ҡырҙы]] күлдәре, 6 километрҙа Ҡырҙы ауылы урынлашҡан <ref name="карта" />. Географик координаттары: киңлеге - 55°51′11″N (55.853178), оҙонлоғо - 62°0′34″E (62.009446) == Тасуирламаһы == Әбәткүл оҙонса түңәрәк, сығанаҡһыҙ, сөсө һыулы. *Максималь тәрәнлеге: 2м *Майҙаны: 1,84км2 *Төбө: ләмле, сапропеллле == Флораһы һәм фаунаһы == Яр ситтәрендә ҡамыш һәм ҡыяҡлылар осрай, улар араһында һыу ҡоштары оя ҡора. Башлыса бында [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]] үрсей һәм ҡаба. == Этимологияһы == Киң билдәле географ, топонимист, Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын төптән өйрәнгән [[Шувалов Николай Иванович]] гидроним тураһында былай тип яҙа: Абат-Куль, озеро, Красноармейский район. Название составлено распространенном в прошлом у башкир и казаков тюркским мужским именем Абат, Аббат, словом куль - «озеро» <ref name="Шувалов" /><ref name="Шувалов"/><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. "Башҡорт исемдәре" белешмәһендә '''''Абд - Әбд''''' (''абде, абду;әбде, әпте'') тигән исем бар. Ул мәңгелек; бәндә, ҡол,хеҙмәтсе, Аллаһ бәндәһе тигәнде аңлата (ир-ат исемдәре компоненты булып йөрөй) <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 18-се, 122-се биттәр</ref> == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Сығанаҡтар == * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит * Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Иҫкәрмәләр == {{примечания|refs= <ref name="карта">{{карта|N-41-III|ГГЦ}}</ref> <ref name="ГКГН" /> <ref name="ГКГН">{{РЗНГО|Челябинская|18.07.2018|0667146|Абаткуль}}</ref> <ref name="ГВР">{{ГВР|195869|Абатколь}}</ref><ref name="Шувалов">{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}</ref> <ref name="я">{{КарСер|я|https://yandex.ru/maps/-/CBu3yVgMGC}}</ref> <ref name="sugoyak74.ru">{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://sugoyak74.ru/gradostroitelstvo-i-zamlepolzovanie/pravila|title=Правила землепользования и застройки Сугоякского сельского поселения 2016 год|format=|publisher=|website=sugoyak74.ru|accessdate=2018-8-26|lang=|description=Официальный сайт Администрации Сугоякского сельского поселения Красноармейского района Челябинской области}}</ref> <ref name="карта2">{{карта|N-41-4|ГГЦ}}</ref> }} == Һылтанмалар == *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} *[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала (А_)] *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/otkuda_est_poshyol_hrebet_moskal Откуда есть пошли названия уральских гор и озер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531134741/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/otkuda_est_poshyol_hrebet_moskal |date=2019-05-31 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 14zddpg8w56fx6stxxwu0ghs4wiqdrx Һабанай (күл) 0 152364 1296536 1287966 2026-05-12T01:56:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296536 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һабанай''' ({{lang-ru|Сабанай}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл. == Географияһы == Һабанай [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы Уйылды ҡасабаһынан 2,5 км алыҫлыҡта, [[Ҡыштым]] ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан.Ошонда уҡ шул исемдәге шифахана һәм башҡа ял йорттары урынлашҡан. Был шифахана күлдән алынған шифалы батҡаҡты файҙалана һәм шуның менән дан тота. Һабанай тау алды һыҙатындағы үҙ-ара каналдар менән бәйле биш күлдең береһе, Уйылды тәбиғәт-территориаль комплексына инә. Ҡасандыр уларҙы ағас ағыҙыу өсөн файҙаланған булғандарҙыр, хәҙер унда һаҙланған ҡылымыҡтар ғына ҡалған. Шундай ҡылымыҡтарҙың береһе Һабанайҙы [[Задагүл]] ({{lang-ru|Зибикуль}}) менән тоташтыра. Координаттары: 55°33'15"N 60°36'9"E <ref>[https://wikimapia.org/15499526/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 Озеро Сабанай]</ref> == Этимологияһы == Гидронимдың килеп сығышына бәйле өс фараз йәшәп килә. Береһе буйынса атама [[май]] айының боронғо [[Һабанай]] тигән башҡортса аталышына бәйле. Икенсеһе буйынса атама пушту телендәге "сабанай" - "иртәнге" тигәндән алынған<ref>[https://www.cheltravel.ru/lakes/sabanuj-ozero/ Озеро Сабанай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609162313/https://www.cheltravel.ru/lakes/sabanuj-ozero/ |date=2019-06-09 }}</ref>. Өсөнсө вариант иһә киң билдәле географ, топонимист, Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын төптән өйрәнгән [[Шувалов Николай Иванович]] яҙмаларында бәйән ителә: ''Сабанай, озеро, территория города Кыштыма. От распространенного в прошлом у башкир древнего мужского имени Сабанай, с основой сабан — «плуг» и именным аффиксом -ай, придающим уменьшительно-ласкательный оттенок'' <ref>{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, Н. И. Шувалов гидронимдың килеп сығышын эш ҡоралы - һабан+һүҙ яһаусы -ай ялғауы ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип ир-ат исеменән ғибәрәт тип һанай.Башҡорт телендә "һабан" һүҙе менән яһалған йәнә бер нисә исем бар: ''Һабанаҡ, Һабанғол, Һабансы'' <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 115-116-сы биттәр</ref>, шуға күрә атаманың антропонимдан килеп сығыуы хәҡиҡәткә яҡыныраҡтыр. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] *[[Һабанай]] * [[Һабанай (Дүртөйлө районы)]] == Сығанаҡтар == * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит * Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} *[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала (С_)] *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/otkuda_est_poshyol_hrebet_moskal Откуда есть пошли названия уральских гор и озер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531134741/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/otkuda_est_poshyol_hrebet_moskal |date=2019-05-31 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] cy54vpe97kutz3p950a1i2t7vdaplcn Әнәш 0 152751 1296584 1295214 2026-05-12T06:31:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296584 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Әнәш - {{lang-ru|Анашка}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округындағы]] күл. == Географияһы == Әнәш күле -[[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округындағы]] күл 55.547397, 60.368368 <ref>[https://yandex.ru/maps/?l=map&ll=60.367928%2C55.547199&mode=search&sll=60.368368%2C55.547397&source=wizgeo&text=%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%2C%20%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2C%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%2C%20%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE%20%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=17 Озеро Анашка]</ref> Алыҫлығы - [[Ҡыштым]]дан 19,5 км, [[Мейәс]]тән - 38,5 км, [[Екатеринбург]]тан - 76,6 км == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә гидронимдың килеп сығыуын былай тип аңлата: ''В основе названия тюркское мужское имя Анаш, распространенное в прошлом у башкир.''<ref>Шувалов Н. И.Анашка // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Еловое[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Гидроним Әнәс тигән башҡорт ир-ат исеменән үҙгәреп ингән булыуы ихтимал <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 125-се бит</ref>. == Шулай уҡ ҡара == *[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И.Анашка // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref> == Һылтанмалар == * [http://ru.esosedi.org/RU/CHE/4330394/oz_anashka/h/ Озеро Анашка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://yandex.ru/images/search?text=%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE%20%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C&stype=image&lr=172&source=wiz/ Озеро Анашка (фото)] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡарабаш ҡала округы]] [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] 0j4yg3opjar8nsjwjn4orf4dj614ywx Һабын 0 154662 1296538 1189548 2026-05-12T02:00:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296538 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{значения}} [[Файл:FranzKernseife.jpg|thumb|228px|<center>Мыло</center>]] '''Һабын''' — өҫлөк тартылыш көсөн емергес матдәле (ПАВ) ҡаты йәки шыйыҡ әйбер. Һыуҙа иреткәндә тән тиреһен таҙартыу өсөн, йәки [[көнкүреш химия]]һы сараһы — әйберҙәрҙе йыуыу өсөн ҡулланылған сара (кер һабыны). Һабындың төп өлөшө - туйынған майлы кислоталарҙың (предельно насыщенные) иреүсе тоҙҙары, мәҫәлән, натрий стеараты. Ҡай саҡ һабынға сифатын яҡшыртыр өсөн (ҡуйылыҡ, тәмле еҫ, матур төҫ) төрлө хуш еҫле [[май]]ҙар һәми [[глицерин]] өҫтәйҙәр. Һабынды һабын продукттары һәм синтетик йыйыу саралары менән бутарға ярамай. Улар синтетик өҫлөк тартылыш көсөн емергес матдәләр ҡулланып эшләнә, ә улар (ПАВ) үҫемлек майҙары ( натрийҙың лаурилсульфаты), йәки нефтте химик эшкәртеп алынған продукттар (алкилбензосульфонат нигеҙендә) һәм башҡалар нигеҙендә эшләнә . == Тарихы== [[Файл:Frederick Morgan02.jpg|мини|Реклама мыла «''Он следующий»'' (до 1915) кисти [[Морган, Фредерик (художник)|Фредерика Моргана]].]] Һабынды бик боронғо [[Шумер]] һәм [[Вавилон]] (б.э.т.2800 йылдар тирәһе) кеүек цивилизацияларҙа эшләй башлағандар. Һабын эшләү технологияһы [[Месопотамия]]ла б.э.т 2200 йылдар тирәһендә яҙылған балсыҡ табличкаларҙа табылған. Боронғо Мысыр халҡы йыуыныр, кер йыуыу өсөн сода ҡулланған. Эберс папирусы ( б.э.т.1550 й.) мал (ҡаҙ) һәм үҫемлек майына ҡурғаш ҡушып эшләнгән һабынға оҡшаш иҙмәне (галенит экстракты), йәки натрий карбонатын (Нилда табылған) ҡулланған <ref>{{Книга|автор=Falbe, J.|заглавие=Surfactants in Consumer Products : Theory, Technology and Application|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/840294778|ответственный=|издание=|место=Berlin, Heidelberg|издательство=Springer|год=1987|страницы=|страниц=|isbn=9783642715457|isbn2=}}</ref>. Бындай йыуыу сараларын [[Боронғо Рим]] халҡы ла ҡулланған, улар һабынды ({{lang-lat|sapo}} тип йөрөтә. Был һүҙ башҡа [[роман телдәре]]нә лә күсә) (Өлкән Плиний, «Тәбиғәт тарихы». Рус әҙәбиәтендә һабын [[Домострой]]ҙа телгә алына ([[XVI быуат]]). Үҫемлек һәм йәнлек-хайуан майҙары тиреләге бысраҡты яҡшы таҙарта. Был асыҡ усаҡта ҡыҙҙырылған итте ашағанда күренә. Йылы яҡтарҙа ғәҙәттә үҫемлек майы ҡулланалар, ә һыуыҡ яҡтарҙа был ҡыйбатҡа төшә. Төнъяҡта иретелгән йәнлек- хайуан майын табыу ауыр түгел. Хайуандарҙың майы асыҡ утта иретелгән саҡта төшөп, көл, йәки ҡомға буталып киткеләгәндер. Кәрәкле ҡатышма килтереп сығарыр өсөн тик бер аҙ ваҡыт ҡына кәрәк була. 1808 йылда француз химигы Мишель Эжен Шеврёль(1786−1889) туҡыу фабрикаһы хужалары үтенесе буйынса һабын составын өйрәнә. Анализ шуны күрһәтә: һабын - юғары май (карбон) кислоталарының натрий тоҙҙары ҡатнашмаһы ул. [[Европа|Европа]] һәм [[АҠШ]]-та 1930 йылдар аҙағында һабын эшләү ҡоролмаларында (башня) һыу һәм юғары баҫымлы пар менән майҙы туҡтауһыҙ гидролизлау (тарҡатыу) процесы аша һабын эшләүҙе яйға һалалар. == Составы == Ҡаты һабындың химик яҡтан төп өлөшө- юғары май кислоталарының иреүсе тоҙҙары ҡатышмаһы. Ғәҙәттә стеарин, пальмитин, миристин, лаурин һәм олеин кислоталары кеүек кислоталарҙың [[натрий]], йәки һирәгерәк осраҡта [[калий]] һәм [[аммоний]] тоҙҙары ҡатышмаһы була <ref name="bse">{{Из БСЭ|title=Мыла (химич.)}}</ref>. Ҡаты һабындың химик составының бер варианты— C<sub>17</sub>H<sub>35</sub>COONa (шыйыҡ һабындыҡы — C<sub>17</sub>H<sub>35</sub>COOK). Бынан тыш һабын составына башҡа йыуыусы матдәләр , тағы ла [[ароматизатор]]ҙар, [[буяуҙар]] һәм онтаҡтар (порошок) өҫтәүҙәре мөмкин. == Ҡаты һабын төрҙәре== === Кер һабыны=== Натрийлы һабынды һыуытҡанда [[кер һабыны килеп сыға]]. Ҡаты һабын 40−72 % төп матдә, 0,1−0,2 % ирекле һелте, 1−2 % ирекле Na карбонаттары , К, 0,5−1,5 % һыуҙа иремәй торған ҡалдыҡтарҙан тора. === Ҡуйыртыусы матдәләр=== Техникала майҙарҙы ҡуйырып ебәреү өсөн кальцийлы һәм литийлы һабын ҡулланыла. Мәҫәлән, [[солидол]]- кальцийлы май менән ҡуйыртылған нефть майы , [[литол]] — литийлы май менән ҡуйыртылған май ( стеарин кислотаһының литий тоҙо). === Ҡулдан эшләнгән һабын=== [[Файл:Soap-Decorative.jpg|thumb|Мыло выпускается разных цветов]] Һабынды ҡулдан бер нисә ысул менән эшләп була. Уға эфир майҙары, ваҡланған сәтләүектәр, тарттырылған кофе, кокос май һәм башҡалар, үҙенсәлекле хуш еҫ биреүсе матдәләр ҡушырға була. Беренсе ысул— әҙер һабынды (мәҫәлән, балалар өсөн һабын) ваҡлап, иретеү. Һабын киҫәген ҡырғыс аша үткәреп, йә иһә бысаҡ менән ваҡларға, таҙа һыу, йәки үҫемлек ҡайнатып, һабын менән бутайҙар, шунан һуң һабын иҙмәһен һауыты менән ҡайнап торған һыулы һауытҡа ултыртырға (мунса кеүек була). Был иҙмә бер ишкә әйләнгәнсе иретергә, шунан уттан алып, эфир майҙары һәм башҡа төрлө теләгән матдәләр ҡушырға. Был ауыр ысул- әҙер һабын ауыр ирей һәм һабынды эшкәртеү процессы оҙаҡҡа һуҙыла. Был ысулды яңыраҡ ҡына һабын ҡайнатыуға тотонғондар һайлай, сөнки бының өсөн әллә ни күп сығымдар талап ителмәй. Ҡулдан һабынды махсус һабын әҙерләмәһенән эшләргә була. Был әҙерләмәне шулай уҡ һыулы һаутыҡа һабынлы һауытты ултыртып, йәки микротулҡынлы мейестә иретәргә кәрәк. Сәнәғәт ысулы менән эшләнгән һабынға ҡарағанда ҡулдан эшләнгән һабын насарыраҡ һабынлана, сөнки уның составындағы әйберҙәр йомшағыраҡ һәм тәнгә һағыраҡ тәьҫир итә. Һелте менән майҙарҙан ҡулдан һабын эшләгәндә һелте менән бик һаҡ эш итергә кәрәк. Икенсе яҡтан ҡарағанда, һабын эшләү процесын контролдә тотҡан һабын ҡайнатыусы үҙенә кәрәкле төр һабын эшләй ала. Ҡаты төр һабын эшләү өсөн NаOH ([[гидроксид натрия]]) һелтеһе, ҡуйы (жирные) майҙар һәм һыу кәрәк. Һабын ҡаты булһын , яҡшы күбекләнһен һәм тирене ҡоротмаһын өсөн, алған ингредиенттарҙы ентекләп иҫәпләргә кәрәк. Алған күләмдәге майҙар күбекләнһен (күперекләнһен) өсөн күпме һелте менән һыу кәрәк икәнен иҫәпләгәндә һабын калькуляторы ҡулланалар <ref>{{Cite news|title=Мыльный калькулятор для приготовления мыла с нуля|url=https://mylo-opt.ru/shkola-milovara-mylo-ruchnoy-raboty-svoimi-rukami/mylo-s-nulya-foto-master-klass/kalkulyator-schyolochi-dlya-prigotovleniya-myla-s-nulya-online/|work=МЫЛО-ОПТ|accessdate=2018-08-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827210053/https://mylo-opt.ru/shkola-milovara-mylo-ruchnoy-raboty-svoimi-rukami/mylo-s-nulya-foto-master-klass/kalkulyator-schyolochi-dlya-prigotovleniya-myla-s-nulya-online/ |date=2018-08-27 }}</ref>. Һабынды ошо матдәләр ҡушып эшләйҙәр: * һабынды ҡатыра торған майҙар (мәҫәлән, [[пальма майы]], какао, кокос, зәйтүн, ши, купуасу, мурумуру һәм башҡа) — 65 % тиклем; * күбекләндереүсе һәм күбекте тотороҡландырыусы майҙар (кокос, бабассу, пальма үҙәге, кастор (кастор майы бары тик күбекте тотороҡландырыу өсөн өҫтәлә) — 35 % тиклем , * тирене тәрбиәләп,йомшатыу, һабынды тейешле сифатҡа еткереү өсөн майҙар— 25 % тиклем (мәҫәлән, авокадо, миндальное, манго, макадамия, йөҙөм төштәре һәм башҡалар). * 90-100% кокос майынан эшләнгән һабын бик яҡшы йыуа, тоҙ һеңдермәй (не высаливается), тоҙло һыуҙа яҡшы күбекләнә (күпрекләнә). Боронғо ысул— һабынды ҡул аҫтындағы әйберҙәрҙән асыҡ утта ҡайнатыу (сайырһыҙ ағастарҙың көлө, хайуан майынан). === Һабын киҫәктәрен яңынан тотоноу=== [[Камбоджа|Камбоджа]] ла иҫке һабын киҫәктәренән һабын ҡайнатыу таралған. Америка студенты Самир Лакхани (Samir Lakhani) ҙур ҡунаҡханаларҙа тороп ҡалған һабын киҫәктәренән арзан һабын ҡайнатыуҙы ойошторған. Ул етәкләгән ''Eco-Soap Bank'' компанияһы 2016 йылда 170 ҡунаҡханала тороп ҡалған һабын киҫәктәрен йыйып, яңынан ҡайната, бығаса һабын һатып алырға хәленән килмәгән 600 мең ауыл кешеһен арзан һабын менән тәьмин итә. <ref>[http://www.bbc.com/news/magazine-37775173 «The American student who gave Cambodian children a chance to get clean»], BBC News, 2.10.2016</ref>. == Шыйыҡ һабын== Консистенцияһы буйынса был йәбешкәк [[шыйыҡса]]. Химик составы буйынса шыйыҡ һабындың күпселек сорттары ҡаты һабындан айырылып тора һәм шампундарға оҡшаш , мәҫәлән, улар сотавында синтетик ПАВ-дар (өҫлөк тартылыш көсөн емергес матдәләр), тирене йомшатҡыс һәм хуш еҫле матдәләр бар. Шыйыҡ һабын кер, ҡул , тәнде йыуыу өсөн һәм бактерияларға ҡаршы сара булараҡ ҡулланыла. Шыйыҡ һабынды эшләүе ауыр түгел <ref>{{cite web|url=https://gyba.ru/telo/sredstva-gigieny/gotovym-zhidkoe-i-tverdoe-mylo/|title=Как сделать мыло своими руками в домашних условиях: рецепты и видео|publisher=gyba.ru|lang=ru|accessdate=2018-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826005054/https://gyba.ru/telo/sredstva-gigieny/gotovym-zhidkoe-i-tverdoe-mylo/ |date=2018-08-26 }}</ref>. == Һабын ҡайнатыу == Һабын ҡайнатыуҙа башлыса хайуан һәм үҫемлек майы, майҙарҙы алыштырыусылар (синтетик май кислоталары, канифол, натен кислоталары,талл майҙары)ҡулланыла. Һабын эшләү һанбынланыу реакцияһына нигеҙләнгән. Һабынланыу- ҡатмарлы майҙарҙы һелте менән гидролизлау һөҙөмтәһендә һелте барлыҡҡа килтереүсе металдарҙың тоҙҙары һәм спирттар барлыҡҡа килеү. Махсус һабын ҡайнатыу ҡоролмаһында (ҡаҙанда) йылытылған майҙарҙы һелте менән (ғәҙәттә, натрий гидроксиды менән)һабынландыралар. Реакция һөҙөмтәһендә ҡаҙанда йәбешкәк, һыуынғанда нығыраҡ ҡуйыра барған шыйыҡса барлыҡҡа килә. Был ''һабынлы елем'' тип йөрөтөлгән масса һабын менән глицериндан тора. Һабынлы елемдән алынған һабында май кислоталары ғәҙәттә 40−60 % була<ref name="bse"/>. Елем һабынын алыу ысулын «тура ысул» тип йөрөтәләр. Һабын эшләүҙең «туранан-тура булмаған ысул»ы һабын елемен ары эшкәртеүҙән ғибәрәт. Тоҙ менән ҡайнатыу- глицерин менән артыҡ һыуҙан ҡотолоу ысулы. ''Тоҙ менән ҡайнатҡан ваҡытта'' - [[электролит]]тар ( зәһәр һелтеләр йәки [[хлористый натрий]] ) менән эшкәрткәндә шыйыҡса ике өлөшкә бүленә: өҫкө, йәки ''һабынлы ядро'' (60 % май кислоталарынан торған);түбәнге бүлкәт— ''һабынлы һелте''(бик күп [[глицерин]]ы булған электролит ҡатнашмаһы + баштағы сеймалда булған бысраҡ ). Өҫкө өлөшөн һаҡ ҡына һөҙып алалар. Был һабын «ядро һабыны» тип йөрөтөлә. Һабыныдың юғары сортлыһы— ''пилирланған һабын'', уны киптерелгән ядро һабынын ''пилирлау'' машинаһында валиктарҙа ышҡып, онтаҡлап алалар. Шулай иткәндән һуң, май кислоталары һабында 72−74 % етә, уның структураһы яҡшыра, тиҙ кибеп , боҙолоп бармай, һаҡлағанда юғары температураларға бирешмәй {{sfn|Молодчиков|1992}}. Һелте урынына каустик сода ҡулланып, ҡаты натрийлы һабын эшләйҙәр. Калий гидроскидын ҡулланғанда йомшаҡ йәки шыйыҡ һабын килеп сыға. Башҡорт халҡы күпләп мал аҫрағанлыҡтан, һабын ҡайнатҡанда хайуан майын ҡулланған. Ағас көлөнән һелте ҡайнатып, малдың туңмайын шул һелтегә һалып ҡайнатҡандар. Һабын өсөн ҡарағас йәки уҫаҡ көлөнән һелте яҡшыраҡ була тип иҫәпләнгән. Һабын ҡайнатыр өсөн ололар һөйәктәрҙе лә йыйып барған, шул һөйәктәрҙе ҙур ҡаҙанда ҡайнатып, майын алғандар (мәҫәлән, Ишембай районында). Майҙы һелтегә һалып ҡайнатҡас килеп сыҡҡан йәбешкәк массаға бер аҙ тоҙло һыу ҡушып, һабынды ҡайнатҡандар, өҫтөн һөҙөп алып, алдан әҙерләнгән һауыттарға (форма) һалып, ҡатырғандар. Был һабын бик матур төҫлө, хуш еҫле булмаһа ла, кер йыуырға, мунсала йыуынырға яраған. Үҙҙәренән артҡанын баҙарға алып барып һатыусылар ҙа булған. Һабын иретмәһе бер аҙ һабын онтағын күп күләмдәге һыуҙа иреткәндә барлыҡҡа килә, ул кер, иҙән, тәнде йыуғанда ҡулланыла. == Иҫкәрмә== {{Примечания}} == Әҙәбиәт== {{Внешние ссылки нежелательны}} {{Навигация |Тема = Мыло |Викисловарь = мыло }} * {{ХЭ|автор=Молодчиков С. И., Малина Е. В. | заглавие = Мыла | том =3 | с=155—156|ref = Молодчиков}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Мыло|[[Хлопин, Григорий Витальевич|Хлопин Г. В.]]}} {{Библиоинформация}} {{^v}} {{Косметика}} [[Категория:Көнкүреш кәрәк-яраҡтары]] [[Категория:Кер йыйыу]] [[Категория:Һабын|*]] [[Категория:Анионные ПАВ]] fjndyf41lzsdsvorq3iqxqlhpw4hqn0 Ҡаткүл 0 154993 1296491 1164064 2026-05-11T18:07:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296491 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаткүл''' {{lang-ru|Каткуль, Кадкуль, Садкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109401-kadkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Кадкуль]</ref>. == Географияһы == Ҡаткүл Урал регионының урманлы далаһы өсөн ғәҙәти һыу ятҡылығы, Силәбе ҡалаһынан 100 – 110 , Екатеринбургтан – 220 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ярҙарында – [[Ҡаткүл (ауыл)|Ҡаткүл]], [[Терекүл (ауыл)|Терекүл ауылдары]], [[Алабуға (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Алабуға]], [[Тәрәнкүл (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]] ҡасабалары. Географик координаты: оҙонлоғо - 62°17′20.45″E (62.289014), киңлеге - 55°34′6.89″N (55.56858). == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 2,5 м. * Максималь тәрәнлеге : 3,7 м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,6*2,3 км. *Төбө - ләмле, ҡомло, балсыҡлы Ҡоролоҡло йылдарҙа күл береһе ҙурыраҡ ике өлөшкә бүленә, ташҡынлы йылдарҙа яңынан ҡушыла ла ҡылымыҡтар аша [[Терекүл (Силәбе өлкәһе)|Терекүл]] менән дә тоташа.Тап шуның өсөн дә уларҙа бер үк төрлө балыҡтар үрсей. == Флораһы һәм фаунаһы == Үҫемлектәре урманлы далаға хас. Ярҙарын ҡамыш баҫҡан. Күлдә [[алабуға]], [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], ротан менән верховка үрсей.Күлгә карп, [[алабалыҡ]] һәм рипус ебәрелеп тора. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡортса "ҡат" һәм "күл" тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Кадкуль (Каткуль), озеро, деревня, Красноармейский район; Катбаш, озеро, территория города Миасса. От ... кад — «повторно», «вторично»'' <ref>Шувалов Сак-Елга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй. Был осраҡта ла ул Ҡатҡол тигән исем булыуы ихтимал тип фаразлай. Әммә башҡорт халҡы ғәҙәттә күлдәргә тәүге өлөшөнә ниндәйҙер сифат, хәл-ваҡиғаға бәйле һүҙгә "күл" һүҙен ҡушып атама биреүсән. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Ҡалып:Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] cd2mbdfu39n5ohu8lfewyquuomloeac Рәсәйҙең ете мөғжизәһе 0 156880 1296537 1064769 2026-05-12T01:59:12Z Вәхит 24644 /* Рәсәйҙең ете мөғжизәһе */ 1296537 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәйҙең ете мөғжизәһе''' — Рәсәйҙең ете мөғжизәһен эҙләү маҡсатындағы проекты. «Известия» гәзите, «[[«Россия-1»|Россия-1]]» телеканалы һәм «Маяк» радиостанцияһы тарафынан ойошторола. Ете «ил мөғжизәһен» һайлауҙар SMS-тар һәм [[интернет]] аша уҙғарыла. Конкурс өс этапта үтә. Беренсе этапта ([[2007 йыл]]дың 1 октябренән [[2008 йыл]]дың 1 февраленә тиклем) варианттарҙы ҡабул итеү һәм улар буйынса тауыш биреү үткәрелә. Һөҙөмтәлә Рәсәйҙең 7 федераль округынан 49 мөғжизә (һәр федераль округынан 7-шәр мөғжизә). 2008 йылдың 1 февраленән 1 майына тиклем икенсе этап үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә конкурс финалистары араһынан 14 финалист һайлап алына. Шул уҡ йылдың 1 майынан 10 июненә тиклем суперфинал үтә һәм Рәсәйҙең 7 мөғжизәһе һайлана. 2008 йылдың 12 июнендә, Рәсәй көнөндә, [[Ҡыҙыл майҙан]]да конкурс еңеүселәре иғлан ителә. 2007 йылдың 30 майында Рәсәй туриндустрия союзы «Всемирный следопыт» журналы (Петербург) менән берлектә ошондай уҡ акция иғлан итәләр — «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе». Тауыш биреү өсөн «Всемирный следопыт» журналы тарафынан 100 иҫтәлекле урын тәҡдим ителә (журнал үҙенең уҡыусыларынан тейешле тәҡдимдәр йыя, ә тулы исемлекте төҙөү эксперт советына йөкмәтелә). беренсе этар барышында 20 меңдән ашыу тауыш ҡарала. Һөҙәмтәлә 2007 йылдың 7 июлендә 21 лидер билдәләнә. Артабан икенсе этап башлана. Һәр айҙың 7-се көнөндә тауыш биреү һөҙөмтәләре иғлан ителә, «Рәсәйҙең ете мөғжизә» исемлеге 2008 йылдың 7 июлендә халыҡҡа еткерелә. == Рәсәйҙең ете мөғжизәһе == Рәсми церемонияла иғлан итеү тәртибе буйынса. {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''[[Гейзерҙар үҙәне]]''' |[[Камчатка крайы]] |[[Файл:Valley_of_the_Geysers.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Байкал]]''' |[[Иркутск өлкәһе]], [[Бүрәт Республикаһы]] |[[Файл:Шаманка.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Петергоф''' |[[Санкт-Петербург]] |[[Файл:Петергоф.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Маньпупунёр|Елләнеү бағаналары]]''' |[[Коми Республикаһы|Коми]] |[[Файл:Плато_Маньпупунёр.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Василий Блаженный Соборы''' |[[Мәскәү]] |[[Файл:Saint_Basil's_Cathedral_Moscow_at_winter_night_from_the_Red_Square.jpg|центр|150x150пкс]] |- |'''[[Мамай ҡурғаны]] һәм «[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә» монументы]]''' |[[Волгоград]] |[[Файл:Soldat_on_Mamayev_kurgan.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Эльбрус''' — 2-се этап<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=178368&tid=51573 Вести.Ru: Эльбрус лидирует среди «чудес России»]</ref> |[[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар]], [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкес]] |[[Файл:Эльбрус.jpg|центр|100x100пкс]] |} == Конкурс финалистары == {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Вовнушки''' |[[Ингушетия]] |[[Файл:Vovnushki_fon.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Кирилл-Белозерский монастыры''' |[[Вологда өлкәһе]] |[[Файл:KirilloBelozerskyMonastery-View.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Көңгөр мәмерйәһе]]''' |[[Пермь крайы]] |[[Файл:По_гротам_пещеры_1.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Новгород кремле''' |[[Түбәнге Новгород]] |[[Файл:Коромыслова_башня.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Новосибирск зоопаркы''' |[[Новосибирск]] |[[Файл:NSK-ZOO-liger.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''«Бағаналар» тәбиғәт ҡурсаулығы''' |[[Красноярск крайы]] |[[Файл:Красноярские_Столбы.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Тубыл кремле''' —1-се этап еңеүсеһе<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=160135&tid=51573 Вести.Ru: Завершился первый этап конкурса «Семь чудес России»]</ref> |[[Төмән өлкәһе]] |[[Файл:Тобольский_кремль_(1990-е_годы).jpg|центр|100x100пкс]] |} == Конкурс полуфиналистары == === [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы]] === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Авачин бухта8ы''' |[[Камчатка крайы]] |[[Файл:Kamchatka_three_brothers_rdfr.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Мирныйҙағы алмаз карьеарһы''' |[[Саха Республикаһы|Яҡутстан]] |[[Файл:The_Mir_mine_in_Yakutia.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Владивосток ҡәлғәһе''' |[[Приморье крайы]] |[[Файл:B21_XXXVI.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Кит аллеяһы''' |[[Чукот автономиялы округы|Чукот автоном округы]] |[[Файл:Whale_Ribs,_Yttygran_Island.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Ключевск түбәһе''' |[[Камчатка крайы]] |[[Файл:Klyuchevskoi.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Һыуыҡ полюсы''' |[[Саха Республикаһы|Яҡутстан]] |[[Файл:Oymyakon_forests.jpg|центр|100x100пкс]] |- |} Шулай уҡ [[Гейзерҙар үҙәне]] (конкурс еңеүселәренең береһе). === [[Волга буйы федераль округы]] === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Калашников автоматы''' һәм '''М. Калашников исемендәге Уҡсы ҡорал музейы''' |[[Ижевск]] |[[Файл:AK47.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Сөйөмбикә манараһы]]''' |[[Ҡазан]] |[[Файл:Kazan_Kremlin_Soyembika_Tower_08-2016_img2.jpg|центр|133x133пкс]] |- |'''[[Ҡол Шәриф|Ҡол Шәриф мәсете]]''' |[[Ҡазан]] |[[Файл:Kazan_Kremlin_Qolsharif_Mosque_08-2016_img2.jpg|центр|133x133пкс]] |- |'''Раиф Богородица монастыры''' |[[Ҡазан]] |[[Файл:Raifsky_Monastery_08-2016_photo6.jpg|центр|100x100пкс]] |- | '''[[Шихандар]]''' |[[Башҡортостан]] |[[Файл:Shihan_Toratau.jpg|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ [[Көңгөр мәмерйәһе]] һәм Новгород кремле (конкурс финалистары) === [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ]]ы === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''«Алёша»''' |[[Мурманск]] |[[Файл:Монумент_Алёша33.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Дәүләт Эрмитажы''' |[[Санкт-Петербург]] |[[Файл:PalaceSqNight.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Исаакиевск соборы''' |[[Санкт-Петербург]] |[[Файл:Cathédrale_Saint-Isaac.png|центр|100x100пкс]] |- |'''Кижиҙар''' |[[Карелия]] |[[Файл:Kiji_Enclos_paroissial.JPG|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ Петергоф һәм [[Маньпупунёр|Елгә ашалыу бағаналары]] (еңеүселәр), шулай уҡ Кирилл-Белозерск монастыры (финалист). === [[Себер федераль округы]] === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Белуха''' |[[Алтай Республикаһы|Алтай]] |[[Файл:GoraBeluha.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Васюган һаҙлыҡтары''' |[[Томск өлкәһе]] |'''Һүрәттәре юҡ''' |- |'''Бөйөк инеш''' |[[Байкал аръяғы крайы]] |[[Файл:Гора_Палласа,_23_марта_2018_г..jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Иволгин дацаны''' |[[Бүрәт Республикаһы|Бүрәт]] |[[Файл:Ivolga.jpg|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ [[Байкал]] (еңеүсе), Новосибирск зоопаркы һәм «Бағаналар» тәбиғәт ҡурсаулығы (финалистар). === [[Урал федераль округы]] === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''[[Арҡайым]]''' |[[Силәбе өлкәһе]] |[[Файл:Панорама_окрестностей_Укрепленного_поселения_Аркаим.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Ялуторовск ҡалаһындағы Декабристар музейы''' |[[Төмән өлкәһе]] |[[Файл:Ялуторовск_музей.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Йөрәккүл]]''' |[[Силәбе өлкәһе]] |[[Файл:Zyuratkul_range_and_Zyuratkul_lake.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Невьян манараһы''' |[[Свердловск өлкәһе]] |[[Файл:Tower_Nevyansk_overview.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Клавиатура һәйкәле]]''' |[[Свердловск өлкәһе]] |[[Файл:Keyboard_monument.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Юрибей йылғаһы''' |[[Ямал-Ненец автономиялы округы]] |'''Һүрәттәре юҡ''' |} Шулай уҡ Тубыл кремле (финалист). === [[Үҙәк федераль округ]]ы === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Богородицк һарайы''' |[[Тула өлкәһе]] |[[Файл:Palace_of_the_Bobrinsky_family.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Мәскәү дәүләт университеты]]''' |[[Мәскәү]] |[[Файл:Moskau_Uni.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Переславль-Залесский''' |[[Ярославль өлкәһе]] |[[Файл:Goritsky_Monastery_yard.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Троица-Сергиев лавраһы''' |[[Мәскәү өлкәһе]] |[[Файл:Trinity_view.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Селигер''' |[[Новгород өлкәһе]] <br><br><br><br>[[Тверь өлкәһе]] |[[Файл:Seliger_lake.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Смоленск кремле''' |[[Смоленск өлкәһе|Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе]] |[[Файл:Крепостная_стена_1596-1602г.г._смоленского_кремля.jpg|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ Василий Блаженный Соборы (еңеүсе). === Көньяҡ федераль округы === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''[[Баскунчак]]''' |[[Әстерхан өлкәһе]] |[[Файл:Baskunchak.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Домбай-Үлгән''' |[[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] |[[Файл:Dombai.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Кавказ дольмендары''' |Көньяҡ федераль округы |[[Файл:Dolmen_Russia_Kavkaz_Doguab_1.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Цейск тарлауығы''' |[[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия]] |[[Файл:Гора_Монах.JPG|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ Мамай ҡурғаны «[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]]» менән бергә һәм Эльбрус (еңеүсе), шулай уҡ Вовнушки һарай-ҡәлғәһе (финалист). == «Всемирный следопыт» журналы версияһы буйынса Рәсәйҙең ете мөғжизәһе == === Еңеүселәр (ТОП-7) === {| class="wikitable" width=750px !width=350px| Исеме !width=200px| Ҡайҙа урынлашҡан !width=100px| Тауыштар һаны !width=100px| Һүрәте |- |'''Каҙан кремле Благовещен соборы һәм [[Ҡол Шәриф|Ҡол Шәриф мәсете]] менән''' || [[Ҡаҙан]] || 46 483 || [[Файл:Kazan Kremlin exterior view 08-2016 img1.jpg|100px|center]] |- |'''Псков-Печера монастыры, [[Печора]] ҡалаһы''' || [[Псков өлкәһе]] || 17 183 || [[Файл:Pskovo-Pechersky Monastery.jpg|100px|center]] |- |'''Һарай майҙаны һәм Ҡышҡы һарай''' || [[Санкт-Петербург]] || 17 106 || [[Файл:Winter Palace Panorama 3.jpg|100px|center]] |- |'''Кижиҙар''' || [[Карелия]] || 13 723 || [[Файл:Kiji Enclos paroissial.JPG|100px|center]] |- |'''Тубыл кремле''' || [[Тубыл]] || 13 236 || [[Файл:Тобольский кремль (1990-е годы).jpg|100px|center]] |- |'''Выборг замогы''' || [[Выборг]] || 13 102 || [[Файл:Vyborg 06-2012 Castle 01.jpg|100px|center]] |- |'''Новгород кремле һәм София соборы''' || [[Бөйөк Новгород]] || 12 944 || [[Файл:VNovogorod Detinets VN13.jpg|100px|center]] |} === Финалистар (ТОП-21) === 7 еңеүсенән тыш, тағы ла 14 финалист билдәләнә: {| class="wikitable" width="750px" ! width="350px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Кол-во голос<ref>https://web.archive.org/web/20080702112111/http://www.vsled.ru/projects.asp Представлены последние промежуточные итоги голосования, поскольку итоговое количество голосов за объекты с 8 по 21 место не публиковалось.</ref> ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''[[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Василий Блаженный ҡорамы (Покровка соборы) һәм Мәскәү Кремле''' |[[Мәскәү]] |519 12 |[[Файл:Московский Кремль №5.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Кёнигсберг соборы''' |[[Калининград]] |335 12 |[[Файл:Kaliningrad_cathedral.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Кирилл-Белозерск монастыры, Кирилл ҡаласығы''' |[[Вологда өлкәһе]] |267 12 |[[Файл:KirilloBelozerskyMonastery-View.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Троица-Сергиев лавраһы, [[Сергиев Посад]] ҡалаһы''' |[[Мәскәү өлкәһе]] |9 073 |[[Файл:Trinity_view.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Нерлдәге Покров сиркәүе''' |[[Владимир өлкәһе]] |774 8 |[[Файл:Church_of_the_Protection_of_the_Theotokos_on_the_Nerl_10.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Дербент ҡалаһындағы Нарын-ҡала''' |[[Дағстан]] |923 7 |[[Файл:Derbent_summer.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Мамай ҡурғанындағы комплекс''' |[[Волгоград]] |388 7 |[[Файл:Soldat_on_Mamayev_kurgan.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Соловцы кремле''' |Архангельск өлкәһе |079 7 |[[Файл:Solovetsky_Monastery_2001.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Ахун тауындағы манара''' |[[Сочи]] |7 039 |[[Файл:Tower_on_the_Akhun_mountain.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Суздаль кремле]] һәм Богородица Раштыуаһы соборы''' |[[Суздаль]] |955 6 |[[Файл:SuzdalKremlin.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Енисей аша күпер''' |[[Красноярск]] |832 6 |[[Файл:Zheleznodorozhnyjj_most,_the_railway_bridge_over_the_Yenisei_in_Krasnoyarsk,_Russia,_view_from_the_left_bank.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Арҡайым]]''' |[[Силәбе өлкәһе]] |121 6 |[[Файл:Укрепленное_поселение_Аркаим._Аэрофотоснимок..jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Әстерхан кремле''' |[[Әстерхан]] |995 5 |[[Файл:Астраханский_кремль.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Иволгин Будда дацаны''' |[[Бүрәт Республикаһы]] |5 063 |[[Файл:Ivolga.jpg|центр|100x100пкс]] |} === Полуфиналистар (ТОП-100) === # Александр Невский лавраһы [[Санкт-Петербург]] # Собор майҙаны ансамбле, Каргополь. [[Архангельск өлкәһе]]. # Тмутаракань археологик комплексы, Тамань # [[Ҙур театр]]. [[Мәскәү]] # Вознесенск кафедраль собор һәм Дон казаклығы һәйкәлдәре. [[Новочеркасск]], [[Ростов өлкәһе]]. # [[В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы]]. [[Волгоград|Волга-Дон]] # Волхов ГЭС-ы һәм плотина. [[Ленинград өлкәһе]] # Сталин осорондағы бейек йорттар [[Мәскәү]] # Гатчин баҡса-парк ансамбле [[Ленинград өлкәһе]] # Шлюздар һәм каналдар ҡала комплексы. Вышний Волочёк, [[Тверь өлкәһе]]. # Һарай күпере [[Санкт-Петербург]] # Екатерина һарайы һәм Янтарь бүлмәһе, Пушкин [[Санкт-Петербург]] # Ивангород ҡәлғәһе [[Ленинград өлкәһе]] # Избор ҡәлғәһе [[Псков өлкәһе]] # Михайлов замогы [[Санкт-Петербург]] # Ипатьев монастыры [[Кострома]] # Исаакиев соборы [[Санкт-Петербург]] # Ҡазан соборы [[Санкт-Петербург]] # Заячий утрауындағы таш лабиринттар, Соловцы утрауҙары [[Архангельск өлкәһе]] # [[Ҡытай-ҡала]] [[Мәскәү|Москва]] # Коневец монастыры [[Ленинград өлкәһе]] # [[Константин һарайы]] в Стрельне. [[Санкт-Петербург]] # Копор ҡәлғәһе [[Ленинград өлкәһе]] # Вологда кремле. [[Вологда]] # Кремль. [[Түбәнге Новгород]] # [[Ростов кремле]] Ростов Великий # Иҫке Ладогала Изге Георгий ҡәлғәһе һәм соборы [[Ленинград өлкәһе]] # Орешек ҡәлғәһе, Шлиссельбург [[Ленинград өлкәһе]] # Кронштадт форттары. [[Санкт-Петербург]] # Ҡала үҙәгендәге Сауҙәғәр кварталдары һәм Ангара аша күпер [[Иркутск]] # Минеральные Воды — [[Кисловодск]] — Ессентуки курорт комплексы [[Ставрополь крайы]] # Йәйге баҡса [[Санкт-Петербург]] # [[Еңеү паркы (Һарытау)]] [[Һарытау]] # Мәсеттәр һәм хан мавзолейҙары, Касимов, [[Рязань өлкәһе]] # Валаам утрауындағы Монастырь комплексы [[Карелия]] # «Малые Корелы» ағас биҙәү музейы. [[Архангельск]] # Никола Диңгеҙ соборы, [[Кронштадт]]. [[Санкт-Петербург]] # [[Новодевичий монастыры|Новодевичий монастырь]] [[Мәскәү]] # Новоиерусалим монастыры, Истра [[Мәскәү өлкәһе]] # Академгородок. [[Новосибирск]] # «Азия үҙәге» обелискы, [[Ҡыҙыл (ҡала)|Кызыл]]. [[Тыва Республикаһы]] # Оптина пустынь монастыры [[Калуга өлкәһе]] # Останкин телебашняһы. [[Мәскәү]] # Павлов баҡса-парк ансамбле [[Санкт-Петербург]] # Ленин башы [[Улан-Удэ]] # [[Клавиатура һәйкәле]]. [[Екатеринбург]] # [[Пётр I]] һәйкәле («Медный всадник») [[Санкт-Петербург]] # Пермь ағас аллалары, Пермь галереяһы [[Пермь]] # Петроглифтар [[Карелия]] # Петропавловск ҡәлғәһе [[Санкт-Петербург]] # Никола соборының "йөҙөп йөрөүсе колокольняһы, Калязин [[Тверь өлкәһе]] # Братск ГЭС-ының плотинаһы [[Иркутск өлкәһе]] # Приоратск һарайы, [[Гатчина]] [[Ленинград өлкәһе]] # «Царицын» тәбиғәт-тарихи парк [[Мәскәү]] # [[Псков Кромы|Псковский кремль]]. [[Псков]] # Вотоварҙағы Сейды тауҙары [[Карелия]] # «Горгиппия» архиелогик ҡурсаулыҡта «Геракл склепы», Анапа, [[Краснодар крайы]] # Смоленск кремле [[Смоленск]] # Смольный соборы. [[Санкт-Петербург]] # Спас-Преображенск һәм Никола соборы, Переяславль-Залесский [[Ярославль өлкәһе]] # Спас монастырының Спас-Преображенск соборы, Илья Пәйғәмбәр сиркәүе һәм Иоанн Предтеча сиркәүе [[Ярославль]] # Васильевск утрауының стрелкаһы [[Санкт-Петербург]] # Тихвин монастыры [[Ленинград өлкәһе]] # Троицк соборы, [[Муром]] [[Владимир өлкәһе]] # Университет комплексы [[Томск]] # «Архангельское» усадьба ансамбле [[Мәскәү өлкәһе]] # «Кусково» усадьба ансамбле [[Мәскәү]] # «Абрамцево» усадьба ансамбле [[Мәскәү өлкәһе]] # «Останкино» музей-усадьбаһы[[Мәскәү]] # Успенский һәм Вознесенский соборы Звенигород, [[Мәскәү өлкәһе]] # Успенский һәм Дмитриевский соборы [[Владимир (ҡала)|Владимир]] # Ферапонтов монастыры, Кириллов. [[Вологда өлкәһе]] # Петродворец фонтандары [[Санкт-Петербург]] # Ҡанда ҡорам [[Екатеринбург]] # Христос Ҡотҡарыусы ҡорамы [[Мәскәү]] # «Спас на Крови» [[Санкт-Петербург]] # Борис һәм Глеб сиркәүе, Кидекша ауылы [[Владимир өлкәһе]] # Коломенскийҙағы Вознесение сиркәүе [[Мәскәү]] # Ильин урамындағы Спас Преображения сиркәүе [[Бөйөк Новгород]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080410152107/http://www.ruschudo.ru/ 7 чудес России]{{ref-ru}} * [http://100чудес.рф 100 чудес России]{{ref-ru}}{{не АИ|11|12|2015}} * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=187887 Победители конкурса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219120137/https://www.vesti.ru/doc.html?id=187887 |date=2019-12-19 }} * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=178596&tid=51573 Финалисты конкурса] * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=160670&cid=7 Список полуфиналистов] * [http://regnum.ru/news/1024824.html Победители конкурса 7 чудес России по версии журнала «Всемирный следопыт»] * [http://www.travel.ru/news/2007/07/10/111651.html Финалисты конкурса 7 чудес России по версии журнала «Всемирный следопыт»] * [https://web.archive.org/web/20080617204920/http://www.vsled.ru/top100golosov.asp?re1=top100gol TOP-100 конкурса 7 чудес России по версии журнала «Всемирный следопыт»] * [http://nat-ka.livejournal.com/115848.html Tоп-100 7 чудес России по версии журнала «Всемирный следопыт»] {{Семь чудес России}} [[Категория:Рәсәй мәҙәниәте]] [[Категория:Рәсәйҙә конкурстар]] [[Категория:Рәсәйҙә 2008 йыл]] [[Категория:Рәсәйҙең иҫтәлекле урындары]] gc5uyp5qvi90as33im97a6o817jbqr2 Ҡалып:Семь чудес России 10 156906 1296539 925530 2026-05-12T02:01:41Z Вәхит 24644 1296539 wikitext text/x-wiki {{навигационная полоса |имя = Рәсәйҙең ете мөғжизәһе |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |заглавие = [[Рәсәйҙең ете мөғжизәһе]] |изображение = [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|50px]] |содержание = * [[Байкал]] * [[Гейзерҙар үҙәне]] * [[Мамай курғаны]] һәм [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] * [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)|Петергоф]] * [[Василий Блаженный соборы]] * [[Маньпупунёр|Елләнеү бағаналары]] * [[Эльбрус]] }}<noinclude> [[Категория:Навигация ҡалыптары:Рәсәй]]</noinclude> o4guevqsny1zqbhkdznmv0rfq5tzpk8 Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе) 0 166092 1296456 1284455 2026-05-11T16:43:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296456 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ҡара Уба'''— ({{lang-ru|Караоба}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Варна районы]] ҡасабаһы. ''Катенино ауыл биләмәһе'' составына инә. == Географияһы == Райондың үҙәк өлөшөндә, [[Ҡараталаят]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Катенино ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Катенино а.) — 12 км, район үҙәге Варна ауылына тиклем аралыҡ — 33 км. Күрше тораҡ пункттар араһында грунтлы йәки шоссе юлдары һалынған<ref name="xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai">[http://xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai/kateninskoe Караоба//Официальный сайт администрации Варненского муниципального района Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тарихы == Ҡара Уба ауылы Варна районына инә. Билдәле булыуынса, был төбәк Силәбе өлкәһенең көньяғындағы башҡа биләмәләр кеүек үк, казактар килеп урынлашҡан нығытмалар төбәге булараҡ билдәле. XIX быуат уртаһында бында ғәскәри казак постары урынлашҡан булған. Тәүҙә уларҙың исемдәре булмай, номерҙар менән генә аталалар, 1843 йылда улар Ырымбур казак ғәскәре еңеүҙәре хөрмәтенә яңы исемдәр бирелә. Варна үҙе Болгар крепосын яулап алыу айҡанлы исем алған. Катенино Ҡараталаят йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ауылға XIX быуаттың икенсе яртыһында Ырымбур өлкәһе, Николаевка ауылынан казактар нигеҙ һалған булған.1857 йылда был казак ауылы исеме Ырымбур генерал-губернаторы ''Александр Андреевич Катенин'' хөрмәтенә Катенино тип үҙгәртелгән <ref>[https://pravmin74.ru/administrativnoe-delenie/varnenskiy_rayon Варненский муниципальный район//Офиц. сайт Правительства Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926091148/https://pravmin74.ru/administrativnoe-delenie/varnenskiy_rayon |date=2020-09-26 }}</ref>. Ҡара Убаға 1910 йылда Катенино ауылынан күсенгән халыҡ нигеҙ һалған. Был ауылға өҫтәмә ер киҫеме биргән булғандар (1202 дис. 960 саж2). Йәғни, Ҡара Уба ошо ауылдың ҡушығы булып сыға. 1930-сы йылдарҙа Ҡара Убала малсылыҡ фермаһы ойошторола, ул 1945 йылда «Покровский» совхозына бирелә. 1970 йылда «Кулевчинский» совхозы ойошторола, хәҙер ул «Заречье» ЯСЙ-ы бүлексәһе<ref name="xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai"/>. == Тәбиғәте == Рельефы — Урал аръяғы пенепленына ингән ярымтигеҙлек; иң яҡын ҡалҡыулыҡтар — 258 һәм 261 м бейеклектә. Ландшафы — ҡылғанлы һәм төрлө үләнле дала, яр буйҙарында ҡайын, уҫаҡ үҫә <ref name="xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai"/>. Урал аръяғы пенепленының көнсығыш сиге ошо төбәк аша Ҡаҙағстан яғына китә <ref>[http://chel-portal.ru/enc/zauralskiy_peneplen Зауральский пенеплен //Энциклопедия Челябинской области.]</ref> == Халҡы == {{Население|Караоба (Челябинская область)}}(1970—360, 1983—248,1995 −251) == Урамдары == * Яр буйы урамы * Яңы урам * Эшсе тыҡрығы * Мәктәп урамы == Этимологияһы == Топоним урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара" <ref>Ҡара//Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 635-се бит</ref> - һәм "уба" <ref>Уба//Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 456-сы бит</ref> һүҙҙәренән яһалған топонимдан күскән. Был төбәктә ҡара талдар үҫкән һәм ошо яҡта аҡҡан йылғаға ла ''ҡара таллы аят'' - [[Ҡараталаят]] исеме бирелгән. Был төбәккә күсенгән ҡаҙаҡтар иһә этимологияны "яңғыҙ" тигән мәғәнә менән бәйләй, сөнки улар шундай яңғыҙ торған ҡалҡыулыҡтарҙы "ҡара уба" тип атай. Был хаҡта Силәбе топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә яҙа <ref>Караоба// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Инфраструктураһы == * ООО «Заречье» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. -1-се, 2-се томдар *Н.И. Шувалов. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 0f6kq9fnfb12iezxmblahojqu2a5hf4 Ҡыҙыл Селек (ауыл) 0 166311 1296520 1100252 2026-05-11T23:42:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296520 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Ҡыҙыл Селек}} '''Ҡыҙыл Селек''' ({{lang-ru|Кизилчилик}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Кәртәле районы]] ауылы. Еленино ауыл биләмәһенә инә. == Географияһы == Ауыл аша Ҡоройылға (Сухая) аға. Район үҙәге [[Кәртәле (ҡала)|Кәртәлегә]]тиклем ара — 52 км. == Тарихы == Коллективлаштырыу осоронда, 1929 йылда, элекке 3 утар (Григорьев, Слинкин, Ткаченко) урынына Неплюевка ауылынан күсеп килеүселәр һайлаған урында нигеҙләнгән Ошо уҡ йылда улар «1 Май» колхозын ойошторалар == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] Ҡыҙыл Селек топонимын былай аңлата: <blockquote> Кизил-Чилик, река, левый приток Гумбейки, бассейн Урала, поселок, гора, Нагайбакский район. село, Карталинский район. Кизил-Чилик — «река, где растет красная ива» (кызыл — «красный», чилик — «мелкий кустарник из рода ивы, мелкая ива»). Речка Сухая, левый приток Зингейки, прежде именовалась тоже Кизил-Чилик, ее название перешло на село Кизилчилик Карталинского района. <ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Тарихи Башҡортостан ерҙәрендәге был атама, әлбиттә, башҡортсанан, «Ҡыҙыл» һәм «[[Селек]]» һүҙҙәренән сыҡҡан. Тик селек тал төрө түгел, ә ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған ҡыуаҡлыҡ ({{lang-la|Caragána}}). Ҡаҙаҡтарҙың ул төбәккә күпләп күсеп ултырыуы атамаларҙы шул телдән эҙләүгә килтерә һәм ярайһы йыш хатала аңлатмалар осрай. Был топонимды ла ҡаҙаҡ теленән ингән тиеүселәр бар. == Халҡы == {{Население|Кизилчилик}} == Урамдары == * Октябрь урамы * 1 Май урамы == Инфраструктураһы == * Клуб * ФАП * Китапхана == Әҙәбиәт == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 187-се бит == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] tt6botu5rufpsv6sdnpr16zxxem57uk Әйбәт (күл) 0 166853 1296576 1068224 2026-05-12T05:16:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296576 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} '''Әйбәт''' - {{lang-ru|Айбат}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы күл. == Географияһы == Әйбәт күле Силәбе өлкәһе Эткүл районының Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Лебедевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 1,5 километрҙа урынлашҡан. Силәбенән М-5 трассаһы буйлап килеп, Троицк трактына боролорға, 10 км үткәс, Калачево аша Эткүлгә, артабан һулға боролоп, Печенкино, Журавлево, Селезян, Устьянцево һәм Копытово эргәһенән Ҡурған өлкәһе һәм Оло Солтан ауылы йүнәлешендә барырға. Камышиноға боролған ерҙә ҡапма-ҡаршы яҡҡа боролоп, һыуһаҡлағыстан көнсығышта 5 километрҙа урынлашҡан Покровка ауылына юл тоторға. Артабан йәйәү барырға була. Һауа торошо яҡшы булғанда, Устьянцево ауылынан күлдең көнбайыш ярына сығып була. Өлкә үҙәге Силәбе ҡалаһынан – 100 км тирәһе. Екатеринбургҡа тиклем 320 км. Күл буйында тораҡ пункттар юҡ. Килгән халыҡ, палаткалар ҡороп, ҡырағай ял ойошторалар, ял итеү базалары юҡ <ref name="reki-ozera.ru">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Айбат]</ref>. Кәмәлә йәки ярҙан балыҡ тотоп ял итергә мөмкин. == Тасуирламаһы == Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло. * Күлдең өҫкө йөҙө майҙаны 0,32км (га) * Максималь тәрәнлеге: 2,5м * Уртаса тәрәнлеге: 3 метр * Географик координаталары: Киңлеге: 54°53′13″N (54.886891) Оҙонлоғо: 62°2′48″E (62.046718) * Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары һаҙлыҡлы. * Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана <ref name="reki-ozera.ru"/> Әйбәт күле оҙонса түңәрәк, һыуы сөсө, үтә күренмәле, ағымһыҙ йәки тымыҡ күл. Күл тектоник сығышлы. Төбө ҡомло, мәте ҡатламдары осрай. Кәмә менән төшөр урындары бар.<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=ozero_agashkul&id=159 Озеро Айбат]</ref>. Әйбәт күлендә карась, сазан балыҡ йәки карп, алабуға, суртан, сабаҡ, чебек балыҡтарын ҡармаҡларға була. Күлдең яры ҡамыш ҡулсаһына алынған, көньяғы һаҙлыҡлы. Ҡатнаш урман һыуға терәлеп тора. Көнбайыш ярында «Балыҡсы йорто» бар. Йылы миҙгелдә күлдең өҫкө йөҙө {{comment|тәлмәрйен тәңкәһе|ряска}} менән ҡаплана. == Флораһы һәм фаунаһы == Күл ҡыуаҡлыҡтар, ҡамыш менән уратып алынған. Күлдең көньяҡ ярҙары һаҙлыҡлы, ылымыҡтар, һаҙ үләндәре үрсегән. Күл буйҙар урман-дала үҫемлектәренә бай. Күл ярының ҡайһы бер урындарында урман да бар. Яҡындағы ауылдарҙа йәшәгән халыҡтың яратҡан шөғөлө — балыҡ ҡармаҡлау. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡорт телендәге ир-ат исеменән йәғни «Һәйбәт» һүҙен урындағы халыҡ әйтеүенән килеп сыҡҡандыр. '''Һәйбәт, әйбәт''' — ''яҡшы'' тигәнде аңлата. Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: {{Начало цитаты}}Айбат, озеро, Еткульский район; Айбатова, деревня, Аргаяшский район. В основе названий распространенное у башкир и татар тюркское мужское имя Айбат, из группы имен-посвящений, связанных с культом неба, где ай — «луна», со значением «счастье», бат — имяобразующая частица<ref>Шувалов Н. И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.{{конец цитаты}} Урыҫ телендә Әйбәтте Айбат тип яҙып йөрөтәләр. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://ozera.info/russia/uo/chelyabinsk/ajbat-2 Әйбәт күле Силәбе өлкәһе Эткүл районы] * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} * [https://velesovik.ru/ozera-reki-lesa/506/aybat Әйбәт күле] * [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110114-aybat.html Әйбәт күле] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * [ ] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Этҡол районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 8qyueadyay5734pmjigtpk7drzal2bh ӨДАТУ-ның Күмертау филиалы 0 168297 1296600 1187613 2026-05-12T08:32:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296600 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Өфө дәүләт авиация техник университетының Күмертау ҡалаһындағы филиалы''' — [[Күмертау]] ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто<ref>[https://ugatu.su/filial_kumertau/ Филиал УГАТУ г. Кумертау ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201015113332/https://www.ugatu.su/filial_kumertau/ |date=2020-10-15 }}</ref> Тулы рәсми исеме — Күмертау ҡалаһы «Өфө дәүләт авиация техник университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы филиалы; ҡыҫҡартып — Күмертау ҡалаһы ФДБЮББУФ «ӨДАТУ» филиалы<ref>[https://www.kumertau.ugatu.su/ Филиал Уфимского государственного авиационного технического университета в г. Кумертау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128055453/https://kumertau.ugatu.su/ |date=2020-11-28 }}</ref> == Һөнәр төрҙәре == * Ғәмәли информатика * Технологик процестарҙы һәм етештереүҙе автоматлаштырыу * Машина етештереүҙе конструктор-технологик йәһәттән тәьмин итеү<ref>[https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%A2%D0%A3-%D0%B2-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83 Филиал УГАТУ в Кумертау — Уфимского государственного авиационного технического университета (9 специальностей)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тасуирлама == Күмертау ҡалаһы «Өфө дәүләт авиация техник университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы филиалы РСФСР Юғары һәм урта махсус урта белем мәғариф министрлығы һәм ӨАИ ректоры бойороғо менән<ref>Приказ Министерства высшего и среднего специального образования № 322 от 17.06.1976 г. и приказ ректората УАИ № 115 от 29.03.1977г.</ref> 1977 йылда Кумертау вертолет заводы (КуВЗ) нигеҙендә Өфө авиация институтының (УАИ) киске технологик факультеты бүлеге ойошторола. 1983 йылда, РСФСР Юғары һәм урта махсус урта белем мәғариф министрлығы һәм ӨАИ ректоры бойороғо менән<ref>Приказ Министерства высшего и среднего специального образования РСФСР № 391 — ДСП от 17.07.1983г. и приказ ректора УАИ № 576 от 17.09.1983г.</ref> киске бүлексә үҙаллы Кумертау киске факультетына үҙгәртелә. 1991 йылда беренсе үҙаллы «Сәнәғәт автоматикаһы» кафедраһы барлыҡҡа килә, Кумертауҙа был һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү 1988 йылдан алып барылған була. 1992 йылда Өфө авиация институты Өфө дәүләт авиация техник университеты статусы ала. 1999 йылда Кумертау ҡалаһының киске факультеты Өфө дәүләт авиация техник университетының филиалы статусын алыуға өлгәшә. 2000 йылда көндөҙгө уҡытыу бүлексәһе асыла. 2001 йылда осоу аппараттары етештереү технологияһы кафедраһы булдырыла. 2002 йылда филиалда тағы ике: "Тәбиғәт фәндәре һәм дөйөм техник дисциплиналар ", «Гуманитар һәм социаль-иҡтисади дисциплиналар» кафедралары асыла. 2002 йылдан башлап, филиал йыл һайын ҡаланың уҡыу йорттары студенттары һәм уҡытыусылары асыҡ фәнни-практик конференциялар үткәрә. 2004 йыл. Кумертау ҡалаһы хакимиәтенең актив ярҙамы менән, филиал өсөн тарихи ҡарар ҡабул ителә: «Башкируголь» предприятияһының үткән быуат урталарында төҙөлгән дүрт ҡатлы бинаһы — архитектура ҡомартҡыһы — элекке 4 ҡатлы бинаһы реконструкция һәм ремонттан һуң университет филиалына файҙаланыуға тапшырыла. 2004 йылда филиалда белем биреүҙең тағы бер формаһы ситтән тороп уҡыу бүлексәһе асыла. 2011 йылда Кумертау авиация колледжы ӨДӘТУ-ның Күмертау филиалы ҡушыла. Хәҙер уҡыу йортонда урта һөнәри белем дә бирелә. Филиалда студенттарҙы уҡытыу заманса мәғлүмәти-коммуникацион технологиялар ярҙамында алып барыла<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=O95HgskvOMQ&ab_channel=%D0%A4%D0%93%D0%91%D0%9E%D0%A3%D0%92%D0%9E%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%A2%D0%A3]</ref> == Видео == {{YouTube|O95HgskvOMQ&ab_channel|logo=1}} Парад факультетов УГАТУ | Филиал УГАТУ в Кумертау == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.kumertau.ugatu.su/ Филиал Уфимского государственного авиационного технического университета в г. Кумертау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128055453/https://kumertau.ugatu.su/ |date=2020-11-28 }} [[Категория:Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Кумертауҙа мәғариф]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] sie03aeutcwci1pynzbdxge5vtp36gg Ҡараһыу (ауыл, Шумиха районы) 0 171628 1296487 1187097 2026-05-11T17:40:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296487 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{бм|Ҡараһыу}} '''Ҡараһыу''' ({{lang-ru|Карасева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]] Шумиха районындағы ауыл. Галкин ауыл Советы составына инә. == Топонимикаһы == Ҡурған өлкәһенең Силәбе менән йәнәш урынлашыуын, Ҡараһыу атамаһы бик йыш осрауын иҫәпкә алып, Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Ивановичтың «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә «Караси» топонимы урыҫ теленә башҡорт телендәге «ҡара һыу» — «река с чистой, прозрачной водой», или «речка, берущая начало из источника» тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙғанынан сығып аңлатырға мөмкин. Башҡорт телендә «ҡаран» тигән һүҙ ҙә бар. Шулай уҡ ғалим топонимдың Ҡараса, Ҡарас тигән ирҙәр исеменән булыуы ихтималлығын да яҙа<ref>Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Географияһы == Ҡурған өлкәһенең көнбайышында ауылда, урман зонаһында, көнсығышта автомобиль {{Табличка-ru|37Н-|2224}} (Карачельское — Прошкин — Ленинка) автомобиль юлынан (туранан-тура), райондың административ үҙәге Шумиханан төньяҡ-көнбайышҡа яҡынса 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән<ref>{{Cite web|url=https://www.geonames.org/1541032/karaseva.html|title=Karasëva|publisher=GeoNames|lang=en}}</ref> 161 метр. ; Климаты Климаты континенталь, аҙ ҡарлы һалҡын ҡышы һәм ҡыҫҡа йылы йәйе менән ҡылыҡһырлана. Иң йылы ай (июль) айыныың уртаса температураһы 18,5&nbsp;°C (абсолют максимумы — 39&nbsp;°C) тәшкил итә; иң һыуыҡ айы (ғинуары) — −16,8&nbsp;°C (абсолют минимумы — −48&nbsp;°C). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 429 мм, шуның 323 миллиметры йылы осорға тура килә<ref name="стп">{{Cite web|url=https://fgistp.economy.gov.ru/ais/of1?id=90696C1F4E5C9549967DC6395C7FE181|title=Схема территориального планирования Шумихинского муниципального района Курганской области|publisher=Федеральная государственная информационная система территориального планирования (ФГИС ТП)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113121210/https://fgistp.economy.gov.ru/ais/of1?id=90696C1F4E5C9549967DC6395C7FE181 |date=2020-11-13 }}</ref>. ; Сәғәт бүлкәте {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK+2|Объект=Ҡараһыу ауылы, бөтә Ҡурған өлкәһе кеүек}} == Халҡы == {{Население|Карасева (деревня)}}{{Население|Карасева (деревня)|график}} ; Гендер составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр халыҡтың 50 %, ҡатын — ҡыҙҙар 50%-н тәшкил итте. ; Милли составы 2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡ структураһында 6 кешенең милләте [[Урыҫтар|урыҫ]], йәғни 100 % тәшкил итте<ref>{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/2015/Kurgan.xls|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»}}</ref> == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/kar.htm Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 б. —]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ISBN 5-7688-0157-7. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Шумиха районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 0fd4umdmklgemwn5n4xhzi2ybxm04nm Ҡомкүл (ҡасаба) 0 171731 1296501 1099424 2026-05-11T19:51:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296501 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡомкүл''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] составына ингән ауыл. Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһенең составына керә. == Атамаһы == Атама башҡорт теленән алынған: «Ҡомло күл» тигәнде аңлата<ref> {{книга | автор = Шувалов Н. И. | заглавие = От Парижа до Берлина по карте Челябинской области | место = Челябинск | издательство = Южно-Уральское книжное издательство | год = 1989 | страниц = 160 }}</ref>. Тәүге өлөшө «[[Ҡом]]», икенсеһе - һыу ятҡылығы төрөн билдәләй — «күл»<ref>{{cite web |url = http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&pa=showunicatalog&pid=924&cid=6 |title = Кумкуль, озеро |format = html |publisher = [http://www.kraeved74.ru Краеведческий портал Челябинской области] |accessdate = |archiveurl = https://www.webcitation.org/6AhHg1DFh?url=http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |archivedate = 2012-09-15 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022000742/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |date=2012-10-22 }}</ref>. [[Силәбе өлкәһе]]нең географы, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От [[Париж]]а до [[Берлин]]а по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә [[Ҡоншаҡ районы]]нда Ҡомкүл тигән атамалы [[күл]] һәм ҡасаба; [[Арғаяш]] һәм Октябрьский районында ике күл булыуын яҙа <ref>Шувалов Н. И.Кум-Куль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Кум-Куль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Ҡомкүлгә бағышланған «Ҡомкүл» башҡорт халыҡ йырын [[Салауат Юлаев]]тың Садиҡ исемле көрәштәше төрмәлә ултырғанда сығарған тиҙәр<ref name="Йырҙар һәм бейеү көйҙәре, 148 б.">[https://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf Йырҙар һәм бейеү көйҙәре, 148 б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }}</ref>. == Географияһы == Ауыл [[Силәбе]] ҡалаһынан йөҙ саҡрым тирәһе алыҫлыҡта, райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]] күле буйында урынлашҡан. Район үҙәге булған [[Ҡоншаҡ]] ауылына тиклем ара — 70 км. == Тарих == Ҡасаба элек [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] исемендәге [[колхоз]] фермаһында 1959 йылда булдырылған. == Халыҡ == {{Население|Кумкуль (посёлок)}} Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[1970 йыл]]да ауылда 243 кеше, [[1983 йыл]]да — 397 кеше, [[1995 йыл]]да — 356 кеше йәшәгән. 2002 йылғы Бөтә [[Рәсәй]] халыҡ иҫәбен алыу буйынса, ауыл халҡының күп өлөшөн [[башҡорттар]] (93%) тәшкил итә. == Урам == Зеленая улица Новая улица Озерная улица Центральная улица Школьная улица == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] cfq06uukylsqow60vdkshav8f49e9yz Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе) 0 171896 1296493 1067553 2026-05-11T18:20:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296493 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ҡаштаҡ'''— [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уйылға районы]]ндағы ауыл. Петровск ауыл биләмәһе составына инә. == Географияһы == Ауыл Силәбе өлкәһенең көнсығыш өлөшөндә, урман-дала зонаһында урынлашҡан, Ҡашҡайкүл күленән төньяҡ-көнбайышҡа, райондың административ үҙәге Уйылға ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 30 километр йыраҡлыҡта (тураға) урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 203 метр<ref>{{Cite web|url=https://www.geonames.org/1504262/kashtak.html|title=Kashtak|publisher=GeoNames|lang=en}}</ref>. Был ҡасаба документтарҙа 1763 йылда Силәбе ҡәлғәһе ситендә ҡала яны ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән тип билдәләнелә. Атама төрки телендәге ҡыштаҡ, ҡышлаҡ «ҡышлау урыны», «ҡышҡы йорт» һүҙенән алынған. Башҡорт телендәге ҡаштаҡ — «текә, текә ярлау» һүҙенән алыныуы ла ихтимал<ref>http://old.toposural.ru/html/kac.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023071127/http://old.toposural.ru/html/kac.htm |date=2021-10-23 }}</ref>. ; Сәғәт бүлкәте Ҡаштаҡ ауылы, бөтә Силәбе өлкәһе кеүек үк, [[МСК+2]] [[Часовая зона|сәғәт бүлкәтендә]] урынлашҡан. [[Всемирное координированное время|UTC]] ваҡытына (Өфө ваҡыты) ҡарата [[Время в России|ҡулланыу ваҡытының]] айырмаһы сағыштырмаса +5:00 сәғәт тәшкил итә<ref><span class="citation"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span> (3 июня 2011).</span></span></ref>. == Этимологияһы == Ауыл ярайһы уҡ бейек кенә ҡалҡыулыҡта ята. Уның атамаһы ла ҡалҡыулыҡҡа бәйле алынған. Башҡорт әҙәби телендә ҡашлаҡ (диалектта: ҡаштаҡ) һүҙе ҡалҡыулыҡты (урыҫ. возвышенность;И.: hillside; Т. уамаҫ) аңлата (тирә-йүндән бейегерәк булып торған ер, ҡалҡыулыҡ, тау билтәүе)<ref>Башҡорт теленең академик һүҙлеге. 2013. Өфө. Китап. 378-се бит.</ref>. == Халҡы == {{Население|Каштак (Челябинская область)}} ; Милли составы 2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алы мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында [[урыҫтар]] 59 % тәшкил итә, ә башҡорттар һан буйынса икенсе урында тора.<ref>{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/2015/Chel'abinskaja1.xls|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»}}</ref>. == Урамдар == Ауыл бер урамдан тора (Колхоз урамы)<ref>[http://okato-kod.ru/74040000013.html Регионы России → Челябинская обл. → Увельский р-н → Каштак д.]</ref>. == Әҙәбиәт == * Башҡорт теленең академик һүҙлеге. 2013. Өфө. Китап. Т. 3 100 экз. 888 б. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Уйылға районы]] [[Категория:Уйылға районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] el8qys1sslbwdgy1izjkzryzbrxlehw Ҡаштаҡ ҡарағайлығы 0 172922 1296494 1239696 2026-05-11T18:21:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296494 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Лес |Название = Ҡаштаҡ ҡарағайлығы |Национальное название = ru/Каштакский бор |Изображение = PB091346. Каштакский бор. 2008.jpg |Подпись = |Координаты = 55/17/N/61/22/E |CoordScale = 25000 |Тип = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Местонахождение = |Лесничество = |Площадь = |Позиционная карта = |Позиционная карта 1 = |Карта = |Категория на Викискладе = }} '''Ҡаштаҡ ҡарағайлығы''' ({{lang-ru|Каштакский бор}}) — [[Силәбе өлкәһе]]ндә урынлашҡан ҡарағай урманы. Өлкә әһәмиәтендәге Ботанк тәбиғәт һәйкәле. Силәбе өлкәһенең айырыусы һаҡланған тәбиғәт территориһы. Координаталары: 55°19′7″N 61°23′0″E [[1976 йыл]]дан урман паркы статусына эйә. Майҙаны 1 543 гектар. == Урынлашыуы == [[Силәбе]] ҡалаһынан төньяҡтараҡ, Металлургия районына сиктәш, Мейәс йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Убалы-арҡалы рельефҡа эйә. == Топонимикаһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Ҡаштаҡ атамаһы тураһында ошоларҙы яҙа:{{начало цитаты}}Ҡаштаҡ, ауыл, Уйылға районы; ҡасаба, Силәбе ҡалаһы территорияһы. Атама төрки '''ҡыштаҡ, ҡышлаҡ''' — «ҡышҡа туҡталған урын», «ҡуналҡа», «торған урын», ''ҡыш'' һүҙенә -таҡ, -лаҡ — һүҙ яһаусы аффикстар ҡушылып яһалған. Шулай уҡ башҡорт һүҙе ҡаштаҡ — «текә, ярлау, төшөү юлы» тигән мәғәнә менән дә аңлатып була. {{oq|ru| Каштак, деревня, Увельский район; поселок, территория города Челябинска. Поселок в документах упоминается впервые в 1763 г. как пригородная деревня, основанная в отводе Челябинской крепости. Название происходит от тюркского кыштак, кышлак — «зимовка», «зимнее стойбище», «кочевка», «место стоянки», от слова кыш — «зима»; -так, -лак — словообразовательные аффиксы. Возможно и толкование от башкирского Слова каштяк — «крутой, обрывистый спуск»[http://old.toposural.ru/html/kac.htm Шувалов һүҙлеге]}} {{конец цитаты}} Ҡаштаҡ ҡарағайлығы уртаһында — ''Соколинка'' тауы. Был атаманы, ыласын ҡош исеме менән бәйле тип түгел, ә ошо урында ҡалҡып торған гранит ҡаяларҙы '''сокол''' тип йөрөтөлгән стена ватыу ҡоралына оҡшатып аталған, тип аңлатып булалыр, моғайын<ref name="Силәбе өлкәһе туристик порталы">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/parks/kashtakskiy_sosnovyy_bor/ Силәбе өлкәһе туристик порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306123418/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/parks/kashtakskiy_sosnovyy_bor/ |date=2021-03-06 }}</ref>. == Үҫемлектәр донъяһы == Ағаслығы башлыса бер яруслы, һирәкләнгән. Һалынып үҫкән ҡайын менән ҡатнаш [[Ҡарағай|ябай ҡарағай]] өҫтөнлөк итә, түбәнерәк урындарҙа [[уҫаҡ]] һәм ялбыр ҡайын, бәлзәм тирәге үҫә. Шулай уҡ һуңғы йылдарҙа ябай имән һәм йәсин (дардар) ағасыныҡына оҡшаған япраҡлы сағандар ултыртылған<ref name="Силәбе өлкәһе туристик порталы"/>. Тәпәш урманда ҡара емешле [[ҡараған]], аҡселек (кәзә таллығы), [[ҡурай еләге]] һәм дәрсен гөлйемеше өҫтөнлөк итә. Үлән япмаһы күп яруслы: себер балтырғаны, ҡамышлы ҡолонғойроҡ, ҡыңғырау сәскә, кесе эрегәй (василистник), бөрмәкәй (ҡыҙыл тамыр), [[ҡыҙыл бөрлөгән]], купена многоцветковая һ. б. үҫә. == Хайуандар донъяһы == Хайуандар донъяһы ғәҙәти урман-дала ҡарағай урмандарындағыса. Аҡҡуян, [[тейен]], [[һуҡыр сысҡан]], [[Йомрандар|йомран]], һирәк амфибия — себер углозубы<ref>[http://gubernia74.ru/articles/society/494838/ Сосновский район. Престижный загород, где живут потомки казаков]</ref> тереклек итә. == Объекттары == Урман паркы территорияһында «Ҡаштаҡ ҡарағайлығы» ял үҙәге урынлашҡан. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Бакалов В. А. Каштакский бор и его роль в очистке воздушного бассейна города Челябинска * Вопросы географии Южного Урала. 1972. Вып. 5-6; Куклин С. Каштакский бор == Һылтанмалар == * [https://turbazy.ru/list/chelyabinskaya_oblast/kashtakskii-bor.html Центр отдыха «Каштакский бор»] * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/parks/kashtakskiy_sosnovyy_bor/ Силәбе өлкәһе туристик порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306123418/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/parks/kashtakskiy_sosnovyy_bor/ |date=2021-03-06 }} * [http://old.toposural.ru/html/kac.htm Шувалов һүҙлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023071127/http://old.toposural.ru/html/kac.htm |date=2021-10-23 }} * [https://vk.com/kashtakbor174 Центр отдыха «Каштакский бор»] * [http://www.kashtak.com/lp/ Детский центр отдыха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506233137/http://www.kashtak.com/lp/ |date=2021-05-06 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] qnxooah7z2vjtt5oxj2ynczt35dqugi Әнисә мәсете (Мишкә районы) 0 173842 1296583 1267289 2026-05-12T06:27:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296583 wikitext text/x-wiki '''«Әнисә» мәсете '''— [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] үҙәге [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылында урынлашҡан. [[Файл:Әнисә мәсете.jpg|thumb|«Әнисә» мәсете|справа]] == Топонимикаһы == «Әнисә» мәсетенең исеме Мишкә ауылында йәшәүсе Ғәлиева Әнисә Фәрхутдин ҡыҙы иҫтәлегенә аталған. == Тарихы == 2007 йылда Мишкә ауылы мосолмандарына Алла йортонда намаҙ, йолаларҙы башҡарыу, үтәү мөмкинселеге булдырыла — «Әнисә» мәсете асыла. Ғәлиева Әнисә Фәрхутдин ҡыҙының улдары Ринат һәм Динар Ғәлиевтар мәрхүм әсәләре иҫтәлегенә район үҙәгендә мәсет төҙөргә ҡарар итәләр. Әнисә Ғәлиева 2004 йылда баҡый донъяға күсә. Фәүзи һәм Әнисә Ғәлиевтар 4 балаға, Рима, Ринат, Венера, Динарға ғүмер бирәләр.<ref>https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/pust-ne-merknet-svet-v-dome-allakha/?sphrase_id=67889{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> «Әнисә» мәсете имам-мөхтәсибе итеп Йосопов Рафаил хәҙрәт тәғәйенләнә. Ул 2007—2019 йылдарҙа эшләй. 2019 йылда Юғары мөфтөй, Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты рәйесе Тәлғәт Тажетдин Указы менән Мишкә ауылы «Әнисә» мәсетенә имам-мөхтәсиб вазифаһына Хәниф Фәйзелғаян улы Шайморатов тәғәйенләнә. Мәсеттә «Атна кис» төркөмө булдырыла. Улар һәр аҙна мәсетте йыйыштырыу, төҙөкләндереү, төрлө саралар үткәреү буйынса ойоштороу эштәре алып баралар. Бер арауыҡ мәсет үҙенең «Әс-Сәләм» газетаһын сығара, финанс һорауҙарына бәйле бөгөнгө көндә туҡталған. 2016 йылда халыҡ көсө менән мәсеткә косметик ремонт яһалған.<ref>https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/makhallya-as-salyam-sela-mishkino-otmetila-svoe-20-letie/{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Мәсеттең бөгөнгөһө == Бөгөнгө көндә «Әнисә» мәсетенә Мишкә ауылы мосолмандары ғына түгел, райондың төрлө ауылдарынан йома намаҙына, байрамдарға йыйылалар. Мәктәп уҡыусылары ОРКСЭ фәненән мәсеткә киләләр. Имам-мөхтәсиб уҡыусыларҙы Ислам дине менән таныштыра. Халыҡ өсөн Ҡорбан, Ураҙа ғәйеттәре уҙғарыла.<ref>https://news.myseldon.com/ru/news/index/171056402{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == 1. «Умырзая» район газетаһы, «Әнисә» мәсете, 2011 йыл, № 4<br> 2. Районная газета «Дружба»,"Пусть не меркнет свет в доме Аллаха" 29.06.2018, «Пусть Дом Аллаха не пустует никогда» 17.05.2019 [[Категория:Башҡортостан мәсеттәре]] [[Категория:Мишкә районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан топонимияһы 2021 (Мишкә районы)]] 0pbybsf0e4llhdtrmvwlf4sfun90ytu Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте 0 179888 1296586 1295215 2026-05-12T06:40:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296586 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид)''' ({{Lang-hy|Հայոց Ցեղասպանություն}}, төр. Ermeni soykırımı — әрмән геноциды, төр. Ermeni Kırımı — әрмәндәрҙе ҡырыу; әрмән телендә Մեծ Եղեռն һүҙбәйләнеше йыш ҡулланыла [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]: — ''Иҫ китерлек яуызлыҡ'') — [[1915 йыл]]да (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса [[1923 йыл]]ға саҡлы дауам иткән) [[Ғосман империяһы]] властары контролдә тотҡан территорияларҙа ойошторолған һәм тормошҡа ашырылған [[геноцид]]{{Sfn|Bournoutian|1994}} Геноцид физик юҡ итеү һәм граждандарҙы уларҙы һис шикһеҙ үлемгә дусар иткән насар шарттарға көсләп күсереү йәғни депортациялау{{Sfn|Саркисян|1995}}юлы менән тормошҡа ашырылған. Әрмәндәр геноциды бер нисә стадияла: әрмән һалдаттарын ҡоралһыҙландырыу, сик буйында йәшәүсе әрмәндәрҙе депортациялау, көс ҡулланып күсереү законын ҡабул итеү, әрмәндәрҙе күпләп күсереү һәм үлтереү аша башҡарылған. Ҡайһы бер тарихсылар был яуызлыҡҡа 1890-сы йылдарҙағы үлтереүҙәрҙе, Смирналағы һуйышты һәм 1918 йылда төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғындағы ҡанһыҙ эш итеүен дә индерә (1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы бүлеген ҡара). Геноцидты төп ойоштороусылар [[Йәш төрөктәр]] йошмаһы лидерҙары: Мәһмәт Талаат, Әхмәт Жемаль һәм Энвер паша, шулай уҡ «Айырым ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир һанала. Ғосман империяһында әрмәндәр геноциды менән бер үк ваҡытта ассирийҙар геноциды һәм понтий гректары геноциды ла алып барылған. Әрмән диаспораһының күпселек өлөшө Ғосман империяһынан ҡасҡан әрмәндәрҙән барлыҡҡа килгән. «Геноцид» терминын үҙ ваҡытында уның авторы Рафаэль Лемкин Ғосман империяһында [[әрмәндәр]]ҙе һәм [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] оккупациялаған территорияларҙа йәһүдтәрҙе күпләп үлтереүҙе билдәләү өсөн тәҡдим итә. Әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү (геноцид) [[Холокост]]тан һуңғы тарихта өйрәнелеү буйынса икенсе акт булып тора. [[1915 йыл|1915 йылдың 24 майҙа]] [[Антанта|союздаш илдәрҙең]] ([[Бөйөк Британия]], [[Франция]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе күпләп үлтереү тарихта тәүге тапҡыр кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт{{Sfn|Dadrian|2005|p=75}} тип танылды. Хәҙерге заман [[Төркиә]]һе һәм [[Әзербайжан]] шулай уҡ, был илдәрҙең рәсми [[тарих]]намәһе геноцид фактын инҡар итә, әммә күп һанлы әрмән ҡорбандарын таный. == Тарихи тәүшарттар == [[Файл:Map_of_Historical_Armenia_by_Britannica_1994.jpg|мини|370x370пкс|[[Британ энциклопедияһы|Британник]] Энциклопедияһына ярашлы, Тарихи Әрмәнстан. Ҡыҙыл-һары төҫ менән Бөйөк Әрмәнстан территорияһы, йәшел төҫ менән — Византия Әрмәнстаны йәки Кесе Әрмәнстан, миләүшә төҫ менән — Киликий Әрмәнстаны, һары төҫ менән — [[Әрмәнстан|Әрмәнстан Республикаһы]] күрһәтелгән]] [[Әрмәндәр|Әрмән этносы]] б. э. т. VI быуатта хәҙерге замандағы көнсығыш [[Төркиә]] һәм Әрмәнстан территорияһында, үҙ эсенә [[Арарат]] тауын һәм [[Ван (күл)|Ван]] күлен алған төбәктә формалаша. Б. э. т. II быуатҡа әрмәндәр Арташес I батша власы аҫтында берләшә, Бөйөк Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килә. Бөйөк Тигран II батша хакимлыҡ иткәндә уның территорияһы иң ҙур була: империя сиктәре көнбайышта [[Евфрат]], [[Урта диңгеҙ]] һәм [[Фәләстин]]ды индереп, көнсығышта [[Каспий диңгеҙе]]нә тиклем йәйрәп ятҡан була<ref>{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44264/Cultural-life|заглавие=Armenia}}:</ref>. Б. э. IV быуаты башында Әрмәнстан дәүләт дине булараҡ [[христианлыҡ]]ты рәсми ҡабул иткән беренсе ил була. 405 йылда ғалим Месроп Маштоц беренсе әрмән алфавитын булдыра, ә V быуаттың беренсе яртыһында [[Библия|Тәүрат (Библия)]] [[әрмән теле]]нә тәржемә ителә. Христианлыҡ ҡабул итеү, бүленгәндән һәм дәүләтселеген юғалтҡандан һуң, әрмән этносын берләштергән төп фактор булып торған, ә Әрмән апостол сиркәүе милли тормоштоң мөһим институты була. 428 йылда Бөйөк Әрмәнстан юҡҡа сыға, һәм VII быуатҡа тиклем Көнбайыш Әрмәнстанда византийҙар, ә Көнсығыш Әрмәнстанда — фарсылар идара итә. VII быуат уртаһынан Әрмәнстан территорияһының күп өлөшө ғәрәптәр хакимлығы аҫтында була. 860-сы йылдарҙа [[Әрмән батшалығы]] Багратидтар династияһы власы аҫтында үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә. 1045 йылда Әрмәнстан баш ҡалаһын — Ани ҡалаһын яулай.1080 йылда кенәз Рубен I Киликий Әрмән дәүләтенә нигеҙ һала, 1198 йылда кенәз Левон II батша титулын ҡабул итә. 1375 йылда мысыр мәмлүктәре Киликияны баҫып ала, һөҙөмтәлә бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Артабан әрмән дәүләтселеге ҡалдыҡтары Таулы Ҡарабахта (Хамс мәликлектәре) һәм Сюникта (Зангезур) ғына һаҡланған. [[Ислам|Мосолмандар]] (ғәрәп Ғәббәсиҙәре, сәлжүктәр һәм [[Уғыҙҙар|төрки уғыҙ]], фарсылар) тарихи Әрмәнстан территорияларына күп тапҡырҙар һөжүм иткәндә, христианлыҡтан баш тартырға теләмәүсе әрмәндәрҙең илбаҫарҙарға дини ҡапма-ҡаршы тороуы, емергес һуғыштар, әрмән халҡының күпләп күсеп китергә мәжбүр булыуы был биләмәләрҙә әрмән халҡының һаны кәмеүгә килтерә. == Ғосман империяһы халҡы һәм терминология == [[Файл:Armenian_population_map_1896.jpg|справа|мини|280x280пкс|Ғосман Империяһының көнсығыш өлкәләрендә (''Көнбайыш Әрмәнстан'') 1896 йылда әрмән халҡының таралып ултырыуы]] [[XIX быуат]] аҙағында [[Ғосман империяһы]] халҡы этник яҡтан төрлө була. Унда бер нисә мосолман этносы: [[төрөктәр]], [[курдтар]], [[ғәрәптәр]], черкестар һәм башҡа Төньяҡ Кавказдан сыҡҡан халыҡтар була, христиан этностары араһында [[әрмәндәр]], гректар, болгарҙар һ. б. айырылып тора. Шулай уҡ Ғосман империяһында [[йәһүдтәр]] һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәре йәшәгән. Шул иҫәптән, бигерәк тә [[Әбделхәмит II|Ғәбделхәмит II]] солтан идара иткән осорҙа (1876—1909), юғары хөкүмәт вазифалары биләгән ғосман офицер корпусы сафында ғәрәптәр ҙә хеҙмәт итә. [[XX быуат]] башына тиклем «төрөк» (Türk) этнонимы йыш ҡына кәмһетеү мәғәнәһендә ҡулланыла. «Төрөктәр» тип [[Кесе Азия|Анатолияның]] төрки телле крәҫтиәндәрен, уларҙың наҙанлығынан көлөү (мәҫ. ''kaba türkler'' «тупаҫ төрөктәр») маҡсатында, атағандар. XX быуат башында власҡа [[йәш төрөктәр]] килгәндән һуң, төрөк милләтсе сәйәсәте билдәлеоек ала, пантюркизм рәсми идеологияға әйләнә, ә «төрөк» этнонимы кире коннотацияһын (ҡара: «Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы ойоштороу» бүлеге) юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә ғәрәптәр империяның ахырына тиклем үҙҙәрен «ғосман» тип һанаған. Ғосман империяһы тарҡалыуы алдынан булған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда, әгәр билдәле этник төркөмдәр булмаһа (мәҫәлән, күсмә курд ҡәбиләләре) мосолман халҡы өсөн «мосолман» йәки «ғосман» терминын ҡулланғандар, әлбиттә, ҡәтғи әйткәндә, әрмәндәр ҙә формаль рәүештә һуңғыларына индерелгән. Беренсе донъя һуғышы дәүерендә ғосман ғәскәренә солтанға буйһонған бөтә халыҡтар вәкилдәре тиерлек, шул иҫәптән әрмәндәр ҙә ингән. Аңлатыусы термин ҡулланыла империяһы Беренсе донъя һуғышы тамамланғанға тиклем, империяның дәүләт институттарын биреү өсөн башлыса «оттоман» йәки «ғосман», был атама рус тарихнамәһендә (мәҫәлән, Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) ҡабул ителһә лә, һирәгерәк «төрөк» термины ҡулланылған. Әрмәндәрҙе үлтереүҙә күп мосолман этностары, шул иҫәптән [[курдтар]] һәм черкестар ҡатнашҡан, әммә йыш ҡына был ғәмәлдәр вазифалы төрөктәр күрһәтмәһе нигеҙендә башҡарылған. == Ғосман империяһында әрмән мәсьәләһе == [[Файл:Turkey_in_Asia,_1909.jpg|слева|мини|278x278пкс|6 әрмән виләйәте күрһәтелгән Азия Төркиәһе. 1903 йылғы карта]] [[Ғосман империяһы]] әрмәндәре, мосолман булмағанлыҡтан, икенсе дәрәжәле кеше — [[зимми]] һаналған. Әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, улар күберәк һалым түләргә тейеш булған. Христиан әрмәндәр судта шаһит булыу хоҡуғынан мәхрүм ителгән. Әрмән халҡының 70%-ын ярлы крәҫтиәндәр тәшкил итеүгә ҡарамаҫтан, мосолман халҡы араһына ҙур коммерция талантына эйә хәйләкәр һәм уңышлы әрмән стереотибы таралған. Үҙ сиратында, байып киткән әрмәндәр мосолман халҡында даими асыулы ҡараш тыуҙырған<ref>{{Китап|автор=Н. А. Кузнецова|заглавие="Иран в первой половине XIX века"|ответственный=Ю.В.Ганковский|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1983|страницы=173|страниц=265|isbn=}}</ref>. Әрмәндәргә ҡарата нәфрәт ҡалаларҙа хәл ителмәгән социаль мәсьәләләр һәм ауыл хужалығында ресурстар өсөн көрәш менән көсәйтелгән. Был процесс мөһәжирҙәр —[[Кавказ|Ҡавказдан]] (Кавказ һуғышы һәм 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы) һәм яңы төҙөлгән балҡан дәүләттәренән, шулай уҡ ҡырым татарҙары, йәғни, ҡасаҡтар артыуы арҡаһында ҡатмарлашҡан. Христиандар ерҙәренән ҡыуып ебәргәнлектән, ҡасаҡтар үҙ нәфрәтен урындағы христиандарға күсергән. Әрмәндәрҙең шәхси һәм коллектив хәүефһеҙлек яҡлау мөмкинлеге дәғүәләре һәм шуның менән бергә Ғосман империяһында уларҙың хәленең насарайыуы көнсығыш проблемаһының бер өлөшөн тәшкил иткән "әрмән мәсьәләһе"н барлыҡҡа килтергән. [[1882 йыл]]да Эрзерум өлкәһендә әрмәндәрҙе курд һәм башҡа күсмә ҡәбиләләрҙең талауҙарын һаҡлау маҡсатына хеҙмәт итерлек беренсе әрмән берекмәһе — «Ауыл хужалығы йәмғиәте» булдырылған. [[1885 йыл]]да, платформаһы мәғариф һәм пропаганда ярҙамында әрмән үҙбилдәләнешенә нигеҙ һалырға тейеш булған, шулай уҡ дәүләт террорына ҡаршы тороуҙы күҙ уңында тотҡан Арменакан тип аталған беренсе әрмән сәйәси партияһы булдырыла. [[:ru:1887 год|1887 йылда]] бөтә этник төркөмдәрҙең революцияла ҡатнашыуы юлы менән [[:ru:Западная Армения|төрөк Әрмәнстанын]] азат итеү һәм бойондороҡһоҙ [[Социализм|социалистик]] дәүләт барлыҡҡа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған Гнчакян социал-демократик партияһы барлыҡҡа килә. Ниһәйәт, [[1890 йыл]]да [[Тбилиси|Тифлиста]] иң радикаль Дашнакцутюн партияһының беренсе съезы үтә. Партия программаһы Ғосман империяһы сиктәрендә автономия булдырыуҙы, бөтә халыҡ төркөмдәре өсөн азатлыҡ һәм тигеҙлек булдырыуҙы ҡараған, ә социаль өлөшөндә яңы йәмғиәттең төп элементтары булараҡ крәҫтиән коммуналары төҙөүгә таянған. == 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү == [[Файл:1895erzurum-victims.jpg|мини|300x300пкс|Эрзурум ҡырылышы, [[1895 йыл]]]] 1894—1896 йылдарҙа күп тиҫтә, хатта йөҙләгән мең әрмәндең ғүмерен өҙгән күпләп үлтереүҙең өс төп: Сасун ҡырылышын, [[1895 йыл]]дың көҙ һәм ҡышы империяның бөтә территорияһында әрмәндәрҙе үлтереү, [[Истанбул]]да һәм Ван районында әрмәндәрҙе ҡырыу эпизодтарын үҙ эсенә ала. Бындай яуызлыҡтың сәбәбе булып урындағы әрмәндәрҙең протесы торған. Иң ҡанлыһы һәм өйрәнелмәгәне икенсе фазаһы. Властарҙың ҡырылыш ойоштороуҙа ҡатнашыуы әлегә тиклем ҡаты бәхәстәр предмет булып тора. Сасун (гавар) районында курд юлбашсылары әрмән халҡына күтәргеһеҙ һалым һалалар. Шул уҡ ваҡытта ғосман хөкүмәте элек курд талауҙарын иҫәпкә алып, ғәфү ителгән дәүләт һалымдарын түләүҙе талап итә. Икенсе йылға ла курдтар һәм ғосман чиновниктары әрмәндәрҙән һалым түләүҙәрен талап итә, әммә ҡаршылыҡҡа осрай. Уны баҫтырырға Дүртенсе атлы армия корпусы ебәрелә. Һөҙөмтәлә 3 меңләп кеше үлтерелә. Бөйөк Британия, [[Франция]] һәм [[Рәсәй]] тикшереү буйынса комиссия ойошторорға тәҡдим итә, әммә [[Порта]] уны кире ҡаға<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="Кинросс 606" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221" /><ref name="Robert Melson 59-61" />. [[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|left|200px|Абдулхәмид II солтанға карикатура «Le Rire», 29 май, Париж, 1897]] Әрмән проблемалары яйға һалынмауға ризаһыҙлыҡ белдереп, Гнчакян Социал-демократик партияһы [[1895 йыл]]дың сентябрендә ҙур демонстрация ойошторорға ҡарар итә, әммә уларҙың юлын полиция бүлә. Башланған атыштан тиҫтәләгән әрмән үлтерелә һәм йөҙәрләгәне яралана. Полиция әрмәндәрҙе тотоп ''софтар''ға — ислам уҡыу йорттары уҡыусыларына бирә, һәм улары таш бәреп туҡмап язалайҙар. Ҡырылыш 3 октябргә тиклем дауам итә<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222" />. 8 октябрҙә Трабзонда мосолмандар меңләгән әрмәнде үлтерә һәм тереләй яндыра. Был ваҡиға ғосман властарының Көнсығыш Төркиәлә: Эрзинжан, Эрзурум, Гөмөшхан, Байбурт, Урфала, Битлиста әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү яуызлығы булып тарихҡа кергән<ref name="Кинросс" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226" />. Дашнактар күп халыҡ йыйылған акцияларҙан туҡталып тороуға ҡарамаҫтан, [[1895 йыл]]ғы ҡырыу Истанбулдағы Оттоман банкын баҫып алыу ҡарарына килтерә. [[1896 йыл]]дың 26 авгусында Оттоман банкына баҫып инә, шартлатыу менән ҡурҡытып, европа персоналын аманат итеп ала, төрөк хөкүмәтенән вәғәҙә иткән сәйәси реформалар талап итә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә рәсәй илселеге вәкиле һәм банк директоры Эдгар Винсент һөжүм итеүселәрҙе шәхси хәүефһеҙлек гарантиялары менән бинанан китергә күндерәләр. Әммә властар, дашнактар төркөмө банктан китеп өлгөрмәҫ элек үк, әрмәндәргә һөжүмде рөхсәт итә. Ике көн эсендә властарҙың юл ҡуйыуы арҡаһында 6 меңдән ашыу кеше үлтерелә<ref name="Кинросс" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226" />. [[1894]]—[[1896 йыл]]дарҙағы ҡырыуҙың ҡорбандарын иҫәпләп бөтөү мөмкин түгел. Был осорҙа, көс ҡулланыу ваҡиғалары тамамланыуға тиклем, Төркиәлә булған лютеран миссионеры Иоһаннес Лепсиус, немец һ. б. сығанаҡтарҙы файҙаланып, түбәндәге статистика йыйған: үлтерелгәндәр — {{nobr|88 243}} кеше, бөлгөнлөккә төшөрөлгән — {{nobr|546 000}} кеше, таланған ауыл һәм ҡалалар — 2493, ислам диненә күсерелгән ауылдар — 456, мәсхәрәләнгән сиркәү һәм монастырҙар — 649, мәсетткә әйләндерелгән сиркәүҙәр — 328<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224" />. Кинросс, үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын баһалап, 50—100 мең цифрын килтерә<ref name="Кинросс" />, Блоксхэм — 80—100 мең<ref name="Bloxham-51" />, Ованнисян — 100 меңгә яҡын<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222" />, Адалян һәм Тоттен — 100 меңдән 300 меңгә тиклем<ref name="Charny 287" /><ref name="Totten 23" />, Дадрян — 250—300 мең тиҙәр<ref name="Shelton 71" />, Сюни — 300 тысяч человек<ref name="Looking toward Ararat 99" />. == Йәш төрөктәрҙең власҡа килеүе. Киликий ҡырылышы == [[Файл:Adanabodies.JPG|thumb|Адана, 1909 йыл]] 1860-сы йылдарҙа Абдулхәмид II (1876—1909) солтан хакимлығы осоронда Ғосман империяһында таралыу алған буржуаз-либераль конституцион идеялар [[йәш төрөктәр]] хәрәкәтендә сағылыш тапты. 1894 йылда «Берләшеү һәм прогресс» (Иттихад, {{lang-tr|İttihat ve Terakki}}) йәшерен йәмғиәтенең, ниндәй дин тотоуға ҡарамай, «ҡанлы» солтан режимына, деспотизм һәм тиранияға ҡаршы көрәшергә саҡырған беренсе листовкаһы тарала. Йәш төрөктәрҙең әрмән милли партиялары һәм македон азатлыҡ көрәше лидерҙары ла ҡатнашҡан II конгресында (Париж, 1907) конституцияны тергеҙеү һәм парламент саҡырыу «Декларация»һы ҡабул ителә. Ул империяның бөтә халыҡтарын Абдулхәмид режимын ҡолатыуға йүнәлтелгән дөйөм ихтилалға саҡыра<ref name="осм">Барышников В. Н. (отв. ред.), АКАДЕМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ТЕОРИИ И ИСТОРИИ ИМПЕРИЙ — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского государственного университета, 2012. — 728 с.</ref>. 1908 йылдың 24 июлендә Абдулхәмид ҡайһылыр юл ҡуйыуға барырға була, 24 июлдә конституцияны тергеҙеү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Йәш төрөктәрҙең еңеүе империяның мосолман һәм әрмән халҡын дәртләндереп ебәрә. Әммә «Берләшеү һәм прогресс» партияһын сәйәси партияға әйләндергәндә (1908 йылдың октябре), империя өсөн мөһим булған милли мәсьәлә яңы партия программаһының панғосманизм идеологияһына (ниндәй дин тотоуҙарына ҡарамаҫтан, солтандың бөтә подданныйҙары — «ғосмандар») яраҡлашҡан булыуын күрһәтә<ref name="осм" />. Йәш төрөктәр халыҡтың бөтә ҡатламы араһында ла популярлығын юғалта башлай. Улар, элекке милли өлкәләрҙе автономлаштырыу вәғәҙәләренән баш тартҡанлыҡтан, милли-сәйәси көстәрҙең хуплауын да юғалта<ref name="осм" />. Йәш төрөктәр түңкәрелеше Төркиәлә йәшәүсе әрмән халҡы көткән һиҙелерлек ыңғай үҙгрештәр килтермәй<ref name="ген">[http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm АДАНСКИЕ ПОГРОМЫ 1909 // Genocide.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911090535/http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm |date=2017-09-11 }}</ref>. 1909 йылдың 13 апреленә ҡаршы төндә, Абдулхәмид хуплауы менән, баш ҡала гарнизоны һалдаттарының контрреволюцион болаһы тоҡана. Шул уҡ ваҡытта [[Адана]]ла әрмән халҡын ҡырыу башлана. 2 мең әрмән үлтерелеүенә ике көн үткәненән һуң ғына властар ҡыҫылырға була. Ҡалаға килгән армия подразделениелары боласылар менән бергә ҡаланың әрмәндәр йәшәгән биләмәләренә һөжүм итә һәм тулыһынса яндыра. Бөтә [[Киликия]] буйлап, Кахраманмараш һәм Кессабҡа тиклем, погромдар ойошторола<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233" /><ref name="Bloxham 60-62" />. [[Файл:Autonomus Armenian province project 1913.png|мини|1913 йылда Рәсәй империяһы, Әрмән милли ассамблеяһы һәм Әрмән католикосаты тарафынан тәҡдим ителгән Ғосман империяһы составында Автономмялы әрмән провинцияһы]] [[Файл:Armenian reform package in Ottoman Empire 1912-1914.png|мини|1914 йылдың 8 февралендә Ғосман империяһы һәм Рәсәй империяһы вәкилдәре ҡул ҡуйған һәм Бөйөк державалар тәғәйенләгән генераль инспекторҙар идаралығы аҫтында 2 провинция булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан Ғосман империяһындағы әрмән реформалары Ахырғы проектына ярашлы, Төрөк Әрмәнстанын административ-территориаль бүлеү.]] Йәш төрөктәр ысынында Абдулхәмид осоронда әрмән халҡының ерҙәрен тартып алыуҙы таный һәм был территорияларға мөһәжирҙәрҙең күсеп килеүен хуплай. Истанбул болаһын баҫтырғандан һуң, йәш төрөктәр халыҡты көсләп төрөкләштереү кампанияһын башлай һәм төрөк этник маҡсатына ярашлы булмаған ойошмаларҙы тыя. {{nobr|400 000}} мөжәһир Анатолияла урынлаша, һәм был империяла мосолмандарҙың артыуына килтерә, әйтер кәрәк, [[XIX быуат]] уртаһында мосолман булмағандар халыҡтың 56 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән. Төрөк буржуаз революционерҙар [[Иттихат]] партияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙе туҡтатып, әрмән сәйәси партиялары тағы ла европа державаларына яҡлау эҙләп мөрәжәғәт итә. 1914 йылға Рәсәй төрөк властарынан Төрөк Әрмәнстанына ҡарата етди юл ҡуйыуҙарға өлгәшә. Күп йылдарға һуҙылған һөйләшеүҙәрҙән һуң, Рәсәй һәм башҡа европа державалары менән берлектә әрмән виләйәттәрендә реформалар үткәреү буйынса Килешеү төҙөлә, үҙгәрештәр алты әрмән өлкәһе һәм [[Трапезунд]] ҡалаһынан ике зона төҙөргә, һәм Порта менән үҙ-ара килешеп эшләгән европа державалары вәкилдәре тарафынан идара ителергә тейеш була.<ref name="Bloxham 62-65" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238" /><ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" /><ref>(''Речь идёт о [http://istmat.info/node/27316 Соглашении о проведении реформ в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803225755/http://istmat.info/node/27316|date=2018-08-03}}, заключённом [[Гулькевич, Константин Николаевич|К. Н. Гулькевичем]] и [[Саид Халим-паша|Саид-Халимом]] 26 января 1914 года''){{sfn|Astourian|1990|p=136}}{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}</ref>{{sfn|Bloxham|2005|pp=62—65}}{{sfn|Akçam|2007|pp=97—102}}, сөнки "әрмән реформалары"н үткәреү буйынса бөтә башҡа килешеүҙәр — айырым алғанда, Берлин конгресының 61-се статьяһы һәм 1895 йылдың октябрендә [[Абдулхәмид II]] иғлан иткән Әрмәнстанда реформалар үткәреү тураһында Декрет — фәҡәт ҡағыҙҙа ғына ҡала һәм төрөк дәүләтенең әрмәндәргә ҡарата мөнәсәбәтен тағы ла күберәк дәрәжәлә тәрәнәйтә{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}{{sfn|Dadrian|2005|pp=70—71}}{{sfn|Akçam|2007|p=43}}. Был реформалар планын әрмән дәүләтселегенә юлда беренсе аҙым икәнен һәм Оттоман империяһының ҡурҡыныс менән янауын йәш төрөктәр режимы ҡарашында әрмән мәсьәләһен тағы киҫкенләштергән. Эске эштәр министры һәм хакимлыҡ итеүсе триумвират ағзаһы Талаат-паша реформаларҙан баш тартыу маҡсатында алты көнсығыш-анатолий виләйәтенән әрмән халҡын күсереү сараларын эшләй башлай{{sfn|Роган |2018|loc=| с=65|name=}}. Төркиә менән Рәсәй араһында һуғыш хәрәкәттәре башланыр алдынан ысынында ике айлап алдараҡ, Төркиә был килешеүҙе юҡҡа сығара. {{sfn|Роган|2018|с=218}}. == Беренсе донъя һуғышы. Әрмәндәр геноциды == === Әрмәндәрҙе физик юҡ итеүҙе ойоштороу === {{Фоторяд|ш1=188|Mehmet Talat Pasha.jpg|ш2=170|Ismail Enver.jpg|ш3=165|Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|текст=Йәш төрөктәр триумвираты: Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жәмал паша|align=left}} [[Иттихат]] революцияһынан һуң, [[1908 йыл]]да төрөктәр алдына яңы берҙәйлек (идентичность) эҙләү мәсьәләһе килеп баҫа. Империя оттоман берҙәйлеге Ғосман империяһы халҡының төрлө төркөмдәре хоҡуҡтарын тигеҙләүсе һәм төрөктәрҙе империя халҡы статусынан мәхрүм иткән конституцияһы менән күҙҙән төшә. Бынан тыш, империя идеологияһы пантөрөклөк агрессив идеология һәм ислам доктринаһы алдында отола. Үҙ сиратында, ислам идеологияһы позициялары күрше шәһит дәүләттәре [[Иран|Персия]] барлығын һәм Иттихат лидерҙарының атеистик донъяға ҡарашын иҫәпкә алмай. Йәш төрөктәрҙең иң абруйлы идеологы социолог һәм шағир Зия Гёкальп Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыу принциптарын аныҡ итеп әйтеп биргән. Был принциптар төрки телдәрҙә һөйләшеүсе мосолмандар йәшәгән Туранды, әйтер кәрәк, Туран территорияһы төрөк этносының бөтә ареалын индерергә тейеш була. Төрки булмаған халыҡты властан ғына түгел, хатта граждандар йәмғиәтенән дә ситләштерә торған был концепция Ғосман империяһында йәшәүсе әрмәндәр һәм башҡа этник аҙсылыҡ ҡабул итерлек булмай. Империяның төп халҡы өсөн иң уңайлы пантөрөклөк бер нисә йыл дауамында Иттихат лидерҙарының бөтәһе тиерлек төп идеология һымаҡ ҡабул ителгән. [[Әрмәндәр]], тәүге сиратта, дини ҡараштан, моғайын, хаталанып, тиңдәштереп,<ref name="ref1915" group="Комм" />, төрөклөктө исламға ҡарағанда кәмерәк яуызлыҡ тип һанай. [[1912 йыл]]ғы Балҡан һуғышы осоронда әрмәндәрҙең күбеһе ғосманлыҡҡа, ә 8 меңдән ашыу үҙ ирке менән ҡушылыусы әрмән һалдаты — төрөк ғәскәрҙәрендә әһәмиәтле роль уйнай. Инглиз илсеһе шаһитлыҡ итеүенсә, әрмән яугирҙәре бик ныҡ ҡыйыулыҡ күрһәткән. Үҙ сиратында, Гнчак һәм Дашнакцутюн әрмән партиялары ғосмандарға ҡаршы позицияла торған. [[Тифлис]]тағы дашнактар вәкиле Төркиәгә ҡаршы операцияларҙа әрмән яҡлы отрядтарҙы туплаған, ә гнчаксы вәкилдәре Кавказдағы рәсәй штабына хәрби ярҙам тәҡдим иткән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245" /><ref name="Astourian 68-69" />. [[1914 йыл]]дың 2 авгусында [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Германия империяһы]] менән, уның төп пункттарының береһе булып Рәсәй мосолман халыҡтарына сығыуҙы тәьмин итеү һәм әрмәндәр йәшәйалмаһын өсөн, Ғосман империяһының көнсығыш сиктәрен үҙгәртеү буйынса йәшерен герман-төрөк килешеүенә ҡул ҡуйған. Был сәйәсәт [[1914 йыл]]дың 30 октябрендә Төркиә һуғышҡа ингәндән һуң, оттоман хөкүмәте тарафынан асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. Мөрәжәғәттә бөтә төрки раса вәкилдәренең «тәбиғи» берләшеүе тураһындағы раҫлау ярылып ятҡан<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245" /><ref name="Astourian 68-69" />. [[Файл:NY Times Armenian genocide.jpg|thumb|180px|Миллион әрмән үлтерелгән һәм ҡыуылған. [[New York Times]], 1915 йылдың 15 декабре]] Германия менән Ғосман империяһы араһында килешеү төҙөлөү менән, христиандарҙың мөлкәтен ғәҙелһеҙ тартып алыу башлана. [[1914 йыл]]дың ноябрендә [[йыһат]] иғлан ителә, һәм был мосолман халыҡтарында христиандарға ҡаршы шовинизмды көсәйтә. Энвер һәм Жемал бойороғо буйынса, Фронттарҙа атакалар ваҡытында [[Истанбул]]дың британ һәм француз халҡы тере ҡалҡан сифатында файҙаланылған. Дошман территорияһында йәшәгән бола башлау ихтималлығы булған этник общиналарҙы файҙаланыу стратегияһы киң таралған: шулай, [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Рәсәй империяһы]] мосолмандарын йыһатҡа ҡушылырға саҡыра, Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләштерелгән короллеге ғәрәп ихтилалдарын әүҙем хуплаған, ә [[Германия империяһы]] — украин милләтселәренә ярҙам иткән. Ғосман властары Дашнакцутюнды, еңеүгә өлгәшкән осраҡта, төрөк идаралығына буйһонған әрмән районы булдырыуҙы вәғәҙәләп, Рәсәй Кавказ аръяғында йәшәүсе әрмәндәрҙең баш күтәреүен ойоштороуға ылыҡтырмаҡсы була. Әммә Дашнакцутюн вәкилдәре, һәр яҡта ҡалған әрмәндәр үҙ хөкүмәтенә тоғро ҡалырға тейеш тип белдерә<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. Бындай баш тартыуҙан ене сыҡҡан «Тешкилят-и Махсуса|Махсус ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир дашнактарҙың бер ниә лидерын атырға бойора. Фронттың икенсе яғында, министр иностранных дел Рәсәй империяһы сит илдәр министры әрмән һәм курдтарҙы Төркиәлә ихтилалдар ойоштороуҙа файҙаланырға тигән бойороҡ сығара. Кавказ наместнигы Воронцов-Дашков Илларион Иванович әрмәндәрҙе Рәсәйгә ярҙам итергә саҡыра һәм Рәсәй Төркиәнең әрмән төбәктәрен автономлаштырыу планы өҫтөндә эшләй тигән вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәләр алдан уйланылған алдаҡ була: Һуғыштан һуң Хәрби-диңгеҙ һәм Ауыл хужалығы министрлыҡтарының һуғыштан һуң Ғосман империяһының әрмән халҡы күп йәшәгән райондарын көсләп ҡушыу тәҡдимдәре булыуына ҡарамаҫтан, империяның юғары етәкселеге, дөйөм алғанда, әрмән милләтселеге менән бәрелешмәҫ өсөн, был перспективаны хупламаны. Шуның өсөн хәрби мәнфәғәт аҡланған хәлдә генә рәсәй ғәскәрҙәре Анатолияға үтә алды; инглиз илсеһе Джордж Уильям Бьюкенен әйткәнсә, сит ил эштәре министры Сазонов Сергей Дмитриевич рәсәйлеләр «Эрзерумдан көнбайышҡа табан артыҡ ер баҫып алыу теләге менән янмай» тигән)<ref name="holquist"/>. Воронцов-Дашков планы буйынса, Кавказда, Көнбайыш Төрөк Әрмәнстанында һәм Кажар Фарсыстанында урыҫтар етәкселек иткән ҡораллы әрмән отрядтары булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан. [[1878 йыл]]да Төркиәнең Рәсәй баҫып алған территориялары әрмәндәренән, шулай уҡ Төркиәнән ҡасып килгән әрмәндәрҙән төҙөлгән биш батальон формалашҡан. Әрмән подразделениелары, төрөк территорияларындағы әрмәндәр ихтилалға күтәрелеүенә иҫәп тотоп, Төркиә сигендә урынлаштырыла. Анатолия әрмәндәре, Рәсәйҙән үҙ ирке менән килгән кешеләрҙән ярҙам алып, үҙоборонаға әҙерләнәләр. Төркиә тарафынан ҡотҡоға бирелгән Кавказ мосолмандары араһында ла шуға оҡшаш үҙойоштороу барған. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында низағтар, Ван ҡалаһы янындағы телеграф һыҙығында диверсия һәм [[1914]] йыл аҙағында — [[1915 йыл]] башында Битлистағы локаль бәрелештәр. Төп әрмән халҡы ғосмандарға ҡаршы сәйәсәтте хупламаған. Курдтар араһында алып барылған рәсәй агитацияһы һөҙөмтә бирмәгән. Ысынында, низағта ҡатнашҡан ҡапма-ҡаршы яҡтарҙың дошман территорияһындағы «этник ҡәрҙәштәр»ҙе яяҡлау кәрәклеге тураһындағы хәбәрҙәре урындағы халыҡты пушка ите сифатында файҙаланыуҙы битлеккә йәшерә<ref name="Bloxham 71-75" />. Фарсыстанды һәм Рәсәй Кавказ аръяғын Төркиә баҫып алғандан һуң, бер нисә мең мосолмандың үҙ ирке менән ғосман ғәскәрҙәренә ҡушылыуы Рәсәй сигендә йәшәгән ир-егеттәрҙе йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған. Шуға оҡшаш сәйәсәт Төркиә әрмәндәренә лә ҡулланылған. Күргәҙмә һымаҡ ҡаты саралар көнсығыш Анатолияның хәрби һәм регуляр булмаған формированиелары өсөн әрмәндәргә мөғәмәләһе бирелгән «ҡағиҙәгә таянған уйын» булған, урындағы тип һаналмаған теләһә ниндәй инцидентты баҫтырыу өсөн яуыз алымдар ҡулланыуҙа икеләнмәгәндәр. Әммә [[1915 йыл]]дың март аҙағына тиклем әрмәндәрҙе ҡырыу буласаҡ болаларҙы булдырмауҙы иҫкәртеү маҡсатында ойошторолған, һәм был уны артабанғы ахырғы көсләп күсереүҙәрҙән һәм Иттихат лидерҙары йәшерергә ынтылған үлтереүҙәрҙән бик ныҡ айырылған<ref name="Bloxham 71-75" />. {|class="graytable" | align="center" width="25%"|[[Файл:Armenian Genocide Museum-Institute 7.JPG|center|270px]] | align="center" width="25%"|[[Файл:Mother and child during the Great Famine of Mount Lebanon 2.jpg|center|150px]] | align="center" width="25%"|[[Файл:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|280px]] |- |align="center"| |align="center"| |align="center"| |} === Тәүге ҡыйралыштар === {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | '''Ғосман империяһының сит ил эштәр министры Мәһмәд Талаат паша АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри]]'''<ref name="Morgenthau 221" />:<br> «…беҙ әрмәндәрҙең дүрттән өлөшөнән ҡотолдоҡ инде, улар хәҙер Битлиста ла, Ванда ла, Эрзерумда ла юҡ. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында бер-береһен күрә алмаусанлыҡ хәҙер шулай көслө, уларҙан ҡотолоу кәрәк. Беҙ шулай эшләмәһәк, улар беҙҙә аҙағыраҡ үс аласаҡ» |} Йәшерен төрөк-герман хәрби килешеүе төҙөлөлөү менән, [[Иттихат]] дөйөм мобилизация иғлан итә, уның һөҙөөмтәһендә барлыҡ сәләмәт әрмән ир-егете армияға саҡырыла. Тәүге саҡырыу 20—45 йәшлектәр категорияһын, артабанғы икеһе — 18—20 һәм 45—60 йәшлектәрҙе солғай. Тиҙҙән, Беренсе донъя һуғышына инеү менән, Ғосман империяһы бер нисә фронтта хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Ғосман ғәскәрҙәренең Рәсәй һәм Фарсыстан территорияһына баҫып инеүе әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар ареалының ҙурайыуына килтерә: 1914 йылдың нобренән 1915 йылдың апреленә тиклем 4—5 мең әрмән ауылы талана һәм дөйөм алғанда {{nobr|27 000}} әрмән һәм бик күп ассирийлылар үлтерелгән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. [[1915 йыл]]дың ғинуарында көнсығыш фронтта барған Һарығамыш алышында Энвер пашаның ғәскәрҙәрен урыҫ армияһы тар-мар итә. Һөҙөмтәлә ғосман армияһы Тәбриз һәм Хой ҡалаларынан алып ташлана. Рәсәй армияһының еңеүенә Рәсәй империяһында йәшәүсе әрмәндәрҙең үҙ теләге менән алышыуы күп дәрәжәлә ярҙам итте, һәм Иттихатҡа бөтә әрмәндәрҙең хыянаты тураһында пропаганда алып барыу мөмкинлеге бирҙе<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Энвер, Конья архиепискобына хат ебәреп, Һарығамыш алышы осоронда төрөк әрмәндәренең лояллеге өсөн асыҡтан-асыҡ рәхмәт әйтә. Энвер хатында Сивас әрмән офицерының уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуы тураһында ла хәбәр итә<ref name="officer" group="Комм">Лейтенант Ованес Агинян, который вскоре погиб на фронте</ref>, который вынес его с поля боя во время панического бегства<ref name="r_Kevorkian_250">{{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история|pages=250}}</ref>. Эрзерумдан Константинополгә тиклем ул шулай уҡ төрөк әрмәндәренә «ғосман хөкүмәтенә тулыһынса тоғро» булғандары өсөн рәхмәт әйтә. Әммә Константинополдә Энвер «Танин» гәзитен нәшерләүсе һәм ғосман парламенты вице-президентына еңелеү әрмән хыянаты һөҙөмтәһе булды һәм әрмәндәрҙе көнсығыш өлкәләрҙән көсләп сығарыу ваҡыты етте ти{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}. Асатурян Энверҙың позицияһы үҙгәреүенпрестижын һаҡлау һәм еңелеү өсөн аҡланыу алымы ти<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. Февралдә ғосман әрмәндәренә ғәҙәттән тыш саралар ҡулланыла. Ғосман армияһының {{nobr|100 000}}гә яҡын әрмән һалдаты ҡоралһыҙландырыла, әрмән милләтле граждандарҙың 1908 йылдан бирле рөхсәт ителгән ҡоралы тартып алына. Шаһиттар һөйләүенсә, ҡоралһыҙландырғандан һуң, әрмән хәрбиҙәрен ҡанһыҙ рәүештә муйындарынан һуйып үлтергәндәр йә тереләй күмеп язалағандар<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. [[Ғосман империяһы]]ндағы АҠШ илсеһе өлкән Генри Моргентау ҡоралһыҙландырыуҙы әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең прелюдияһы тип атаған<ref name="Morgenthau 302—304" />. Ҡайһы бер ҡалаларҙа властар күмәк халыҡты репрессияға дусар итеү менән янаған, шулай уҡ, властар билдәләгән һандағы ҡорал килтергәнсегә тиклем, төрмәләрҙә аманат итеп йөҙәр миллионлап кешене тотҡан. Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу кампанияһы аяуһыҙ язалар менән оҙатылған. Йыйылған ҡоралды фотоға төшөрөп, «хыянат» дәлиле сифатында Истанбулға ебәрелгән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. === Әрмәндәрҙе көсләп күсереү === [[Файл:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|thumb|left|210px|1915 йылдың 24 апрелдә Истанбулдың әрмән интеллигенцияһын ҡулға алыуы һәм көсләп күсереүе тураһында Эске эштәр министрлығының документы]] Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу Ғосман империяһының әрмән халҡына ҡаршы, күмәк халыҡты, мародёрҙар бандаларынан йәки аслыҡтан һәм һыуһап үлеү ҡурҡынысы аҫтына, сүллеккә ҡыуыу кеүек системалы кампаниялар үткәреү мөмкинлеген биргән. Империяның һуғыш эсендәге сик буйы райондарынан ғына түгел, бөтә төп үҙәктәренән тиерлек көсләп күсереү<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248" /><ref name="A Question of Genocide, 270-272" />. Геноцидты ойоштороусылар империяның көнсығыш провинцияларын тулыһынса әрмәндәрҙән таҙартыу, шул иҫәптән әрмәндәрҙе был провинцияларҙа автономия дәғүәләшә алмаҫлыҡ аҙ һанда ҡалдырыу бурысы ҡуйған{{sfn|Роган|2018|с=226}} Баштараҡ властар, яҡшы теләкле хөкүмәт, хәрби ихтыяждан сығып, әрмәндәрҙе яңы өйҙәргә күсереүҙе әҙерләй, тип алдап, сәләмәт ирҙәрҙе йыйған. Был ир-егеттәрҙе төрмәгә япҡандар, һуңынан ҡаланан сүллеккә сығарып, шунда утлы ҡоралдан атып йә сәнсеп юҡ иткәндәр. Һуңынан ҡарттарҙы, ҡатын-ҡыҙҙыһәм балаларҙы йыйып, уларға ла күсереү хәбәрен еткергәндәр. Уларҙы колоннаға теҙеп, жандармдар конвойы аҫтында ҡыуғандар. Кем юлын дауам итә алмай, хатта йөклө ҡатындарҙы ла, үлтергәндәр. Жандармдар, мөмкин тиклем оҙон маршрут һайлап, кешеләрҙе, һыуһағанлыҡтан йә астан һуңғы кеше үлгәнсе, атларға һәм шул уҡ маршруттан кире килергә мәжбүр иткәндәр<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Көсләп күсереүҙең беренсе фазаһы 1915 йылдың апрель башында Сөләйманлы (Зәйтүн) һәм Дёртйол әрмәндәрен кү сереүҙән башланған. 24 апрелдә [[Истанбул]]дың әрмән элитаһы, Александретта һәм Адана әрмән халҡы ҡулға алына һәм көсләп күсерелә. [[9 май]]ҙа Ғосман империяһы хөкүмәте Кесе Азия (Анатолия) әрмәндәрен компакт йәшәгән урындарынан көсләп күсереү ҡарарын ҡабул итә. Күсерелеүсе әрмәндәр урыҫ армияһы менән хеҙмәттәшлек итеүенән ҡурҡҡанлыҡтан, көньяҡҡа күсереү ҡаралған була, әммә һуғыш ығы-зығыһында был бойороҡ үтәлмәй ҡала. Ван ихтилалынан һуң, көсләп күсереүҙең 4-се фазаһына ярашлы, сик буйында һәм Киликияла йәшәүсе бөтә әрмәндәр ҙә күсерелергә тейеш була<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. [[1915 йыл]]дың 26 майында Мәһмәд Талаат паша тыныс тормош осоронда хөкүмәткә ҡаршы сығыусыларға арналған «Депортация тураһындағы закон» иғлан итә. [[1915 йыл]]дың 30 майында Законды мәжлес раҫлай. Әрмәндәр аталмаһа ла, закон уларға ҡағылғаны аңлашылып торған. [[1915]] йылдың 21 июнендә, көсләп күсереүҙең һуңғы актында, Талаат Ғосман империяһының ун провинцияһында йәшәүсе «бөтә әрмәнде лә», дәүләткә файҙалы тип танылғандарын ғына ҡалдырып, көсләп һөрөргә бойора. Депортация өс принципҡа ярашлы атҡарыла: 1) "ун процент принцибы"на ярашлы, мосолмандар менән сағыштырғанда, төбәктә әрмәндәр 10%-тан артырға тейеш түгел, 2) көсләп күсерелгәндәрҙең өй һаны 50-нән артырға тейеш түгел, 3) көсләп күсерелгәндәргә тәғәйенләнгән урындарын үҙгәртеү тыйылған. Әрмәндәргә үҙ мәктәптәрен асыу тыйылған, әрмән ауылдары араһындағы юл бер-береһенән биш сәғәтлектән кәм булмаҫҡа тейеш. Бөтә әрмәндәрҙе лә көсләп күсереү талабы ҡуйылһа ла, сит ил граждандары был процестың шаһиты булмаһын тигәндән сығыптыр, [[Истанбул]] һәм [[Әдирнә]] ҡалаларында йәшәгән әрмән халҡының ҙур ғына өлөшө күсерелмәй ҡала. Измир ҡалаһының әрмән халҡын, әгәр әрмәндәр күсерелә ҡалһа, ҡала сауҙаһы бөлгөнлөккә төшәсәк, тип фекер йөрөткән губернатор Рәхим бей ҡотҡара. [[5 июлдә]] депортация сиктәре көнбайыш провинциялары (Анкара, Эскешәһәр]] һ. б.), Киркук, Мосул, [[Евфрат]] үҙәне һ. б. иҫәбенә киңәйтелә. [[1915 йыл]]дың 13 июлендә Талаат депортация «әрмән мәсьәләһен ахырынаса хәл итеп ҡуйыр өсөн» үткәрелде, тип иғлан итә, һәм был ысынында Ғосман империяһында әрмән проблемаһын бөтөрөүҙе аңлатҡан<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. === Тәүге депортациялар === [[1915 йыл]]дың март уртаһында британ-француз көстәре [[Дарданелл]]ға һөжүм итә. [[Истанбул]]да баш ҡаланы Эскешәһәргә күсереү һәм урындағы халыҡты эвакуациялау буйынса әҙерлек эштәре башлана. Әрмәндәрҙең союздаштарына ҡушылыуынан ҡурҡып, Ғосман империяһы хөкүмәте Истанбул һәм Эскешәһәр араһындағы әрмән халҡын күсерергә ниәтләй. Шул уҡ ваҡытта Иттихат үҙәк комитетының бер нисә ултырышы була, һәм унда «Тәшкиләт-и Махсуса|Специальная организация» ойошмаһы башлығы Бехаэддин Шакир көнсығыш Анатолияла әрмән төркөмдәренең эшмәкәрлеген раҫлаған дәлилдәр килтерҙе. "Эске дошман"дың ҡурҡынысы «тышҡы дошманға» ҡарағанда кәм түгел ти Шакир. Уға киңерәк вәкәләт бирелә. Март аҙағында — апрель башында "Махсус " Иттихат радикаль эмиссарҙары, шул иҫәптән, артыҡ ҡанһыҙ ысул, ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар, менән Рәшид-бей ({{lang-tr|Reşit Bey}}) ҡорал таптырған, ә һуңыраҡ әрмәндәрҙе үлтереүсе фанатикка әйләнә. Акчам Танер әрмәндәрҙе дөйөм көсләп ҡыуып сығарыу ҡарары мартта уҡ ҡабул ителгән була тигән фаразлау бар. <ref>Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59</ref> , әммә Истанбулдан көсләп күсереү үткәрелмәүе ул мәлгә әрмәндәрҙең яҙмышы һуғыштың артабан нисек барышына бйле булғандыр тип фаразларға була<ref name="Bloxham 78-80" />. Йәш төрөктәрҙең, депортация әрмәндәрҙең Көнсығыш фронтта лояль булмауы менән бәйле тип раҫларға маташыуына ҡарамаҫтан, әрмәндәрҙең беренсе көсләп күсерелеүе Әхмәд Жемаль паша етәкселегендә көнсығыш фронты менн күршеләш райондарҙа түгел, ә Кесе Азияның (Анатолия) үҙәгенән ([[Киликия]]{{Sfn|Роган|2018|с=271}}) [[Сүриә]]гә йүнәлтелгән. Мысыр кампанияһында еңелгәндән һуң, ул Сөләймәнле (Зәйтун) һәм Дүртөйлө әрмән халҡын потенциаль ҡурҡыныс тип таныған һәм, союздаш державаларҙың үтеп инеүе осрағын күҙ уңында тотоп, үҙенең контроле аҫтындағы территорияның этник составын үҙгәртеү маҡсатынан беренсе тапҡыр әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙе тәҡдим итә<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. Әрмәндәр депортацияһы 8 апрелдә быуаттар дауамында өлөшләтә бойондороҡһоҙ булған һәм төрөк властары менән ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттәрҙә торған Зәйтун ҡалаһынан башлана. Был хәрәкәтте нигеҙләү маҡсатында Зәйтун әрмәндәре һәм Рәсәй хәрби штабы араһында йәшерен килешеү барлығы тураһындағы хәбәр килтерелгән, әммә Зәйтүн әрмәндәре бер ниндәй ҙә дошманлыҡ саралары күрһәтмәгән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250" /><ref name="Bloxham 82-83" /><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. [[Файл:Armrefugees.jpg|thumb|left|300px|Дейр-эз-Зор концентрацион лагерында ҡасаҡ әрмәндәр үле ат кәүҙәһе янында]] Ҡалаға өс мең төрөк һалдаты индерелә. Зәйтундең цйәш ирҙәренең бер өлөшө, төрөк һалдаттарына һөжүм иткән бер нисә дезертирҙы ла ҡыҫтырып, әрмән монастырына ҡаса һәм унда оборона ойоштороп, әрмән сығанаҡтарына ярашлы, монастырь яулап алынғансы, 300 һалдатын (төрөктәр майор һәм һигеҙ һалдат тип күрһәтә) юҡ итә. Әрмән яғы хәбәрҙәренән билдәле булыуынса, һалдаттарға һөжүм итеү уларҙың әрмән ауылдарында ҡылған әшәкелектәре өсөн үс алыу сараһы була. Зәйтун ҡалаһы әрмән хаҡының күпселеге боласыларҙы хупламаған, әрмән общинаһы лидерҙары боласыларға бирелергә кәңәш итә һәм хөкүмәт ғәскәрҙәренең уларҙы язаға тарттырыуына ҡамасауламай. Әммә ғосман чиновниктарының аҙ өлөшө генә әрмәндәрҙең тоғролоғон танырға әҙер була, күпселеге Зәйтун әрмәндәренең дошман менән хеҙмәттәшлек итә тип ышанған. Эске эштәр министры Талаат Константинополдәге әрмән патриархына дезертирҙарҙы тотоп биргәне өсөн әрмән халҡына рәхмәт белдерә. Әммә һуңыраҡ был ваҡиғаларҙы сит ил державалары менән дөйөм ихтилалдың өлөшө — төрөк тарихнамәһе ҡарашын нығыта. Төп әрмән халҡы ғосман армияһына ҡаршы тороуҙы хупламаһа ла, барыбер Зәйтун әрмәндәрен Дер-зор лагерына йә сүллеккә ҡыуалар, һәм унда һуңыраҡ әрмәндәрҙе йә үлтергәндәр, йә аслыҡтан әм сирҙәрҙән үлеүгә дусар итеп, ҡалдырғандар. Зәйтундан һуң, шундай уҡ яҙмыш [[Киликия]]ның башҡа ҡалаларын да көткән. Бындай депортациялар Вандағы ваҡиғаларға тиклем булған, һәм быны ғосман властары әрмәндәргә ҡаршы кампанияны нигеҙләү өсөн ҡулланғандар. Ғосман хөкүмәте башҡарған эштәр үҙ-ара тура килмәгәнсә ине, әммә ул империяның бөтә территорияһын биләмәгәйне әле<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250" /><ref name="Bloxham 82-83" /><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. Зәйтун әрмәндәрен көсләп күсереү геноцидты ойоштороу менән бәйле мөһим мәсьәләне асыҡлай. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер өлөшө Сүриәнән һәм Ираҡтан алыҫ урынлашҡан Коньяға — һуңынан, нигеҙҙә, әрмәндәр шунда күсерелгән. Әхмәд Жемал паша шәхсән Месопотамияны түгел, боеприпастарҙы ташыуға ҡаршылыҡ булдырмаҫ өсөн, Коньяны һайланым, тп раҫлаған. Әммә апрелдән һуң һәм Жемал юрисдикцияһы аръяғына күсерелеүсе әрмәндәрҙең бер өлөшө Коньяға оҙатыла, һәм был депортация планының 1915 йылдың апрелендә үк булғанлығына ишаралай<ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. === Ван ихтилалы === [[Файл:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|мини|right|230px|Урыҫ һалдаттары Шейхалан ауылында тереләй яндырылғн әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары эргәһендә, 1915 йыл]] Һарығамыш һуғышында тар-мар ителгәндән һуң, [[Ван]] ҡалаһы төрөк яғы өсөн дә, урыҫ яғы өсөн дә мөһим стратегик ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. [[1914 йыл]]дан, ҡалала ҙур йоғонтоға эйә булған Дашнакцутюн ойошмаһы йәшерен рәүештә күп ҡорал йыйған була. После подхода российских добровольцев под командованием Озанян Андраник Торосович етәкселегендәге үҙ теләге менән һуғышта ҡатнашҡан рәсәйлеләр Һарайға (Ван) яҡынлашҡандан һуң, ғосман властары дашнактарҙан төрөк армияһынан ҡасҡан әрмән дезертирҙарын тотоп биреүен талап итә, ҡала менән телефон бәйләнешен өҙә, урындағы халыҡты талау менән шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә, бер яҡтан һалдаттар менән чете (мосолман бандиттары) араһында һәм икенсе яҡтан әрмән үҙоборона төркөмдәре араһында бәрелештәр тоҡана. [[1915 йыл]]дың февралендә империяла әрмәндәр күпселекте тәшкил иткән берҙән-бер өлкәнең Ван ҡалаһы губернаторы итеп, Энверҙың ҡәйнеше — көс ҡулланыуға тартымлығы менән билдәле, ҡорал тартып алыу кампанияһында әрмән халҡын ҡурҡыу аҫтында тотҡан Жәүдәт-бей тәғәйенләнә. Жәүдәт яңы ғына Фарсыстанға (Иран) уңышһыҙ походтан ҡайтҡан була, уны бер нисә мең курд һәм черкес регуляр булмаған һалдаты йәки «итсе батальондары» оҙатып йөрөй. [[1914 йыл]] аҙағында Төркиә хөкүмәте, Вн районындағы әрмәндәрҙе һәм ҡайһы бер фарсы ҡәбиләләрен Төркиәнең дошмандары ҡоралландыра, тип раҫлап, Ванда ихтилал булыу мөмкинлеген билдәләй. Вандағы әрмән лидерҙары властарҙы тынысландырырға маташа һәм Жәүдәткә буйһоноуы тураһында әйтә. [[1915 йыл]]дың март башында Жәүдәт Чатак әрмәндәренән, үлем язаһы һәм ғаиләләрен көсләп күсереү менән янап, 18 йәштән алып 45 йәшкә тиклемге бөтә ир-атты (4000 ир-егет, шулай уҡ күп һанлы дезертирҙар) армия эшселәре сифатында биреүҙе талап итә. Әрмәндәр 400 кеше генә бирә, ә ҡалғандары өсөн «иреккә сығарыу һалымы» (закон рөхсәт иткән армия хеҙмәтен үтәмәгән өсөн билдәле бер сумма аҡса түләү) түләргә тәҡдим итә, Жәүдәт был үтенесте кире ҡаға. Жәүдәт 8 кешенән торған әрмән-төрөк төркөмөн Шадах ауылына бер әрмәнде төрмәгә ултыртыу тарихын асыҡлау буйынса ебәрә. Юлда төркөмдәге бөтә дүрт әрмән дә үлтерелә. 17 апрелдә Жәүдәт "итсе батальондары"н Чатак әрмәндәрен ҡырырға ебәрә, әммә тәртипкә күнмәгән ғәскәр иң яҡын әрмән ауылдарына һөжүм итә<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="The great game of genocide? 76-78" /><ref name="Bloxham 265-267" />. Күмәк халыҡты үлтереүҙәр 19 апрелдә башлана, Ван ҡалаһы янында 2500-гә тиклем әрмән, ә яҡындағы бер нисә көндә 50 меңләп әрмән үлтерелә. Әрмәндәргә һөжүмде Иттихат ойошторғанын һуңыраҡ Вандың ике генерал-губернаторы, Ибраһим Арвас һәм Хасан Ташин таный<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Мосолмандарға, үлем менән янап, әрмәндәрҙе яҡлау тыйылған. Ван әрмәндәре, һөжүм көтөп, бер нисә аҙна дауамында ҡаланың үҙҙәре йәшәгән өлөшөн нығытҡан һәм дүрт аҙна дауамында һөҙөмтәле ҡаршылыҡ күрһәтә. Вандың әрмән өлөшө халҡы 30 мең кешенән торған, шуларҙың 1500 ҡоралланған була. Ҡоралды ваҡ һөнәрселек етештереүе (кустарный) ысулы менән эшләгәндәр. 16 майҙа, урыҫ армияһы Ванға яҡынлашҡас, төрөктәр китергә мәжбүр була. Урыҫ генералы Николаев Ванда әрмән хөкүмәтен иғлан итә. Алты аҙнанан урыҫтар, китә алырлыҡ әрмәндәрҙе үҙҙәре менән алып, сигенә<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="The great game of genocide? 76-78" /><ref name="Bloxham 265-267" />. Ван ваҡиғалары алдан әҙерләнгән характерҙа булмай, әрмәндәр Фарсыстанғапотенциаль ҡасыу өсөн коридорҙы һаҡларға тырышҡан, ә Жәүдәт күҙенә күренгән "әрмән ихтилалы ҡурҡынысы"н баҫыу маҡсатында репрессиялар ҡулланған. Уның хәрәкәте ул осорға хас булмаған. Шул уҡ ваҡытта происходили восстания курдов в районе Битлис районында курдтар ихтилалы һәм Башҡалда ассирийҙар ихтилалы ҡупҡан<ref name="The great game of genocide? 76-78" />. === Депортацияларҙың дауамы === [[Файл:522px-AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|thumb|left|200px|АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри АҠШ Дәүләт департаментына телеграммаһында (1915 йылдың 16 июле) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ''«раса буйынса тамырынан ҡоротоу кампанияһы»'' тип тасуирлай]] {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:37em; max-width: 37%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Оттоман чиновнигы Сәйед Әхмәдтең Трапезундтан әрмәндәрҙе һөрөү процедураһын тасуирлауы'''<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265" group="Комм" />:<br> Башта ғосман чиновниктары балаларын тартып алды, уларҙың ҡайһы берен Трапезундтағы америка консулы ҡотҡарырға тырышып ҡараны. Трапезунд мосолмандары әрмәндәрҙе яҡлаған өсөн үлем язаһы янауы тураһында иҫкәртелгәйне. Шунан өлкән ир-атты, улар хеҙмәттә ҡатнашырға тейеш, тип айырҙылар. Ҡатын-ҡыҙҙы һәм балаларҙы, һаҡ аҫтында һәм хәүефһеҙлек гарантиялары менән, Мосул яғына алып киттеләр, артабан ирҙәр ҡаланан сығарылды һәм алдан ҡаҙылған канауҙар янына ҡуйып атып үлтерелде. Ҡатын-ҡыҙҙарға һәм балаларға, талаусы һәм көсләүсе «четтес» һөжүмдәре ойошторолдо, ә һуңынан уларҙы үлтерҙеләр. Хәрбиҙәргә "четтес"тарҙың хәрәкәтенә ҡамасауламҫҡа тигән ҡәтғи бойороҡ бирелгәйне. Тартып алынған балалар ҙа шулай уҡ ҡаланан сығарылып үлтерелде. Дети на попечении Америка консулы ҡарамағындағы балалар ҙа, Сивасҡа ебәрелеү һылтауы менән, алынды һәм, кәмәләргә ултыртып диңгеҙгә сығарылды һәм сәнсеп үлтерелде, мәйеттәре ҡапсыҡтарға һалынып, диңгеҙгә ташланды. Бер нисә аҙнанан ҡайһы бер мәйеттәр Трапезунд ярҙарында табылды. Июлдә Сәйед Әхмәдкә Трапезунд әрмәндәренең 120 ир-аттан, 400 ҡатын-ҡыҙҙан һәм 700 баланан торған һуңғы конвойын оҙатыу эше ҡушыла. Башта конвойҙан бөтә ирҙәр ҙә айырып алынды, аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә уларҙың барыһының да үлтерелеүе тураһында хәбәр итәләр. Юл буйҙарында меңәрләгән әрмән кәүҙәһе ятҡан. "Четтес"тарҙың бер нисә төркөмө пытались взять из конвойҙан ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы алырға маташты, әммә Сәйед Әхмәд уларға әрмәндәрҙе биреүҙән баш тартты. Юл буйында ул 200-гә яҡын баланы, улар тураһында хәстәрләргә вәғәҙә биргән мосолман ғаиләләренә биреп китте. Кемахта Сәйед Әхмәдкә әрмәндәрҙе, улар үлеп бөткәнсе, конвойларға ҡушыла. Уға әрмәндәрҙең был партияһын Эрзерумдан килгән жандармерия вәкиле Мөхәммәд Эффенди командалыҡ иткән төркөмгә ҡуша алды. Эффенди аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә ул төркөмдөң Евфрат ярына килтерелеүен һәм, конвойҙан айырып алынып, «четтес» бандалары ҡулынан юҡ ителеүен әйтте. Матур әрмән ҡыҙҙары систематик рәүештә күмәк халыҡ алдында көсләнә, һәм һуңынан, шул иҫәптән трапезунд чиновниктары тарфынан үлтерелә ине. Сәйед Әхмәд Эрзурумда әрмәндәрҙе үлтереүҙе ойоштороусылар тип Шакир Бехаэддинды, Трапезундта — Наил бейҙе, Кемахта — Эрзинжандан парламент ағзаларын атаны. «Четтес» штабтары Кемахта урынлашҡайны. |} Дөйөм депортация алдан әҙерләнмәгән булһа ла, [[1915 йыл]]дың март кәңәшмәләренән һуң, Иттихат вәкилдәре әрмәндәрҙе күпләп юҡ итергә кәрәклеге тураһында агитация йәйелдерә. Ван ваҡиғалары һәм үлтерелгән 150 000 мосолман тураһындағы рәсми төрөк статистикаһы мәғлүмәттәренә (Хәлил Берктай 1915 йылда бөтә көнсығыш Анатолияла әрмәндәр 12 мең мосолманды үлтергән тип баһалай) таяныу ғосман властары өсөн шулай уҡ әрмәндәргә ҡаршы хәрәкәт атҡарыуға сәбәп була. 24 апрелдә Константинополдә 235 күренекле әрмән ҡулға алына һәм артабан һөргөнгә оҙатыла. Шуның артынса уҡ 600 әрмән, һуңынан тағы 5 мең әрмән әсирлеккә алына. Уларҙың күпселеге Истанбул янында үлтерелә. Был яуызлыҡ законға таянып эшләнмәгән, ә АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри менән һөйләшкәндә, Талаат был ҡара эште «үҙоборона» булараҡ ҡылыҡһырлай. 30 майҙа Ғосман империяһы министрҙар советы хәрби командалыҡҡа халыҡтың ҡораллы ҡаршылығын баҫтырырға һәм хыянатта йәки шпионаж менән шөғөлләнеүҙә ғәйеплеләрҙе көс ҡулланып күсерергә рөхсәт иткән закон ҡабул ителә. Законлы төҫ бирер өсөн, һөргөнгә оҙатылғандарҙы һаҡлау һәм юғалған мөлкәтенә компенсация түләү күҙ уңында тотолорға тейеш булһа ла, ысынында иһә был шарттарҙың береһе лә үтәлмәй. Әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә төп ролде Эрзерумда урынлашҡан һәм башлыса «четтес» — төрмәләрҙән сығарылған енәйәтселәрҙән торған йәғни {{nobr|34 000}} ағзаһы булған «Айырым ойошма» — Тәшкиләт-и Махсуса шөғөлләнгән. «Айырым ойошма» туранан-тура Талаатҡа буйһонған. Был ойошма 1914 йылдың декабрендә, әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙең рәсми сәбәбе тип аңлатылған Ван ваҡиғаларынан ярты йыл алдараҡ, сигенеүсе урыҫ ғәскәрҙәре ҡалдырып киткән райондарҙа әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған репрессияларҙа үҙен беренсе тапҡыр күрһәтә. Күп кешене үлтереүҙәрҙә илдең махсус хеҙмәттәре башында тороусы һәм махсус үлем эскадрондары булдырыусы Шакир Бехаэддин әүҙем ҡатнашҡан<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="see also suni" group="Комм" /><ref name="роль специальной организации" group="Комм" />. 18 апрелдә Эрзерум янында күмәк төрөк йыйылған митингта әрмәндәрҙе хыянатта ғәйепләйҙәр һәм әрмәндәргә ярҙам иткән мосолмандарҙы ла әрмәндәр яҙмышы көтөүен иҫкәртәләр. Алдағы аҙналар дауамында Эрзерум өлкәһе әрмәндәре төрөктәрҙең һөжүме сериялары объектына әйләнә. Май уртаһында Хыныс һәм уның тирә-яғында ҡырылыш ойошторола — {{nobr|19 000}} әрмән үлтерелә. Өлкәнең башҡа ауылында йәшәгән әрмәндәр Эрзерумға көсләп күсерелә, һәм күбеһе аслыҡтан, һыу эсмәү һәм ябығып хәлһеҙләнеү арҡаһында үлә, ә ҡалғандарын Кемах тарлауығы текә битләүҙәренән йылғаға ырғытҡандар. Эрзерумдың 65 мең әрмән халҡынан күбеһе июнь — июль дауамында көсләп күсерелгән һәм Кемах тарлауығында үлтерелгән, ҡалғандары [[Алеппо]] һәм [[Мосул]]ға күсерелә, бик һирәге генә тере ҡала. Эрзерумда мөһим хәрби объекттарҙа 100-гә яҡын әрмән хеҙмәт иткән. Эрзинжан әрмәндәре лә шулай уҡ Кемах тарлауығында үлтерелә. Эрзерум өлкәһенең тағы бер ҡалаһы Байбурт әрмәндәренән башта аҡсаларын һәм, хәүеф янамаясағында ышандырып, йәш ҡыҙҙарын тартып алғандар, һуңынан уларға "четтес"тар һөжүм иткән. Эрзинжанға ҡасып китергә маташыусыларҙы жандармдар атып үлтергән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. Орду ҡатын-ҡыҙы һәм балалары, Самсунға сығарылыу һылтауы менән, баржаларға тейәлә, һуңынан диңгеҙгә сығарыла һәм борттан ырғытыла. 1919 йылдағы трибунал барышында Трапезунд полицияһы начальнигы өлкә губернаторы бүләге сифатында йәш әрмән ҡыҙҙарын Истанбулға Иттихат лидерҙарына ебәргәнлеген таныны. Ҡыҙыл ярымай дауаханаһындағы әрмән ҡыҙҙарын Трапезунд губернаторы наложница итеп тотҡан һәм мәсхәрәләүгә дусар иткән<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86" />. Көнбайыш Әрмәнстандың көньяҡ өлөшөн Жәүдәт һәм уның «итсе батальондары» (''төр.'' kesab taburi) әрмәндәрҙән таҙартҡан. Битлис әрмәндәре закон боҙмауына ҡарамаҫтан, Жәүҙәт башта уларҙан выкуп талап иткән, һуңынан уларҙың күпселеген аҫтырған. 25 июлдә ҡаланы Жәүдәт ғәскәре уратып алған, һәм ҡыҫҡа ваҡыт ҡамауҙан һуң, ҡаланың рмәндәр йәшәгән өлөшө бирелгән. Ир-ат үлтерелгән, йәш ҡыҙҙарҙы урындағы төрөктәргә һәм курдтарға биргәндәр, ҡалған әрмәндәрҙе көньяҡҡа оҙатҡандар һәм Тигр йылғаһында батырғандар. Битлиста барлығы {{nobr|15 000}} әрмән үлтерелгән, уларҙың өйҙәре төрөк һәм курд мөжәһирҙәренә бирелгән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. Шул уҡ ваҡытта Битлис янындағы әрмән халҡы ла һуйылған. Битлистан һуң Жәүдәт, төрөк һәм курдтарҙың һөжүмдәренән һуң бер аҙға тыныслыҡ урынлашҡан Муш ҡалаһы районына килә. Жәүдәт өлкәгә килгәндән һуң, әрмән общинаһы лидерҙарын язалау башлана, ир-ат штыктар менән сәнсеп үлтерелә, ҡатын-ҡыҙ һәм бала-саға, ат һарайына ҡыуып керетелеп, тереләй яндырыла. Артабан Жәүдәт һәм төрөк-курд отрядтары Сасунға һөжүм итә, һәм был ҡалала йәшәгән әрмәндәр боеприпастары һәм ризығы бөткәнсе ҡаршы тора. Ҡара диңгеҙ буйындағы ҡалаларҙа әрмәндәрҙе караптарға тейәгәндәр һәм батырғандар. Протестант һәм католик конфессияларына ҡараған әрмәндәр ҙә юҡ ителгән. Харпутта, 13 мең әрмән һалдаты менән, америка миссионерҙары нигеҙ һалған Евфрат колледжы студенттары һәм уҡытыусылары үлтерелгән. Америка протестант миссионерҙары етәкселегендә Мерзифонда эшләгән Анатолия колледжы әрмәндәре лә шундай ҡот осҡос яҙмышҡа дусар ителгән. Марсовандың 12 мең әрмәненең күпселеген һөргөнгә оҙатҡандан һуң, америка илсеһе аша колледж президенты Энверҙан һәм Талааттан колледж ағзалары өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын ала, әммә округ губернатор, гарантия тураһында белмәүгә һылтанып, ҡалған әрмәндәрҙе сүллеккә көсләп күсерә һәм улар шунда һәләк була. Католик конфессияға ҡараған Анкара әрмәндәре лә көсләп күсерелә<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. <!-- {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:40em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Из воспоминаний Такуи Левонян, 1900 года рождения'''<ref name="Adalian-81-83">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|81—83}}</ref>:<br>От [[Палу (Элязыг)|Палу]] до Тигранакерта ([[Диярбакыр|Диарбекир]]) нас сильно мучали, и мы очень страдали. Не было воды и еды. У моей матери было что-то в сумке, она давала нам немного время от времени. Мы шли весь день, в течение 10 до 15 дней. На ногах уже не оставалось обуви. Наконец мы достигли Тигранакерта. Там мы помылись у воды, размочили немного сухого хлеба который у нас был и поели. Прошёл слух что губернатор требует от армян очень красивую 12-летнюю девочку… Ночью они пришли с фонарями ища такую девушку. Они нашли её, отобрали у рыдающей матери и сказали что вернут её потом. Позже они вернули ребёнка, почти мёртвого, в ужасном состоянии, оставив его на коленях матери. Мать громко рыдала, и конечно ребёнок, не вынеся произошедшего, умер. Женщины не могли успокоить её. Наконец женщины попытались вырыть яму с помощью орудия одного жандарма, и похоронили девочку. Там была большая стена и моя мать и несколько женщин написали на ней «Здесь похоронена Шушан». |} В отличие от прежних депортаций, которые не отличали невиновных с точки зрения властей армян от «виновных» в пределах местных армянских общин, депортации из [[Киликия|Киликии]] уже не делали различия между армянскими революционными и лоялистическими сообществами. Эти депортации не зависели также от близости к границе и касались всех армян Османской империи. Этим депортированным не предоставлялась еда, что означало фактическую смерть от голода. Им не обеспечивалась защита, и по дороге они подвергались грабежам и насилию нерегулярных османских сил, курдских, черкесских и других мусульманских племён, в результате чего до конечного пункта в пустыне доходило около 20 %. То же самое происходило с армянами всей Восточной Анатолии. Армяне западных провинций относительно беспрепятственно дошли до Дер Зора, где впоследствии в большинстве умерли или были убиты. Считается, что практика общего разрушения армянских общин Анатолии началась 24 апреля 1915 года, когда были арестованы и депортированы в Анкару лидеры армянской общины Константинополя. К середине июня почти все они были убиты. А к этому времени уже были почти полностью уничтожены армянские общины Битлиса и [[Эрзерум]]а. 9 июня министерство внутренних дел направило губернатору Эрзерума требование продать имущество депортированных армян, возвращение которых уже не ожидалось. В течение лета ареал депортаций расширялся, включая районы современной Сирии. Согласно плану депортаций, армяне не должны были превышать 10 % местного населения, что отражало страх младотурок перед концентрацией армян. Есть основания предполагать, что убийства до 150 000 человек в лагерях вокруг пустыни Дер Зор были совершены черкесами, чеченцами и арабами, чтобы не допустить скопления большого количества армян в одном месте<ref name="A Question of Genocide, 270-272" />. Одно из самых ярких свидетельств резни оставили четыре арабских оттоманских чиновника, перешедшие на сторону русских и впоследствии рассказавшие подробности депортации [[Сайкс, Марк|Марку Сайксу]]. Так, по словам лейтенанта Саида Ахмеда Мухтэра Аль-Бааджа, находившегося в [[Трапезунд]]е в 1915 году, он знал, что высылка армян означает резню, и ему был известен официальный приказ расстреливать дезертиров без суда. Лейтенант Саид Ахмед сообщил, что в секретном приказе вместо слова «дезертиров» было «армян», что свидетельствует о понимании центральной властью преступности своих действий и желании их скрыть<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2" />. --> Әрмәндәрҙе үлтереү менән бер рәттән урлашыу һәм талау киң таралған. Сауҙагәр Мәхәмт Али ({{lang-tr|Mehmed Ali}}), Асент Мостафа һәм губернатор Трапезунд губернаторы Жемал Азми {{nobr|300 000}} алып {{nobr|400 000}} төрөк алтын фунтына (ул осорҙа {{nobr|1 500 000}} АҠШ доллары) тиң әрмән байлығын үҙләштергән. Алепполағы америка консулы Вашингтонға: Төркиәлә «талауҙың гигант схемаһы» йәйелдерелгән тип доклад яһай. Трапезундтағы консул Трапезундтағы Иттихат комиссарының өйө талауҙан килгән өлөштөң алтыны һәм башҡа ҡиммәтле таштары менән тулған тип хәбәр иткән<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86" />. [[Файл:Armenianmothermourning.jpg|thumb|right|250px|Әрмән әсә биш балаһының мәйете янында]] Йәй ахырына империялағы әрмән халҡының күп өлөшө үлтерелгән була. Ғосман властары был яуызлыҡты йәшерергә маташһа ла, Европаға барып етә алған ҡасаҡтар Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте барғанын еткерәләр. 27 апрелдә әрмән [[католикос]]ы АҠШ һәм Италияға һуйышты туҡтатыу буйынса ҡыҫылыуҙарын үтенә. Союздаш державалар төрөк һәм курдтарҙың әрмәндәрҙе үлтереүҙәрен асыҡтан-асыҡ ғәйепләне, әммә һуғыш шарттарында уларҙың яҙмышын еңеләйтеү буйынса бер ни ҙә эшләй алманы. Был яуызлыҡты рәсми рәүештә тикшергәндән һуң, Бөйөк Британияла «Отношение к армянам в Османской империи» тип исемләнгән документтар китабы баҫылып сыға<ref name="The treatment of Armenians in the Ottoman Empire" />, Европала һәмАҠШ-та ҡасаҡтарға ярҙамға аҡса йыя башлайҙар. Үҙәк һәм көнбайыш Анатолия әрмәндәрен юҡ итеү 1915 йылдың авгуынан һуң да дауам иткән<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567" />. Рәсәй властары һәм йәмәғәтселеге ҡасаҡтарға (тәүҙә фәҡәт христиандарға ғына, ә 1916 йылдың яҙынан — мосолмандарға ла) гуманитар ярҙам күрһәтергә тырышып ҡарай, бының өсөн башында генерал Михаил Тамамшев торған махсус ведомство ойошторолған. Бөтә Рәсәй ҡалалар союзы булышлығы менән рәсәй армияһы оккупациялаған территорияларҙа ашханалар селтәре ойошторолған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан хәрби фекерләү өҫтөнлөк ала — шулай, 1916 йылдың авгусында года командующий Рсәй империяһының Кавказ армияһы командиры (1914—1918)генерал Юденич Николай Николаевич әрмән ҡасаҡтарына ташлап киткән тыуған ерҙәренә ҡайтыуҙы тыя: «Төркиәлә беҙ яулаған ерҙәргә халыҡтың ҡайтыуы иртәрәк, сөнки был төбәктәрҙе аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү былай ҙа бик ҡатмарлы»; ҡалғн халыҡ армия ихтыяжын өсөн тылда ауыл хужалығы хеҙмәтенә йәлеп ителә. Һуңғараҡ оккупацияланған райондарҙың генерал-губернаторы генерал Пешков шулай уҡ 1916 йылдың авгусында төрөк һөжүме башланыр алдынан Ван, Битлис һәм Муш ҡалаларынан Басенға һәм Игдирға 50 мең әрмәнде күсереү тәжрибәһен иҫләп (эвакуациянан һуң, рәсәй властары күскенселәрҙе аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар менән тәьмин итеү көрсөгөнә терәлгәйне), асыҡтан-асыҡ был тыйыуҙы «кәрәкмәгән паника һәм ҡорбандар»ға барып етмәһен өсөн, тип нигеҙләгән. 1915 йылдың яҙында Юденич, аҙыҡ-түлек проблемаһы менән бәйле, шулай уҡ, әрмәндәр менән бергә 4-се казак корпусын ризыҡ менән тәьмин итеү бурысын ҡуйып, курдтар ташлап киткән Алашкерт, Диядин һәм Баязетҡа казактарҙы күсереүҙе тәҡдим итә. Һәм был граждандар адинистрацияһы һүҙҙә хуплау тапһа ла, тормошҡа ашмай ҡала. Башҡа фронттарҙағы кеүек, рәсәй армияһы, хәрби хәлдән сығып, урындағы халыҡты көсләп күсерергә мәжбүр булған: шулай, Эрзерум янындағы ун саҡрым оҙонлоғондағы фронт буйы зонаһынан 10 меңдән ашыу әрмән туранан-тура ҡала районына күсерелә, һәм был аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе тағы ла ҡатмарлаштыра. Әрмән халҡы 1915йылдың июнендә Арарат отряды командующийы генерал-майор Николаев Андрей Михайловичтың курдтарға Ван янына ҡайтырға рөхсәт биреүе менән риза булмай. Рәсәй властары әрмән халҡы күсенеүенең хәрби һәм гуманитар маҡсатын уйлағанынан тыш, генерал-губернатор Пешков бөтә әрмәнде лә Ван күленән көнсығышҡа, ә курдтарҙы — көньяҡҡа күсереүҙе күҙ уңында тотҡан масштаблы акцияны планлаштырған; [[Трабзон|Трапезунда]] һәм Эрзерум райондарында һуғышҡа тиклем йәшәгән әрмәндәргә генә рөхсәт ителгән; төрлө милләт халыҡтарын айырым йәшәтеү маҡсатында апартеид режимы булдырыу тәҡдим ителгән. Хәйер, был план да шулай уҡ тормошҡа ашырылмай ҡалған<ref name="holquist">{{статья|автор= Peter Holquist.|заглавие= The Politics and Practice of the Russian Occupation of Armenia, 1915—February 1917|ответственный = Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|издание= A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|место= Oxford|издательство= Oxford University Press|год= 2011|страницы= 151—174}}</ref>. === Әрмәндәргә медицина эксперименттары яһау === [[Файл:Nød i Armenia - fo30141712130022 302.jpg|thumb|270px]] Оттоман әрмәндәрен юҡ итеүҙе аҡлау сифатында биологик нигеҙләү файҙаланылған. Әрмәндәрҙе «хәтәр микробтар» тип атап, уларға мосолмандар менән сағыштырғанда түбәнерәк статус бирелгән. Был сәйәсәттең төп пропагандисы, беренсе булып көсләп күсерелеүселәрҙең аяҡтарына даға ҡағыуҙы тәҡдим иткән доктор Рәшид Мәһмәт, Диярбакыр губернаторы булған. Рәшид шулай уҡ, Христосты язалағанға оҡшатып, әрмәндәрҙең ҡул-аяҡтары киреп ҡаҙаҡлауҙы ла ҡулланған<ref name="Dictionary of Genocide-21-22" />. Рәсми төрөк энциклопедияһы ''төр.'' Türk Ansiklopedisi 1978 йылда Рәшидты «бик шәп патриот» тип ҡылыҡһырлай<ref name="A Question of Genocide-126-148" />. Мәғҡул (приемлемый) көнкүреш шарттары һәм медикаменттар булмауы төрөк армияһында һәр унынсы һалдаттың ғүмерен ҡыйған эпидемиялар таралыуға килтерә. Өсөнсө армия табибы Сәлим Тәүфиҡ ''төр.'' Tevfik Sağlam тимгелле тиф йәки ҡарамыҡҡа (сыпной тиф) ҡаршы вакцина эшләп сығарыу өсөн центральной больнице Эрзинжан үҙәк дауаханаһында әрмән һалдаттарында һәм хәрби училищелар кадеттарында эксперименттар үткәргән, һәм уларҙың күпселеге вафат булған. Ситләтелгән дәлилдәр был эксперименттарҙа Шакир Бехаэддин ҡатнашыуына күрһәтә. Эксперименттарҙа пациенттарға тиф йоҡторолған ҡан һалдыртыусы Истанбул медицина мәктәбе профессоры Хәмди Суат Акнар ''төр.'' Hamdi Suat Aknar ҡатнашҡан. Һуғыш тамамланғандан һуң, истанбул трибуналы был эште ҡарағанда, Хәмди Суат, «киҫкен психоз» мире асыҡланыу сәбәпле, медицина мәктәбе клиникаһына мәжбүри дауаныуға һалына<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77" />. Бөгөн Төркиәлә Хәмди Суат төрөк бактериологияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә, һәм Истанбулда уның йорт-музейы бар. Уның эксперименттарын Оттоман ҡораллы көстәре баш санитар инспекторы Сөләймән Нуман ({{lang-tr|Süleyman Numan}}) хуплай. Эксперименттар Төркиәләге немец врачтарының һәм бер нисә төрөк табибының протесына алып килә. Уларҙың береһе Жемал Хәйдар ({{lang-tr|Cemal Haydar|}}), эксперименттар барышын күргәнлектән, [[1918 йыл]]да эске эштәр министрына асыҡ хатында уларҙы «ҡырағай» һәм «фәнни енәйәт» тип атаған. Хәйдарҙы Эрзинжандағы Ҡыҙыл ярымай дауаханаһының баш табибы доктор Сәләхетдин хуплай, властарға медицина эксперименттары үткәреүҙе ойоштороуҙа ғәйеплеләрҙе эҙләүҙә ярҙам итеүҙәрен үтенеп мөрәжәғәт итә . Оборона министрығы үҙен ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡһа ла, Хәйдар һәм Сәләхетдин күрһәтеүҙәрен раҫлаған. Хәйдар медицина эксперименттары һөҙөмтәһендә йөҙәрләгән әрмән үлтереүеүен ҡабатлап әйтә, Сәләхетдиндең ғаризаһынан уны өндәшмәҫкә күндереү маҡсатынд баҫым яһағандары күренә. Күсеү осороноң сәйәси буталсыҡлығы һөҙөмтәһендә эксперимент уҙғарыусылар язанан ҡотолоп ҡала. Хәмди Суат һуңыраҡ үҙенең «судҡа тарттырылған енәйәтселәр менән тәжрибә үткәреп» тикшеренеү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77" />. 1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы үткәргән тикшереү һөҙөмтәһендә, Трапезундтың санитар-гигинеа хеҙмәттәре һәм һаулыҡ һаҡлау департаменты етәксеһе Али Сейб ({{lang-tr|Ali Saib}}) тарафынан әрмән балаларын һәм йөклө әрмән ҡатындарын ағыулау факттары билдәле була. Ағыуҙы ҡабул итергә баш тартҡандарҙы уны йоторға мәжбүр иткәндәр йәки диңгеҙгә батырғандар. Көсләп күсерелгәндән һуң, Месопотамия лагерҙарына барып еткән тере әрмәндәрҙе Сейб, морфий йә ағыулы матдәләрҙең үлемесле дозаһын ҡаҙап, үлтергән. Француз һәм төрөк шаһиттары дауаханаларҙа һәм мәктәптәрҙә балаларҙы ағыулау факттарын раҫлаған. Сейб балаларҙы шулай уҡ мобиль пар мунсаларында ({{lang-tr|Etüv|}}) артыҡ эҫе пар ҡулланып үлтергән<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80" />. === Әрмәндәрҙең оборонаһы === Антиохия янындағы [[Муса тауы]] районында йәшәгән әрмән халҡы, ҡыйралышты алдан һиҙенеп, [[1915 йыл]]дың июлендә властарҙан тауға ҡасып китә һәм унда ете аҙна дауамында ғосман ғәскәрҙәренең атакаларын кире ҡағып, уңышлы оборона ойоштора. 4 меңгә яҡын кешене француз судноһы ҡотҡара һәм [[Порт-Саид]]ҡа алып сыға. Оборона тотоусыларҙың бер өлөшө Француз әрмән легион сафына баҫа һәм [[1918 йыл]]да Арар янында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Муса тауы (Муса-даг) оборонаһы тураһында Франц Верфелдең «Сорок дней Муса-Дага» тигән киң билдәле китабында яҙылған<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267" />. Ойошҡан ҙур ҡпршылыҡ күрһәтеү тағы ла Урфа үҙоборонаһында<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-618-621">{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=618—621}}</ref>, Муш<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-345-349">{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=345—349}}</ref>, Сасун үҙоборонаһында (1915) һәм [[Ван алышы]]нда күренә. === Төрөктәрҙең һәм немецтарҙың әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенә ҡаршы сығыштары === {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Теодор Рузвельт<ref name="Letters of Theodore Roosevelt" />, АҠШ президенты (1901—1909):'''<br> «Әрмәндәрҙе биләгән ҡот осоу, — атҡарылған факт. Байтаҡ дәрәжәлә был ул халыҡтың һуңғы дүрт йыл дауамында пацифизм сәйәсәте яҡлы булыуы һөҙөмтәһе. … әрмән ҡырылышы — был һуғыштың иң ҙур енәйәте, һәм Төркиәгә ҡаршы сығыш яһай алмайбыҙ икән, тимәк — беҙ уларҙы уҙындырабыҙ тигән һүҙ |}. Әрмәндәргә ярҙам иткәне өсөн үлем язаһы ҡаралғанлыҡтан, мосолмандар яғынан әрмәндәргә ярҙамды өйрәнеүе ҡыйынлаша, һәм шуның өсөн дә ярҙам йәшерен башҡарылған. Шуға ҡарамаҫтан, әрмән балаларын төрөк ғаиләләре тәрбиәләп үҫтереүе, шулай уҡ әрмән халҡын үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан ғосман чиновниктарының протест күрһәтеү осраҡтары күп булған. [[Алеппо]] ҡалаһы башлығы Мәһмәд Жәләл бей Әрмәндәрҙе көсләп күсереүгә ҡаршы сыға, «әрмәндәр һаҡлана һәм йәшәү хоҡуғы — һәр бер кешенең тәбиғи хоҡуғы» ти, һәм әрмән халҡына ҡаршы йүнәлтелгән теләһә ниндәй репрессияларҙы тыя. Шулай уҡ Смирна губернаторы Рәхми бей һәм Әдирнә (Адрианополь) губернаторы Хажи Адил бей был яуызлыҡтан баш тарта. Жәләл бей [[1915 йыл]]дың июнендә ҡала менән идара итеүҙән ситләтелә. Дер-Зор сүллегендә урынлашҡан концентрацион лагерь командиры Али Суэд Бей, әрмәндәрҙең яҙмышын еңеләйтергә тырышҡаны өсөн, вазифаһынан алына, һәм уның урынына әрмәндәргә ҡарата сиктән тыш ҡәбәхәтлек ҡылған Зәки бей тәғәйенләнә. Йәш төрөктәр лидерҙарының береһе Әхмәд Жемал паша үҙенең мемуарҙарында әрмәндәргә ҡаршы атҡарлыған енәйәттәрҙән ҡото осоуы һәм уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырышыуы тураһында яҙған, әммә тарихсылар уның һүҙҙәрен шикләнеп ҡабул итә<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271" />. Төрөктәргә союздаш булған немец яғы вәкилдәре күп осраҡта әрмәндәргә ҡаршы репрессияларға юл ҡуйҙылар. Немец илсеһе барон фон Вангенһайм, консулдары ентекле мәғлүмәт еткереп торһа ла, ваҡ-төйәк боҙоуҙарға ҡарата ғына протест белдергән. Фон Вангенһаймдан ҡала өсөнсө немец илсеһе граф фон Вольф-Меттерних Иттихаттың ғәмәлдәрен әрмәндәрҙе юҡ итеүгә йүнәлтелгән шовинизм тип баһалаған. Немец миссионеры Иоһаннес Лепсиус [[1915 йыл]]да Истанбулға барған, әммә уның Энверҙан әрмәндәрҙе ҡурсалау үтенестәре яуапһыҙ ҡалған. [[Германия]]ға ҡайтҡас, Лепсиустың Төркиәләге әрмәндәрҙең хәленә йәмәғәтселек фекерен йүнәлтергә тырышыуы уңышҡа өлгәшмәй. Фельдмаршал фон Гольце эргәһендә хеҙмәт иткән доктор Армин Вегнер ҙур фотографиялар архивы йыя. Уның төрөк конвойы алып китеп барған әрмән ҡатынының фотоһы әрмәндәргә ҡаршы геноцид символына әүерелде. [[1919 йыл]]да Вегнер [[АҠШ]] президенты Вильсонға әрмәндәрҙе юҡ итеү тураһында ентекләп яҙа. Мартин Нипаж ({{lang-de|Martin Niepage}}), Алеппо техник мәктәбенең немец преподавателе, 1916 йылда сыҡҡан китабында әрмәндәрҙе ҡырағайҙарса үлтереүҙәр тураһында яҙған<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271" />. {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Файл:Armeniagen6a.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Morgenthau336.jpg|center|200px]] | align="center" | [[Файл:Marcharmenians.jpg|center|200px]] | align="center" | [[File:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|center|200px]] | width="2%"| |- | align="center" | Үлтерелгән әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары (1918 йылда<br>АҠШ илсеһе (өлкән) Генри Моргентауҙың китабында баҫылған фотография | | align="center" | Алеппола юҡ ителгән әрмәндәр<ref name="The Independent, 27-03-1920" /> | align="center" | Ҡораллы һаҡ аҫтында<br>әрмәндәр колоннаһы хәрәкәт итә. 1915 йылдың апреле | align="center" | Урыҫ һалдаттары әрмән ауылы Шейхаланда, 1915 йыл. Был фотография 1917 йылда Тифлиста баҫылып сыҡҡан «Ҡасаҡтар альбомы »нда табылған 62 фотоның береһе. | |} === Әрмән халҡын юҡ итеү буйынса төп райондар картаһы. Концентрацион лагерҙар === [[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|800px|center]] == 1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы == Мудрос тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса, союздаш державалар төрөктәрҙе мотлаҡ язаларға һәм әрмәндәрҙе бүләкләргә тейеш булған. Британия, стратегик юлдарҙы контролгә алыуҙы, хәрби әсирҙәрҙе азат итеүҙе һәм төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғынан китеү мәсьәләһе буйынса ныҡышып, алты әрмән виләйәтенән төрөк ғәскәрҙәрен сығарыу талабын был виләйәттәрҙә на право союзников ввести в эти «бола сығыу осрағында» союздаштар ғәскәр индереү хоҡуғына эйә булыуы менән алмаштырырға ризалашты. Шуға ҡарамаҫтан, [[Антанта|союзные страны]] составындағы союздаш илдәр килешеүҙең был пунктын үтәргә йыйынманылар. Эриван губернаһынан эвакуацияланғанда, нимә алып була, шуны: аҙыҡ-түлек запасын, йорт хайуандарын, эш ҡоралдарын, кейем-һалым, йорт йыһаздары (мебель), хатта ишектәрҙе, тәҙрәләрҙе һәм тимер юл шпалдарын талап алдылар.[[1918 йыл]]дың декабрендә әрмән армияһы Александрополь ҡалаһын яулағанда, тимер юлда бер локомотив йә тимер юл вагоны ла булмай. Зима [[1918]]—1919 йылдарҙағы ҡыш миҙгелендә аҙыҡ-түлеге, кейеме һәм медикаменттары булмаған Әрмәнстанда кеше күпләп ҡырыла. Аслыҡ һәм һыуыҡта тере ҡалғандар тимгелле тиф ҡорбаны булды. Һөҙөмтәлә {{nobr|200 000}} әрмән, йәғни Әрмәнстан халҡының 20%-ы вафат булды. [[1919 йыл]]да 1000 кешегә: тыуыу — 8,7, үлеү — 204,2 кеше тәшкил итә. Ғосман армияһының сигенгән саҡта Әрмәнстанды талауын тарихсылар геноцидтың дауамы тип баһалай<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313" />. Төрөк әрмәндәрен ҡыуыу һәм юҡ итеү процесы завершился серией военных кампаний в [[1920 йыл]]да Киликияға ҡабаттан ҡайтҡан ҡасаҡтарҙы үлтереү һәм Ататөрк Мостафа Кәмал командалығындағы ғәскәрҙәрҙең Смирнала әрмән кварталын ҡырыуы һымаҡ хәрби кампаниялар серияһы булып тамамланды, һуңынан, көнбайыш державалар баҫымы аҫтында, тере ҡалғандарға күсеп китергә рөхсәт бирелде. Смирналағы иң һуңғы компакт йәшәүсе әрмән общинаһын юҡ итеү менән, Төркиәләге әрмән халҡы үҙенең тарихи тыуған илендә ғәмәлдә йәшәүен тамамланы. Тере ҡалған ҡасаҡтар, бер нисә тиҫтә илдә әрмән диаспораһы булдырып, донъя буйлап таралды<ref name="Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide" />. == Бәхәсле мәсьәләләр. Демография, сроктар һәм «ахырғы ҡарар» ҡабул итеү == === Төркиәнең әрмән халҡы === Сәйәси яҡтан нимә өҫтөн тип билдәләнеүҙән сығып ҡарағанда, ҡорбандар һаны иң бәхәсле мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Баһалау ситләтегән билдәләргә һәм шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгәнлектән, ҡорбандар һанын теүәл иҫәпләү мөмкин түгел. Ғосман империяһындағы әрмән халҡы иҫәбе шундай билдәләрҙең береһе булып тора. Әрмән мәсьәләһе килеп тыуған мәлдән, мосолман халҡы араһында әрмәндәр бары тик әһәмиәте аҙ булған аҙсылыҡ тәшкил иткәнен күрһәтеүҙән башлап әрмәндәрҙең Төркиәләге демографик абруйы сәйәси мәсьәләгә әйләнде. [[1864]]—[[1866 йыл]]дарҙа Тәнзимәт реформалары ышығында Эрзерум виләйәте, элекке Әрмәнстан губернаторлығы муташәрифтәр ({{lang-tr|Mutasarrıf}}) идара иткән ете өлөшкә бүленә. Эрзерум виләйәте территорияларының бер өлөшө Диарбаҡыр иленә (провинция) бирелә. Шуға ҡарамаҫтан, әрмәндәр виләйәттең әһәмиәтле генә өлөшөн тәшкил итә, һәм 1878 йылда Эрзерум виләйәте, уның составынан тоташ райондар алыныу һәм башҡа райондарҙы ҡушыу юлы менән 4 ил барлыҡҡа килә: Эрзерум, Ван, Хаккяри һәм Муш. [[1886 йыл]]да Порта Әрмән ҡалҡыулығын вағыраҡ административ берәмектәргә бүлә. [[1895 йыл]]да райондарҙы яңынан үҙгәртеп ҡороу ойошторола, 8 виләйәт 6 яңы административ берәмеккә берләштерелә. Демографик иҫәп алып барғанда, Ғосман хөкүмәте төрөктәрҙе, туркомандарҙы, курдтарҙы, ҡыҙылбаштарҙы, езидтарҙы һ. б. бергә иҫәпләһә лә, ортодоксаль (Әрмән апостол сиркәүе) әрмәндәрҙе католик һәм протестант әрмәндәрҙән, гректар һәм сүриәлеләрҙән айырған<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267" />. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Профессор Израэль Чарни<ref name="Барсегов-623" />:'''<br> «Әрмәндәрҙе сәйәси юҡ итеү күп яҡлап иғтибарҙы йәлеп итә, шул иҫәптән, ҡанһыҙ XX йөҙйыллыҡта күп кешене үлтереүҙең иртә өлгөһө булды, һәм уны күптәр Холокостың «репетицияһы» тип таный». |} Ғосман империяһының [[1844 йыл]]ғы халыҡ йәниҫәбе буйынса, Азия Төркиәһендә {{nobr|2 000 000}} әрмән була. [[1867 йыл]]ғы Парижда ойошторолған Бөтә донъя күргәҙмәһендә империя етәкселеге Кесе Азияла {{nobr|2 000 000}} әрмән һәм европа Төркиәһендә {{nobr|400 000}} әрмән булыуын билдәләне. Әрмән патриархаты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1878 йылда Ғосман империяһында {{nobr|3 000 000}} әрмән: {{nobr|400 000}} — европа Төркиәһендә, {{nobr|600 000}} — көнбайыш Кесе Азияла, {{nobr|670 000}} — Сивас, Трапезунд, Кайсери һәм Диарбаҡыр виләйәттәрендә, Әрмән ҡалҡыулығында {{nobr|1 330 000}} әрмән булған. [[1881]]—[[1893 йыл]]дарҙағы рәсми йәниҫәптә әрмәндәр һаны киҫкен {{nobr|1 048 143}} кәмей. Карс һәм Ардагандағы [[1878 йыл]]ғы юғалтыуҙарҙы иҫәпләгәндә лә, әрмәндәр һанының шул дәрәжәлә кәмеүен фәҡәт цифрҙар менән манипуляция тип кенә аңлатып була. Ғосман хөкүмәтенең йыл һайын теркәлгән яҙмаһында (ежегодник) мосолман булмаған ирҙәр түләгән 1882 йыл һалымы ({{lang-tr|Salname}}) {{nobr|462 870}} төрөк фунты күләмендә иҫәпләнгән булған, әммә шул уҡ ежегодникка ярашлы, Төркиәнең министрҙар советы был һалым килеме ике тапҡырға артыҡ булыр тип көткән, һәм ошо факт та ситләтеп мосолман булмаған халыҡтың ике тапҡыр кәмеүен раҫлай. Рәсми йәниҫәп элек әрмәндәр йәшәгән ҡалаларҙа әрмәндәрҙең булмауын күрһәткән. [[1907]]—[[1908 йыл]]дарҙағы ғосман йәниҫәбе шул уҡ һорауҙар тыуҙыра. Шул йәниҫәпкә ярашлы, армянское население Эрзерум, Битлис һәм Ван ҡалаларының әрмән халҡы, 1894—1896 йылдарҙағы ҡырылышҡа ҡарамаҫтан, шул уҡ күләмдә булған. Раймонд Кеворкян, демографик мәғлүмәттәрҙе енлекләп өйрәнеп, был йәниҫәп әрмән халҡын ысын иҫәпләүгә оҡшамаған, бары тик алдағы йәниҫәп мәғлүмәтен ҡабаталау булған тигән һығымта яһай. [[1912 йыл]]да әрмән патриархияһы Ван, Битлис, Элязыг, Диарбаҡыр һәм Эрзерум виләйәттәрендә әрмән һанын {{nobr|804 500}} кеше тип баһалай. [[1914 йыл]]да патриархия теүәлерәк иҫәпләү башҡара — империя территорияһында {{nobr|1 845 450}} әрмән була. Әрмән халҡының миллиондан ашыу кешегә кәмеүен фәҡәт 1894—1896 йылдарҙағы күп һанда кеше үлтереү, әрмәндәрҙең Төркиәнән ҡасыуы һәм көслөк менән ислам динен ҡабул иттереү менән генә аңлатып була. Бынан тыш, әрмәндәр йәшәгән барса тораҡ пункттарға ла, әгәр ҙә уларҙы курд ҡәбиләләре үҙ ҡулында тотһа, патриархия иҫәпселәре инә алмағанлыҡтан, йәниҫәп тулы булмаған. Диарбаҡыр виләйәте миҫалында һәйбәт аңлашыла: рәсми мәғлүмәт буйынса, әрмән халҡы {{nobr|73 226}} кеше, патриархия иҫәпләүенә ярашлы — {{nobr|106 867}}, ә 1915 йылдың яҙында виләйәттән {{nobr|120 000}} рмән көсләп күсерелгән. Рәсми ғосман статистикаһы 1915 йылда империяла {{nobr|1 295 000}} әрмәән йәшәй тип баһалай<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278" />. «Британника»ға ярашлы, 1 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем тигән билдәләү бар<ref name="britannica-armenian-massacres" />. Хәҙерге заман күҙлегенән Ғосман империяһында әрмән халҡы һаны {{nobr|1 500 000}} <ref name="Erik Jan Zürcher" />{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}} {{nobr|2 500 000}}<ref name="Lise Noël" /> кеше тәшкил иткән. === Ҡорбандар иҫәбе === [[Файл:Геноцид армян.jpg|thumb|right|300px|Әрмән етемдәре ҡар өҫтөндә приютҡа ҡабул итеү сиратын көтә. Фото Армин Вегнер фотоһы]] [[Файл:Near East relief american flour sacks and the Armenians in syria.png|300 px|right|thumb|Ҡасаҡ әрмән балаларының он ҡапсығынан тегелгән кейеме]] Әрмән халҡының дөйөм һанын нигеҙ итеп алып, ҡорбандар иҫәбен конкрет билдәләү мөмкин (ҡара [[#Армянское население Турции]])<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. Ҡорбандар иҫәбен баһалауға йоғонто яһаусы тағы бер параметр булып әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең дауамлылығы тора: хәҙерге баһалар тулы булмаған 1915 йыл<ref name="eoe-54-1" /> һәм 1915 йылдан алып 1923 йылға тиклемгеосорҙо ала<ref name="Rummel 224—225" />. 1915 йылдың 28 сентябрендә Диярбаҡыр губернаторы Рәшид бей Талаатҡа телеграммаһында өлкәнән {{nobr|120 000}} әрмәнде һөрҙөм типяҙа, ә рәсми ғосман статистикаһы ике тапҡыр кәмерәк һандар күрһәткән булған<ref name="Suny, Göçek, Naimar, 136-137" />. 1915 йылдың авгусында Энвер-паша Эрнсту Якхҡа ({{lang-de|Ernst Jackh}}) һәләк булған {{nobr|300 000}} әрмән тураһында хәбәр итә. Иоһаннес Лепсиусҡа ярашлы, 1 миллионға яҡын әрмән үлтерелгән, 1919 йылда Лепсиус үҙенең баһаһын яңынан ҡарны — {{nobr|1 100 000}} кеше. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Кавказ аръяғына [[1918 йыл]]да ғосмандар баҫып ингән ваҡытта ғына было убито от 50-нән алып 100 меңгә тиклем әрмән үлтерелә. «Немецкий союза помощи» ({{lang-de|Deutscher Hilfsbund}} Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) вәкиле Иоһанн Вильһельм Эрнст Зоммер (''ингл.'' Johann Wilhelm Ernst Sommer) көсләп күсереүселәр һанын {{nobr|1 400 000}} тип, ә тере ҡалғандарҙың — {{nobr|250 000}} тип баһаланы<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. 1915 йылдың 20 декабрендә [[Алеппо]]лағы Германия консулы Рёсслер рейхсканцлерға, әрмән халҡының дөйөм һаны 2,5 миллион тип алынһа, һәләк булыусылар һаны {{nobr|800 000}}, хатта шунан да күберәк булыуы ихтимал тигән. Бер үк ваҡытта, әрмән халҡының һанын 1,5 миллион тип алғанда, һәләк булыусылар һанын пропорциональ рәүештә кәметергә кәрәк (йәғни, һәләк булыусылар иҫәбе {{nobr|480 000}} булыуы ихтимал)<ref name="armenocide.com-1915-12-20-DE-001" />. Лепсиусҡа ярашлы, {{nobr|250 000}}-нән алып {{nobr|300 000}} әрмән көслөк менән мосолманға әйләндерелгән, һәм был империяның ҡайһы бер мосолман лидерҙарының протесына килтерҙе. Кютахья мөфтөйө әрмәндәрҙе мосолманға әүерелдереү исламға ҡапма-ҡаршы тип иғлан итә. Дингә ышанмаған Йәш төрөктәр лидерҙарына ислам диненә күсереү дини мәғәнәгә эйә булмаған, әммә әрмән оҡшашлығын (идентичность) ҡаҡшатыу, әрмәндәр яғынан автономия йә бойондороҡһоҙлоҡ талаптарын күтәреп сығырлыҡ нигеҙҙе бөтөрөү — әрмәндәр һанын кәметеү кеүек сәйәси маҡсаттан сығып тормошҡа ашырылған<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. Ҡорбандар иҫәбенең хәҙерге заман баһаһы {{nobr|200 000}} алып (ҡайһы бер төрөк сығанаҡтары<ref name="Zuercher 115" /> һәм Стенфорд Шоу «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />) {{nobr|2 000 000}}-дан артыҡ әрмән (ҡайһы бер әрмән сығанаҡтары<ref name="Zuercher 115" /> һәм Рудольф Руммель<ref name="Rummel 224—225" />) юҡ ителгән ти. Рональд Сюни бер нисә йөҙҙән алып 1,5 миллионға тиклем баһалау диапозонын атай<ref name="Looking toward Ararat-114" />. «Энциклопедия Османской империи» фекеренсә, иң консерватив баһалар ҡорбандар һанын {{nobr|500 000}} ти, ә әрмән ғалимдарының баһаһы иң күбе — 1,5 миллион<ref name="eoe-54-2" />. «Энциклопедия Британника»ға ярашлы, {{nobr|600 000}}-ҙән алып {{nobr|1 500 000}} әрмән һәләк булған<ref name="britannica-armenian-massacres" />, Гюнтер Леви {{nobr|642 000}}<ref name="Guenter Lewy 240" />, Эрик-Ян Цюрхер {{nobr|600 000}}-дән {{nobr|800 000}}-гә тиклем тип баһалай<ref name="Zuercher 115" />, Роджер Смит «миллиондан ашыу» тип атай<ref name="Roger Smith 8" />, «Энциклопедия геноцида» 1,5 миллион әрмән юҡ ителгән тип иҫәпләй<ref name="Rouben Paul Adalian 1999" />, Рудольф Руммелгә ярашлы, {{nobr|2 102 000}} әрмән юҡ ителгән<ref name="Таблица 10.2"/> (шуларҙан {{nobr|258 000}} — Ғосман империяһынан ситтә йәшәүселәр). Дуглас Говардҡа ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын {{nobr|800 000}}-ҙән алып {{nobr|1 000 000}}-ға тиклем диапозонда тип баһалай<ref name="Douglas Arthur Howard 83" />. Ричард Ованнисян фекеренсә, һуңғы осорға тиклем иң таралған баһалау цифраһы {{nobr|1 500 000}}, әммә һуңғы ваҡытта Төркиәнең сәйәси баҫымы һөҙөмтәһендә был баһа кәмеү яғына яңынан ҡарала<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271" />. Армен Марсубянға ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын 1-ҙән алып 1,5 миллионға тиклем кеше тип иҫәпләй<ref name="Marsoobian-135" />. Профиль энциклопедиялар түбәндәге баһаны бирә: «Encyclopedia of Genocide» — 1918 йылға 1 миллионға тиклем<ref name="Encyclopedia of genocide, 61">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|61|volume=1}}</ref>, «Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity» — 1,2 миллион тирәһе<ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" />, «Dictionary of Genocide» — һәләк булғандар 1 миллиондан кәм түгел, әммә 1,5 миллионға яҡын<ref name="Totten 19">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|19}}</ref>, Оксвордская энциклопедия экономической истории — 1,5 миллион һәләк булған{{sfn|Mokyr|2003|p=157}}. === «Ахырғы ҡарар»ҙы ҡабул итеү === Төркиәлә йәшәгән әрмән халҡын юҡ итеү ҡарары ҡабул ителгән ваҡыт икенсе бәхәсле мәсьәлә булып тора. Был проблеманы ҡараусы тарихсылар (Холокосты ҡараусы тарихсыларға оҡшап), ике төркөмгә бүленә: төрөктәр әллә ҡасанан әрмәндәрҙе юҡ итеү планын уйҙарында йөрөткән ти «интенционалистар», ә [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башы ваҡиғалары [[1915 йыл]]да әрмәндәрҙе күпләп үлтереүҙең репетицияһы булған, һәм «функционалистар» ваҡиғалар осраҡлы характерлы һәм Беренсе донъя һуғышы осоронда әрмән ҡурҡынысы тураһындағы күҙаллауҙар тәьҫире аҫтында барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. «Интенционалист» Ваагн Дадрян, мәҫәлән, бының сәбәбе үҙгәрештәргә буйһонмаусан догмаға ҡоролған ислам динендә тип иҫәпләй. Дадрян, муллалар әрмәндәргә ҡаршы йыһатҡа саҡырғандан һуң, үлтереүҙәр йышыраҡ осраҡта йома намаҙынан һуң ойошторолған тигән фекерҙе нигеҙләй. Уның оппоненттары, мосолмандарҙың әрмәндәрҙе ҡотҡарыу осраҡтарын килтереп, һәм Ғосман империяһында әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар илдең, дини закондарҙың төп роль биләүенән баш тартып, модернизация юлына баҫҡан дәүерҙән — Тәнзимәт осоронан һуң башланған тип билдәләй. «Функционалистар», мәҫәлән, Рональд Григор Сюни һәм Дональд Блоксхэм, әрмән общинаһын юҡ итеү сәбәптәрен Ғосман империяһының Һарығамыш янында тар-мар ителеү эҙемтәһендә күрә. «Функционалистар»ҙың ҡарашын анализлағандан һуң, башҡа тикшеренеүсе, Асатурян, геноцид идеялары социаль дискриминация һәм өҫтөнлөклө төркөмгә хас коллектив мифтар нигеҙендә өлгөрә ти. Шуға ҡарамаҫтан, тикшеренеүселәр араһында «ахырғы ҡарар» Ван ҡалаһындағы 1915 йылғы ихтилалдан һуң барлыҡҡа килгәндер тигән консенсусҡа ҡайтып ҡала. Был бәхәстә Ғосман империяһының бөтә тарихы әрмәндәрҙе юҡ итеү прелюдияһы ул, тип иҫәпләүсе Әрмәнстан тарихсылары, һәм әрмән общинаһын маҡсатлы юҡ итеүҙе бөтөнләй кире ҡағыусы Төркиә тарихсыларының күпселеге һуңғы сиктәге позицияны биләй<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" /><ref name="Сюни, Ab Imperio" /><ref name="Bloxham-69-71" />. Ричард Ованнисян: «1894 йылдан 1922 йылға тиклемге осорҙо 1890-сы йылдарҙа Абдулхәмидтең Ғосман империяһында әрмәндәр йәшәүен булдырмауҙы өҙлөкһөҙ көс менән туҡтатырға тырышыуының маҡсаты 1915 йылғы йәш төрөктәрҙекенә ҡарағанда бөтөнләй икенсе була. Ҡамауҙа ҡалған солтан иҫке тәртипте һаҡларға файҙаһыҙ тырышыуында күпләп әрмәндәрҙе ҡырыуға тотонған булһа, йәш төрөктәр иһә статусты юҡҡа сығарыу һәм унда әрмәндәргә урын булмаҫҡа тейешле яңы тәртип урынлаштырыу һәм иҫәптең яңы системаһын төҙөү маҡсатында әрмәндәрҙе юҡҡа сығарыу сәйәсәтен (геноцид) тормошҡа ашырған»<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226" />. == Мәҙәни мираҫты юҡҡа сығарыу == {{Фоторяд|ш1=200|Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|ш2=175|Arakelots12.jpg|текст=Изге Апостолдар Монастыры, Муш ҡалаһы,<br> XX быуат башы һәм 2010 йыл фотографияһы|align=left}} Әрмән халҡын юҡ итеү әрмән мәҙәни мираҫын юҡ итеү кампанияһы менән оҙатылған. Әрмәр һәйкәлдәре һәм сиркәүҙәре шартлатылған, зыяраттар баҫыуға әйләндерелеп һөрөлгән һәм кукуруза һәм бойҙай сәселгән, ҡалаларҙың әрмән кварталдары емертелгән йәки уларҙа, исемдәре үҙгәртелеп, төрөк һәм курд халҡы йәшәй башлаған<ref name="Jones-157" />. Беренсе донъя һуғышына тиклем Төркиәлә әрмән сиркәүенең 30 епархияһы булған, әммә әрмән халҡын юҡҡа сығарғандан һуң, Константинополь патриархатлығы ҡарамағында берҙән-бер епархия тороп ҡалған<ref name="Americana">Armenian church /Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa / Scholastic Library Pub., 2005 V.2 p.338-339 ISBN 0717201384, 9780717201389 {{oq|en|There are one or more Armenian dioceses in nearly every country having Armenian communities. Before World War I there were some 30 dioceses in Turkey alone, but with the extermination and expulsion of the Armenian population only one diocese remains. It is under the authority of the patriarchate in Istanbul.}}</ref>. [[1914 йыл]]да әрмән Константинополь Патриархатына 2549 мәхәллә, шул иҫәптән 200-ҙән ашыу монастырь һәм 1600 сиркәү ҡараған<ref name="Kévorkian and Paboudjian" />. Геноцид сәйәсәте үткәреү һәм этник таҙартыуҙар осоронда бик күп әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емертелде. Күп ҡорамдар емертелде, тағы ла күберәк өлөшө мәсеттәргә һәм Каруан һарайҙар итеп үҙгәртелде. 1960 йылға тиклем төрөк сәйәсәте Төркиә территорияһында әрмәндәр йәшәгәнлеген раҫлаусы тарихи мәғлүмәтте планлы юҡҡа сығарыуға йүнәлтелде. Бары 1960-сы йылдарҙа ғына ғалимдар әрмән рухи мираҫын һәйкәлдәрен теркәү һәм ҡотҡарыу мәсьәләһен күтәреп сыға. 1974 йылда Төркиәлә ғалимдар тарафынан 913 әрмән сиркәүе һәм монастыры тиңләштерелә (идентифицированы). Был һәйкәлдәрҙең яртыһынан күбеһе беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән, ә ҡалған 252-һе емертелгән һәм тик 197-һенең торошон ғына яҡшыраҡ тип әйтеп була<ref name="Robert Bevan" />. [[1980]]-се йылдар аҙағында һәм [[1990]]-сы йылдар башында британ тарихсыһы һәм яҙыусыһы Уильям Далримпл әрмән тарихи һәйкәлдәрен емереү дауам иткәнен раҫлаған миҫалдар таба. Күп һәйкәлдәр ер тетрәүҙәренән һәм властар иғтибарһыҙлығынан, шулай уҡ сиркәүҙәр аҫтында йәшертелгән әрмән хазиналарын эҙләүсе крәҫтиәндәр ғәмәлдәренән ҡаҡшай, аңлы рәүештә емертеү осраҡтары ла бар. Элегерәк француз тарихсыһы Дж. М. Тьерри Ван ҡалаһындағы әрмән сиркәүенең планын тергеҙергә маташҡаны өсөн ситтән тороп өс айлыҡ хеҙмәткә хөкөм ителгән була. Ул шулай уҡ 1985 йылда властар Ошкаванкала әрмән сиркәүен емерергә теләгәнен, ләкин урындағы халыҡ уны ашлыҡ һаҡлау урыны итеп ҡулланыуын дауам итергә теләгәнен белдерә һәм уны һаҡлап алып ҡала. Уильям Далримпл фекеренсә, әрмән һәйкәлдәрен емереү төрөк рәсми кешеләренә һөжүм итеүсе әрмән милләтселәре терроры башланғандан һуң, шәбәйҙе тип билдәләй<ref name="Robert Bevan" />. [[Файл:Geographical distribution of placenames of Armenian origin.svg|thumb|left|370px|Төркиәнең исемдәре үҙгәртелгән топонимдары картаһы]] Уильям Далримплға ярашлы, әрмән мираҫын юҡҡа сығарыуҙың сағыу миҫалы — 1915 йылдан 1960-сы йылдар аҙағына тиклем кешеләргә инергә тыйылған Карс ҡалаһы янында урынлашҡан биш сиркәүҙән торған Хцконк монастырь комплексы. Шаһиттар күрһәтеүенсә, монастырь регуляр армия частары тарафынан динамит ярҙамында шартлатыла, күнекмәләр яһағанда, комплекс бинаһына хатта атырға ла рөхсәт ителгән. Тарихсы монастырҙы барып күргәндә, стеналары емертелеүгә дусар ителгән XI быуат Изге Саргис сиркәүе генә ҡалған була. Икенсе миҫал итеп һарайға әйләндерелгән ярым емерек Варагаванк сиркәүен атарға була. Ерзинжа эргәһендәге IX быуат базиликаһы транспорт инеп йөрөһөн өсөн стенаһында ҙур тишек яһалған келәткә әйләндерелгән була. Эдессалағы әрмән соборы (хәҙер Шанлыурфа) 1915 йылда янғын депоһы итеп үҙгәртеп ҡорола, ә 1994 йылда, мәсеткә кәрәкмәгән христиан ҡоролмаларын емереп, уны мәсет итеп үҙгәртәләр. 1987 йылда Европа парламенты Төркиәне архитектура һәйкәлдәрен һаҡлау шарттрарын яҡшыртырға саҡыра. Бөтә донъя һәйкәлдәр фонды ла шуға оҡшаш тәҡдим менән мөрәжәғәт итһә лә, сикләнгән уңышҡа өлгәшә тип әйтер кәрәк. Халыҡ-ара баҫым һөҙөмтәһендә Вн күле буйында урынлашҡан Изге Тәре (Ахтамар) Сиркәүе тергеҙелә<ref name="Robert Bevan" />. Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ теү сәйәсәте башҡарылғандан һуң, әрмән исемдәре төрөк атамалары менән алмаштырыла. Әрмән мәҙәни һәйкәлдәре йә емертелә, йә бөтөнләй яраҡһыҙға әйләндерелә. Әрмәнстан тураһында хәтерҙе юҡҡа сығарыу ынтылышы «Әрмән яйлаһы» географик атамаһын «Көнсығыш Анатолия» тип үҙгәртеүҙә лә сағыла<ref>George J. Andreopoulos / Genocide: Conceptual and Historical Dimensions / University of Pennsylvania Press, 1997 p.127(pp.265) ISBN 0812216164, 9780812216165<blockquote> In Turkey, Armenian place-names were changed, and Armenian cultural monuments were obliterated or allowed to fall into disrepair. Attempts to eliminate the memory of Armenia included change of the geographical expression «Armenian plateau» to «Eastern Anatolia»</blockquote></ref>. == «Немезида» операцияһы == [[Файл:Jemal morgue.jpg|thumb|250px|Әхмәд Жемал паша кәүҙәһе. 1922 йылдың 25 июлендә [[Тифлис]]та үлтерелә]] [[1919 йыл]]да Дашнакцутюндың [[Бостон]]да үткән IX съезында әрмәндәрҙе үлтереүҙә ҡатнашҡан йәш төрөктәр лидерҙарын юҡ итеү ҡарары сығарыла. Операция боронғо грек үс алыу алиһәһе исемен ала — «Немезида». Заговорсылар төркөмөн башлыса геноцидтан ҡотолған һәм үҙ ғаиләләренең һәләк булыуы өсөн ҙур тәүәккәллек менән үс алырға ҡарар иткән әрмәндәр тәшкил иткән. Операцияның иң билдәле ҡорбаны Ғосман империяһының эске эштәр министры һәм ғосман триумвираты ағзаларының береһе Мәһмәд Талаат паша була. Талаат, йәш төрөктәрҙең башҡа лидерҙары менән бергә 1918 йылда Германияға ҡаса, әммә днако был обнаружен и убит Согомон Тейлирян уны таба һәм 1921 йылдың мартында [[Берлин]]да үлтерә. Тейлирян ҡулға алынғанда йәмәғәтселек фекере уға ҡаршы була, әммә суд процесында әрмән халҡын күпләп үлтереү мәғлүмәттәре иғлан ителгәндән һуң, йәмәғәтселек фекере үҙгәрә. Ахырҙа «триумвират хөкүмәте ҡылған ғәмәлдәрҙән кисергән ғазаптар арҡаһында ваҡытлыса аҡылын юйыу» сәбәпле, енәйәт ҡылырға мәжбүр булған тип, Тейлирянды аҡлайҙар<ref name="Totten-320" />. == 1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы == [[1918 йыл]]да Ғосман империяһы тар-мар ителгәндән һуң, Мудрос тыныслыҡ килешеүендә еңеүсе илдәр Төркиә хөкүмәтенән хәрби әсирҙәргә һәм әрмәндәргә енәйәт ҡылғандарҙы язаларуҙы талап итәләр. Иң тәү сиратта британ хәрби әсиҙәренә аяуһыҙ мөнәсәбәт өсөн, тик һуңынан ғына әрмәндәрҙе юҡ иткән өсөн язалауҙы талап итеүҙе ныҡышҡан Британия үҙенә бер айырым позицияла торған. Трибунал эше башланғанда, Иттихат ойошмаһының төп етәкселәре — Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жемал паша, Бехаэддин Шакир, доктор Селаникли Нәзим бей, Бәдри Осман һәм Жемал Азми — Төркиәнән ситкә ҡасып киткән. Ғәйепләүгә ярашлы, көсләп күсереүҙәр хәрби ихтыяж йәки дисциплинар сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килмәгән, ә [[Иттихат]] үҙәк комитеты тарафынан алдан уйланылған була, һәм уларҙың эҙемтәләре Ғосман империяһының ({{lang-tr|Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda}}) барлыҡ ерендә лә тойолоп торған. Дәлилләүҙәрҙе трибунал нигеҙҙә шаһиттар күрһәтмәләренән түгел, ә документтарҙан алған. Трибунал әрмәндәрҙе ойошҡан үлтереү Иттихат ({{lang-tr|taktil cinayeti}}) лидерҙары тарафынан ойошторолғанын раҫланған факт тип таба. Трибунал судта ҡатнашмаған Энверҙы, Жемалды, Талаат һәм доктор Нәзим бейҙе ғәйепле тип таба һәм уларҙы үлем язаһына тарттыра. Судта ҡатнашҡан өс ғәйепләнеүсе аҫып үлтереү үлем язаһына тарттырыла<ref name="Armenian Genocide, court-martial of perpetrators" />. == Төрөк республикаһы һәм әрмән мәсьәләһе == {| "Төркиә премьер-министры '''Тансу Чиллер. 1994 йылдың сентябре'''<ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115" />:<br>«Төрөк властары «әрмән мәсьәләһе» буйынса үҙ позицияларын әйтеп бирергә теләмәйҙәр тигән фекер дөрөҫ түгел. Беҙҙең позиция үтә лә асыҡ. Бөгөн һис шикһеҙ, тарихи факттар сағылышында әрмән дәғүәләре нигеҙһеҙ һәм иллюзор булып тора. Һәр осраҡта ла әрмәндәр геноцидҡа дусар ителмәне». |} Төркиә республикаһы барлыҡҡа килгәс, сәйәси һәм интеллектуаль элита әрмән общинаһын юҡ итеүҙән йә реакцион-шовинистик сығыштарҙа һәм әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙа етәксе ролен үтәгән кешеләрҙән ары йөрөү ихтыяжын тойманы. Сәйәси элита нигеҙҙә күптәре әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә шәхсән ҡатнашҡан һәм әрмәндәрҙе һәм гректарҙы көсләп күсереүҙән ҙур килем алған төбәк лидерҙары һәм ҡәбилә башлыҡтары менән коалицияла торған [[Иттихат]]тың элекке функционерҙарынан булған. Әрмән мәсьәләһен тикшереүгә ҡуйыу был коалицияны юҡҡа сығарыр ине<ref name="Renewal and Silence" />. [[1927 йыл]]дың октябрендә Республика партияһы съезында Мостафа Кәмал бер нисә көн дауамында төрөк милләте бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көөрәш аша төрөк милләте барлыҡҡа килгәне тураһында һөйләгән. Кәмал тексы рәсми төрөк тарихы сифатында ҡабул ителгән һәм дәүләт тарафынан изге хөрөфәтле (сакральный) йәки тейелгеһеҙ тип ҡаралған. Төркиәнең енәйәти ҡануниәте тарихтың кәмалса фаразлауҙы тәнҡитләүҙе енәйәт тип атай, һәм шуның өсөн төрөк йәмғитәендә дебаттар мөмкин түгел<ref name="Fatma Müge Göçek-42-52" />. Рәсми статистика буйынса, [[1927 йыл]]да Төркилә {{nobr|77 400}} әрмән йәшәгән. Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, [[Төркиә]] әрмәндәргә хәүефһеҙлек гарантиялары, ирекле үҫергә һәм башҡа милли аҙсылыҡтарға биргән кеүек ҡайһы бер льготалар бирергә риза булып ҡул ҡуйған. Әммә был килешеүҙең положениелары үтәлмәгән. Төркиә әрмәндәре илдән ҡасып китеүен һәм йотолоуын дауам иткән. «Закон о фамилиях», принятый [[21 июня]] [[1934 йыл]]дың 21 июнендә ҡабул ителгән «Фамилиялар тураһында закон» гректарҙан, йәһүдтәрҙән һәм әрмәндәрҙән традицион фамилияларынан баш тартырға һәм яңы төрөк фамилияларын ҡабул итеүҙе талап иткән. Икенсе донъя һуғышы осоронда Төркиәлә бик күп сауҙагәрҙәрҙе — гректарҙы, йәһүдтәрҙе һәм әрмәндәрҙе бөлгөнлөккә төшөргән һайланма Мөлкәт һалымы (Варлык вергиси — Налог на имущество) ҡабул ителгән<ref name="Киреев" />. Һуңғы йылдарҙа Төркиәлә академик фән, төрөк интеллектуалдарыы, матбуғат һәм граждандар йәмғиәте әрмән мәсьәләһен тикшереүгә сығара, һәм был милләтселәрҙең һәм төрөк хөкүмәтенең ҡаршылығына килтерә. Әрмән гәзите мөхәррире Грант Динк, яҙыусылар Орхан Памух һәм Әлиф Шәфәҡ, нәшриәтсе Раһип Зараколу «төрөксөлөктө» мәсхәрәләүҙә ғәйепләнде, Динк һәм Зараколу хөкөм ителде. [[2007 йыл]]ың 19 ғинуарында Грант Динк 17 йәшлек төрөк милләәтсеһе ҡулынан һәләк булды. Истанбулда уны һуңғы юлға оҙатҡанда тиҫтәләгән мең төрөк, плакаттарға «Беҙ бөтәбеҙ ҙә әрмән, беҙ бөтәбеҙ ҙә Гранттар» тип яҙып, демонстрация ойошторҙо. Шул уҡ ваҡытта төрөк йәмғиәтенең бер өлөшө Динкты үлтереүсене милли герой тип ҡабул итте<ref name="A Question of Genocide-306-316" />. == Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид) тормошҡа ашырылыуын иҫбатлау == {{main|Доказательства геноцида армян}} {{also|Турецкий военный трибунал 1919—1920 годов}} [[Файл:Rafael de Nogales Mendez.png|thumb|150px|Рафаэль де Ногалес Мендес (1879—1936), ғосман армияһында хеҙмәт иткән [[Венесуэла]] офицеры, үҙенең китабында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында яҙған<ref name="Rafael de Nogales" />]] Әрмәндәргә ҡаршы кампания системалы һәм үҙәкләштерелгән характерҙа булыуы файҙаһына иҫбатлауҙар төрөк булмаған шаһиттарҙың (консулдар, хәрбиҙәр, шәфҡәт туташтары, уҡытыусылар, миссионероҙар) дәлилдәре, төрөк чиновниктарынан һәм тере ҡалған әрмәндәрҙән алынған мәғлүмәттәр һөйләй. Маҡсатҡа ярашлы йүнәлештә әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ойошороу 1919—1920 йылдарҙа эшләгән Төрөк хәрби трибуналының йәш төрөктәр лидерҙарын йомғаҡлау ғәйепләүенә яҙылды. Хәҙерге көнгә тиклем төрөк архивтарынан әрмәндәрҙе маҡсатлы юҡ итеүҙе раҫлаусы документтар тәҡдим ителмәгән, һәм был күренеш документтарҙы юҡ итеү менән йәки бөгөн Төркиәлә хөкөм һөргән цензура менән бәйле булыуы ихтимал. 1920 йылда баҫылып сыҡҡан «Талаат телеграммалары» дәлилләнмәгән һәм ялған тип иҫәпләнә. Оригиналы Телеграммаларҙың төп нөсхәһе юҡ, әммә Дадрян үткәргән анализ был телеграммаларҙың йөкмәткеһе йәш төрөктәрҙе фашлаусы процесс материалдары менән ситләтелгән дәлилдәр аша иҫбатлана. Әрмәндәр ташлап китергә мәжбүр ителгән территорияларға (ойошторолған ярҙам һәм планлаштырылған күсереү булмаһа, үҙҙәре теләгәндән генә Киликияға һәм Көнбайыш Әрмәнстанға килеп етеүе мөмкин булмаҫ ине) Фракия йә [[Болгария]] мөһәржирҙәре урынлаштырыла, һәм ошо факт та әрмәндәрҙе юҡ итеү программаһында бик юғары рәсми даирәләрҙең ҡатнашлығын иҫбатлаусы дәлил булып тора<ref name="Naimark-XVI" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249" /><ref>[https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ Ватикан раскрыл засекреченные документы о Геноциде армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161408/https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ |date=2021-10-20 }}</ref>. Төркиә Президенты [[Рәжәп Тайип Эрдоған]] 2019 йылда Төркиә теләгән бер ваҡытта 1915 йылғы ваҡиғаларҙы өйрәнеү өсөн архивтарҙы асырға әҙер тип хәбәр итте<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|title=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2020-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/askeri-arsivlerimizi-acmaya-haziriz-2048718|title='Askeri arşivlerimizi açmaya hazırız'|author=player-inline {display: inline-block;padding-bottom: 56 25%;position: relative;width: 100%;z-index: 5;} player-box {height: 100%;left: 0;position: absolute;top: 0;width: 100%;}$ ready{quarkPlayer = new QuarkPlayer, bufferLength:5, autoPlay: false, subTitles: false, showAds: true, showNotification: false|publisher=Milliyet|lang=tr|accessdate=2020-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eIm62OsO42E|title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan Fransa'ya '1915 Olayları' Tepkisi!|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> == Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) инҡар итеү == Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (әрмәндәргә ҡарата геноцидты) инҡар итеү ғәҙәттә айырым кешеләр йәки ойошмалар ойошторған геноцидты башҡа төрлө кире ҡағыуҙарынан айырмаһы, уны академик яҡтан респектабелле һәм сәйәси нигеҙләнгән тип һанап, Төрөк Республикаһын рәсми һәм һәр яҡлап хуплау булғанлыҡ менән бәйле<ref name="diff" group="Комм" />. Төрөк республикаһы әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар итеү пиар-кампанияларына маҡсатына байтаҡ аҡса түгә һәм төрөк позицияһының дөрөҫлөгөн тәьмин иткән университеттарға иғәнәләр бирә. Төрлө парламенттар йәки хөкүмәттәр геноцидты таныу буйынса сираттағы тикшереү үткәреү мәсьәләһен күтәреп сыҡһа, Төркиә уларға дипломатик һәм сауҙа санкциялары һәм үҙ илендәге аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтарға репрессиялар менән янай. Төркиә территорияһында ҡасандыр әрмәндәр йәшәгәнлегенең физик эҙҙәрен юҡ итер өсөн, илдә системалы рәүештә әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емерелә<ref name="Totten 21" /><ref name="Bloxham-221, 228" />. Инҡар итеүселәр түбәндәге раҫлауҙар модификацияһының ғәҙәттә береһе ҡабатлана<ref name="Totten 21" />: * Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу бер ҡасан да булмаған; * әрмәндәрҙең һәләк булыуы уларҙы һуғыш хәрәкәттәре барған ерҙән күсергәндә аслыҡтан һәм сирҙәрҙән һаҡланмау арҡаһында килеп сыҡҡан; * йәш төрөктәр әрмәндәрҙе ҡырыуға маҡсатлы сәйәсәт үткәрмәгән; * әрмәндәрҙең һәләк булыуы Ғосман империяһында барған граждандар һуғышы эҙемтәһе булған, был ваҡиға шулай уҡ төрөктәр ҙә күп ҡырылған. == Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең мәҙәниәттә сағылышы == [[Файл:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|thumb|right|180px|Вардгес Акопович Суренянц, «Тапалған иң мөҡәддәс нәмә», 1895 йыл]] 1915 йылғы ваҡиғалар тураһында ''«Ғазапланған Әрмәнстан»'' (1919)тигән беренсе картинанан бары 15 минутыҡ ҡына өҙөк һаҡланған. «Минең халҡым ҡайҙа?» ({{lang-en|Where Are My People?}}, продюсеры Майкл Акопян) исемле беренсе документаль фильм ваҡиғаларҙың 50 йыллығына арналып 1965 йылда сыға. XX һәм XXI быуаттар сигендә бер нисә документаль фильм сыға: «Күҙгә күренмәгән Холокост» ({{lang-en|The Hidden Holocaust}}) иң һәйбәте. Иң билдәле фотографияларҙы немец Ҡыҙыл тәреһенән Армин Вегнер һәм АҠШ консулы Лесли Девис төшөргән<ref name="Hagopian" />. Төрөк республикаһы төрөк әрмәндәрен ҡырыу тураһында фильмдар төшөрөргә маташыуға кәртә ҡуя<ref name="Dinah Shelton" />. Ауыҙ-тел ижади традицияһы ҡырыуҙы тасуирлаған хикәйәләргә н геҙләнеп йырҙар ижад иткән, һәм улар геноцидты иҫбатлаусы дәлил булып тора<ref name="Jonathan McCollum" />. Музыкант әрмәндәрҙән торған System of a Down америка рок-төркөмө ижады йыш ҡына әрмәндәргә ҡарата геноцид тематикаһына ҡағыла. XIX быуат аҙағында уҡ әрмән рәссамы Вардгес Акопович Суренянц бер нисә картинаһын Көнбайыш Әрмәнстанда әрмәндәрҙе ҡырыуға арнаған<ref name="Костина" />. Аршиль Горкиҙың күп картиналары башынан үткән иҫтәлектәре нигеҙендә яҙылған<ref name="Stephen Feinstein 108" />. 1915 йылда һәләк булған алдынғы әрмән шағирҙарының береһе Сиаманто булған. Икенсе ҙур шағир Даниел Григорьевич Варужан шулай уҡ 24 апрелдә ҡулға алынған, һуңыраҡ, 19 августа, язалап үлтерелгән. Егише Чаренц Карс ҡалаһында тыуған һәм 1915 йылда ҡаршылыҡ хәрәкәте составында ҡот осҡос хәлдәрҙе башынан үткәргән Егише Чаренцтың күп шиғырҙары ҡырыуҙың дәһшәтле хәлдәрен тасуирлай. Әрмәндәр геноциды темаһына яҙылған иң билдәле әҙәби әҫәр — Франц Верфелдең «Муса тауында ҡырҡ көн» романы. [[Ливан]]дағы Антелиас ҡалаһында әрмән католикосаты территорияһында 1950-се йылдарҙа төҙөлгән часовня — әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың беренсе хәтер һәйкәле. 1965 йылда католикосат территорияһындағы Эчмиадзин монастырында күп хачкарҙарҙан торған геноцид ҡорбандарына бағышлап ҡуйылған һәйкәл һалына. 1990 йылда сүриә Дер Зор сүллегендә иҫтәлекле часовня төҙөлә, һәм бөгөнгө көнгә тиклем ул әрмәндәрҙе ҡырған урында ҡуйылған берҙән-бер һәйкәл булып тора<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|102-104|volume=1}}</ref>. [[1967 йыл]]да, әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың 50 йыллығынан һуң ике йыл үтеүгә Совет Әрмәнстанында күп халыҡ ҡатнашҡан санкцияланмаған демонстрациялар үткәнлектән, [[Ереван]]да Цицернакаберд («Ҡарлуғас ҡәлғәһе») ҡалҡыулығыында мемориаль комплекс төҙөлөшө тамамлана. Бөгөн Цицернакаберд әрмәндәрҙең табыныу урыны булып тора һәм йәмәғәтселек фекере уны әрмән геноцидына бағышланған универсаль һәйкәл тип ҡабул итә<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104" /><ref name="Totten, 21">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.</ref>. == Юридик яғы == === Әрмәндәргә ҡарата геноцидты халыҡ-ара хоҡуҡи таныу === [[Файл:Nations recognising the Armenian Genocide.svg|thumb|400x400px|right|Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен геноцид тип рәсми рәүештә таныған дәүләттәр картаһы. Асыҡ-йәшел төҫ менән геноцидты өлкәләр йәки муниципалитеттар кимәлендә таныған дәүләттәр күрһәтелгән]] [[Файл:Vladimir Putin, Tsitsernakaberd memorial complex RA.jpg|thumb|250px|[[Владимир Владимирович Путин]] 2013 йылда геноцид хәтеренә урынлаштырылған мемориаль комплекста.<br>«Рәсәй һәр ваҡыт әрмән халҡының ғазабын һәм һәләкәтен үҙенеке кеүек ҡабул итте. Әрмән халҡына ҡарата геноцид ҡорбандары алдында баштарыбыҙҙы түбән эйәбеҙ»<ref>Запись Путина книге почетных посетителей Музея-института геноцида армян в 2001 году// [http://noev-kovcheg.ru/mag/2013-23-24/4236.html Армяно-российская встреча на высшем уровне: хроника визита], Ноев Ковчег, декабрь 2013 года</ref>]] Союздаш илдәрҙең (Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй империяһы) [[1915 йыл]]дың 24 майындағы берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе ҡырыу беренсе танылған кешелеккә ҡаршы енәйәт тип билдәләнә<ref name="Уголовное право России-753" />: {{Начало цитаты}}''Төркиәнең кешелеккә һәм цивилизацияға ҡаршы яңы енәйәттәре танылғанлыҡтан, Союздаш дәүләттәр хөкүмәттәре Юғары Портаны был енәйәттәре өсөн Ғосман хөкүмәтенең бөтә ағзаларының, шулай уҡ был ҡыйралышҡа йәлеп ителгән бөтә агенттарының шәхсән яуаплылығы тураһында иҫкәртәбеҙ.'' {{Конец цитаты|источник=[[1915]] йылдың 24 майы. Франция, Бөйөк Британия һәм Рәсәйҙең берлектәге декларацияһы}} Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен таныу АҠШ әрмән лоббист ойошаларының төп маҡсаты <!-- ANCA-->, һәм таныуҙың үҙенән башҡа,<!--так в источнике. «ANCA is much more vocal on demands for territory and reparations from Turkey than is the Assembly, however.» — в каком году? --> Төркиәгә территориаль дәғүәләр һәм репарация түләү талаптары ҡуйылды. Геноцидты таныуға өлгәшеү маҡсатында, әрмән лоббистары парламентарийҙарҙы һәм йоғонто яһай алырлыҡ кешеләрҙе үҙ яғына йәлеп итә, төрлө илдәрҙең хөкүмәттәренә баҫым яһай, йәмәғәтселек тарафынан был мәсьәләнең киң яҡтыртылыуын ойоштора, был мәсьәлә менән шөғөлләнеүсе институттар (Зорян институты, Әрмән милли институты) булдырылған<ref name="Heather Gregg 19" />. Әрмән [[диаспора]]һы тулыһынса тиерлек геноцид ҡорбандарының туранан-тура тоҡомдарынан тора, һәм уларҙың Төркиәнең баҫымына ҡаршы торорлоҡ етерлек матди ресурстары бар<ref name="Bloxham-223-224">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|223-224}}</ref>. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] өс тапҡыр: (1916<ref name="usa-1916" />, 1919<ref name="usa-1919" />, 1920<ref name="usa-1920" />) йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында [[резолюция]] ҡабул итә. Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (Геноцид армян) Европарламент (1987<ref name="EuroParliament 1987" />, 2000<ref name="EuroParliament 2000" />, 2002<ref name="EuroParliament 2002" />, 2005<ref name="EuroParliament 2005" />, 2015<ref name="europarlament_15_04_2015">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1906585 Европарламент призвал Турцию признать геноцид армян] // ТАСС, 15 апреля 2015 года</ref>), Көньяҡ Африка илдәре парламенттары коалицияһы (Меркосур)<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.382/current_category.5/affirmation_detail.html South American Parliamentarians Coalition (MERCOSUR)], November 19, 2007</ref>, [[Организация Объединённых Наций|БМО]]-ның Милли аҙсылыҡты дискриминациялауға юл ҡуймау һәм уларҙы һаҡлау Рамочный конвенцияһы буйынса ярҙамсы комиссияһы<ref name="CPDPM 1985" />, Латин Америкаһы парламенты (2015) таный<ref>[http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ Парламент Латинской Америки — Parlatino — признал Геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924084709/http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |date=2015-09-24 }}</ref>. [[Файл:Цицернакаберд.jpg|thumb|left|Польша Премьер-министры Дональд Туск «Цицернакаберд»та<ref name="panarmenian.net-45445" />]] Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (Геноцид армян) донъяның күп илдәре һәм йоғонто яһай алырлыҡ халыҡ-ара ойошмалар тарафынан танылды һәм ғәйепләнде. Әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы беренсе булып [[Уругвай]] парламенты ғәйепләп сыҡты<ref name="HRR 1965" /><ref name="UL 2004" /> (1965). Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы шулай уҡ рәсми рәүештә [[Франция]] ''[[геноцид]]'' (халыҡ-ара ҡануниәткә ярашлы<ref name="un-genocide" />) һәм хөкөм итте (1998<ref name="FNAL 1998" />, 2000<ref name="FSL 2000" />, 2001<ref name="FL 2001" />, 2006<ref name="génocide arménien" /><ref name="bbc-6043368" />, 2012<ref name="lenta.ru-24.01.2012-france" />), [[Бельгия]]<ref name="BSR 1998" />, [[Нидерланды]]<ref name="NPR 2004" />, [[Швейцария]]<ref name="SHCNCR 2003" /><ref name="A perfect injustice 14" /> — Швейцарияның Милли советы (Швейцария Федераль йыйылышының түбәнге палатаһы), [[Швеция]]<ref name="A perfect injustice 14" /><ref name="echo.msk-663181" /><ref name="bbc.co.uk-100311" />, [[Рәсәй]]<ref name="pravoteka-79044" />, [[Польша]]<ref name="PPR 2005" />, [[Ливан]] (2000)<ref name="Lebanon_Parliament_Resolution">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.161/current_category.7/affirmation_detail.html Lebanon Parliament Resolution, May 11, 2000]</ref>, [[Италия]]<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.172/current_category.7/affirmation_detail.html Italy Chamber of Deputies Resolution, November 16, 2000]</ref><ref>[http://armeniangenocide100.org/ru/states/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426162110/http://armeniangenocide100.org/ru/states/ |date=2015-04-26 }}</ref>, [[Литва]]<ref name="LARD 2005" />, [[Греция]]<ref name="GHRPR 1996" />, [[Словакия]]<ref name="SR 2004" /><ref name="nrsr.sk" />, [[Кипр Республикаһы]]<ref name="CHRR 1982" />,[[Аргентина]] (2 закон, 5 резолюция)<ref name="Affirmation.297" /><ref name="Affirmation.374" />, [[Венесуэла]]<ref name="VNAR 2005" />, [[Чили]]<ref name="rian-66798950" />, [[Канада]] (1996<ref name="CHCR 1996" />, 2002<ref name="CSR 2002" />, 2004<ref name="CHCR 2004" />)<ref name="A perfect injustice 14" />, [[Ватикан]]<ref name="VCC 2000" />, [[Боливия]] (2014)<ref>[http://www.genocide-museum.am/rus/01.12.2014-Bolivia.php Боливия признает и осуждает Геноцид армян] (+ фото документа). Музей-институт Геноцида армян, 01.12.2014</ref><ref>Официальный сайт МИД Армении. [http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ Բոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատներն ընդունեցին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ օրինագիծ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205061349/http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |date=2014-12-05 }} (Обе палаты парламента Боливии приняли законопроект о признании и осуждении Геноцида армян){{ref-hy}}</ref>, [[Австрия]] (2015)<ref name="Austria">[http://www.parlament.gv.at/PAKT/PR/JAHR_2015/PK0383/index.shtml Полный текст] заявления парламента Австрии на её официальном сайте, 22.04.2015</ref><ref>[http://ria.ru/world/20150422/1060214464.html Парламент Австрии признал геноцид армян в Османской империи], РИА Новости, 22.04.2015</ref>, [[Люксембург]] (2015)<ref>[http://news.am/rus/news/265613.html Парламент Люксембурга признал Геноцид армян] (+ фото документа), ИА News.am, 06.05.2015</ref>, [[Бразилия]] (2015)<ref>[http://panarmenian.net/rus/news/192982/ 24-ой страной, признавшей Геноцид армян, стала Бразилия]</ref>, [[Парагвай]] (2015)<ref>[http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20%28Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio%29.pdf Proyecto de Declaracion (Interes de esta HCS y reconoce el Genocidio Armenio)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161401/http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20(Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio).pdf |date=2021-10-20 }}</ref><ref>[http://news.am/rus/news/293389.html Сенат Парагвая признал Геноцид армян]</ref>, [[Германия]] (2016)<ref>[http://ria.ru/world/20160602/1441975378.html Бундестаг признал геноцидом преступления против армян в 1915 году]{{ref-ru}}</ref>, [[Чехия]] (2017)<ref>[https://regnum.ru/news/2268194.html Чехия «выполнила долг»: парламент страны признал Геноцид армян]</ref>, [[Португалия]] (2019)<ref>[https://news.am/rus/news/509563.html Парламент Португалии признал Геноцид армян], ИА News.am, 26.04.2019</ref>, [[АҠШ]]<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2021/apr/24/joe-biden-armenian-genocide-recognition, Biden becomes first US president to recognise Armenian genocide, The Guardian, 2021]</ref> (в 35 штатах на уровне закона)<ref>[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute</ref><ref>Арег Галстян. [http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid Что будет, если все 50 штатов признают геноцид?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413222236/http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid |date=2015-04-13 }} // Голос Армении, 13.04.2015</ref>, [[Латвия]]<ref>[https://www.delfi.lv/news/national/politics/saeima-deklaracija-atzist-un-nosoda-osmanu-imperijas-laika-istenoto-armenu-genocidu.d?id=53169427 Saeima deklarācijā atzīst un nosoda Osmaņu impērijas laikā īstenoto armēņu genocīdu, Sanita Upleja, Delfi, 2021]</ref> хөкөм итте. Ғосман империяһында әрмәндәрҙе ҡырыу бер нисә халыҡ-ара ойошмаһы тарафынан ҡаралды. 1984 йылда «Халыҡтарҙың даими трибуналы» Ғосман империяһының ғәмәлдәрен [[геноцид]] тип таныны<ref name="Permanent Peoples' Tribunal">April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]</ref>. 1997 йылда Геноцидты тикшереү халыҡ-ара ассоциацияһы ла шуға оҡшаш һығымтаға килде <ref>[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=2011-07-21 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.</ref> <ref>[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], website of the IAGS, March 7, 2009 «that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.»</ref> <ref name="The Association of Genocide Scholars">June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]</ref>. 2000 йылдың 8 июнендә «The New York Times» һәм «The Jerusalem Post» гәзиттәрендә Беренсе донъя һуғышы осоронда 126 Холокосты тикшереүсенең (шулар араһында Бауэр Иегуда, Чарни Израэль һәм Эли Визель) әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте томошҡа ашырылғаны бәхәсһеҙ тигән раҫлауы баҫылды<ref name="Statement_by_126_Holocaust_Scholars">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] и [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000</ref>. 2001 йылда ярашыу буйынса берлектәге төрөк-әрмән комиссияһы «Күсеү осорондағы ғәҙел хөкөм мәсьәләләре буйынса Халыҡ-ара үҙәк»кә 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид булыу-булмауын бойондороҡһоҙ тикшереп, баһа биреү буйынса мөрәжәғәт итә. 2003 йылдың башында МЦППП, 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид тигәндең бөтә билдәләмәләренә тап килә һәм был терминды ҡулланыу тулыһынса аҡлана тигән баһа бирҙе<ref name="International Center for Transitional Justice">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]</ref>. 2019 йылдың 28 октябрендә АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһы әрмән халҡына ҡарата геноцидты таныу тураһында резолюция ҡабул итә<ref name="СШАпризн1">[https://www.bbc.com/russian/news-50219411 В США приняли резолюцию о признании геноцида армян в Османской империи], BBC, 28.10.2019</ref>. Вәкилдәр палатаһы Резолюцияһы АҠШ формаль рәүештә әрмәндәргә ҡарата геноцидты таный тигәнде аңлата. Ул на вступает в силу без одобрения Сенат һәм АҠШ президенты хуплауынан башҡа үҙ көсөнә инә<ref name="СШАпризн2">[https://www.bbc.com/russian/features-50228936 Почему в США признали геноцид армян: геополитика и лоббисты], BBC, 29.10.19 {{oq|ru|Принятая в Палате представителей резолюция формально означает, что США признали геноцид армян. Она вступает в силу без одобрения Сената и президента США.}}</ref>. Резолюция тәҡдим итеү (рекомендательный) характерында<ref name="СШАпризн1" />, АҠШ-тың геноцидты таныуы, бик ҙур несмотря на огромное символик мәғәнәле булыуына ҡарамаҫтан, дәүләт департаменты һәм америка дипломаттары позицияларына мотлаҡ йоғонто яһамай<ref name="СШАпризн2" />. Вәкилдәр палатаһынан артынса уҡ, 2019 йылдың 12 декабрендә АҠШ Сенаты бер тауыштан XX быуат башында Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы геноцид тип таныу тураһында шуға оҡшаш резолюция ҡабул итә<ref>[https://www.dw.com/ru/сенат-сша-признал-геноцид-армян-в-османской-империи/a-51649509 Сенат США признал геноцид армян в Османской империи] // Deutsche Welle, 12.12.2019</ref>. 2021 йылдың 24 апрелендә АҠШ президенты Джо Байден әрмән халҡына ҡарата геноцидты рәсми рәүештә таныны<ref>{{cite web|title=Statement by President Joe Biden on Armenian Remembrance Day|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/04/24/statement-by-president-joe-biden-on-armenian-remembrance-day/|website=whitehouse.gov|date=APRIL 24, 2021}}</ref>. Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) таныуы Төркиәнең Евросоюзға инеүенең мотлаҡ шарты булмаһа ла, әммә ҡайһы бер авторҙар, Европа союзы ағзалығына ынтылғанда, Төркиәгә быны башҡарырға тура киләсәк, тип иҫәпләй<ref name="bbc.co.uk-4290524" /><ref name="mk.ru-76188" />. ==== Инҡар итеүҙең криминаллашыуы ==== [[File:The Genocide Word by Raphael Lemkin.ogv|«Геноцид» термины авторы Рафаэль Лемкин терминдың килеп сығыуы тураһында һәм әрмән геноциды тураһында, (CBS News)]] [[Швейцария]]ла бер нисә кеше (төрөктәр) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе (геноцидты) инҡар иткән өсөн суд тарафынан хөкөмгә тарттырылды<ref name="panarmenian-54518">PANARMENIAN.net. 1 октября 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/54518/ 150 дней тюремного заключения и 30 тысяч франков — так швейцарский суд наказал турок за отрицание Геноцида армян]</ref>. [[2006 йыл]]дың октябрендә Францияның Милли йыйылышы Валери Буайе тәҡдим иткән Франция таныған геноцидтарҙы инҡар итеүҙе енәйәт тип таныу закон проекты ҡабул итте<ref name="génocide arménien"/>; 1 йылға иректән мәхрүм итеү һәм {{nobr|45 000 евро}} штраф ҡараған закон проекты<ref name="newsarmenia.ru-20111222-42585122" />, 2011 йылдың 22 декабрендә ҡабаттан ҡабул ителде, ә 2012 йылдың 23 ғинуарында Сенат был ҡарарҙы раҫланы<ref name="ntv.ru-263754" />. Төркиә француздарҙың геноцидты инҡар итеү законын ғәйепләне<ref name="lenta.ru-24.01.2012-reply" />. Бер төркөм француз депутаттары ҡабул ителгән закондың ярашлы булыуы тураһында Франция Конституцион советына белешеү (запрос) бирҙе, һәм шундай яуап алды: танылған геноцид факттарын инҡар иткән өсөн яза тәҡдим иткән закон кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғына ҡул һуҙыу була<ref name="BBC-120228" /><ref name="gazeta.ru-4016413" />. Конституцион советы ҡарарына яуап итеп, Николя Саркози министрҙарҙан закондың яңы редакцияһын эшләүҙе талап итте<ref name="BBC-120221" />. 2013 йылдың 17 декабрендә Кеше хоҡуҡтары буйынса европа суды (ЕСПЧ) швейцар суды асыҡтан-асыҡ әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар иткәне өсөн Дога Перинчекты хөкөм итеүҙе кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғын боҙоу тип тапты, һәм Перинчекка бер ниндәй ҙә аҡсалата компенсация бирелмәне<ref name="European_Court_of_Human_Rights">[http://ria.ru/world/20131217/984705617.html ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян] // РИА Новости, 17.12.2013</ref>. Ҡарарға айырым аңлатмала судтың Ҙур палатаһы суд геноцидтың криминаллашыуы мәсьәләһен принципта ҡараманы, был осраҡта суд Перинчектың әйтеүе фактын ғына ҡараны, һәм, суд фекере буйынса, уның сығышы нәфрәт һәм иҫәпләшмәүҙе сағылдырмай, һәм Перинчектың Кеше хоҡуҡтары буйына Европа конвенцияһының 10-сы статьяһы гарантиялаған һүҙ азатлығынан мәхрүм итә<ref>[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q & A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда</ref>. --> === Компенсация === 2000 йылда Калифорния конгресы законы 1915 йылда һәләк булған әрмәндәрҙең вариҫтары халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса ярашлы страховой компанияларҙан компенсация алыу хоҡуғына эйә була. 2003 йылда {{нп5|New York Life Insurance Company|New York Life}} страховой компанияһы 1915 йылда ҡырылған әрмәндәрҙең туғандарына компенсация түләй башланы <ref name="regnum-174306" /> (общая сумма компенсаций составляет примерно $20 млн<ref name="regnum-210207" />). Әммә 2009 йылдың авгусында АҠШ-тың Калифорния штаты арбитраж апелляция суды әрмәндәрҙең туғандарына страховой компенсация түләүҙе юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Судья Дэвид Томпсон, «был ваҡиғалар АҠШ-тан мең миль алыҫлыҡта барған, шуның өсөн Калифорния штаты был кешеләр алдында яуаплылыҡ тотмай» тигән баһа бирә, һәм әрмәндәргә түләүҙәрҙең нигеҙе юҡ тип йомғаҡ яһай, һәм «АҠШ Федераль хөкүмәте әрмәндәргә ҡарата геноцидты таныу буйынса ҡарар ҡабул итмәй»<ref name="news.am-2870" />. Француз «Акса» страховой компанияһы ҡорбандар вариҫтарына компенсация ($17,5 млн) түләү йөкләмәһен ала<ref name="regnum-1028092" />. === Ҡорбандарҙы иҫкә алыу көнө === [[Файл:Tsitsernakaberd24.04.2009.JPG|thumb|250px|Еревандағы Цицернакабердты — әрмән геноциды мемориаль комплексын традицион барып күреү көнө, 2009 йылдың 24 апреле]] Йыл һайын 24 апрелдә бөтә донъяла миллионлаған әрмән һәм башҡа милләттәр вәкилдәре әрмән интеллигенцияһының Истанбулдан көсләп күсерелгән көнөн һәм ҡорбандарҙы хәтерләй. Әрмәнстанда был дата мөһим әһәмиәткә эйә, ял көнө булып һанала. Европа парламенты [[2015 йыл]]дың 15 апрелен 24 апрелдә Европала «Ғосман империяһында әрмән геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө» тип иғлан итте<ref name="europarlament_15_04_2015" />. == Һәйкәлдәр == * Ҡырҡ яфа сигеүсе Соборында әрмәндәр геноциды һәйкәле, [[Алеппо]], [[Сүриә]] (1989). * Хачкар — Һамар өлкәһе, Сызрань, «Әрмәндәр геноцидының 100 йыллығына». Йылға порты территорияһында (2015). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Отрицание геноцида армян]] * [[Бойцы за справедливость в отношении геноцида армян]] * [[Простите нас|Акция «Простите нас»]] * [[Музей русско-армянской дружбы]] * [[Армянские реформы|Соглашение об Армянских реформах]] * [[Геноцид ассирийцев]] * [[Геноцид понтийских греков]] * [[Холокост]] * [[Геноцид в Руанде]] == Иҫкәрмәләр == === Тәфсирҙәр === {{примечания|group="Комм"|refs= <ref name="dicl" group="Комм">[https://vstrokax.net/istoriya/pervyj-dokument-v-dele/ Полный текст декларации]</ref> <ref name="diff" group="Комм">Например, в отличие от отрицания Холокоста, в основном обусловленным расовыми мотивами.</ref> <ref name="degree" group="Комм">Степень участия центральных властей в антиармянских действиях не всегда известна. Подробнее в статье [[Массовые убийства армян в 1894—1896 годах#Оценки и последствия|Массовые убийства армян в 1894—1896 годах]]</ref> <ref name="ref1915" group="Комм">Так, во время убийств 1915 года помощь армянам иногда оказывалась мусульманскими лидерами, воспринимающими христиан как «людей [[Библия|книги]]» и, в отличие от расистской идеологии, имеющими место для совести.</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265" group="Комм">Интервью османских офицеров Сайксу приводится сокращённо. Подробные цитаты приведены в книге {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}</ref>:<br> <ref name="see also suni" group="Комм">Шулай уҡ ҡарағыҙ интервью историка Халила Берктая из университета Сабанчи турецкой газете «Радикал» (Сюни, 2004).</ref> <ref name="роль специальной организации" group="Комм">Роль «Специальной организации» и Бехаэддина Шакира подробно рассмотрена в работе {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}, глава «The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents»</ref> }} === Сығанаҡтар буйынса һылтанмалар === {{примечания|2|refs= <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68">{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|62—68|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86">{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|83—86|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77">{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|70—77|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80">{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|77—80|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="Robert Bevan">[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5</ref> <ref name="Berger">''Alan L. Berger.'' Bearing witness to the Holocaust, p. 55:<blockquote>Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915—1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».</blockquote></ref> <ref name="Encyclopedia of genocide">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}</ref> <ref name="Auron">{{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}}<blockquote>When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.</blockquote></ref> <ref name="Moses">{{Книга:A. Dirk Moses:Genocide and settler society|21}}<blockquote>Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.</blockquote></ref> <ref name="Bloxham-51-57">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51—57}}</ref> <ref name="Кинросс 606">{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|606}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=219—221}}</ref> <ref name="Robert Melson 59-61">{{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|59—61}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=221—222}}</ref> <ref name="Кинросс">{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|600—611}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222—226}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224—226}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224}}</ref> <ref name="Bloxham-51">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51}}</ref> <ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide">Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Macmillan Reference, 2005. ISBN 0-02-865848-5, 9780028658483</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222}}</ref> <ref name="Rummel2">''R. J. Rummel.'' The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 — Vol. 3, no. 2</ref> <ref name="Charny 287">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|287}}</ref> <ref name="Taner Akçam 68">{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|68}}</ref> <ref name="Totten 23">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|23}}</ref> <ref name="Taner Akçam 103">{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|103}}</ref> <ref name="Shelton 71">{{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|71}}</ref> <ref name="Taner Akçam 116-117">{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|116—117}}</ref> <ref name="Looking toward Ararat 99">{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|99}}</ref> <ref name="Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization">''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|53—79}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=230—233}}</ref> <ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914">Richard G. Hovannisian. The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876—1914 // Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. Palgrave Macmillan, 2004. ISBN 1-4039-6422-X, 9781403964229</ref> <ref name="Bloxham 60-62">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|60—62}}</ref> <ref name="Bloxham-47-58">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|39—48}}</ref> <ref name="Bloxham 62-65">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|62—65}}</ref> <ref name="Looking toward Ararat 106-106">{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|106—106}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=233—238}}</ref> <ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" >{{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=239—245}}</ref> <ref name="Astourian 68-69">''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|68—69}}</ref> <ref name="Bloxham 71-75">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|71—75}}</ref> <ref name="Morgenthau 221">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|20}}. Шулай уҡ ҡарағыҙ Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. P. 221</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=245—249}}</ref> <ref name="Morgenthau 302—304">Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, pp. 302—304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»</ref> <ref name="A Question of Genocide, 270-272">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|270—272|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Bloxham 78-80">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|78—80}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—250}}</ref> <ref name="Bloxham 82-83">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|82—83}}</ref> <ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|221—243|автор=Aram Arkun.|часть=Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—255}}</ref> <ref name="The great game of genocide? 76-78">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|76—78}}</ref> <ref name="Bloxham 265-267">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|265—267|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=255—258}}</ref> <ref name="The treatment of Armenians in the Ottoman Empire">{{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=565—567}}</ref> <ref name="Dictionary of Genocide-21-22">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21—22}}</ref> <ref name="A Question of Genocide-126-148">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|126—148|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267—271}}</ref> <ref name="The Independent, 27-03-1920">The Independent, March 27, 1920</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313">Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=304—313}}</ref> <ref name="Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref> <ref name="Rouben Paul Adalian 1999">''Rouben Paul Adalian''. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|73}} ''«In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».''</ref> <ref name="Таблица 10.2">''[[Руммель, Рудольф|R. J. Rummel]]''. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. [http://www.hawaii.edu/powerkills/DBG.TAB10.2.GIF Таблица 10.2]</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}</ref> <ref name="Erik Jan Zürcher">{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|114}}<blockquote>Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.</blockquote></ref> <ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115">{{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}</ref> <ref name="Lise Noël">''Noël, Lise'' Intolerance: A General Survey, стр. 101: <blockquote>Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.</blockquote></ref> <ref name="Suny, Göçek, Naimar, 136-137">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|136—137|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271—272}} <blockquote>Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). <…> Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.</blockquote></ref> <ref name="Zuercher 115">{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|115}}<blockquote>The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. <…> Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.</blockquote></ref> <ref name="britannica-armenian-massacres">Энциклопедия Britannica, статья: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide].</ref> <ref name="Rummel 224—225">''R. Rummel'' [https://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&pg=PA225&dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&hl=ru&ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225</ref> <ref name="Guenter Lewy 240">''Guenter Lewy'', [https://books.google.com/books?ei=3E9GTaDyKMfKswb9hYGoDg&ct=result&sqi=2&hl=ru&id=6tdtAAAAMAAJ&dq=armenians+in+ottoman+empire&q=to+about+642,000#search_anchor The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide], стр. 240 <blockquote>According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives <…></blockquote></ref> <ref name="Roger Smith 8">''Roger W. Smith''. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // ''Richard G. Hovannisian''. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8. <blockquote>But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.</blockquote></ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271}}</ref> <ref name="Douglas Arthur Howard 83">''Douglas Arthur Howard'' [https://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&lpg=PA83&vq=%22The%20exact%20number%20of%20those%20who%20died%20is%20a%20matter%20of%20dispute,%20but%20most%20historians%20agree%20it%20was%20around%20800000%20to%201000000%20people.%22&pg=PA83 The history of Turkey], P. 83. <blockquote>The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.</blockquote></ref> <ref name="Сюни, Ab Imperio">{{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}</ref> <ref name="Bloxham-69-71">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|69—71}}</ref> <ref name="Armenian Genocide, court-martial of perpetrators">''Vahakn N. Dadrian''. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref> <ref name="Renewal and Silence">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Erik Jan Zürcher.|часть=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Fatma Müge Göçek-42-52">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42—52|автор=Fatma Müge Göçek.|часть=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}</ref> <ref name="Киреев">{{Книга:Киреев:История Турции XX век}}</ref> <ref name="Naimark-XVI">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|XVI|автор=Norman M. Naimark.|часть=Preface}} ''«That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide»''.</ref> <ref name="Hagopian">[[Акопян, Дж. Майкл|J. Michael Hagopian]]. Films, Armenian Documentary // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=I}}</ref> <ref name="Dinah Shelton">Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|том=1}}</ref> <ref name="Jonathan McCollum">''Jonathan McCollum''. Music Based on the Armenian Genocide // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=II}}</ref> <ref name="Костина">{{Книга:Всеобщая история искусств:5|255}}</ref> <ref name="Stephen Feinstein 108">''Stephen C. Feinstein''. ART OF OTHER GENOCIDES // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=2|pages=108}}</ref> <ref name="panarmenian.net-45445">panarmenian.net. 12 марта 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/45445/Премьерминистр_Польши_преклонил_колени_перед__Вечным_огнем_памяти_жертв_Геноцида Премьер-министр Польши преклонил колени перед Вечным огнём памяти жертв Геноцида].</ref> <ref name="Dictionary of Genocide">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A—L, p. 21:<blockquote>The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915—1923) at the hands of the Young Turk regime.</blockquote></ref> <ref name="Heather Gregg 19">{{книга|автор= Heather S. Gregg.|заглавие = Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States|ссылка= http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|издательство = Inter-University Committee on International Migration|год = 2002|pages = 19|allpages = 35}}</ref> <ref name="un-genocide">[http://www.un.org/russian/documen/convents/genocide.htm «Конвенция о предупреждении и наказании преступления геноцида»] (Утверждена и предложена к подписанию и ратификации резолюцией Генеральной Ассамблеи ООН 260 A (III) от 9 декабря 1948 г.)</ref> <ref name="ags">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида], 1997:<blockquote>That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal, June 11—13, 1997, reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters.</blockquote></ref> <ref name="usa-1916">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.163/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Concurrent Resalution 12, February 9, 1916]</ref> <ref name="usa-1919">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.228/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919]</ref> <ref name="usa-1920">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.164/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Resolution 359, May 11, 1920]</ref> <ref name="EuroParliament 1987">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.152/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. June 18, 1987]</ref> <ref name="EuroParliament 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.171/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. November 15, 2000]</ref> <ref name="EuroParliament 2002">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.217/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. February 28, 2002]</ref> <ref name="EuroParliament 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.341/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. September 28, 2005]</ref> <ref name="CPDPM 1985">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. July 2, 1985]</ref> <ref name="HRR 1965">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.166/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, April 20, 1965]</ref> <ref name="UL 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.282/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Law, March 26, 2004]</ref> <ref name="FNAL 1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.155/current_category.7/affirmation_detail.html France National Assembly Law, May 28, 1998]</ref> <ref name="FSL 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.154/current_category.7/affirmation_detail.html France Senate Law, November 7, 2000]</ref> <ref name="FL 2001">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.170/current_category.7/affirmation_detail.html France Law, January 29, 2001]</ref> <ref name="génocide arménien">[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=2009-02-11 }}{{ref-fr}}</ref> <ref name="BSR 1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.148/current_category.7/affirmation_detail.html Belgium Senate Resolution, March 26, 1998]</ref> <ref name="NPR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.355/current_category.7/affirmation_detail.html Netherlands Parliament Resolution, December 21, 2004]</ref> <ref name="SHCNCR 2003">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.277/current_category.7/affirmation_detail.html Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, December 16, 2003]</ref> <ref name="pravoteka-79044">[https://archive.is/20120909044943/www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915—1922 годах» от 14 апреля 1995 г]</ref> <ref name="PPR 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.354/current_category.7/affirmation_detail.html Poland Parliament Resolution, April 19, 2005]</ref> <ref name="LARD 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.351/current_category.7/affirmation_detail.html Lithuania Assembly Resolution, December 15, 2005]</ref> <ref name="GHRPR 1996">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.156/current_category.7/affirmation_detail.html Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, April 25, 1996]</ref> <ref name="SR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.330/current_category.7/affirmation_detail.html Slovakia Resolution, November 30, 2004]</ref> <ref name="nrsr.sk">[http://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/uznesenie&MasterID=3484 Podané poslancom Františkom Mikloškom v rozprave o návrhu stanoviska Slovenskej republiky k začatiu prístupových rokovaní Európskej únie s Tureckou republikou (tlač 962)]</ref> <ref name="CHRR 1982">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.150/current_category.7/affirmation_detail.html Cyprus House of Representatives Resolution, April 29, 1982]</ref> <ref name="Affirmation.297">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.297/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Senate Declaration, March 31, 2004]</ref> <ref name="Affirmation.374">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.374/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Law, January 15, 2007]</ref> <ref name="VNAR 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.352/current_category.7/affirmation_detail.html Venezuela National Assembly Resolution, July 14, 2005]</ref> <ref name="CHCR 1996">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996]</ref> <ref name="CSR 2002">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.220/current_category.7/affirmation_detail.html Canada Senate Resolution, June 13, 2002]</ref> <ref name="CHCR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.291/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004]</ref> <ref name="VCC 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.167/current_category.7/affirmation_detail.html Vatican City Communiqué, November 10, 2000]</ref> <ref name="A perfect injustice 14">{{Книга:A perfect injustice: genocide and theft of Armenian wealth|14}}<blockquote>At around the same time, on March 29, 2000, the Swedish Parliament passed a formal resolution recognizing the Armenian Genocide, this after a Swedish parliamentary report asserted that «An official statement and recognition of the genocide of the Armenian is important and necessary.» Sweden urged Turkey to do so as well. Canada also recognized the genocide. (The Italian and Austrian parliaments as well as the Swiss and the German parliaments recognized and debated this issue of the Armenian Genocide without a conclusion.)</blockquote></ref> <ref name="Kévorkian and Paboudjian">''Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian''. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093</ref> <ref name="mk.ru-76188">МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529135040/http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html |date=2011-05-29 }}</ref> <ref name="Charny">{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|79|1}}</ref> <ref name="A Question of Genocide, 276-284">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|276—284|автор=Fuat Dündar.|часть=Pouring a People into the Desert. The “Definitive Solution” of the Unionists to the Armenian Question}}<blockquote>Despite the order to deport «all Armenians without exception» Armenians in some regions as well as a few Armenian families were spared <…> The main reason for the expulsion of Edirne was geopolitical: as the city was on the European border, any drastic movement could easily be observed by foreigners. Alarge number of foreigners also resided in Istanbul, the capital. For the case of Izmir, the deciding factor was the governor Rahmi Bey within the CUP and his belief that the removal of the Armenians would be the death sentence for the commerce of the city.</blockquote></ref> <ref name="Уголовное право России-753">{{книга |автор = |заглавие = Уголовное право России. Практический курс: учебник |ответственный = под общ. и науч. ред. [[Наумов, Анатолий Валентинович|А.&nbsp;В. Наумова]]; Р.&nbsp;А. Адельханян и др. |издание = 4-е изд., перераб. и доп |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2010 |страниц = 800 |страницы = 753 |isbn = 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2 }}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=247—248}}<blockquote>Between April and August 1915 Armenians from almost all major centers of the empire were ordered to leave their homes, then were either killed near their towns or villages or else deported into remote regions, where, denied food and water, they rapidly died. These measures were undertaken against Armenians located both near the international frontier and far from the battle zone;</blockquote></ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267">{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=265—267}}</ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278">{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267—278}}</ref> <ref name="eoe-54-1">{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}<blockquote>'''Armenian Massacres (Armenian Genocide)''' The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. <…> This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.</blockquote></ref> <ref name="armenocide.com-1915-12-20-DE-001">[http://www.armenocide.com/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-de/1915-12-20-DE-001?OpenDocument Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) — Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915] на сайте armenocide.net</ref> <ref name="Looking toward Ararat-114">{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|pages=114}}<blockquote>Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915—1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.</blockquote></ref> <ref name="eoe-54-2">{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}<blockquote>Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.</blockquote></ref> <ref name="Marsoobian-135">''Armen Marsoobian.'' Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135 <blockquote>The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.</blockquote></ref> <ref name="Jones-157">''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157</ref> <ref name="Totten-320">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|320}}</ref> <ref name="Rafael de Nogales">''Rafael de Nogales''. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249}}<blockquote>Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.</blockquote></ref> <ref name="Letters of Theodore Roosevelt">The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.</ref> <ref name="Барсегов-623">''Барсегов Ю. Г.'' [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212081600/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 |date=2009-02-12 }}</ref> <ref name="A Question of Genocide-306-316">{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Ronald Grigor Suny and Fatma Müge Göçek.|часть=Introduction: Leaving It to the Historians}}</ref> <ref name="Totten 21">{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}</ref> <ref name="Bloxham-221, 228">{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}}</ref> <ref name="bbc-6043368">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6043000/6043368.stm|title=Франция запрещает отрицание геноцида армян|date=2006-10-12|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="lenta.ru-24.01.2012-france">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/france/|title=Сенат Франции запретил отрицание геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}</ref> <ref name="echo.msk-663181">{{cite news|url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|title=Турция отзывает посла из Стокгольма из-за признания парламентом Швеции геноцида армян|date=2010-03-11|publisher=[[Эхо Москвы]]|lang=ru|accessdate=2012-04-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bhn9sln?url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|archivedate=2012-02-04}}</ref> <ref name="bbc.co.uk-100311">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml|title=Швеция признала геноцид армян в Османской Турции|date=2010-03-11|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="rian-66798950">{{cite news|url=http://www.rian.ru/world/20070606/66798950.html|title=Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ|date=2007-06-06|publisher=РИА «Новости»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}</ref> <ref name="bbc.co.uk-4290524">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="newsarmenia.ru-20111222-42585122">{{cite news|url=http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|title=Национальное Собрание Франции принялo законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян|date=2011-12-22|publisher=АМИ «Новости-Армения»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405150203/http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html |date=2012-04-05 }}</ref> <ref name="ntv.ru-263754">{{cite news|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook|date=2012-01-24|publisher=НТВ.Ru|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}</ref> <ref name="lenta.ru-24.01.2012-reply">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/reply/|title=Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}</ref> <ref name="BBC-120228">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120228_france_genocide_law_rejected.shtml|title=Франция не будет наказывать за отрицание геноцида армян|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="gazeta.ru-4016413">{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян|quote=Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения|date=2012-02-29|publisher=Газета.Ru|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="BBC-120221">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/02/120221_rn_france_armenia_genocide.shtml|title=Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}</ref> <ref name="regnum-174306">REGNUM. 30.10.2003. [http://www.regnum.ru/news/174306.html Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян — жертв геноцида в Османской империи]</ref> <ref name="regnum-210207">REGNUM. 29.01.2004. [http://www.regnum.ru/news/210207.html Американская страховая компания New York Life выплатит $20 млн потомкам жертв Геноцида армян]</ref> <ref name="news.am-2870">{{cite news|url=http://news.am/rus/news/2870.html|title=Калифорнийский суд отказал наследникам жертв Геноцида армян в выплате страховых компенсаций|date=2009-08-21|publisher=NEWS.am|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}</ref> <ref name="regnum-1028092">REGNUM. 15.07.2008. [http://www.regnum.ru/news/1028092.html Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года]</ref> }} == Әҙәбиәт == === Китаптар === ; урыҫ телендә * {{Книга|автор=Джованни Гуайта|заглавие=Крик с Арарата. Армин Вегнер и геноцид армян|ссылка=https://www.ozon.ru/context/detail/id/5023604/|ответственный=|издание=|место=|издательство=Юнистрой СК|год=2005|страницы=|страниц=264|isbn=5-98789-025-3|isbn2=|тираж=4000}} * {{книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Турция и Армянский вопрос|оригинал=Թուրքիան և Հայկական հարցը{{ref-hy}}|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/Turqian_ev_haykakan_harcy.pdf|ответственный=Сост. {{ы|Е. Минасян}}|издание=|место=Ер.|издательство=[[Ереванский государственный университет|ЕГУ]]|год=2014|страниц=319|isbn=978-5-8084-1893-6|ref=Минасян}} * {{книга|часть=Дипломатический архив|заглавие=Будущее устройство Армении. По официальным данным. Третья оранжевая книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004202984?page=1|место=Пг.|издательство=Освобождение|год=1915|том=8|страниц=93|ref=Дипломатический архив}} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004202984/ Также доступна для скачивания на cайте НЭБ] * {{книга|автор=Тунян В. Г.|заглавие=Армянский вопрос в русской печати: 1900—1917 гг|ссылка=https://armeniansite.ru/books/Tunyan_Armyanskii%20vopros%20v%20russkoi%20pechati.pdf|ответственный=Науч. ред. {{ы|А. С. Саргсян}}|издание=[[НАН РА]]; Музей — институт Геноцида армян|место=Ер.|издательство=Чартарагет|год=2000|страниц=244|ref=Тунян}} * {{книга|автор= Зеленый А.С.|заглавие = Карта распределения армянского населения в Турецкой Армении и Курдистане с пояснительною запискою|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Ubb7AgAAQBAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8++%D1%81+%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&source=bl&ots=FcFpAqFhEC&sig=ACfU3U1i8C4GAGvMGoPqiPyjeO9MOnIAlw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinrvTbtNXuAhWHxIsKHb9lALUQ6AEwEHoECAsQAQ#v=onepage&q=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B2%20%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&f=false|место = М.|издательство = Книга по требованию (репринт "Воен. тип", 1895 год)|год = 2012|страниц=48|isbn= 978-545815573|ref = Зеленый }} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009968740/ Так же доступно на сайте НЭБ] * {{книга|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/100_letie_Genotsida_armyan.pdf|автор=В.Д. Камынин, А.В. Атанесян, А.В. Лямзин, С.В. Аствацатуров|заглавие=100-летие Геноцида армян в Османской империи: уроки истории. Сборник статей по материалам международной научно-практической конференции 20 апреля 2015 г. в Уральском федеральном университете|ответственный=А.Г. Баблоян|год=2016|издательство=ЕГУ|allpages=124|isbn=978-5-8084-2108-0}} ; инглиз телендә * {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}} * {{книга|автор=Akçam T.|заглавие=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility{{ref-en}}|издательство=Macmillan|год=2007|allpages=500|isbn=1466832126|isbn2=9781466832121|ref=Akçam}} * {{Книга:Munsell, Bliss:Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces}} * {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}} * {{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat}} * {{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}} * {{Книга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}} * {{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи}} * {{Книга|ref=Mokyr|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ssNMAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|заглавие=The Oxford Encyclopedia of Economic History.|ответственный=Joel Mokyr|год=2003|часть=Armenia|место=NY|издательство=Oxford University Press|allpages=2824|volume=5|isbn=9780195105070}} * {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}} * {{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}} * {{Книга:Samuel Totten:Pioneers of genocide studies}} * {{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915}} * {{Книга:Vahakn N. Dadrian:The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus}} * {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2}} * {{Книга|ref=Bournoutian|ссылка=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|автор=George A. Bournoutian|заглавие=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires|ответственный=James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas|год=1994|часть=Armenian|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=Westport, Conn.|издательство=Greenwood press|allpages=840|isbn=9780313274978}} * {{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}} * {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}} * {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts}} * {{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}} * {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}} * {{Книга:Киреев:История Турции XX век}} * {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: cultural and ethical legacies}} * {{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}} * {{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide}} * {{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}} * {{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History}} ** {{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история}} * {{книга|автор=[[Роган, Юджин|Eugene Rogan]]|заглавие=The Fall of the Ottomans The Great War in the Middle East|язык=en|издательство=Basic Books|год = 2015|страниц=460|isbn=978-0-465-02307-3|ref =Rogan}} ** {{книга|автор=Юджин Роган|заглавие=Падение Османской империи. Первая мировая война на Ближнем Востоке, 1914–1920 гг|оригинал=The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East. By Eugene Rogan|место=М.|Издательство= Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=560|isbn=978-5-91671-762-4|ref=Роган}} === Мәҡәләләр === ; урыҫ телендә * {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Идея автономного строя в Турецкой Армении под протекторатом России|ссылка=|издательство= Пятигор. арм. ком. по оказанию помощи добровольцам-дружинникам и беженцам армянам|место= Пятигорск|год=1915|том=|страницы= 15 с|ref=Ошеровский}} * {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Трагедия армян-беженцев|ссылка=|издательство= Книгопечатня Г.Д. Сукиасянца|место= Кисловодск|год=1915|том=|страницы= 23 с|ref=Ошеровский2}} * {{статья |автор=Пономарёв В. А.|заглавие=К вопросу о геноциде армянского народа в Турции и Закавказье XIX—ХХ вв |оригинал= |ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/320/image/320-119.pdf |автор издания= |издание=Вестник Томского государственного университета |тип= |место= |издательство= |год= 2009|месяц= |число= |том= |выпуск= |номер= 320|страницы= 119—122|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Пономарёв}} * {{статья|автор = Дадрян В.|заглавие = Дети как жертвы геноцида: пример армян|ссылка = http://www.genocide.ru/lib/dadrian/children.htm|язык = |ответственный = Отв. ред. проф. [[Барсегов, Юрий Георгиевич|Ю. Г. Барсегов]]|издание = Вестник Армянского института международного права и политологии в Москве |тип = Сб|место = М.|год = 2004|том =|номер = 1|страницы = 74−90|issn = }} * ''Раймонд Кеворкян.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2709725 Логика ненависти не изжита]. Огонёк № 15, 20 апреля 2015. * {{статья|ссылка=http://hpj.asj-oa.am/5257/1/1995%2D1(111).pdf|ref=Саркисян|автор=Саркисян Е. К.|заглавие=Армянский вопрос и Россия в 1912—1914 гг.|год=1995|место=|издательство=|том=|страницы=111—124|издание=Historical-Philological journal|номер=1}} ; инглиз телендә * {{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}} * {{статья|автор=[[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие=The Armenian Genocide: an interpretation{{ref-en}}|ссылка=http://www.seyfocenter.com/wp-content/uploads/2016/10/America_and_the_Armenian_Genocide_of_1915__Studies_in_the_Social_and_Cultural_History_of_Modern_Warfare_.pdf|ответственный={{нп5|Винтер, Джей|Winter Jay||Jay Winter}}|издание=America and the Armenian Genocide of 1915|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2003|pages=52—100|ISBN=0521829585|ISBN2 = 9780521829588|ref=Dadrian}} * {{статья|автор= [[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие= Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide{{ref-en}}|ссылка=|издание= Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Vol. 1 (A—H)|издательство= Macmillan Reference|год= 2005|pages= 67—76|ISBN= 0-02-865992-9|ref= Dadrian}} * {{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}} * {{статья|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald G.Suny]]|заглавие=«They Can Live in the Desert but Nowhere Else»: Explaining the Armenian Genocide One Hundred Years Later{{ref-en}}|ссылка=https://www.juniata.edu/offices/juniata-voices/media/volume-16/vol16-Suny.pdf|место=Juniata College, Pennsylvania|издательство=Juniata Voices|год= 2016|Месяц=April|pages=208—229|ref=Sunny}} * {{Статья:Selim Deringil:Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897}} === Нәфис әҙәбиәт === * {{Книга|автор=Верфель, Франц|заглавие=Сорок дней Муса-Дага. Роман|ответственный=Пер. с нем. Н. Гнединой и Вс. Розанова|место=СПб.|издательство=Симпозиум|год=2010|страниц=904|isbn=978-5-89091-437-8|isbn2=}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Геноцид армян |Портал = |Викицитатник = Геноцид армян |Викитека = |Викиновости = }} * [http://www.genocide-museum.am/ Официальный сайт музея-института геноцида армян (Ереван, Цицернакаберд)] ([http://www.genocide-museum.am/rus/photos_of_armenian_genocide.php коллекция фотографий]){{ref-en}}{{ref-hy}}{{ref-tr}} * [https://web.archive.org/web/20171011031006/http://www.genocidescholars.org/sites/default/files/document%09&#91;current-page:1&#93;/documents/IAGSArmenian%20Genocide%20Resolution%20_0.pdf Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида] * [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] * [http://www.genocide.ru/ Геноцид армян в Турции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005043441/http://www.genocide.ru/ |date=2006-10-05 }} — история, документы, свидетельства, фотографии, карты. * [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute (ANI)]{{ref-en}} * [http://anca.org/ Armenian National Committee of America]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160305081053/http://armenocide.am/ Armenian Genocide]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]{{ref-ru}} * {{YouTube|JgT95fH--ng|Кавказский фронт 1914-1915 гг. Геноцид армян турками 1915. Лекция Б.Г. Кипниса}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Әрмәндәр геноциды]] [[Категория:Погромдар]] [[Категория:Халыҡтарҙы күсереү]] [[Категория:Этник таҙартыуҙар]] [[Категория:Геноцид]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында Кавказ фронты]] [[Категория:Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында]] [[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]] [[Категория:Төркиә тарихы]] bvn7eemy0qwlrlv6eyyj4kgvj8a3e9v Үрге Санарка 0 182199 1296526 1187385 2026-05-12T00:46:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296526 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Верхняя Санарка |оригинальное название = |lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = 10 |lon_deg = 60|lon_min = 33|lon_sec =19 |CoordScale = |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = Силәбе өлкәһе |вид района = |район = Пласт районы |район в таблице = Пласт районы{{!}}Пластовский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Борисов ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Борисов ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе){{!}}Борисовское |глава = |дата основания = |первые поселенцы = |первое упоминание = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 283 | население = {{ Население | Верхняя Санарка | тс }} | год переписи = {{ Население | Верхняя Санарка | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = христиандар, мосолмандар |этнохороним = |почтовый индекс = 457025 |телефонный код = 35142 |сайт = |цифровой идентификатор = 75248803003 }} '''Үрге Санарка''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[Силәбе өлкәһе]], [[Пласт районы|Пластовской районы]] Борисовский ауыл биләмәһе территорияһында Пласт ҡалаһынан 26 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ауыл. [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе]] составына ингән. == Географияһы == Санарка йылғаһы буйында {{Табличка-ru|Р|360}} [[Силәбе|Силәбе]] — [[Магнитогорск]] трассаһында урынлашҡан ауыл. == Топонимияһы == Силәбе топонимисы Шувалов:{{начало цитаты}} '''Санарка''' йылғасыҡ, Уй йылғаһының һул ҡушылдығы, Тобол бассейнына ҡарай; '''Үрге Санарка,''' ауыл, Пласт ҡалаһы территорияһы; '''Түбәнге Санарка,''' ауыл; '''Каменная Санарка,''' ҡасаба, Троицкий районы. Хәҙерге башҡорт теле яғынан аңлатыу мөмкин булманы. Моғайын, атама башҡорт һәм урыҫ телдәрендә бер аҙ үҙгәртелеп, Сунар, Сакнар, Сак-Санар тигән боронғо фин-уғыр топонимдарына бәйлелер<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов. Словарь топонимов. Санарка, Верхняя Санарка, Нижняя Санарка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} {{конец цитаты}}. == Халҡы == {{ Население | Верхняя Санарка }} === Билдәле кешеләре === {{См. также категорию|Үрге Санаркала тыуғандар}} == Иҫтәлекле урындар == * Ауылдан көньяҡҡараҡ «Санар ҡарағай урманы» урынлашҡан, унда реликт ҡарағайҙар һәм лишайниктар (ташта, ағас ҡайырында үҫкән түбән төҙөлөшлө ябай үҫемлек) ғына түгел, ә һирәк осрай торған (уникальный) сәскәләр, үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар ҙа үҫә. Уларҙың күбеһе Өлкәнең генә түгел, шулай уҡ Рәсәйҙең Ҡыҙыл Китабына индерелгән. Бында шулай уҡ алтын да, ярым аҫыл таштар ҙа бар, улар ысын минералогик раритет булып тора: ҡыҙыл яҡут (рубин), асыҡ йәшел төҫтәге минерал (малахит), зәңгәр яҡут (сапфир), циркон һәм алһыу һары яҡут (топаз). * ''«Скоропослушница» Алла Анаһы иконаһы сиркәүе. 2002 йылдан алып 2005 йылға тиклемге осорҙа төҙөлгән. Ул өҫкө һәм аҫҡы биналарҙы үҙ эсенә ала, 300 кешегә иҫәпләнгән, ә тәренең бейеклеге 37 метрҙан ашыу тәшкил итә. Ләкин иң мөһиме — был махсус нығытмалар (крепление) ярҙамында бер ҡаҙаҡһыҙ (сөйһөҙ) төҙөлгән ағас ҡоролма. Ғибәҙәтхана төҙөүселәре махсус рәүештә Кижиға барған һәм, уларҙың тәжрибәһен заманса технологиялар менән тура килтереү өсөн, боронғо төҙөүселәрҙең сәнғәтен өйрәнгән. Ҡорам эстән өҫтәмә рәүештә уның каркасын тартҡан металл конструкциялар менән нығытылған, ә төҙөлөш бүрәнәләренә био һәм уттан һаҡлаусы махсус состав һеңдерелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түбәнге Санарка]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110910095333/http://www.sanarka.ru/hram.htm О Храме в Честь Иконы Божьей Матери Скоропослушницы] * [http://www.tv-soyuz.ru/videonews/allvideos/10-diocesanlife/28062-tserkov-v-chest-ikonyi-bojiey-materi-skoroposlushnitsa-unikalnyiy-hram-v-chelyabinskoy-oblasti Церковь в честь иконы Божией Матери «Скоропослушница» — уникальный храм в Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824191813/http://www.tv-soyuz.ru/videonews/allvideos/10-diocesanlife/28062-tserkov-v-chest-ikonyi-bojiey-materi-skoroposlushnitsa-unikalnyiy-hram-v-chelyabinskoy-oblasti |date=2012-08-24 }} * [http://old.toposural.ru/html/s.htm Н. И. Шувалов. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Населённые пункты Пластовского района}} [[Категория:Пласт районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] 9ovz7cwwtmrx5w8kapygjw1o8nldop0 Мәхәллә 0 185882 1296434 1290195 2026-05-11T15:15:48Z ~2026-28573-85 47784 1296434 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәхәллә''' ({{Lang-az|Məhəllə}}; {{Lang-ar|محلة}}; {{Lang-bn|মহল্লা}}; {{Lang-prs|محله}}; фар. <span lang="fa" dir="rtl" style="font-style:tahoma;font-size:1.2em">محله</span>; {{Lang-ba|Мәхәллә}}; {{Lang-tr|Mahalle}}; {{Lang-tt|Мәхәллә}}; төркмән. <span lang="tk" style="font-style: italic">Mahalla</span>; {{Lang-uz|Mahalla}}; {{Lang-ug|مەھەللە}}; урд. <span lang="ar" style="font-size: 130%">محله</span>; {{Lang-hi|मोहल्ला}}) ― торлаҡ пункт (''ауыл, ҡала яны, ҡала'') сиктәрендә төҙөлгән квартал, микрорайон, торлаҡ массив, берәй [[мәсет]] урынлашҡан территория (''ауыл, ауылдың бер өлөшө''), ауыл ҡасабаһы йәки ҡаланың мосолмандар йәшәй торған бер кварталы, мосолмандар ирекле берләшкән йәмәғәт. [[Файл:Sərşəhər_məscidi._Ordubad_şəhəri_01.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/S%C9%99r%C5%9F%C9%99h%C9%99r_m%C9%99scidi._Ordubad_%C5%9F%C9%99h%C9%99ri_01.JPG/300px-S%C9%99r%C5%9F%C9%99h%C9%99r_m%C9%99scidi._Ordubad_%C5%9F%C9%99h%C9%99ri_01.JPG|мини|300x300пкс|[[Әзербайжан|Әзербайжандың]] Ордубад ҡалаһында Сәршәһәр ({{Lang-az|Sərşəhər}}) мәхәлләһе, [[XVIII быуат]] мәсете күренеше менән]] == Атамаһы == «Мәхәллә» һүҙе [[Ғәрәп теле|ғәрәп теленән]] «сиктәш лагерь» / {{Comment|«туктау урыны»|привал}} йәки «ҡала станы», «квартал» тип тәржемә ителә. [[Башҡорттар|Башҡорттарҙа]], Волга буйы һәм [[Себер татарҙары]]нда ― мәсет эргәһендәге мосолман йәмғиәте. Күпселек халҡы [[мосолмандар]] булған ҡайһы бер илдәрҙә, нигеҙҙә, мәхәллә ― квартал ҙурлығында ҡаланың бер өлөшө, ҡайһы бер илдәрҙә мәхәлләлә йәшәүсе халыҡ урындағы үҙидараны ғәмәлгә ашыра. Ҡайһы бер мәхәлләләрҙә мәхәллә комитеттары төҙөлә йәки мәхәлләгә имам етәкселек итә. == Тарихы == Мәхәллә, [[Ҡала|ҡаланың]] бер өлөшө булараҡ, күпселек халҡы мосолмандар булған барлыҡ илдәрҙең ҡалаларында ла тиерлек бар, ләкин «мәхәллә» исеме бөтә мосолман илдәрендә лә юҡ. «Мәхәллә» тип үҙ ҡалаһының кварталдарын [[Ғәрәптәр|Ғәрәп доньяһының]] барлыҡ илдәрендә йәшәүселәр, [[Төркиә|Төркиялә]], [[Әзербайжан|Азербайжанда]], [[Иран]]да, [[Үзбәкстан]]да йәшәүселәр (күрше [[Тажикстан]]да [[үзбәктәр]] күпселек булған райондарҙа ''мәхәллә'' тип атала, ә тажиктар араһында ''мәхәллә'' һүҙе урынына ''гузар'' һүҙе ҡулланыла), [[Афғанстан]]да йәшәүсе күп кенә халыҡтар (пуштундарҙан һәм башҡа аҙ һанлы халыҡтарҙан башҡа), [[Пакистан]]да, [[Бангладеш]]та һәм [[Һиндостан|Һиндостандың]] күпселек халҡы мосолмандар булған ҡайһы бер штаттарында йәшәүселәр атай. [[Ҡаҙағстан]][[Ҡаҙағстан|да]] һәм [[Ҡырғыҙстан]]да «мәхәллә / малла» һүҙен был илдәрҙә көн итеүсе [[үзбәктәр]] ҡуллана. [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзян-Уйғыр автономиялы районында]] йәшәүсе [[уйғырҙар]] һәм башҡа [[төрки халыҡтар]] тарафынан ҡулланыла, шулай уҡ [[Молдова|Молдавияның]] төп халҡы һөйләшендә шундай һүҙ бар. Мосолман Көнсығышында урындағы үҙидараны ғәмәлгә ашарыусы институт булараҡ Мәхәллә оло тарихҡа эйә. Мәҫәлән, [[XI быуат]]та [[Ҡаһирә|Ҡаһирәлә]] мәхәллә булыуы тураһында фарсы шағиры, фәлсәфәсе, дин әһеле, сәйәхәтсе {{Тәржемәһеҙ 3|Насыйр Хөсрәү|Насыйр Хөсрәү|ru|Насир Хосров}} (1004—1088) хәбәр итә. Үҙенең 1043—1052 йылдарҙа [[Яҡын Көнсығыш]] илдәре буйлап сәйәхәте ваҡытында<ref>[https://the.ismaili/our-culture/nasir-khusraw%E2%80%99s-safar-nama-brought-life-digitally-iis-volunteers Map of Nasir Khusraw’s journey]</ref> төҙөлгән {{Тәржемәһеҙ 3|Сәфәрнамә|«Сәфәрнамә»|en|Safarnama}} (фар. سفرنامه) әҫәрендә ул «Ҡаһирә ҡалаһы 10 мәхәлләнән тора» тип хәбәр итә. == Хәҙерге заман == [[Волга|Волга буйының]] мосолмандар республикаларында йәшәй торған ([[Башҡортостан|Башҡортостан,]] [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]], [[Удмуртия]], [[Ырымбур өлкәһе]], [[Сыуашстан]] һ. б.) мәхәллә ― мәсет тирәһендә билдәле бер районда йәшәүселәрҙе түгел, ә шуларҙың мәсеткә даими йөрөүсе дини өлөшөн (''диндарҙарҙы'') берләштереүсе локаль йәмғиәт. [[Урта Азия]]ла, шул иҫәптән [[Үзбәкстан]]да, шулай уҡ Көнсығыш Төркөстанда [[Уйғырҙар|уйғырҙарҙа]] мәхәллә, ҡағиҙә булараҡ, йәмғиәт (''община'') тибындағы традицион социаль институтты йәки йәмәғәт ойошмаһы тормошон ойошторуҙың квартал формаһын аңлата<ref> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303173649/http://www.dknews.kz/article.php?id=356&archid=25|date=2008-03-03}}: Вот он — город [[Ҡашғар|Кашгар]], поделённый на махалля, маленькие восточные кварталы с извилистыми переулками</ref>. Йәғни, мәхәллә комитетын<ref>үзбәксә ''мәхәллә комитеты'' «Киңәш / Кенгаш».</ref> һәм уның рәйесен һайлау юлы менән урындағы үҙидараны ғәмәлгә ашыра торған квартал йәки микрорайон, уның халҡы үҙ биҫтәһендә йәшәүселәрҙең көнкүрешен һәм ялын ойоштороу мәсьәләләрен хәл итә, шулай уҡ үҙ мәхәлләләрендә [[хоҡуҡ]] тәртибен тәьмин итеү өсөн ҡала идараһының үрге органдары алдында яуаплылыҡ тота. Мәхәллә формаһы, халҡын иҫәбенә алыуҙы һәм юғары хакимиәттәр коллектив яуаплылыҡты тәьмин итеү функцияһы булараҡ, [[Рәсәй империяһы]][[Рәсәй империяһы|ның]] Урта Азия биләмәләрендә урыҫ администрацияһы тарафынан уны Рәсәй империяһы яулап алған осорҙа индерелгән тигән фекер бар. == Ғөрөф-ғәҙәт == Мәхәллә территорияһында, ҡағиҙә булараҡ, үҙенсәлекле ижтимағи, мәҙәни һәм рухи үҙәк — [[мәсет]] төҙөлә. XIX быуат башынан башта [[Бохара]]ла, ә һуңынан бөтә ерҙә яңы күренеш — ''сәйхана'' барлыҡҡа килә, шул ваҡыттан башлап бөтә мәхәлләләрҙә сәйхана мәҙәни һәм социаль үҙәк була. [[Октябрь революцияһы]][[Октябрь революцияһы|на]] тиклем мәсеттәрҙә мәхәллә халҡы ([[Ир|ир-аттар]]) көнгә биш тапҡыр [[намаҙ]] уҡыған. Намаҙҙар араһында малайҙар өсөн дәрестәр үткәрелгән. Мәхәллә дини ойошма булмаған, шулай ҙа традицион [[ислам]]ды таратыуҙа ярҙам иткән, был, үҙ сиратында, мәхәллә халҡының көнкүреш, ғөрөф-ғәҙәттәре, әхлаҡ һ. б. өлкәләрҙә берләшеүенә ярҙам иткән. Мәхәллә территорияһын намаҙға саҡырған мәзин тауышы менән билдәләгәндәр, йәғни мәхәлләгә мәзин тауышы килеп еткән [[Торлаҡ|йорттар]] кергән. Әммә мәхәллә ― территориаль берәмек кенә түгел, уның халҡын [[Туғанлыҡ төшөнсәләре|туғанлыҡ]] ептәре, бер һөнәр эйәләре булыу, шәхси танышлыҡ та үҙенсәлекле бер йәмғиәткә бәйләгән. Мәхәлләлә йәшәүсе һәр кемдең бер-береһе тураһында шаҡтай ентекле һәм дөрөҫ мғлүмәттәре булған. Тап бына мәхәлләлә күп быуаттар дауамында кешеләрҙең аралашыу институты барлыҡҡа килә һәм йәшәй, барынан да элек ул яҡшы күршелек мөнәсәбәттәрен һаҡлау, өлкән йәштәге кешеләрҙе хөрмәт итеү, өлкән кешеләр, [[Ауырыу|ауырыуҙар]], [[бала]]лар тураһында хәстәрлек күреү һәм традицион үҙ-ара бер-береңә ярҙам ысулында ― бөтә мәхәллә туйҙар, ерләү, төрлө байрамдар ойоштороуҙа ҡатнаша, йорт төҙөү өсөн [[өмә]] (хашар) ойоштора, [[тәбиғәт]] бәлә-ҡазалары ваҡытында ярҙам итеүҙә күренә һ. б. Элек мәхәлләнең һәр кешеһе, иҫкә төшөрмәйсә, иртәнсәк һәм кисен үҙ йорто янында һыу һибеп, урамдарҙы таҙартҡан. Халыҡ [[Һыу объекты|һыулыҡтарҙың]], эсергә яраҡлы һәм һыу һибер өсөн ҡулланылған төп [[һыу]] сығанаҡтары — һауыз һәм арыҡтарҙың саф һәм ҡараулы булыуын хәстәрләгән. Мәхәлләнең үҙ ҡанундары булған, уларҙың һәр береһе «шафат» — «мәхәлләгә ситтәрҙе керетмәү». Әгәр мәхәллә кешеләренең береһе үҙ йортона һатырға теләсһә, ул, барынан да элек, был йортто үҙ туғандарына, артабан, улар кире ҡаҡҡан осраҡта, күршеләренә, ә һуңынан мәхәллә халҡына һатып алырға тәҡдим итә. Үрҙә күрһәтелгән субординацияны үтәмәйсә, хужаның үҙ йортона «ситтәргә» һатырға хоҡуғы булмаған. Был ҡанун сит кешеләрҙең мәхәлләгә эләгеүенә ҡамасаулаған. == Мәхәллә — урындағы үҙидара нигеҙе == Мәхәллә, урындағы үҙидараның демократик принциптарына нигеҙләнгәнлектән, үҙенә генә бик һаҡсыл мөнәсәбәт талап итә торған мөһим тарихи ҡиммәткә эйә. Теләһә ниндәй уйлап еткерелмәгән эксперименттар, социаль институт булараҡ, мәхәллә өсөн төҙәтеп булмаҫлыҡ хаталарға килтерергә мөмкин. Мәхәлләнең үҙенсәлекле структураһы базаһында урындағы үҙидараның яңы принциптарын уңышлы үҫтерергә мөмкин, был ― эштәрҙе тағы ла асығыраҡ итеп алып барыу, [[Кеше|кешеләргә]] ҡарата ҙур мәрхәмәтлелек, бюрократизмдың төрлө күренештәренән баш тартыу һ. б. Тап бына төбәктәрҙә урындағы үҙидара органы булараҡ мәхәллә сәләмәт граждандар йәмғиәтенең нигеҙе, тимәк, көслө һәм демократик [[Дәүләт|дәүләттең]] лә нигеҙе булырға мөмкин. Хәҙерге йәмғиәттә мәхәллә институтының роленә үрҙә бәйән ителгән ҡараштан айырмалы ҡараштар ҙа бар<ref>Урта Азия регионын өйрәнеүсе ҡайһы бер социологтар фекеренсә, мәҫәлән [https://centrasia.org/newsA.php4?st=1156976880 Б. Мусаев]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, мәхәллә ― «хакимиятнең беренсел ячейкаһы», әмма урындағы үҙидарә органы түгел. Бөгөн мәхәллә алға киткән демократик дәүләттәрҙә булған урындағы үҙидарә стандарттарына тура килеү өсөн модернизациялауға мохтаж".</ref>. == Әҙәбиәт == * Мәхәллә. // Ислам. Белешмә―һүҙлек (''төҙөүсеһе'' Заһид Шәфиғи) ― Т.: ТКН, 1990, не бит. ISBN 5-298-00949-2. == Һылтанмалар == * [http://www.sanat.orexca.com/rus/archive/1-03/history_art4.shtml Шукур Аскаров. Махалля в эволюции города]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603122921/http://www.sanat.orexca.com/rus/archive/1-03/history_art4.shtml|date=2013-06-03}} * [https://web.archive.org/web/20130609081015/http://vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/29/ Узбекистан. Махалля] * [https://centrasia.org/newsA.php4?st=1156976880 Б.Мусаев: Институт махалли как генная клетка узбекского авторитаризма]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.neweurasia.net/ru/culture-and-history/%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B2-%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5/ Махалля — как много в этом слове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031222114/http://www.neweurasia.net/ru/culture-and-history/%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B2-%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5/ |date=2011-10-31 }} * [http://sted-ats-02.livejournal.com/506179.html О ташкентских маххаля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421141333/http://sted-ats-02.livejournal.com/506179.html |date=2017-04-21 }} == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Әзербайжан мәҙәниәте]] [[Категория:Уйғыр мәҙәниәте]] [[Категория:Ислам мәҙәниәте]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] t0p5l19dqdb4z97rrbrz0t557wg1gfj Ҡыҙыл кхмерҙар 0 186301 1296522 1287691 2026-05-11T23:47:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296522 wikitext text/x-wiki {{Төркөм |название = Ҡыҙыл кхмерҙар |оригинал = {{lang-km|ខ្មែរក្រហម}} |логотип =Banner of the Communist Party of Kampuchea.svg |ширина = 300 |подпись = |другие названия = |часть = |национальность = [[кхмерҙар]] |религия = |идеология = [[аграр социализм]], [[маоизм]], [[Кхмеры|кхмерса]] [[милләтселек]], [[коммунизм]] |девиз = |лидеры = [[Нуон Чеа]], [[Пол Пот]], [[Сон Сен]], [[Иенг Сари]] |штаб-квартира = [[Пномпень]] |регион = |сформирована = |расформирована = |прежде = |стала = |союзники = [[Кампучия Коммунистар партияһы]] |противники = [[Лон Нол]] хөкүмәте |численность = |конфликты = [[Камбоджала граждандар һуғышы]]<br>[[Кампучий-вьетнам конфликты]] |акции = [[Камбоджала геноцид]] |сайт = |примечания = }} '''«Ҡыҙыл кхмерҙар»''' (''кхмер.'' ខ្មែរក្រហម, Kmae Krɑhɑɑm, Khmer Kror-Horm) — [[Камбоджа]].[[Коммунизм|коммунистик хәрәкәтендә]] аграр йүнәлештәге коммунистик ағымдың рәсми булмаған исеме<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Бывший солдат красных кхмеров дает показания|ссылка=http://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past/|издание=[[Euronews]]|год=2012}}</ref> Күпселеген ҡыҙыл кхмерҙар ысынлап та этник кхмерҙар була. Уларҙың идеологияһы маоизмға, шулай уҡ көнбайыш һәм хәҙерге замандың бер нимәһен ҡабул итмәүгә нигеҙләнгән. Ағым 1968 йылда Кампучия коммунистар партияһы тарафынан булдырылған һәмКамбоджалағы граждандар һуғышының бер яғы булып тора. Уға Төньяҡ Вьетнам, Көньяҡ Вьетнам һәм АҠШ әүҙем ҡыҫылған. Һаны-30 мең самаһы кеше. Башта был хәрәкәттең ағзалары Францияла һәм Камбоджала белем алған радикаль фекер йөрөткән кхмерҙар була, Хәрәкәткә башлыса ата-әсәһенән мәхрүм ҡалған һәм ҡала халҡын «американдарҙың енәйәттәштәре» булараҡ күрә алмаған 12-15 йәшлек үҫмерҙәрҡушылған. == Власҡа килеүҙәре == 1975 йылдың 17 апрелендә (йәғни төньяҡ Вьетнам ғәскәрҙәренең (1973—1975) Сайгонға инеүенә ике аҙна ҡалғас) партизандар илдең баш ҡалаһы Пномпенды баҫып ала. Пномпень ҡалаһын «ҡыҙыл коммералар» үҙ контроленә алғанға тиклем, улар ҡулға алынған Лон Нол көрәштәштәрен һәм уның ағаһын Пном Пхень стадионында атып үлтергән. Идара итеүсе режим (Кхмер Республикаһы) ҡолатыла, ә Лон Нол үҙе ҡаса. Йыл дауамында принц Нород Сианук формаль рәүештә дәүләт башлығы булып иҫәпләнде, ә премьер-министр — Пенн Нут, әммә икеһе лә өйҙә һаҡ аҫтында тотолдо һәм сәйәси роль уйнаманы. Ғәмәлдә власть коммунист-маоист «ҡыҙыл кхмерҙар»ға күскән. 1976 йылдың 14 апрелендә Демократик Кампучия Халыҡ вәкилдәре советының беренсе сессияһы дәүләт президиумы рәйесе — ил президенты Кхиеу Сампханды, премьер-министр — Потты, уның өс урынбаҫары Иенг Сариҙы (сит ил эштәре менән шөғөлләнгән), Ворн Ветты (милли иҡтисад менән идара иткән) һәм Сон Сенды (милли оборона менән етәкселек иткән), Халыҡ вәкилдәре советының Даими комитеты рәйесе итеп Нуон Чеаны һайлайҙар. 1978 йыл аҙағына «Ҡыҙыл кхмерҙар» хәрәкәте ил территорияһының 99%-ын контролдә тота. Оппозиция (Лон Нол) төньяҡҡа джжунглиға ҡыҫырыҡланған, вьетнамсалар аҙ һанлы һәм тарҡау булған. Камбоджа дәүләте Демократик Кампучия тип үҙгәртелә. Власҡа «ҡыҙыл кхмерҙар» килгән йыл нулгә тиң тип иғлан ителә. == Символикаһы == [[Файл:Banner of the Communist Party of Kampuchea.svg|thumb|200px|Хәрәкәттең 1950-се йылдар һәм 1980 йылдар башына тиклем партизандар көрәше ваҡытынан алып файҙаланған Кампучия Коммунистар партияһы флагы.]] [[Файл:Flag of Democratic Kampuchea.svg|thumb|200px|Демократик Кампучия флагы, шулай уҡ 1950-се йылдарҙан Камбоджа партизандарының рәсми булмаған флагы. Флагта Ангкор-Ват төшөрөлгән.]] 1950-се йылдарҙан алып ҡыҙыл флаг төрлө вариацияларҙа ҡыҙыл флаг файҙаланылған, унда йә ураҡ һәм сүкеш (флагтың уртаһында), йә иһә Ангкор-Ват ҡорамының алтын силуэты төшөрөлгән. Күп кенә мәҡәләләрҙә һәм хатта нәфис кино әҫәрҙәрендә ҡыҙыл кхмерҙарҙың Пномпень ҡалаһына инеүенең киң билдәле кадрҙарында төшөрөлгән MONATIO хәрәкәте флагы яңылыш ҡыҙыл кхмерҙар символикаһы тип ҡабул ителә. Вьетнам яғына күскән элекке «ҡыҙыл кхмерҙар» нигеҙләгән Кампучия халыҡ республикаһы шул уҡ, Ангкор-Ваттың модификацияланған (геометрик ябайлаштырылған) силуэты төшөрөлгән, уларҙың флагын файҙаланды. == Социаль ҡоролошо == [[Файл:Khmer rouge clothing.jpg|thumb|200px|Ҡыҙыл кхмерҙарҙың униформаһы]] «Ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың эске сәйәсәте тышҡы донъянан ябыҡ булған, режимдың асылы һуңғараҡ асыҡлана. Демократик Кампучияның биш йыллыҡ тарихында кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен, шул иҫәптән йәшәүгә хоҡуғын, боҙоу ил халҡының байтаҡ өлөшөнә ҡағылды. «Ҡыҙыл кхмерҙар» илдә сәйәси диктатура урынлаштырҙы. Улар Камбоджала «йөҙ процентлы коммунистик йәмғиәт» төҙөү өсөн «революциион эксперимент» башланыуы хаҡында иғлан итте. Камбоджи шарттарында Пол Пот идеяларына нигеҙләнгән үҙенсәлекле «казарма коммунизмы» һәм «аграр социализм» формалары барлыҡҡа килә. Власҡа килгәндән һуң, Пол Пот хөкүмәте кисектергеһеҙ хәл итеүҙе талап иткән өс тактик бурыс ҡуя: * крәҫтиәндәрҙе — кампучия йәмғиәтенең нигеҙен бөлдөрөү сәйәсәтен туҡтатыу, коррупцияға һәм ростовщиклыҡҡа ҡаршы кәрәш; * Кампучияның сит илдәргә мәңгелек бойондороҡло булыуына сик ҡуйыу; * илдә тәртип булдырыу, бының өсөн тәү сиратта ҡаты сәйәси режимға таяныу. Тәүге этапта ҡала халҡын ауыл еренә күсереү, тауар-аҡса мөнәсәбәттәрен бөтөрөү, дәүләт, социаль өлкә һәм тормош тәьминәте институттарын һәм хеҙмәттәрен юҡ итеү, буддист монахтарын эҙәрлекләү һәм ҡайһы бер диндәрҙе тулыһынса тыйыу, чиновниктарҙы һәм элекке режимдың хәрби хеҙмәткәрҙәрен, элекке плантация һәм эре хосуси милек эйәләрен физик яҡтан юҡ итеү булды. Илдең бөтә халҡы өс төп категорияға бүленде. Беренсеһе — «төп халыҡ» — өлкәләрҙә йәшәүселәрҙе үҙ эсенә алды. Икенсе өлөшө — «яңы халыҡ» йәки «17 апрель кешеләре». Улар — улар американдар ваҡытлыса баҫып алған ерҙәрҙә йәки Лон Нол марионет көстәре контроле аҫтында булған ҡала һәм ауылдарҙа йәшәүселәр. Халыҡтың был өлөшө ҡайтанан етди тәрбиәләнергә тейеш булған. Ысынында иһә, был төркөм, айырыуса илдең төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш райондарына күсерелгән кешеләр ҡолдар хәлендә ине. 1975 йылда аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан һәләк булғандарҙың 99 проценты нәҡ ошо ҡалаларҙа тыуып үҫкән, йәғни «яңы халыҡ» иҫәбенә ингән кешеләр була<ref>Д. В. Мосяков. История Камбоджи. XX век. М. Институт востоковедения РАН, 2010. ISBN 978-5-89282-404-0. стр. 338—344</ref>. Өсөнсө өлөшө — интеллигенция, реакцион руханиҙар, элекке режимдарҙың дәүләт аппараттарында хеҙмәт иткән кешеләр, лоннол армияһы офицерҙары һәм сержанттары, [[Ханой]]ға әҙерлек үткән ревизионистар. Халыҡтың был категорияһы киң масштаблы таҙартыуға, ысынында иһә тоталь юҡ итеүгә дусар булырға тейеш ине<ref>{{Cite web |url=http://necrometrics.com/20c1m.htm#Cambodia |title=Twentieth Century Atlas — Death Tolls<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-08-24 |archive-date=2011-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305175626/http://necrometrics.com/20c1m.htm#Cambodia |deadlink=no }}</ref>. Барлыҡ граждандар ҙа эшләргә тейеш ине. Бөтә ил хеҙмәт ауыл хужалығы коммуналарына әйләндерелә, унда эш көнө йыш ҡына 14 сәғәт дауам иткән, уларҙа урындағы ярлы һәм урта крәҫтиәндәр һәм ҡалаларҙан ҡыуып килтерелгән кешеләр иҫ киткес ауыр шарттарҙа аҙ квалификациялы физик хеҙмәт — күбеһенсә дөгө ултыртыу һәм һуғарыу каналдары һалыу менән шөғөлләнгән. Коммуналарға, йәнәһе, «америка һөжүме хәүефе менән бәйле эвакуация ваҡытында» ҡаланан сығарылған ҡала халҡы урынлаштырылған<ref>Д. В. Мосяков. История Камбоджи. XX век. М. Институт востоковедения РАН, 2010. ISBN 978-5-89282-404-0. стр. 342</ref>. Йәмғиәттекенә әүерелдерелгән балалар концлагерҙарға урынлаштырылған, унда уларҙы ғәмәлдәге режимға һәм Пол Потҡа һөйөү рухында тәрбиәләргә, һәм шуның менән бер рәттән балалар күңеленә үҙ ата-әсәләренә күрә алмаусанлыҡ тойғоһо һеңдерергә тейеш инеләр. «Ҡыҙыл кхмерҙар» армияһына үҫмерҙәрҙе алғандар — уларға ҡорал бирелгән һәм урындағы бөтә власть улар ҡулында булған. Улар урамдар буйлап патруллек иткән, плантацияларҙағы эште күҙәткән, кешеләрҙе ҡаты язаларға дусар итеп, юҡ иткән. Медицина, мәғариф, фән һәм мәҙәниәт системалары «бөтөрөлдө» (тулыһынса юҡҡа сығарылды). Дауаханалар, мәктәптәр, юғары уҡыу йорттары, китапханалар, башҡа мәҙәниәт һәм фән учреждениелары ябылған. Аҡса, сит телдәр, сит ил китаптары тыйылған. Командованиеның указдарынан һәм башҡа документтарынан тыш, нимәлер яҙыу һәм уҡыу тыйылған. Күҙлек кейеү ышанысһыҙлыҡ тип ҡарала һәм атыу ҡарарына тиклем барып еткән ғәйепләү пункттарының береһе булған. Бурҙарҙы судһыҙ-ниһеҙ атып үлтергәндәр. Кескәй генә тип һаналған ғәйеп өсөн дә (мәҫәлән, коммуна етәкселеге рөхсәтенән тыш, бала тыуыуы, революцияға тиклемге осорҙо «һағынғанда», ағастан өҙөп алынған емеш, уңыш йыйып алғандан һуң баҫыуҙан йыйылған дөгө һ. б.) үлем язаһы янаған, милли һәм социаль параметрҙар буйынса геноцид ҡулланылған — (ғаилә ағзалары менән бергә) этник ҡытайҙар, вьетнамдар, айырым чам халыҡтары, элек хакимлыҡ иткән синыф вәкилдәре, будда монахтары һәм башҡа руханиҙар, табиптарҙың, педагогтарҙың, студенттарҙың күп өлөшө һәм хатта юғары белемгә эйә булған өсөн генә физик яҡтан юҡ ителгән Демократик «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙа яңы телде хәтерләткән үҙенсәлекле новояз лексика индерелә, әҙәби һүҙҙәр («әсәй» йәки «атай» һүҙҙәренә тиклем) революцион жаргон-конспиратив һәм диалектлы һүҙҙәр менән алмаштырыла, [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] телдәре өсөн стандарт ихтирам формалары бөтөрөлә. Ил етәкселәренең исемдәре һәм портреттары (Пол Пот — рәсми телдә 1-се һанлы ағай — ҡәрҙәш), Нуон Чеа — 2-се һанлы туған, Иенг Сари — 3-сө һанлы туған, Та Мок — 4-се һанлы туған, Кхиеу Сампхан — 5-се һанлы туған) халыҡтан сер итеп тотолған. Демократик Кампучия тышҡы донъянан тулыһынса тиерлек айырыла, фәҡәт Ҡытай, Албания Халыҡ Социалистик Республикаһы һәм Төньяҡ Корея менән тулы хоҡуҡлы, Румыния һәм Франция менән өлөшләтә дипломатик бәйләнештәр булдырылған. == Геноцид == Оҙайлы граждандар һуғышы, Вьетнамға баҫып инеүе, Камбоджи территорияһын күпләп бомбаға тотоу, ҡасаҡтарҙың һәм мәжбүри күсерелгән кешеләрҙең күплеге, шаһиттарҙы ялғанларға мәжбүр итеү (ангажированность) граждан халҡының ҡыҙыл кхмерҙарҙың репрессия эшмәкәрлегенән юғалтыуҙар масштабын баһалауҙы ҡыйынлаштыра. Төрлө баһалар осрай: тиҫтә меңдән алып бер нисә миллионға тиклем. Пол Поттың идеяһына ярашлы, «яҡты киләсәк» төҙөр өсөн, илгә «бер миллион тоғро кеше» кәрәк булған. Ҡалған алты миллиондан ашыу кеше яңынан тәрбиәләнеүгә йәки физик яҡтан юҡ ителеү һымаҡ ҡаты сикләүҙәргә дусар булған. Мәҫәлән, Туол Сленг (хәҙер геноцид музейы) оҙатылған тиҫтәләгән мең кешенең иҫән ҡалғандары ғына билдәле — бәхеттәренә ҡаршы уларҙы атырға өлгөрмәйҙәр. Бөгөнгө көндә әсирҙәрҙең береһе Пол Пот режимы өҫтөнән суд процесында төп шаһит булып тора [[Файл:Cambodia-2005-choen ek1.jpg|thumb|200px|«Үлем яландары» — Камбоджала геноцид ҡорбандары мемориалы.]] {{начало цитаты}}Британия империалистарының кеше хоҡуҡтары тураһында һөйләргә хоҡуғы юҡ. Уларҙың вәхшилек асылы бөтә донъяға яҡшы билдәле. Британия лидерҙары байлыҡта йөҙә, ә пролетариат эшһеҙлеккә, ауырыуҙарға һәм фәхишәлеккә генә хоҡуҡлы. {{конец цитаты|источник=Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһында Камбоджа хөкүмәте вәкиле}} «Пол Пот-Иенг Сариҙың енәйәти өйөрө» эше буйынса Кампучия халыҡ-революцион трибуналының ғәйепләү һығымтаһынан: {{Начало цитаты}} Полпотсылар: * улар тәпкеләр, кәйлә-тәпкеләр, таяҡтар, тимер сыбыҡтар менән ҡорбандарының башына һуҡҡан; бысаҡ һәм шәкәр пальмаһының осло япраҡтары менән ҡорбандарының муйынын һуйған, ҡорбандарының эсен ярған, бауырын һурып алып ашағандар һәм үт ҡыуыҡтарынан «дарыу» әҙерләгәндәр; * кешеләрҙе бульдозерҙар менән тапатҡандар һәм, мөмкин тиклем күберәк кешене үлтерер өсөн, шартлатҡыс ҡулланғандар; * улар оппозиция режимына ҡатнашлығы булыуҙа ғәйепләнгән кешеләрҙе тереләй күмгәндәр һәм яндырғандар; әкренләп уларҙың тиреләрен һәм тәнен яйлап өлөшләп киҫеп, кешеләрҙе ыҙалар аша әкренләп йән биреүгә дусар иткәндәр; * улар балаларҙы башта һауаға сөйгән, шунан штыктарға эләктереп алғандар, һуңынан уларҙың аяҡ-ҡулын йолҡоп, баштарын ағастарға бәреп баштарын ватҡандар. * улар кешеләрҙе крокодилдар тотҡан быуаға ташлағандар ҙа, һауала оҙағыраҡ бәүелеп торһондар өсөн, уларҙы ҡулдарынан йә аяҡтарынан бәйләп ағастарға элеп ҡуйғандар… {{Конец цитаты}} Пол Пот-Иенг Сари-Кхиеу Сампхандың 1975—1978 йылдар осоронда Кампучия халҡына ҡарата енәйәттәре тураһында протокол {{Начало цитаты}} 1 160 307 кеше полпотовсыларҙың енәйәттәрен иҫбатланы. 1975 һәм 1978 йылдар араһында 2 746 105 кеше һәләк булған, улар араһында 1 927 061 крәҫтиән, 25 168 монах, 48 359 милли аҙсылыҡ халыҡтары вәкиле, 305 417 эшсе, хеҙмәткәр һәм башҡа һөнәр вәкилдәре, 100-гә яҡын яҙыусы һәм журналист, күпмелер сит ил граждандары, шулай уҡ ҡарттар һәм балалар. 568 663 кеше хәбәрһеҙ юғалған йәки джунглиларҙа һәләк булған, йәки Кампонгчнанг аэропорты янында, Сиемреапа эргәһендә һәм Дангрек һыртының битләүендә табылғандарға оҡшаш ҡәберлектәрҙә ерләнгән.1 160 307 человек представили доказательства преступлений полпотовцев. Был 3 374 768 кеше тәпке, күҫәк менән һуғылған, яндырылған, тере килеш ҡаҙылған, өлөштәргә теленгән, шәкәр пальмаһының осло япраҡтары ярҙамында ҡырҡылған, ағыуланған, ток һуғып үлтерелгән, яндырылған, тереләй күмелгән, киҫәктәргә бүлгеләнгән, үткер пальма япраҡтары менән һуйылған, ағыуланған, ток менән һуҡтырылған, тырнаҡтарын тартып алып язалағандар, трактор сылбырҙары аҫтында һәләк булған, крокодилдарға ем итеп ырғытылған, йәлләдтәр уларҙың бауырын ашаған, бәләкәй балаларҙың тереләй дүрт һанын ботарлағандар, һауаға ырғытып штыктарға ултыртҡандар, ағас олонона баштарын бәреп ярғандар, ҡатын-ҡыҙҙарҙы көсләгәндәр, ҡаҙыҡҡа ултыртҡандар. Пол Пот режимы 141 848 инвалид, 200 меңдән ашыу етем, үҙ ғаиләһен тапмаған күп һанлы тол ҡатын ҡалдырған. Пол Пот режимы 141 848 зәғиф (инвалид), 200 меңдән ашыу етем, үҙ ғаиләһен тапмаған күп һанлы тол ҡатын ҡалдырған. Тере ҡалғандар көсһөҙ, үрсемгә һәләтһеҙ, ярлылыҡта һәм физик яҡтан хәлһеҙләнгән булған. Полпотсылар күпләп мәжбүри ғаиләләр ҡорҙороуы арҡаһында күп йәштәр үҙ бәхетен юғалтҡан. 634 522 бина емерелә, шуларҙың 5857-һе мәктәп, шулай уҡ 796 госпиталь, фельдшер пункттары һәм лабораториялар, 1968 ҡорам емерелә йәки келәт биналары йәки төрмәләргә әйләндерелә. Шулай уҡ 108 мәсет юҡ ителде. Полпотсылар һанап бөткөһөҙ ауыл хужалығы ҡоралдарын, шулай уҡ 1 507 416 баш эре мөгөҙлө малды юҡ иткән. {{Конец цитаты|источник={{sfn0|Кобелев|1985}} }} === Дини инаныуҙар өсөн эҙәрләүҙәр === Демократик Кампучия конституцияһында былай тип яҙылған: «Демократик Кампучияға, уның халҡына зыян килтереүсе реакцион диндәре ҡәтғи тыйыла». Конституцияның ошо статьяһына ярашлы, дини билдә буйынса эҙәрлекләү һәм күпләп юҡ итеү бара. Тәүгеләрҙән булып 1975 йылдың 18 апрелендә Пранг пагодаһында (Удонг округы, Кампонгспы провинцияһы) Будда ойошмаһының юғары башлығы маханникай Хуот Тат үлтерелә. 82 мең будда бонзаһының бик аҙҙары ғына ҡотола алды. Будда статуялары һәм будда китаптары юҡҡа сығарылған, пагодалар һәм ҡорамдар келәттәргә әйләндерелгән, элек Камбоджала ғәмәлдә булған 2800 пагоданың береһе лә ҡалмаған<ref name="Bektemirova">Бектимирова Н. Н., Дементьев Ю. П., Кобелев Е. В. Новейшая история Кампучии. — М.: ГРВЛ, 1989. — 231 с.</ref>. 1975 йылдан алып 1979 йылдың ғинуарына тиклем Камбоджала бөтә 60 мең христиандың барыһы ла үлтерелгән: руханиҙар ҙа, ябай кешеләр ҙә. Бөтә сиркәүҙәр ҙә таланған һәм күпселеге шартлаған. Язалауҙарҙан һуң мосолмандар башлығы Хари Рослос һәм уның ярҙамсылары хаж ҡылыусылар Сөләймән һәм Мат Сөләймән үлтерелә. Каммпонгсия (Кампонгтям провинцияһы) округында йәшәгән 20 мең мосолмандың береһе лә иҫән ҡалманы. Шул уҡ провинцияның Кампонгмеас өйәҙендә йәшәгән 20 мең мосолмандың дүртәүһе генә иҫән ҡалған. Бөтә 114 мәсет емерелтелгән һәм туҙҙырылған, уларҙың ҡайһы берҙәре сусҡа аҙбарына әйләндерелгән, динамит менән шартлатылған йәки бульдозерҙар менән емертелгән<ref name="Bektemirova" />. === Геноцидты баһалау === Репрессиялар һөҙөмтәһендә, төрлө баһалар буйынса, 1 миллиондан алып 3 миллион кешегә тиклем кеше үлтерелә — иҫәп алыу булмау сәбәпле, теүәл һанды атап булмай; халыҡтың дөйөм һанына ҡарата «ҡыҙыл кхмерҙар» режимы юҡҡа сығарған — кешелек тарихында иң аяуһыҙ режимдарҙың береһе. Кампучия Халыҡ Республикаһы хөкүмәтенең һәм халыҡ-революцион трибуналының юғарыла килтерелгән рәсми баһаһында «ҡыҙыл кхмерҙар» енәйәттәренән 2,75 миллион кеше һәләк булған. Ҡыҙыл кхмерҙар режимы булған осорҙа Көнбайыштың күп кенә либераль интеллектуалдары геноцидты инҡар иткән йәки ҡорбандар һаны күпкә артығыраҡ тип раҫлаған. Вьетнамдың баҫып инеүенән һуң, полпот енәйәттәре факттары көнбайыш матбуғатында киң баҫыла башлағас, уларҙың күптәре тәүбәгә килеп, һәм үҙ ҡарашын ҡайтанан ҡараған, әммә икенсе яҡҡа боролош та була: Америка Ҡушма Штаттарына ҡаршы һуғышта еңгән социалистик Вьетнамды дошман күргәнлектән, консерватив матбуғат Пол Пол енәйәттәрен кәметеп күрһәтә башлаған. Ошоға бәйле тап ҡыҙыл кхмерҙар 1990-сы йылдар башына тиклем Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында Кампучия исеменән сығыш яһауын дауам иткән (1982 йылдан алып Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында Демократик Кампучияның Коалицион хөкүмәте күрһәтелгән, унда ҡыҙыл кхмерҙарҙан тыш Нородом Сианук һәм Сон Санн яҡлылар ҙа ингән). «Ҡыҙыл кхмерҙар» сәйәсәтенең хәҙерге һәм сит ил анализы, ҡағиҙә булараҡ, шулай уҡ кхмер халҡы геноцидының сикке формаһы тураһында раҫлауға ҡайтып ҡала. Бөтә донъя банкы 1975—1980 йылдарҙа ярты миллион халыҡ ҡырылған тигән мәғлүмәт килтерә<ref>{{Cite web |url=http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=sp_pop_totl&hl=ru&dl=ru#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=sp_pop_totl&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=country&idim=country:KHM&ifdim=country&tstart=-299995200000&tend=1277841600000&hl=ru&dl=ru&ind=false |title=население Камбоджи |access-date=2012-07-01 |archive-date=2015-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122222748/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=sp_pop_totl&hl=ru&dl=ru#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=sp_pop_totl&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=country&idim=country:KHM&ifdim=country&tstart=-299995200000&tend=1277841600000&hl=ru&dl=ru&ind=false |deadlink=no }}</ref>. Ҡорбандарҙың ныҡ кәметеү — мәҫәлән, Milton Leitenberg 80-100 мең кеше үлтерелгән тип раҫлай<ref>[http://www.cissm.umd.edu/papers/files/deathswarsconflictsjune52006.pdf Deaths in Wars and Conflicts in the 20th Century] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150106211808/http://www.cissm.umd.edu/papers/files/deathswarsconflictsjune52006.pdf |date=2015-01-06 }} стр 5.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ил халҡының бер өлөшө «ҡыҙыл кхмерҙар» режимы ваҡытын һағына. Мәҫәлән, студенттарҙың өстән бер өлөшө Пол Потты Камбоджа тарихында иң күренекле шәхес тип атаған<ref>{{Cite web |url=http://www.newizv.ru/world/2011-07-22/148220-toska-po-ljudoedu.html |title=Всё больше камбоджийцев с ностальгией вспоминают страшные времена режима Пол Пота |access-date=2012-07-01 |archive-date=2012-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120622233716/http://www.newizv.ru/world/2011-07-22/148220-toska-po-ljudoedu.html |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622233716/http://www.newizv.ru/world/2011-07-22/148220-toska-po-ljudoedu.html |date=2012-06-22 }}</ref>. 2003 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ярҙамында ойошторолған Камбоджа ғәҙәттән тыш трибуналы «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың иң юғары дәрәжәле 4 чиновнигына ҡарата ғәйепләү эштәрен алып барған<ref>{{Cite web |url=http://www.mup-info.com/mup/node/109 |title=Вестник Международного Уголовного Правосудия: Обвиняемые |access-date=2012-07-01 |archive-date=2012-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120909100539/http://www.mup-info.com/mup/node/109 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909100539/http://www.mup-info.com/mup/node/109 |date=2012-09-09 }}</ref>. Канг Кек Иеуға ҡарата Туол Сленг төрмәһендә 12 мең кешене үлтереүҙә ғәйепләгән хөкөм ҡарары сығарылған<ref>{{Cite web |url=http://www.mup-info.com/mup/node/114 |title=Вестник Международного Уголовного Правосудия: Дело № 001 |access-date=2012-07-01 |archive-date=2012-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121209083733/http://www.mup-info.com/mup/node/114 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209083733/http://www.mup-info.com/mup/node/114 |date=2012-12-09 }}</ref>. Ғәйепләнеүселәрҙең береһе генә баҫым аҫтында үҙ ғәйебен таный<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2011/10/24/court/ |title=Лидер красных кхмеров подал в суд на премьера Камбоджи |access-date=2012-07-01 |archive-date=2012-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429014953/http://lenta.ru/news/2011/10/24/court/ |deadlink=no }}</ref>. == Вьетнам менән һуғыш һәм «ҡыҙыл кхмерҙар» режимын ҡолатыу == Граждандар һуғышы һәм «ҡыҙыл кхмерҙар» режимы ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә ил бөлгөнлөккә төшә. Тиҙҙән «ҡыҙыл кхмерҙар» Вьетнамға ҡаршы һуғыш башлана: 1975 йылдың майында уҡ, Вьетнамдағы хәрби хәрәкәттәр тамамланғас та, улар Вьетнам биләмәһенә тәүге һөжүм яһай (Фукуок утрауы)<ref>Kenneth Conboy, Kenneth Bowra. The NVA and Viet Cong. — London: Osprey Publishing, 1991. — P. 18. — (Elite, № 38).</ref>, һәм артабан да ваҡыты-ваҡыты менән бындай һөжүмдәр ҡабатлана, шул уҡ ваҡытта тыныс вьетнам халҡы үлтерелә; мәҫәлән, Тхо-Чу утрауында улар 500 кешене үлтерә<ref>{{Cite web |url=http://en.vietnamplus.vn/Home/Kien-Giang-remembers-Tho-Chu-islanders/20134/33957.vnplus |title=Kien Giang remembers Tho Chu islanders |access-date=2013-06-15 |archive-date=2013-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517032733/http://en.vietnamplus.vn/Home/Kien-Giang-remembers-Tho-Chu-islanders/20134/33957.vnplus |deadlink=no }}</ref>. Вьетнам менән сиктәш райондарҙа («Көнсығыш зона») зона башлығы Сао Пхим үтә ҡаты режим индерә. 1978 йылдың май-июнь айҙарында башланған ихтилал һөҙөмтәһендә ул үҙ-үҙенә ҡул һалған, ә уның туғандары үлтерелгән. Шуға ҡарамаҫтан, баш күтәреү аяуһыҙ баҫтырыла, репрессиялар барышында 100 меңдән ашыу урындағы халыҡ (шул иҫәптән Сао Пхимдың тыуған ауылында ла) юҡ ителә, ә иҫән ҡалған ҡатнашыусылар Вьетнамға ҡаса<ref>{{Cite web |url=http://scisne.net/a1046?pg=7#2 |title=Часть 4. Коммунистические режимы Азии: От перевоспитания к кровавой резне / Чёрная книга коммунизма. Преступления, террор, репрессии<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-02-16 |archive-date=2015-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216062445/http://scisne.net/a1046?pg=7#2 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216062445/http://scisne.net/a1046?pg=7#2 |date=2015-02-16 }}</ref>. 1978 йылдың 25 декабрендә (йәки ноябрҙә)<ref>Kenneth Conboy, Ken Bowra. The NVA and Viet Cong. — Osprey Publishing/Elite, № 38, 1991, p. 21.</ref>) Вьетнам ғәскәрҙәре Пол Потты ҡолатыу өсөн Камбоджаға тулы масштаблы һөжүм яһай, өҫтәүенә «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың ҙур төркөмдәре уларҙың яғына сыға. 7 ғинуарҙа уҡ Пномпень алына. Элекке юғары дәрәжәле полководецтарҙың береһе, Хенг Самрин, иғлан ителгән Кампучия Халыҡ Республикаһының (НРК) Вьетнам менән дуҫ хөкүмәтен етәкләй. Пол Пот режимының емерелеүе Ҡытай Халыҡ Республикаһының киҫкен ризаһыҙлығына килтерә. Бер нисә аҙна өҙлөкһөҙ барған сик буйы бәрелештәренән һуң, 1979 йылдың 17 февралендә ҡытай армияһы Вьетнамға бәреп инә. Ауыр юғалтыуҙар кисергән ҡытайҙар Вьетнам биләмәһенә 50 саҡрымға ғына етә. Бер ай үткәс, Ҡытай-Вьетнам һуғышы тамамлана. Яҡтарҙың береһе лә хәл иткес һөҙөмтәләргә өлгәшә алмаған. «Ҡыҙыл кхмерҙар», Вьетнам ғәскәрҙәре тарафынан ҡолатылғандан һуң да, элеккесә Ҡытайҙың ярҙамына таянып, вьетнам-совет яғына яҡын торған Хенг Самрин — Хун Сен хөкүмәтенә ҡаршы һуғышҡан. [[Файл:Khmers rouges map.png|thumb|250px|1989-1990 йылдарҙа ҡыҙыл кхмерҙарҙың әүҙемлек картаһы.]] 1982 йылда эмиграцияла Демократик Кампучияның Коалицион хөкүмәте (''CGDK'') ойошторола, ул «ҡыҙыл кхмерҙар» режимы, шулай уҡ уны алмаштырған Кампучия Халыҡ Республикаһын урынына ла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙа Камбоджа вәкиле була. CGDK-ға полпот Демократик Кампучия партияһы, Америка халҡын элекке премьер Сон Санндың һәм ФУНСИНПЕК партияһынан принц Сиануктың көнбайышҡа яҡын торған Кхмер халҡын азат итеү Милли фронты һәм яҡлылар ингән. "Демократик Кампучия"ның башлығы Сианук, премьер-министры Сон Санн була, әммә «Ҡыҙыл кхмерҙар» коалицияның иң күп һанлы һәм төп хәрби көсө булып ҡалған. Уларҙың Демократик Кампучияның Милли армияһы Кхмер халҡын азат итеү ҡораллы көстәренән һәм сианукистарҙың Милли армияһынан байтаҡҡа артығыраҡ булған. Был йылдарҙа көнбайыш истеблишмент ҡыҙыл кхмерҙарға һәр яҡлап ярҙам итә. Мәҫәлән, неоконсерватор Дуглас Пайк (Douglas Pike), Индикитая мәсьәләләре буйынса белгес Пол Потты «ҡанлы, әммә уңышлы крәҫтиән революцияһы» тип атаған һәм власты яңынан баҫып алыу хәүефен кире ҡаҡҡан<ref>George J. Andreopoulos, ''Genocide: Conceptual and Historical Dimensions''. University of Pennsylvania Press, 1997, p. 224. ISBN 978-0-8122-1616-5</ref> Пол Потты «ҡанлы, әммә уңышлы крәҫтиән революцияһының харизматик лидеры» тип атаған һәм уның власты яңынан баҫып алыу хәүефен кире ҡаҡҡан<ref>[[w:en:Alex J. Bellamy|Alex J. Bellamy]], ''Massacres and Morality: Mass Atrocities in an Age of Civilian Immunity''. Oxford University Press, 2012, p. 275.</ref>. == Эске ҡаршылыҡтар һәм хәрәкәттең һүлпәнәйеүе == Көслө иерархияға һәм репрессияға ҡарамаҫтан, ҡыҙыл кхмерҙар етәкселегендә баштан уҡ ҡапма-ҡаршылыҡтар була. 1971—1975 йылдарҙа Камбоджаның көньяҡ һәм көнсығыш райондарындағы партизандар хәрәкәтендә ҡыҙыл кхмерҙар түгел, ә уларға союзға ингән, ләкин ҡараштары буйынса урталыҡта торған шаһзат Сианукты хуплаған Кхмер Румдо хәрәкәте өҫтөнлөк иткән. Уларҙың (вьетнам өлгөһөндә) униформаһы ҡыҙыл кхмерҙарҙың (ҡара төҫтә) кейеменән айырылып торған. 1975 йылға Кхмер Румдо хәрәкәте формаль рәүештә ҡыҙыл кхмерҙарға буйһона, әммә тиҙҙән уларҙың лидерҙарына ҡаршы репрессиялар башлана. Ябай тарафдаштар араһында сиктән тыш ҡанһыҙлыҡты ҡаты тәнҡитләгән Ху Юн тәүге ҡорбандарҙың береһе булды; ул власты баҫып алғандан һуң бер нисә ай үтеүгә үлтерелә. 1976 йылдың сентябрендә Пол Пот премьер-министр вазифаһынан бушатылырға мәжбүр була, әммә ул уның тоғро иптәше булып сыға, уға боланы баҫырға ярҙам итә һәм бер айҙан уға вазифаһын йәнә бирә. 9 айҙан һуң юғары етәкселек ағзаһы Ху Ним язалап үлтерелә. Кхмер Румдо фракцияһының тар-мар ителеүенә ҡарамаҫтан, урта звено эшмәкәрҙәре көрәште дауам итә һәм Вьетнам ғәскәрҙәре еңеүенән һуң власта ҡуйылған вьетнам дуҫтарына оҡшаған партизандар хәрәкәтенең бер өлөшөнә әүерелә. Уларҙың лидеры Хенг Самрин вьетнам ғәскәрҙәре еңеү яулағандан һуң, уның лидеры Хенг Самрин Кампучия власы идаралығына ҡуйыла. Туол Сленг төрмәһе ҡорбандарының фотоларында уларҙың күпселеге «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың үҙенсәлекле кейемендә һәм уларҙың билдәләрен йөрөтә. Был шулай уҡ партия эсендә сәйәси золом ҡорбандары булыуы хаҡында һөйләй. Бәғзе ваҡыт партияның эске ҡаршылыҡтары тураһында хәбәрҙәрҙәрҙе режим махсус рәүештә таратҡан. Мәҫәлән, власҡа килгәндән һуң Вьетнамға ҡаршы әүҙем сәйәсәт алып барылыуға ҡарамаҫтан, Нуон Чеа үҙен-үҙе «ҡыҙыл кхмерҙар» етәкселегендә Вьетнам мәнфәғәттәре лоббисы итеп күрһәткән һәм хатта Вьетнамдан матди ярҙам алыуға ирешкән. «Ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың ҡыуылыуы һәм Хун Сендың хөкүмәте ойошторолоуы «ҡыҙыл кхмерҙар» риторикаһының үҙгәреүенә килтерҙе. Элекке ҡорбандары, атап әйткәндә, Ху Юн исеме, артыҡ фашланмайса, ыңғай эпитеттар менән аҡлап телгә алынған. Кампучия лидеры Хун Сендың Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡатнашлығында коалицион хөкүмәт булдырыуға ризалығы һәм Вьетнам ғәскәрҙәрен илдән сығарыу уның хөкүмәтенең халыҡ-ара танылыуына килтерҙе, ә ҡыҙыл кхмерҙарҙың йоғонтоһо кәмей башлаған. 1980 йылдың аҙағында — 1990-сы йылдар башында ҡыҙыл кхмерҙар, Кампучия-Камбоджа хөкүмәте һәм башҡа оппозиция көстәре араһында һөйләшеүҙәр дауам итә, уның барышында ҡыҙыл кхмерҙар баштан уҡ үтәлә алмаҫлыҡ шарттар ҡуя. 1992 йылда формаль рәүештә Кхиеу Сампхан рәйеслегендә «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың сәйәси вәкиллегенә әүерелгән Камбоджа милли берҙәмлек партияһы (яңы партияның рәсми идеологияһы тип либераль демократия иғлан ителә) ойошторола. Партия ҡораллы ҡанатын һаҡлап алып ҡалған һәм хөкүмәткә ҡаршы партизандар һуғышын башлаған. 1990 йылдар уртаһында ҡыҙыл кхмерҙар хәрәкәтендә тарҡалыш башлана. 1996 йылдың авгусында Иенг Сари (элекке 2-се туған) "Поттың фашистик режимы"н менән бәйләнешен өҙгән, Демократик милли союз хәрәкәте партияһын ойоштора һәм ысынында иһә, Пайлин ҡалаһы менән идара итеүгә мандат алып, Хун Сен хөкүмәте менән альянсҡа инә. 1997 йылда эске көрәш дауам итә һәм киҫкенләшә. Хәрәкәттән уның абруйлы лидерҙарының береһе, үҙенең Милли теләктәшлек партияһын булдырыусы Кхиеу Сампхан баш тартты. Поттың шикләнеүсән булыуы 1997 йылдың июнендә бөтә ғаиләһе менән бергә Сон Сенды аяуһыҙ үлтереүгә сәбәпсе була. Шунан һуң Та Мок Пол Потты ҡулға ала, бер үк ваҡытта сит ил журналистарына уның менән аралашырға рөхсәт итеп, һәм уның өҫтөнән күрһәтмә процесс үткәрә. == «Ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың хәҙерге торошо == 1998 йылда етәкселәре Пол Пот вафат булғандан һуң да хәрәкәт дауам итә. Хәрәкәттең формаль лидеры, Кхиеу Сампхан, властан мәхрүм ителгән тиһәң дә була һәм яңғыҙлыҡта йәшәй. Иенг Сари, «ҡыҙыл кхмерҙар» лидерҙарының береһе, Камбоджа хөкүмәте менән килешеү төҙөнө, уға илдең көнбайыш биләмәләрен контролдә тотоуҙы тапшыралар. Элекке «ҡыҙыл кхмерҙар» ғәскәрҙәре командующийы Сон Сен дошман яғына сығырға маташҡанда үлтерелә. «Кхмерҙарҙың» һуңғы радикаль ялан командиры Та Мок [[2000 йыл]]дың мартында ҡулға алына. [[2005 йыл]]да Ратанакири һәм Стынгтраенг провинцияларында ғына «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың ҙур булмаған отрядтары күҙәтелгән<ref>{{Cite web |url=http://archive.travel.ru/cambodia/hints/ |title=Советы и рекомендации по поездке в Камбоджу / Travel.Ru / Страны / Камбоджа<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2007-01-28 |archive-date=2007-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216144511/http://archive.travel.ru/cambodia/hints/ |deadlink=no }}</ref>. 2006 йылдың 21 июлендә «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың һуңғы командиры Та Мок вафат була. Яңы етәкселек хаҡында бер ни ҙә билдәле түгел. 2007 йылдың 19 сентябрендә «Икенсе туған» ҡушаматлы 80 йәшлек Нуон Чеа ҡулға алына, уға кешелеккә ҡаршы енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләү белдерелә. 50-се һәм 60-сы йылдарҙа Нуон Чеа диктатор Пол Потҡа власҡа килергә ярҙам итә һәм артабан хәрәкәттең төп идеологы булып китә. Бер нисә аҙнанан һуң алдан Камбоджа хөкүмәтенә тапшырылған «ҡыҙыл кхмерҙарҙың» башҡа мөһим фигуралары (шул иҫәптән Иенг Сари һәм Кхиеу Сампхан) ҡулға алынды. Уларҙың эштәрен Камбоджи судтарында Ғәҙәттән тыш палаталар ҡараған. 2007 йылға ҡарата «ҡыҙыл кхмерҙар» отрядтарының ҡалдыҡтары, юлбаҫарлыҡ һәм контрабанда менән шөғөлләнеп, джунглиҙарҙа йәшеренеүен дауам иткән<ref>{{Cite web |url=http://www.vz.ru/politics/2007/9/19/110437.html |title=Арестован помощник Пол Пота |access-date=2007-12-08 |archive-date=2007-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010112305/http://www.vz.ru/politics/2007/9/19/110437.html |deadlink=no }}</ref>. «Ҡыҙыл кхмерҙар» лидерҙарының береһе Иенг Сари 2013 йылдың 14 мартында Камбоджаның баш ҡалаһында вафат булды<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21781153|title=BBC News - Khmer Rouge senior leader Ieng Sary dies|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F95MEDnG?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21781153|archivedate=2013-03-15}}</ref>. Многие бывшие красные кхмеры среднего звена легализовались в [[Партия национального спасения Камбоджи|Партии национального спасения Камбоджи]] — крупнейшей оппозиционной партии страны, которую возглавляет политик-популист [[Сам Рейнгси]]. Партия выступает с популистскими националистическими лозунгами и время от времени устраивает погромы этнических вьетнамцев. Элекке урта звено ҡыҙыл камералары сәйәсмән-популист Рейнгси етәкләгән илдең иң ҙур оппозиция партияһы — Камбоджаның Милли ҡотҡарыу партияһында легалләшә. Партия популяр милләтселек лозунгылары менән сығыш яһай һәм ваҡыты-ваҡыты менән этник вьетнамдарҙы тар-мар итә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:fr:Liste d'ouvrages sur les Khmers rouges|Liste d’ouvrages sur les Khmers rouges]]{{ref-fr}} * 870-се бүлек — приказдар һәм инструкциялар ебәреү өсөн ҡулланылған телеграф адресы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == # [[Гурницкий, Веслав|Гурницкий В.]] ''Песочные часы''. М.: Радуга, 1983. # Самородний О. ''Тайны дипломатии Пол Пота''. Таллинн, 2009. ISBN 978-9949-18-679-2. # Самородний О. ''Пол Пот: Камбоджа — империя на костях?''. Алгоритм, 2013. ISBN 978-5-4438-0502-3. # Шубин В. В. ''Кампучия: суд народа''. М., Юридическая литература, 1980. == Һылтанмалар == * [http://genocide.ru/lib/genocides/cambojian.htm Геноцид в Камбодже] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150709160816/http://www.genocide.ru/lib/genocides/cambojian.htm |date=2015-07-09 }} * [http://www.tuolsleng.com/ Фотоархив заключённых в кхмерской тюрьме «Tuol Sleng» S21] * [https://web.archive.org/web/20170621030714/http://ateismy.net/index.php?option=com_content&view=article&id=80:2010-12-10-20-23-05&catid=37:statistika&Itemid=128 Геноцид в Кампучии]. Выдержки из кн.: {{публикация|книга |заглавие=Кампучия: жизнь после смерти |вид=сб. |ответственный=Сост. Е. Кобелев |место=М. |издательство=Политиздат |год=1985 |страниц=224 |иллюстрации=ил |ббк=66.3 |ref=Кобелев }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Красные кхмеры}} {{Геноцид в Камбодже}} [[Категория:Ҡыҙыл кхмерҙар| ]] [[Категория:Камбоджа тарихы]] [[Категория:Камбоджала геноцид]] [[Категория:Маоизм]] [[Категория:Маоистар]] [[Категория:Даими булмаған ҡораллы көстәр]] [[Категория:Партизандар хәрәкәте]] jn6sh72ajiwfrh9dfelgxyx4s47r920 Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы 0 188364 1296425 1217336 2026-05-11T13:19:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296425 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя = Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы |изображение = Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы.jpg |ширина = 190 |должность = [[Башҡорт АССР-ы]]ның эске эштәр буйынса халыҡ комиссары |флаг = Flag of the Bashkir ASSR.svg |порядок = |периодначало = ноябрь [[1921 йыл]] |периодконец = июль [[1922 йыл]] |предшественник = [[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы]] |преемник = [[Соколов Николай Владимирович]] |дата рождения =17.9.1895 (29.9.1895) |место рождения = [[Иҫке Айыу]] ауылы, [[Бәләбәй өйәҙе]], {{МР|Өфө губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] |дата смерти = 8.12.1937 |место смерти = ? |партия = [[РКП(б)]] |профессия = |образование = |учёная степень = |звание = |принадлежность = <!-- страна или организация, с которой связана военная служба персоны --> |род войск = }} {{фш|Ғүмәров}} '''Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы''' ({{lang-ru|Гумеров Ахмет-Ясави Адигамович}}; [[29 сентябрь|17 (29) сентябрь]]) [[1895 йыл]] — [[8 декабрь]] [[1937 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның эске эштәр буйынса халыҡ комиссары (1921—1922). == Биографияһы == Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы 1895 йылдың 17 (29) сентябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Илеш районы}}) [[Иҫке Айыу]] ауылында тыуған. Шул уҡ ваҡытта башҡа сығанаҡтарға ярашлы, уның тыуған ере — [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең [[Иҫке Шәрәй|Шәрәй]] ауылы тип күрһәтелгән<ref>[http://www.knowbysight.info/GGG/12488.asp Гумеров Ахмед-Ясавий Адигамович] // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991 гг.</ref><ref>[https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/history/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B-%D0%BC%D0%B2%D0%B4-%D1%80%D0%B1 Гумеров Ахмед-Ясавий Адигамович]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Народные комиссары и министры внутренних дел Башкортостана. Официальный сайт МВД по Республике Башкортостан.</ref>. Милләте [[башҡорт]]<ref>[https://lists.memo.ru/d10/f122.htm Гумеров Ахмет-Ясави Адигамович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Книга памяти Республики Башкортостан.</ref>. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша, подпоручик, полк командиры була. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] осоронда большевиктар яғында була. 1921 йылдың ноябренән 1922 йылдың июленә тиклем — Башҡорт АССР-ының эске эштәр буйынса халыҡ комиссары. 1925 йылдан [[Бәләбәй кантоны]] прокуроры ярҙамсыһы була. Һуңыраҡ [[Китап (нәшриәт)|Башҡорт дәүләт нәшриәтендә]] тәржемәсе-мөхәррир булып эшләй. 1937 йылдың 27 июлендә респрессияға тарттырылып, ҡулға алына. 58-2, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителә. 1937 йылдың 8 декабрендә атыла. 1956 йылдың июлендә аҡланған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының эске эштәр министрҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ағзалары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] 2lona1np9vn6dl82a66udrt0hywh835 Әлифба Башняһы 0 191679 1296580 1239738 2026-05-12T05:48:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296580 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Batumi (47).JPG|мини]] '''Әлифба Башняһы '''([[Грузин теле|груз]]. ანბანის კოშკი [Анбанис кошки], күберәк '''Әлифба Башняһы''' булараҡ билдәле — [[Грузия|Грузияла,]] [[Батуми]] ҡалаһында, урынлашҡан130 метр бейеклектәге башня<ref>{{Cite web|url=http://www.alphabetictower.com/|title=http://www.alphabetictower.com/|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-07-15|archive-date=2014-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224033221/http://www.alphabetictower.com/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224033221/http://www.alphabetictower.com/ |date=2014-12-24 }}</ref>. Башня үҙенең структураһы буйынса [[ДНК]] структураһына оҡшаш. Унда [[Грузин яҙыуы|грузин яҙмаһы]] хәрефтәре һүрәтләнгән. Башня диңгеҙ ярынан ҡарағанда ҡаланың төньяғында урынлашҡан, шуның арҡаһында ҡала панорамаһына, шулай уҡ тауҙарға һәм [[Ҡара диңгеҙ]]гә яҡшы күренеш асыла. Башняны төҙөү өҫтөндә испан [[CMD Ingenieros]], компанияһы эшләй, ә баш архитекторы Альберто Доминго Кабо (ул шулай уҡ [[Кутаиси]] ҡалаһындағы)<ref>{{Cite web|url=http://bpi.ge/?option=com_content&task=view&id=10111&Itemid=0|title=http://bpi.ge/?option=com_content&task=view&id=10111&Itemid=0|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-07-15|archive-date=2016-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919035650/http://bpi.ge/?option=com_content&task=view&id=10111&Itemid=0|deadlink=no}}</ref>грузия парламенты бинаһының архитекторы була. Төҙөлөш өсөн президент фондынан һәм ҡала мэрияһынан 65 миллион лари аҡса бүленә, әммә 64 миллион ғына кәрәк була<ref>{{Cite web|url=http://netgazeti.ge/culture/12738/|title=НетГазети - Башня стоймостью 64 миллиона|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-07-15|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625031608/https://netgazeti.ge/culture/12738/|deadlink=no}}</ref>. Төҙөлөш үҙе [[2010 йыл|2010 йылдың]] [[10 октябрь|10 октябрендә]] башлана һәм [[2011 йыл|2011 йылдың декабрендә]] тамамлана. Әлеге ваҡытта объектты хеҙмәтләндереү өсөн йыл һайын яҡынса 60 000 лари тотонола<ref>{{Cite web|url=http://www.newposts.ge/?l=G&id=35049|title=http://www.newposts.ge/?l=G&id=35049|author=|work=|date=|publisher=}}</ref><ref>[https://vgruzii.ru/dostoprimechatelnosti/bashnya-azbuki-pochemu-ee-neobxodimo-posetit-turistam-v-gruzii.html Башня Азбуки в Грузии]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/batumi/placeofinterest/17642?ysclid=lhp5pp7lka220645811 Алфавитная башня в Батуми]</ref>. == Һылтанмалар == * [https://vgruzii.ru/dostoprimechatelnosti/bashnya-azbuki-pochemu-ee-neobxodimo-posetit-turistam-v-gruzii.html Башня Азбуки в Грузии]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/batumi/placeofinterest/17642?ysclid=lhp5pp7lka220645811 Алфавитная башня в Батуми] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Грузин яҙыуы]] [[Категория:Архитектура]] [[Категория:Грузия мәҙәниәте]] giexuduu1l60h0ysdx4vjgypqh6izfb Проект:Вики-яҙ 2026 102 199994 1296432 1296404 2026-05-11T14:56:22Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1296432 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |56 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |14 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] k1gltsgy8ordwgf6dragdbx5p7lpp56 1296448 1296432 2026-05-11T16:13:44Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296448 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |56 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |15 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 9ja8dhscvlokhouc4p2xe8bleyuh1xo 1296450 1296448 2026-05-11T16:28:17Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1296450 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |36 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |56 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |15 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] icpowjf18vf4sv9lxei8fizwj3fbpgw 1296475 1296450 2026-05-11T17:19:59Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296475 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |36 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |56 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |16 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 45rgiz05p4llz27kb3tov9h16ke50jo 1296476 1296475 2026-05-11T17:20:05Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1296476 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |37 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |56 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |16 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] jcr3lpwde8ylb08i12zf96q18hyc6zi 1296540 1296476 2026-05-12T02:03:04Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296540 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |37 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |57 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |16 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 58c0l68o18wr2vmc04urcuga3w2hw95 1296595 1296540 2026-05-12T08:17:23Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296595 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |37 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |57 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |17 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] gcdp089qop18mpbab82c7v4mljempdv 1296633 1296595 2026-05-12T11:18:48Z Баныу 28584 /* Ҡатнашыусылар */ 1296633 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |37 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |40 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |57 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |17 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] dm8rhk6m74qse1driib97myj9krhlfp Өлкән Плиний 0 200195 1296602 1295224 2026-05-12T09:02:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296602 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Өлкән Пли́ний'''<ref group="~">Старшим он называется в отличие от своего племянника, [[Плиний Младший|Плиния Младшего]].</ref> ({{lang-la|Plinius Maior}}, ысын исеме '''Гай Плиний Секунд''', {{lang-la|Gaius Plinius Secundus}}; б. э. [[22 год|22]] — [[24 год|24]] йй., [[Комо|Яңы Ком]] — б. э. 79 йылының [[24 августа|24]] йәки [[25 август|авгусы]], [[Стабия]]) — [[Древний Рим|боронғо рим]] эрудит яҙыусыһы. Антиклыҡтың иң ҙур энциклопедик әҫәре [[«Естественная история»|«Тәбиғи тарих»]] авторы булараҡ билдәле; уның башҡа әҫәрҙәре беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән. Кесе Плиний булараҡ билдәле [[Гай Плиний Цецилий Секунд]]тың атаһының ағаһы йәки бабаһы була (һеңлеһенең ире, Кесе Плинийҙың атаһы вафат булғандан һуң, туғанының улын уллыҡҡа алып, уға бына тигән белем бирә). Плиний Рим империяһының төньяҡ сигендә армияла хеҙмәт итә, Римгә ҡайтҡас әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Император Веспасиан власҡа килгәс (уның улы Тит менән хеҙмәт иткән була), дәүләт хеҙмәтенә алына. 70-се йылдарҙа Плиний провинцияларҙа наместник вазифаһын башҡара һәм [[Неаполитан ҡултығы]]нда флот менән командалыҡ итә. 77 йәки 78 йылда, Титҡа бағышлап, "Тәбиғи тарих"ын баҫтырып сығара. Везувий вулканы атылыуы һөҙөмтәһендә һәләк була. == Биографияһы == <!--[[Файл:Como-panorama from monte-croce.jpg|thumb|300px|Вид на озеро Комо и одноимённый город.]]--> Төрлө фараздар буйынса, Плиний 22—23 йылдарҙа тыуған<ref>{{IstRomLit.2.1962|128|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref> или в 23—24 годах н. э.<ref name=mfa.1376>{{Albrecht.2}} 1376</ref><ref name=mur.2>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 2.</ref>[[Комо|Яңы Ком]] (хәҙерге Комо) уның тыуған урыны тип атала<ref name=mur.2 />. Плиний вероналы [[Гай Валерий Катулл|Катуллды]] үҙенең яҡташы тип атағанға — һирәк булһа ла, яҙыусының тыуған ерен Верона, тип тә иҫәпләйҙәр<ref>{{IstRomLit.2.1962|128–129|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>. Әммә хәҙерге ваҡытта энциклопедист уртаҡ сығышын, Транспаданиянан (По йылғаһы аръяғындағы өлкә) сығышын, күҙ уңында тотҡан, тип иҫәпләнә<ref name=mfa.1376 />. Яҙыусы [[һыбайлылар ҡатламы]]на ҡараған бай ғаиләлә тыуған<ref name=mur.3 />. Бала сағында Плинийҙы Римға ебәрәләр, унда император Калигула һарайында бәйләнештәре булған ғаилә дуҫы, сәйәсмән һәм шағир Публий Помпоний Секунд улдарын тәрбиәләү һәм уҡытыу менән етәкселек итә. Буласаҡ тәбиғәтте өйрәнеүсенең уҡытыусылары араһында ритор Ареллий Фуск, грамматик [[Квинт Реммий Палемон|Реммий Палемон]], ботаник Антоний Кастор булғаны билдәле<ref name=irl.129>{{IstRomLit.2.1962|129|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>. 40-сы йылдар аҙағында — 50-се йылдар башында Плиний Рим империяһының төньяҡ сигендәге легиондарҙа хеҙмәт итә. Тәүҙә ул Убиев өлкәһендә һәм [[Рейн]] дельтаһында, Түбәнге Германия провинцияһында, хеҙмәт итә. "Тәбиғи тарих"тан уның йылғаның икенсе ярында булыуы тураһында ла билдәле<ref name=s.205 /><ref group="цитата">Естественная история, XVI, 2-4. [цитата 1]. Плиний 47 йылда домиций Корбулондың хавк ҡәбиләһенә ҡаршы кампанияһында ҡатнашҡан тип иҫәпләнә[8]. Моғайын, Башта Плиний йәйәүлеләр когортаһы, һуңынан атлы отряд менән етәкселек иткәндер[6]. Түбәнге Германия провинцияһында хеҙмәт иткәндән һуң буласаҡ яҙыусы Үрге Германия провинцияһына юллана: Ул Aquae Mattiacae (хәҙерге висбаден) ҡайнар сығанаҡтары һәм Дунайҙың үрге ағымы тураһында телгә ала. Был провинцияла ул, моғайын, 50-51 йылдарҙа хаттарға ҡаршы походта ҡатнашҡандыр. Был Ваҡытта үрге Германияның наместнигы булып уның ҡурсалаусыһы Помпоний тора, ул кампания менән етәкселек итә. Яҡынса 51 йәки 52 йылда Плиний помпоний менән бергә провинцияны ташлап Римға ҡайта[8]. Яҡынса 57-58 йылдарҙа Плиний йәнә төньяҡта була Цитата: «Көнсығышты тасуирлағанда беҙ океан янында шундай уҡ мохтажлыҡта йәшәгән бер нисә ҡәбиләне телгә алдыҡ. Әммә [шундай халыҡтар] төньяҡта ла осрай, унда беҙ ҙур һәм бәләкәй хавкалар тип аталған ҡәбиләләрҙе күрҙек. Бында Океан һыуы тәүлек эсендә ике тапҡыр тигеҙ ваҡыт оҙонлоғонда күтәрелә һәм ҙур арауыҡтарҙы тултыра. Шулай итеп, тәбиғәт элементтарының мәңгелек ҡапма-ҡаршылығын ҡаплап, Океан был урынды ҡоро ер йәки диңгеҙ өлөшө тип атау кәрәкме тигән мәсьәләне хәл итмәй. Бында был ярлы ҡәбилә йәшәй, улар йә бейек түмәләстәрҙе, йә һыу күтәрелеү бейеклеген күҙ уңында тотоп кеше ҡулы менән төҙөлгән ҡалҡыулыҡтарҙы биләй. Был [бейек урындарҙа] уларҙың өйҙәре урынлашҡан; бөтә тирә-яҡ һыу менән ҡапланғанда, уларҙың халҡы караптарҙа йөҙгән диңгеҙселәргә оҡшаған, ә һыу сигенгәндә, улар карап һәләкәтенә осраған кешеләргә оҡшаған. Был ваҡытта улар үҙ өйҙәре янында диңгеҙ һыуы менән бергә йөҙөп китеп барған балыҡты тоталар. Уларҙың, күршеләре кеүек, мал аҫрау һәм һөт менән туҡланыу мөмкинлеге юҡ; эргәләрендә бер ниндәй ҙә ағас үҫмәгәнлектән, улар хатта ҡырағай хайуандарға һунарға ла һәләтле түгел. Шәкәр ҡамышынан һәм һаҙлыҡ ҡамышынан балыҡ тотоу өсөн бауҙар һәм селтәрҙәр бәйләйҙәр; улар ҡулдары менән ләм йыялар, уны ҡояшҡа һалып түгел, ел ярҙамында киптерәләр һәм был ерҙе аҙыҡ әҙерләү һәм төньяҡ еленән өшөгөн тәндәрен йылытыу өсөн яғыулыҡ итеп ҡулланалар. Уларҙың өй алдындағы соҡорҙарҙа йыйылған ямғыр һыуынан башҡа эсемлектәре юҡ. Һәм был ҡәбиләләр, хәҙер рим халҡы тарафынан еңелеп, ҡоллоҡ тураһында һөйләй! Әммә шулай: күптәрҙе яҙмыш уларҙы язалау өсөн генә аяй» <!-- (перевод «Древние германцы, 1937»)-->.</ref>. Плиний [[Гней Домиций Корбулон|Домиция Корбулонды]]ң 47 йылда [[Хавки|хавкалар]] ҡәбиләһенә ҡаршы кампанияһында ҡатнашҡан, тип иҫәпләнә<ref name=s.206 />. Моғайын, башта Плиний йәйәүле когорта, һуңынан — атлы отряд менән етәкселек иткәндер<ref name=irl.129 />. Түбәнге Германия провинцияһында хеҙмәт иткәндән һуң буласаҡ яҙыусы Үрге Германия провинцияһына юллана: Ул Aquae Mattiacae (хәҙерге Висбаден) ҡайнар сығанаҡтарын һәм Дунайҙың үрге ағымын телгә ала. Был провинцияла ул, моғайын, 50-51 йылдарҙа хатт ҡәбиләһенә ҡаршы походта ҡатнашҡандыр. Был ваҡытта уның ҡурсалаусыһы Помпоний Үрге Германия наместнигы ла, кампания етәксеһе лә булғандыр. Яҡынса 51 йәки 52 йылда Плиний Помпоний менән бергә Римгә ҡайта<ref name=s.206>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 206.</ref>. Яҡынса 57-58 йылдарҙа Плиний йәнә төньяҡ сигендә хәрби хеҙмәттә була (моғайын, йәнә Түбәнге Германия провинцияһында)<ref name=s.206 />. Был ваҡытта ул буласаҡ император Тит менән бергә хеҙмәт итә<ref name=irl.129 /><ref name=s.206 />. Тиҙҙән Плиний Италияға ҡайта һәм 59 йылдың 30 апрелендә [[Кампания]]ла [[ҡояш тотолоуы]]н күҙәтә<ref>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 207.</ref>. Римдә Плиний адвокат булып эшләй, Ә нерон хакимлығы аҙағында йәмәғәт тормошонан ситләшә<ref name=mfa.1376 /><ref name=irl.129 />. Ошо уҡ ваҡытта бер нисә әҫәр яҙа. Плиний Йәһүд һуғышында ҡатнашҡан (унда Веспасиан, Титтың атаһы, рим армияһы менән етәкселек иткән) һәм хатта Сүриә прокуроры булған тигән фараз бар<ref>[http://ancientrome.ru/dictio/article.htm?a=327843473 Плиний Старший] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705053326/http://ancientrome.ru/dictio/article.htm?a=327843473 |date=2016-07-05 }} / Античные писатели. Словарь. — {{СПб.}}: Лань, 1999.</ref>, әммә уның нигеҙҙәре бик икеле<ref name=s.205>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 205.</ref><ref group="~">Теодор Моммзен предположил, что человек, упомянутый в надписи из Арада (от его имени сохранились только буквы …inius Secun…), — это Пл<u>иний Секун</u>д. Этот человек был префектом I Фракийской когорты, адъютантом Тита Юлия Александра при осаде Иерусалима, прокуратором Сирии и командующим [[XXII Дейотаров легион|XXII легионом]] в Египте. См.: ''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 205.</ref>. 69 йылда Титтың атаһы Веспасиан яңы император булғас, Плиний дәүләт хеҙмәтенә саҡырыла. Бәлки, был осорҙа уны үҙе лә яҙыусылыҡ менән шөғөлләнгән Веспасиандың яҡын кешеһе [[Гай Лициний Муциан]] ҡурсалағандыр<ref name=beagon.4>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 4.</ref>. Плинийҙың хеҙмәте тураһында ентекле мәғлүмәт билдәле түгел: Светоний уның бер нисә провинцияның прокураторы булыуын телгә ала, әммә ҡайһыһында икәнен аныҡ ҡына әйтмәй. Тик тәбиғәтте өйрәнеүсенең туғанының улы (племянник) Кесе Плиний бер хатында бабаһының Испания прокуроры булыуын телгә ала<ref>Плиний Младший. Письма, III, 5, 17.</ref> (был наместниклыҡ вазифаһы 73/74 йылдарға ҡарай). [[Фридрих Мюнцер]], "Тәбиғи тарих"та Римдең төрлө төбәктәре аталыуын өйрәнеп, Плиний 70-76 йылдарҙа Нарбон Галлияһы, Африка, Тарракон Испанияһы һәм Белгика прокураторы булған тип фаразлай<ref name=s.211>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 211.</ref>. Әммә Рональд Сайм Фекеренсә, Нарбон Галлияһында Һәм Белгикта яҙыусы юл аша йәки башҡа эштәр буйынса йөрөй алған<ref>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 213—214.</ref>. Африка һәм Тарракон Испанияһында наместниклыҡ булыуы ихтимал, башҡа провинциялар тураһында аныҡ ҡына бер нәмә лә әйтеп булмай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уның ҡасан провинция наместнигы булыуын билдәләү мөмкин түгеллегенә иғтибар итә, шуға күрә уны беренсе тапҡыр прокуратор итеп Нерон ҡуйған тип фаразлай. Әммә Светоний шаһитлығы бер нисә вазифаны эҙмә-эҙлекле биләүен күрһәтә<ref>''Syme R.'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 224.</ref>. Шулай уҡ 70-се йылдарҙа Плиний императорҙарҙың кәңәшсеһе булыуы ихтимал тип фаразлана<ref name=mur.3>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 3.</ref>. [[Файл:MtRedoubtedit1.jpg|thumb|300px|1990 йылда Аляскалағы Редаут вулканының атылыуы 79 йылдағы [[Везувий]] атылыуы менән бер, [[плиниан]], тибына ҡарай]] Ахырҙа Плинийҙы Неаполитан ҡултығы ярындағы Мизенда (хәҙерге Мизено) флот командующийы итеп тәғәйенләйҙәр<ref name=irl.129 /> 79 йылдың 24 авгусында (хәҙерге археологик мәғлүмәттәр буйынса, бәлки, һуңыраҡтыр — октябрҙә) Везувий вулканының көслө атылыуы башлана, Һәм Плиний караптарҙа ҡултыҡтың икенсе ярындағы Стабииға килә. Стабияла ул көкөрт парҙары менән ағыулана һәм үлә. Плинийҙың атылған вулканға ни өсөн яҡынлашыуы билдәһеҙ, шуға күрә уны йыш ҡына үҙ ҡыҙыҡһыныуының ҡорбаны итеп кенә ҡабул итәләр<ref name=mur.4>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 4.</ref>. Әммә уның шул саҡта Мизенда булған туғанының улы тарихсы [[Корнелий Тацит]]ҡа яҙған хатында бабаһының үлемен ентекле һүрәтләй: ул ҡултыҡтың икенсе ярына тәбиғәттең һирәк күренешен күҙәтеү өсөн генә түгел, ә дуҫтарына ҡотолорға ярҙам итеү өсөн дә юллана. Стабиила ул паникаға бирелгән урындағы халыҡты тынысландыра һәм ел алмашыныуын һәм диңгеҙҙең тынысланыуын көтә, әммә ахырҙа тонсоғоп үлә<ref>Плиний Младший. Письма, VI, 16.</ref>. Кесе Плинийҙың бабаһының «тамағы тәбиғәттән нескә һәм көсһөҙ» булыуы тураһындағы хәбәре әлеге ваҡытта ғәҙәттә бронх астмаһы тип аңлатыла<ref>{{cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/archive/20120918/hmd/breath/Faces_asthma/VIIA29.html|title=Pliny the Elder (Gaius Plinius Secundis)|publisher=Национальная библиотека медицины [[Национальные институты здравоохранения США|Национальных институтов здравоохранения США]]|access-date=2013-12-29|lang=en|archive-date=2017-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505194912/https://www.nlm.nih.gov/archive/20120918/hmd/breath/Faces_asthma/VIIA29.html|url-status=live}}</ref>. Светоний, тәбиғәтте өйрәнеүсе, ҡолонан үҙен [[эвтаназия|ғазаптарҙан ҡотҡарыуын]] (үлтереүен) һораған тигән фараз ҡалдыра<ref group="цитата">Светоний. Билдәле кешеләр тураһында. Өлкән Плиний. Цитата: «Ул Кампан һәләкәтендә һәләк була. Мизен флоты менән командалыҡ итеп, ул Везувий атылғанда, ваҡиғаның сәбәптәрен яҡынданыраҡ асыҡлау ниәте менән, либурн галераһында йөҙөп бара. Әммә ҡаршы ел уға кире ҡайтырға ҡамасаулай, һәм ул көл һәм саң-туҙан менән ҡаплана, йәки, ҡайһы берәүҙәр фекеренсә, эҫенән хәлһеҙләнеп, үлемен тиҙләтеүен һорағас, ҡоло тарафынан үлтерелә».</ref>. Шулай итеп, вулкан атылыуын күҙәтеү теләге менән бер рәттән, Плиний катаклизмдан зыян күргәндәргә ярҙам итеү теләгенә буйһона<ref name=mfa.1376 /><ref name=mur.4 />. Римдә Медицина сәнғәте тарихи милли музейында Плинийҙың баш һөйәге тип фаразланған баш һөйәге һаҡлана. Әлеге ваҡытта, 2010 йылдарҙағы тикшеренеүҙәрҙән һуң был бик ихтимал тип һаналһа ла, был Плиний һөйәгеме тигән һорау хәл ителмәгән<ref>{{Cite news|title=Here Lies the Skull of Pliny the Elder, Maybe|first=Franz|last=Lidz|url=https://www.nytimes.com/2020/02/14/science/pliny-archaeology-skull-vesuvius.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2020-02-14|access-date=2025-02-20|lang=en-US|archive-date=2025-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123182057/https://www.nytimes.com/2020/02/14/science/pliny-archaeology-skull-vesuvius.html|url-status=live}}</ref>. == Әҙәби эшмәкәрлеге == {{main|Естественная история (Плиний)}} Туғанының улы яҙған хаттарҙан билдәле булыуынса, Өлкән Плиний ғәҙәттән тыш эшһөйәр кеше булған. Ғилми эшкә уңайһыҙ тип һанаған урын булмай уға; уҡырға һәм яҙырға файҙаланмаған берәй ваҡыты булдымы икән. Ул уҡый, йәки уға юлда, мунсала, төшкө аш ваҡытында, төшкө аштан һуң уҡыйҙар, өҫтәүенә, мөмкинлек булғанда йоҡо ла өҙөлгән. Сөнки ул аҡыл дәрестәренә бағышланмаған һәр сәғәтте юғалған тип иҫәпләгән. Төрлө китаптарҙы уҡыған, хатта насар китаптарҙы ла. Сөнки Өлкән Плиний, ниндәй ҙә булһа файҙа ала алмаҫлыҡ насар китап юҡ, тип фекер йөрөткән. Кесе Плиний үҙенең хаттарының береһендә бабаһының әҫәрҙәрен һанап сыға: «Кавалерия тураһында борһаланыу» (De iaculatione equestri), ике китапта «Помпоний Секунда тормошо тураһында» (De vita Pomponii Secundi), өс китапта риторик әҫәр (Studiosi), һигеҙ китапта «Шикле һүҙҙәр» грамматик әҫәрҙәре (''Dubii Sermonis''; Присциан һәм Григорий Турский был эште ''Ars Grammatica'' тип атай<ref name=sandys.192>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. I. — Cambridge: Cambridge University Press, 1903. — P. 192.</ref>), утыҙ бер китаптан торған тарихи әҫәр, Ул Ауфидий Басс (''A fine Aufidii Bassi''), егерме китаптан торған «Герман һуғыштары» (''Bellorum Germaniae'') һәм, ниһайәт, «Тәбиғи тарих»ының утыҙ ете китабы тамамланған мәлдән алып булған ваҡиғаларҙы һүрәтләй<ref group="~">Плиний Младший передаёт название «Естественной истории» как ''Naturae Historiae'', но в настоящее время более распространены варианты ''Historia Naturalis'' или ''Naturalis Historia''; см.: The Cambridge History of Classical Literature. Volume 2: Latin Literature. Ed. by E. J. Kenney, W. V. Clausen. — Cambridge: Cambridge University Press, 1982. — P. 670.</ref>. Бынан тыш, автор үлгәндән һуң, уның уҡығанда яҙған өҙөктәр йәки яҙмалары менән иң ваҡ итеп яҙылған хаттың йөҙ алтмыш китабы ҡалған (беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған). «Естественная история» посвящена [[Тит (римский император)|Титу]]. Поскольку Плиний во введении называет его шестикратным консулом, произведение датируется 77<ref name=loeb.10>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. VIII.</ref> или 78 годом<ref name=mfa.1377 /> (впоследствии Тит был консулом ещё два раза). Первоначально в «Естественной истории» насчитывалось 36 книг. Современные 37 книг появились позднее, по разным версиям, из-за разделения книги XVIII на две части<ref name=irl.134 /> или из-за добавления содержания и перечня источников в качестве отдельной книги I<ref name=star.367 />. Работа о метании дротика и биография Помпония были представлены публике в 62—66 годах, и в это же время Плиний начал писать историю германских войн. Трактаты о риторике и грамматике были завершены автором в 67—68 годах, а «История после Ауфидия Басса» — между 70 и 76 годами<ref name=healy.390>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 389—390.</ref>. === "Тәбиғи тарих"тың структураһы === * Введение. * Книга I. Оглавление и источники. * Книга II. Вселенная и космос. * Книга III. География (от Испании до [[Мёзия|Мёзии]]). * Книга IV. География (Балканы, часть черноморского побережья, Сарматия, Скифия, острова Балтийского и Северного морей). * Книга V. География (Африка и Ближний Восток). * Книга VI. География (Кавказ, Азия). * Книга VII. Человек. * Книга VIII. Сухопутные животные. * Книга IX. Рыбы и прочие обитатели моря. * Книга X. Птицы. * Книга XI. Насекомые. * Книга XII. Деревья. * Книга XIII. Экзотические деревья. * Книга XIV. Фруктовые деревья. * Книга XV. Фруктовые деревья. * Книга XVI. Лесные деревья. * Книга XVII. Окультуренные деревья. * Книга XVIII. Зерновые культуры. * Книга XIX. Лён и другие растения. * Книга XX. Лекарства из садовых растений. * Книга XXI. Цветы. * Книга XXII. Свойства растений и фруктов. * Книга XXIII. Лекарства из окультуренных деревьев. * Книга XXIV. Лекарства из лесных деревьев. * Книга XXV. Дикие растения. * Книга XXVI. Лекарства из прочих растений. * Книга XXVII. Прочие растения и лекарства из них. * Книга XXVIII. Лекарства из животных. * Книга XXIX. Лекарства из животных. * Книга XXX. Лекарства из животных. * Книга XXXI. Лекарства из морских растений. * Книга XXXII. Лекарства из морских животных. * Книга XXXIII. Металлы. * Книга XXXIV. Металлы. * Книга XXXV. Краски, цвета, картины. * Книга XXXVI. Камни, скульптуры. * Книга XXXVII. Драгоценные камни и изделия из них. === "Тәбиғи тарих"тың үҙенсәлектәре === Сам Плиний характеризовал свою работу как «ἐγκύκλιος παιδεία» ([''энкю́клиос пайде́йя'']<!--классическое произношение--> — «круговое (всестороннее) обучение»; отсюда — слово «энциклопедия»)<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 12.</ref>. Предполагалось, что «круговое обучение» предшествует специальному, углублённому изучению отдельных вопросов. В частности, именно так понимал это выражение [[Квинтилиан]]<ref name=healy.36 />. Впрочем, Плиний придавал этому греческому выражению новое значение: сами греки никогда не занимались созданием единого сочинения, охватывающего все области знания<ref name=tm.195>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 195.</ref>, хотя именно греческие [[софисты]] впервые целенаправленно передавали своим ученикам знания, которые могли пригодиться им в повседневной жизни<ref name=healy.36>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 36.</ref>. Плиний был убеждён, что подобный труд под силу написать только римлянину<ref name=lit.196>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 196.</ref>. Первым образцом типично римского жанра [[Компендиум (текст)|компендиума]] всех известных знаний иногда считают наставление [[Марк Порций Катон Старший|Катона Старшего]] сыну<ref name=tm.195 />, но чаще — «''Disciplinae''» [[Марк Теренций Варрон|Марка Теренция Варрона]], один из важнейших источников для Плиния<ref name=tm.196>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 196.</ref>. Из других важных предшественников «Естественной истории» называется ''Artes'' [[Авл Корнелий Цельс|Авла Корнелия Цельса]]. Плиний не скрывает, что в Риме предпринимались попытки создания такого сочинения<ref>Естественная история. Введение, 14.</ref>. Впрочем, «Естественная история», в отличие от предшественников, была не просто сборником различных сведений, а охватывала все основные области знаний и концентрировалась на их практическом применении<ref name=beagon.13>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 13.</ref>. Неясно, на какую аудиторию нацеливался Плиний, начиная свой главный труд. Его собственные слова во введении, будто «Естественная история» предназначается для ремесленников и сельских хозяев, порой принимаются на веру<ref name=irl.134>{{IstRomLit.2.1962|134|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>, но нередко отвергаются как неискренние<ref name=mfa.1381 />. Например, [[Старостин, Борис Анатольевич|Б. А. Старостин]] полагает, что целевая аудитория автора — римские военачальники. По мнению исследователя, на самом деле «в центре его [Плиния] внимания стояли вопросы прокорма и вообще жизнеобеспечения войск»<ref name=star.367>''Старостин Б. А.'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 367.</ref>. Как бы то ни было, целью всего сочинения была попытка связать текущее состояние античной науки с практикой — в частности, с сельским хозяйством, торговлей, горным делом<ref name=irl.134 />. В настоящее время обращается внимание и на важность для автора установления связей между человеком и природой<ref name=mfa.1380 />. {| class="wikitable" align=right style="margin:20px; width:37%; font-size:90%;" !colspan=2|Некоторые вымышленные народы в «Естественной истории» (иллюстрации к [[Нюрнбергская хроника|Нюрнбергской хронике]] 1493 года): |- |[[Файл:Back-feet-people (Schedelsche Weltchronik d 012).jpg|thumb|upright=0.6]] |Мегасфен утверждает, что на горе Нул живут люди, у которых ступни вывернуты назад и на каждой по восемь пальцев…<ref name=hn.vii.23>Естественная история, VII, 23; перевод В. Н. Илюшечкина.</ref> |- |[[Файл:Cinocefalo Weltchronik 12.jpg|thumb|upright=0.6]] |…в других горах проживают племена пёсьеголовых, которые носят шкуры диких зверей и чья речь прерывиста наподобие лая; они кормятся охотой и ловлей птиц, для чего вместо оружия используют собственные ногти…<ref name=hn.vii.23 /> |- |[[Файл:Nuremberg chronicles - Strange People - Umbrella Foot (XIIr).jpg|thumb|upright=0.6]] |…[Ктесий] описывает племя людей, которых называют моноколи, у которых только одна нога, а передвигаются они прыжками с удивительной быстротой. То же самое передают и о племени скиаподов, которые в жару лежат на земле и заслоняются тенью от ног; проживают они неподалёку от троглодитов…<ref name=hn.vii.23 /> |- |[[Файл:Nuremberg chronicles - Strange People - Headless (XIIr).jpg|thumb|upright=0.6]] |…к западу от них обитают люди без головы, а глаза у них на плечах…<ref name=hn.vii.23 /> |} Сочинение Плиния нередко оценивалось как нагромождение фактов, отобранных произвольным образом. Подобная оценка была наиболее характерна для XIX — начала XX века ([[#Научное изучение|см. ниже]]). Однако в настоящее время признано, что «Естественная история» отличается чёткой последовательностью изложения. Так, животные подразделяются по сфере обитания (книга 8 посвящена животным, которые обитают на земле, 9 — в море, 10 — в воздухе), а в каждой из этих книг изложение начинается с больших животных (слоны, киты) и завершается малыми<ref name=mur.6 />. Вторая половина книги XI посвящена анатомическим вопросам, что подводит итог книгам о животном мире<ref name=lit.1945 />. В книгах о географии изложение начинается с запада, затем по кругу описываются все известные земли. Минералы описываются по степени драгоценности, начиная с золота. В истории искусства автор прибегает, помимо прочего, и к хронологической систематизации<ref name=mur.6>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 6.</ref>. Не случайно и начало повествования с книги о космологии, поскольку Плиний выстраивал материал от общего к частному, а небо оценивалось античными авторами как основополагающая часть Вселенной. После рассмотрения астрономических вопросов римский автор обращается к описанию метеорологии, геологии, переходя к собственно географии Земли. Затем Плиний переходит к обитателям планеты, после чего рассказывает о растениях, сельском хозяйстве и фармакологии, а завершает свой труд рассказом о минералах и металлах, которые добывают под землёй<ref name=lit.1945>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 194—195.</ref>. Таким образом, римский автор последовательно описывает природу сверху вниз. Кроме того, в тематике всех 36 основных книг обнаруживается симметрия<ref name=mfa.1377 />: * 2—6: 5 книг о неодушевлённой материи; * 7—11: 5 книг о животных (включая людей); * 12—19: 8 книг о растениях; * 20—27: 8 книг о растениях; * 28—32: 5 книг о животных; * 33—37: 5 книг о неодушевлённой материи. В расположении материала в каждой книге существуют и свои закономерности наряду с упомянутым движением от общего к частному. Обычно Плиний, сообщая какой-либо факт, дополняет его историческим экскурсом, парадоксальным свидетельством или рассуждением о моральной стороне явления, чтобы сформировать целостное представление о нём<ref name=mfa.1380 />. С помощью сообщений об уникальных явлениях и особенностях явлений Плиний очерчивает границы самого явления. В сочинении встречаются ошибки: иногда Плиний неверно интерпретирует свой источник, иногда некорректно подбирает латинский аналог для греческого слова<ref name=loeb.9>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. IX.</ref>. Все ошибки предшественников он копирует вследствие кабинетного характера работы (например, утверждение, будто расстояние от Солнца до Луны в 19 раз больше, чем расстояние от Земли до Луны<ref name=star.371 />, а также распространённое в античности представление о движении планет по сложным траекториям в рамках [[Теория гомоцентрических сфер|теории гомоцентрических сфер]]<ref>''Старостин Б. А.'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 372.</ref>). Порой при описании одних и тех же явлений в разных частях сочинения Плиний противоречит сам себе; впрочем, подобные эпизоды могут быть риторическими приёмами<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 9.</ref>. Наконец, у Плиния встречаются сведения о людях с собачьими головами и прочие небылицы<ref name=irl.137>{{IstRomLit.2.1962|137|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>. Особенно много небылиц Плиний сообщает в книгах VII (прежде всего, параграфы 9—32 о необычных людях и существах, 34—36 о женщинах, от которых рождались звери и прочие существа, 73—76 о карликах и гигантах) и VIII (параграфы 37, 80 и 153). Кроме того, наверняка вымышленными считаются описания в IX, 2; XI, 272; XVI, 132; XVII, 241 и 244, а также XVIII, 166<ref name=beagon.11>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 11.</ref>. Впрочем, фантастические сведения по-иному воспринимались в эпоху Плиния (см. ниже). Плиний скрупулёзно подсчитывает, сколько он сообщил читателю единичных фактов, исторических экскурсов и общих суждений в каждой книге<ref name=lit.1945 />; всего он собрал 20 тысяч фактов, достойных рассмотрения<ref name=lit.197>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 197.</ref>. === «Тәбиғи тарих» сығанаҡтары === [[Файл:Plinius_t_y_Venezia_1499_IMG_3886.JPG|thumb|300px|Венецианское издание «Естественной истории» 1499 года. Видны оглавление и перечень источников для каждой книги]] Поскольку Плиний сам не проводил никаких опытов и не был профильным специалистом в описываемых областях знания, он мог опираться прежде всего на сочинения предшественников<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 5.</ref>. Хотя в античную эпоху учёные не всегда придерживались строгих правил цитирования, римский естествоиспытатель указывает свои источники в первой же книге<ref name=mfa.1377>{{Albrecht.2}} 1377.</ref>. Всего он использовал сочинения более чем 400 авторов, из которых 146 писали на латинском языке. Это позволяет говорить о систематизации Плинием не одних лишь римских знаний, а всего античного научного наследия. Наиболее активно он использовал около двух тысяч книг ста основных авторов. Предполагается, что сперва автор создал основу будущей работы на основании небольшого числа сочинений, а затем дополнял её трудами других исследователей<ref name=mfa.1378>{{Albrecht.2}} 1378.</ref>. Основными источниками для отдельных книг считаются<ref name=mfa.1378 /><ref name=mfa.1379>{{Albrecht.2}} 1379.</ref>: * 2 (космология): [[Посидоний]], [[Папирий Фабиан]], [[Нигидий Фигул]], [[Нехепсо]], [[Петосирис]], {{Нп5|Эпиген Византийский||en|Epigenes of Byzantium}}, [[Трасилл]]; * 3—6 (география): [[Марк Теренций Варрон]] (возможно), документы [[Октавиан Август|Октавиана Августа]], созданная [[Агриппа|Агриппой]] карта мира, [[Корнелий Непот]], [[Лициний Муциан]], [[Стаций Себоз]], [[Юба II]], [[Исидор Харакский]], собственные наблюдения для раздела о Германии; * 7 (антропология): [[Марк Теренций Варрон]], [[Гней Помпей Трог]] (он, в свою очередь, опирался на [[Аристотель|Аристотеля]]), [[Юба II]]; * 8—11 (зоология): [[Гней Помпей Трог]] (опирался на материалы [[Аристотель|Аристотеля]] и [[Теофраст]]а), [[Юба II]], [[Марк Теренций Варрон]], [[Гай Лициний Муциан]], [[Фенестелла]]; * 12—19 (ботаника): [[Теофраст]], [[Марк Теренций Варрон]], [[Авл Корнелий Цельс]], [[Секстий Нигер]], [[Диоскорид]]; * 20—27 (применение растительных продуктов в фармакологии): в основном [[Секстий Нигер]], [[Диоскорид]] и [[Басс]], меньше — [[Теофраст]], [[Антоний Кастор]], [[Авл Корнелий Цельс]], [[Марк Теренций Варрон]]; * 28—32 (применение животных продуктов в фармакологии): в основном [[Ксенократ Афродисийский]], [[Анаксилай]], [[Марк Теренций Варрон]], меньше — [[Веррий Флакк]]; * 33—37 (минералогия): предполагаются [[Ксенократ Афродисийский]], [[Архелай (философ)|Архелай]], [[Юба II]], [[Теофраст]], [[Марк Теренций Варрон]], [[Пасительс]]. Нет единого мнения о характере использования Плинием своих материалов<!-- ([[#???|см. ниже]])-->. Нередко он переписывал или переводил у своих источников целые страницы текста, что было нормальной практикой в античную эпоху<ref name=irl.135>{{IstRomLit.2.1962|135|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>, но иногда подвергал их свидетельства сомнению. Некоторые сведения, впрочем, он получил из практического опыта. Это касалось, однако, вопросов применения рассматриваемых сведений на практике. Большую часть таких фактов Плиний собрал во время путешествий по провинциям и общения с должностными лицами<ref name=beagon.5et6 />. Кроме того, его сведения об Испании характеризуются подробностью и свидетельствами личных наблюдений: в частности, он детально и со знанием дела описывает технологии, используемые в горном деле в этой провинции<ref name=beagon.4 />. Так как Плиний достаточно точно и в соответствии с действительностью описал внутреннее устройство [[Пирамиды Гизы|египетских пирамид]], то принято считать его первым европейцем, который там побывал<ref name="Заморовский">{{книга|автор=Замаровский В.|заглавие=Их величества пирамиды|страницы=}}</ref>. == Стиль == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 300px | Заголовок = Плиний о пьянстве<br><small>(источник крылатого выражения ''[[in vino veritas]]'')</small> | Содержание = ...жадные взоры приторговывают замужнюю женщину, осоловелые предают мужа, тогда тайное выходит наружу. Одни вслух заявляют о своих завещаниях, другие выбалтывают смертоносные тайны и не могут удержать слов, которые войдут им в горло, — сколько людей так погибло! По пословице — [[In vino veritas|истина в вине]]. <...> И люди заявляют, что они ловят жизнь на лету; мы ежедневно теряем вчерашний день, а они теряют и завтрашний (XIV, 141—142; перевод М. Е. Сергеенко)}} Стиль Плиния характеризуется как крайне неровный<ref name=irl.138>{{IstRomLit.2.1962|138|''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи}}</ref>, а большая часть единственного сохранившегося сочинения написана сухим языком, лишённым какого-либо стилистического оформления. Так, некоторые пассажи выглядят как механическое объединение выписок Плиния из разных книг<ref name=chcl.670 />. Эта особенность Плиния очень часто критиковалась исследователями<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 34.</ref>, и в результате, например, [[Покровский, Михаил Михайлович|М. М. Покровский]] вовсе отказывает Плинию в литературном даровании<ref>''Покровский М. М.'' История римской литературы. — {{М.}}—{{Л.}}: Изд-во АН СССР, 1942. — С. 350.</ref>. Общая характеристика римского автора как посредственного стилиста нередко встречается и в современной филологии (например, Кембриджская история классической литературы ставит ему в вину неумение организовать свои мысли<ref name=chcl.671>The Cambridge History of Classical Literature. Volume 2: Latin Literature. Ed. by E. J. Kenney, W. V. Clausen. — Cambridge: Cambridge University Press, 1982. — P. 671.</ref>). По-видимому, это не было вызвано специфическим жанром сочинения: современники естествоиспытателя [[Колумелла]] и [[Авл Корнелий Цельс|Цельс]], чьи сочинения также носили энциклопедический характер, писали значительно лучше Плиния<ref group="~">Впрочем, не обладал серьёзным литературным талантом другой преемник Плиния, [[Марк Теренций Варрон|Варрон]]; см. The Cambridge History of Classical Literature. Volume 2: Latin Literature. Ed. by E. J. Kenney, W. V. Clausen. — Cambridge: Cambridge University Press, 1982. — P. 671.</ref>. Впрочем, в «Естественной истории» наряду с сырыми пассажами встречаются и хорошо отделанные фрагменты (прежде всего, морализаторские пассажи, а также общее вступление к работе). В них наблюдаются все признаки знакомства автора с литературой и риторическими приёмами «серебряного века»: он использует [[Антитеза|антитезы]], восклицания, искусственный порядок слов<ref name=mfa.1381>{{Albrecht.2}} 1381.</ref>. Оживляют невыразительно оформленный энциклопедический материал исторические отступления и тщательно построенные развёрнутые описания<ref name=chcl.670>The Cambridge History of Classical Literature. Volume 2: Latin Literature. Ed. by E. J. Kenney, W. V. Clausen. — Cambridge: Cambridge University Press, 1982. — P. 670.</ref>. В целом Плиний стремится к сжатости изложения<ref name=mfa.1381 />. В зависимости от ситуации, он может прибегать как к архаизации речи, так и ко введению новых слов и выражений<ref name=irl.138 />. В «Естественной истории» встречается много специальной терминологии, а также слов греческого происхождения или целых выражений на [[Древнегреческий язык|древнегреческом языке]]<ref name=mfa.1380 /><ref group="~">В I веке н. э. изучение греческого языка было неотъемлемой частью римского образования.</ref>. Сама характеристика предмета и комментарии к нему обычно не разделяются, а описываются вместе<ref name=chcl.670 />. Как правило, для Плиния характерна неупорядоченная структура фраз. В сочинении есть немало сложных предложений, в каждой части которых подлежащее меняется. Из-за этого некоторые фразы сложны для интерпретации, а сочинение в целом производит впечатление незавершённости<ref>''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — P. 35.</ref>. Сам Плиний, впрочем, извиняется перед читателями за возможные огрехи своего стиля<ref name=mfa.1380>{{Albrecht.2}} 1380.</ref>. <!-- == Плинийҙың ҡараштары == <blockquote>''«…пусть каждый об этом судит, как ему угодно; наша задача — описывать очевидные природные свойства вещей, а не выискивать сомнительные причины»'' (Естественная история, XI, 8)</blockquote> {{Врезка | Выравнивание = left | Ширина = 300px | Заголовок = Плиний о полезности архитектуры | Содержание = Скажем попутно и о пирамидах в том же Египте, этом праздном и глупом выставлении напоказ царями своего богатства, поскольку, как передают многие, они для того строили пирамиды, чтобы их богатство не доставалось преемникам или злокозненным соперникам или чтобы народ не был в праздности. Неутомимым было в этом тщеславие тех людей (XXXVI, 16 (75); перевод Г. А. Тароняна)<br><br>[о римских акведуках:] ...если кто оценит потщательней обилие вод в общественных местах, банях, водоёмах, каналах, домах, садах, пригородных виллах, расстояния подачи воды, воздвигнутые арки, прорытые горы, выровненные долины, то признает, что во всём мире не было ничего более поразительного (XXXVI, 24 (123); перевод Г. А. Тароняна)}} Плиний был ярко выраженным практиком и оценивал все достижения науки и техники по степени их полезности для общества. Например, описывая самые известные сооружения древности, римский естествоиспытатель неоднократно подчёркивал бесполезность дорогостоящих египетских пирамид и дворцов римской элиты, противопоставляя им полезные и не менее грандиозные акведуки и [[Клоака Максима|канализацию]]<ref>''Deming D.'' Science and Technology in World History. — Volume 1: The Ancient World and Classical Civilization. — Jefferson—London: McFaland & Co, 2010. — P. 170—171.</ref>. Приверженность практическому подходу выразилась и в невысокой оценке Плинием умозрительных и спекулятивных исследований, не опирающихся на надёжные свидетельства<ref>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Wayback|url=http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=20160807060850 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 61.</ref>. Другая характерная особенность его мировоззрения — преклонение перед величием природы, которое выражается в виде достойных удивления чудес. Благодаря этому вся «Естественная история» является не сухим перечислением фактов, а [[панегирик]]ом природе<ref name=chcl.670 />. Философские взгляды Плиния неясны. Одна из фраз в предисловии к сочинению порой трактуется как свидетельство философской независимости автора: «''и [[Стоицизм|стоики]], и диалектики [[перипатетики]], и [[Эпикуреизм|эпикурейцы]] (а от грамматиков и всегда ждал) вынашивают критику против изданных мной книг о грамматике''»<ref name=lit.198>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 198.</ref>. Однако нередко его мировоззрение характеризуется как умеренный и рациональный стоицизм<ref name=autogenerated1>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. X.</ref>. [[Старостин, Борис Анатольевич|Б. А. Старостин]] предполагает близкое знакомство Плиния с [[митраизм]]ом, вплоть до влияния этого учения на роль Солнца в «Естественной истории»<ref name=star.368>''Старостин Б. А.'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 368.</ref>. При описании географии Плинию был свойственен романоцентризм: по его словам, Ирландия находится ''дальше'' Британии [от Рима], то есть северо-западнее, Фригия — ''дальше'' Троады [от Рима], то есть восточнее<ref name=star.371>''Старостин Б. А.'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 371.</ref><ref group="~">Впрочем, подобный взгляд был характерен для римского мировоззрения в целом: например, во II веке до н. э. римляне основали на Пиренейском полуострове две провинции и назвали их [[Ближняя Испания (римская провинция)|Ближняя Испания]] и [[Дальняя Испания (римская провинция)|Дальняя Испания]], имея в виду отдалённость от Рима.</ref>. Так же, согласно его записям, [[Евфрат]] первоначально имел выход в море отдельно от [[Тигр (река)|Тигра]]. В ряде актуальных тем (например, в рассмотрении вопросов сельского хозяйства) Плиний не просто слепо собирает свидетельства предшественников, а акцентирует внимание на организационной стороне вопроса, то есть на практическом применении знаний. Это позволяет считать «Естественную историю» ориентированной на практику тематической подборкой, но не механической компиляцией. Работы последнего типа стали популярны позднее и достигли кульминации развития в виде [[Corpus iuris civilis|«Дигест» Юстиниана]] и [[Суда (энциклопедия)|энциклопедии «Суда»]]<ref name=beagon.21>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Wayback|url=http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=20160807060850 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 21.</ref>. {{якорь|Чудеса}}Отсутствие критического подхода к подбору фактов и объяснению природных явлений может быть вызвано как совершенно иной целью сочинения (см. цитату в начале раздела), так и доверчивостью автора, вызванной характерным для римского мировоззрения в I веке н. э. особым интересом к необычному и чудесному. При этом сам Плиний порой критиковал за доверчивость других авторов<ref name=hn.v.4 group="цитата">Естественная история, V, 4. Цитата: «Действительно, меньше приходится удивляться необычайным вымыслам греков об этих местах и реке Ликсе, когда подумаешь о том, что наши писатели и теперь рассказывают не менее удивительные вещи: будто бы там есть могущественный город и даже больший, чем великий Карфаген, и расположен он напротив Карфагена на почти неизмеримом расстоянии от Тинги. Корнелий Непот страстно верил этим и другим подобным рассказам» (перевод Н. М. Подземской).</ref>. Благодаря повышенному интересу ко всему необычному сочинение Плиния отвечало интересам массового читателя. По этой же причине, впрочем, он включал в «Естественную историю» и явно недостоверные сведения (см. выше)<!--об установке на то, что в далёких странах ЕСТЬ чудеса-->. В I веке н. э. в античном обществе бытовало представление, будто вдали от столицы империи происходят различные чудеса, а живут там фантастические люди и животные из мифов и легенд. Римский естествоиспытатель сохранил это убеждение, записав греческую поговорку «''Африка вечно приносит что-то новенькое''»<ref>Естественная история, VIII, 42. Перевод И. Ю. Шабаги.</ref>. По словам исследовательницы Плиния Мэри Бигон, путешественники в далёкие края «''чувствовали, что потеряют лицо, если не вернутся с фактами и цифрами, которые бы удовлетворили нетерпеливых и любопытных слушателей дома; соответственно, они предпочитали сочинять небылицы вместо того, чтобы признать отсутствие чудес''<!--криво-->»<ref name=beagon.10 group="цитата">''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 10. Оригинал цитаты: «[the pioneering knights] felt they would lose face if they did not return with some facts and figures to satisfy an eager and curious audience at home. Accordingly, they would invent rather than admit ignorance»</ref>. Тем не менее, подобный подход позволил энциклопедии Плиния стать ценным источником по народному фольклору и различным суевериям в Римской империи<ref name=chcl.671 />. Плиний был ярко выраженным римским патриотом, что проявилось и в сравнительно нейтральном энциклопедическом жанре. Отмечено, что он охотнее ссылался на римских авторов, хотя нередко мог использовать греческий первоисточник информации<ref name=chcl.671 />. Как и [[Марк Порций Катон Старший|Катон Старший]], ценимый Плинием, он не упускает случая, чтобы раскритиковать греков и их обычаи. Неоднократно он указывает на доверчивость греческих писателей<ref name=hn.v.4 group="цитата" />, а также порицает использование греческими врачами лекарств, приготовленных из человеческих органов<ref>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 20.</ref><!--читал про критику врачей в целом; где — не помню-->. Впрочем, Плиний признаёт за [[Аристотель|Аристотелем]] репутацию непререкаемого научного авторитета, а [[Александр Македонский|Александра Македонского]] называет величайшим из царей<ref>Естественная история, VIII, 44.</ref>. Поскольку Плиний происходил из сословия всадников и был [[Homo novus|новым человеком]] в римской политической жизни, он не разделял староримские предрассудки относительно перспектив использования новых технологий. Всадники традиционно вели направленную на получение прибыли деятельность, не ограничивая себя отдельными сферами экономики, в то время как сенаторы традиционно занимались сельским хозяйством и операциями с земельными участками. Поэтому выходцы из всадников интересовались новыми технологиями, и многие цитируемые энциклопедистом римские авторы также происходили из этого сословия<ref name=beagon.5et6>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 5-6.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 300px | Заголовок = Плиний об упадке интереса к знаниям | Содержание = Сейчас, когда установлен столь прочный мир, когда мы так счастливы под властью государя, столь заботящегося о процветании искусств и всех областей жизни, — несмотря на всё это, мы не можем не только добавить каких-либо новых исследований к тому, что знали древние, но хотя бы основательно усвоить их знания. (II, 117; перевод Б. А. Старостина)}} Несмотря на значительный прогресс человечества в целом, Плиний выражает обеспокоенность упадком морали и уменьшением интереса к знаниям (см. цитату справа). В античную эпоху взгляды о связи технического и научного прогресса с упадком морали были широко распространены (один из наиболее ярких представителей этой традиции — Сенека, с творчеством которого Плиний был хорошо знаком). Но естествоиспытатель сохраняет надежду на улучшение ситуации в будущем, а также замечает, что «''устаревают человеческие обычаи, но не плоды [исследований]''»<ref>Естественная история, II, 118. Перевод Б. А. Старостина<!--?-->.</ref><ref name=beagon.56et8>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 56-58.</ref>. Негативные характеристики императора [[Нерон]]а в сочинении иногда объясняются желанием доказать свою преданность новой [[Династия Флавиев|династии Флавиев]], одному из представителей которого и была посвящена «Естественная история». Впрочем, более правдоподобно, что свои политические пристрастия автор высказывал в своей последней исторической работе (не дошедшая до наших дней ''A fine Aufidii Bassi''), которая охватывала в том числе и правление Нерона, и события [[Год четырёх императоров|года четырёх императоров]]<ref name=beagon.17>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 17.</ref>. --> == Йоғонтоһо == Сочинения Плиния были хорошо известны в античную эпоху. Их знали уже [[Гай Светоний Транквилл]] и [[Авл Геллий]]<ref name=beagon.22>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 22.</ref>, а также [[Апулей]] и [[Тертуллиан]]<ref name=mfa.13834 />. Уже во II веке начали составляться краткие пересказы (эпитомы) «Естественной истории», особенно книг по медицине и фармакологии, что отрицательно сказалось на распространённости оригинального сочинения<ref name=beagon.23>''Beagon M.'' [http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder Roman Nature: The Thought of Pliny the Elder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807060850/http://www.questia.com/library/3871396/roman-nature-the-thought-of-pliny-the-elder |date=2016-08-07 }}. — Oxford: Clarendon Press, 1992. — P. 23.</ref>. На «Естественную историю» опирался в конце II — начале III века [[Серен Саммоник]] при написании стихотворной медицинской поэмы ''Liber Medicinalis''<ref name=mfa.13834 />. В это же время работу Плиния использовал [[Квинт Гаргилий Марциал]], а [[Гай Юлий Солин]] составил извлечение «Собрание достойных упоминания вещей» (''Collectanea rerum memorabilium''<ref group="~">Сочинение Солина было также известно как ''Polyhistor'' и ''De mirabilibus mundi''.</ref>), в которое было включено много сведений из энциклопедии Плиния<ref name=beagon.22 />. Кроме них, «Естественную историю» использовали и другие энциклопедисты античной эпохи<ref name=beagon.22 />. При этом больше никто в античную эпоху не пытался повторить и превзойти главный труд Плиния<ref name=chcl.670 />. [[Файл:Laocoön and His Sons.jpg|thumb|300px|Скульптурная группа «[[Лаокоон и его сыновья]]» была опознана по упоминанию у Плиния: «…как, например, в случае с Лаокооном, который находится во дворце императора Тита, произведением, которое должно быть предпочтено всем произведениям и живописи и искусства скульптуры в меди. Его с детьми и причудливыми сплетениями змей создали из единого камня по согласованному замыслу величайшие художники с Родоса Гагесандр, Полидор и Афинодор»<ref>Естественная история, XXXVI, 37; перевод Г. А. Тароняна.</ref>]] Впрочем, в Риме была хорошо известна не только естественнонаучная энциклопедия Плиния, но и другие его сочинения. В частности, его наставление по красноречию считается предшественником известного руководства [[Квинтилиан]]а; последний его цитирует, хотя иногда отмечает излишний педантизм своего предшественника. Кроме того, нередко цитировалось античными учёными его сочинение о грамматике<ref name=healy.35>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 35.</ref>. Несмотря на то, что исторические работы Плиния не сохранились, предполагается, что сочинение «История после Ауфидия Басса» (''A fine Aufudii Bassi'') было одним из основных источников для позднейших историков для рассказа о событиях от правления [[Клавдий|Клавдия]] до 69 года. Работа, вероятно, была достаточно полной и подробной в деталях, но без глубокого анализа событий. Как следствие, эта работа хорошо подходила для использования и переработки, и к ней обращались [[Публий Корнелий Тацит|Тацит]], [[Плутарх]], [[Дион Кассий]], реже — Светоний<ref name=chcl.671 />. Последний оставил краткую биографию Плиния в своём сочинении «О замечательных людях». Тацит использовал в своих работах не только «Историю после Ауфидия Басса», но и сочинение о германских войнах — возможно, именно оно было одним из источников для известной «[[Германия (Тацит)|Германии]]». Впрочем, отношение Тацита к Плинию могло быть достаточно критическим: во второй книге своей «Истории» римской автор упрекает в необъективности предшественников, рассказывавших о событиях [[Год четырёх императоров|гражданской войны 69 года]], а среди них, вероятно, и Плиния<ref name=healy.35 /><ref group="цитата">Тацит. История, II, 101. Цитата: «Писатели, которые рассказывали историю этой войны во время правления Флавиев, из лести объясняли измену Цецины и других их заботами о мире и любовью к родине. Нам же кажется, что людьми этими, — не говоря уж об их непостоянстве и готовности раз изменив Гальбе, изменять кому угодно, — двигали соперничество и зависть…»</ref>. В позднеантичную эпоху и Раннее Средневековье римская энциклопедия не была забыта, и её использовали крупнейшие учёные этого времени. Другие сочинения Плиния, однако, были утеряны в начале Средних веков ([[#Рукописи|см. ниже]]). Сведения из «Естественной истории» активно использовались монахами в качестве источника научных знаний, особенно по астрономии и медицине. Впрочем, сфера применения работы Плиния была гораздо шире, и его энциклопедию использовали даже для составления проповедей и комментариев к Библии<ref name=healy.384>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 384.</ref>. [[Иероним Стридонский]] хорошо знал Плиния и называл его латинским [[Аристотель|Аристотелем]] и [[Теофраст]]ом<ref name=beagon.22 />, ''De rerum natura'' [[Исидор Севильский|Исидора Севильского]] во многом опирается на античного естествоиспытателя, особенно при описании астрономии и метеорологии<ref name=healy.383>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 383.</ref>. Кроме того, испанский автор использовал в своих «Этимологиях» и саму римскую энциклопедию, и её сокращения, сделанные Солином<ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 124.</ref>. [[Беда Достопочтенный]] использовал «Естественную историю» как источник сведений об астрономии и других науках<ref name=healy.383 /><ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 158.</ref>. Трактат [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанна Скота Эриугены]] «Перифюсеон, или о разделении природы» во многом базировался на сведениях римской энциклопедии<ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 220.</ref>. Пользовался Плинием и [[Павел Диакон]]<ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 269.</ref>. Актуальными оставались географические свидетельства Плиния. Ирландский монах [[Дикуил]] использовал первые пять книг Плиния для своего сочинения «Об измерении мира» (''De mensura Orbis terrae'')<ref>''Laistner M. L. W.'' [http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to Thought and Letters in Western Europe, A.D. 500 to 900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825191743/http://www.questia.com/library/1442858/thought-and-letters-in-western-europe-a-d-500-to |date=2016-08-25 }}. Revised edition. — Ithaca: Cornell University Press, 1957. — P. 284.</ref>. «Естественная история» продолжала оставаться одним из важнейших источников для энциклопедистов Высокого и Позднего Средневековья. Около 1141 года в Англии {{iw|Роберт из Криклейда|Роберт из Криклейда||Robert of Cricklade}} составил «Подборку всего лучшего из Естественной истории Плиния Секунда» (''Defloratio Historiae Naturalis Plinii Secundi'') в 9 книгах, откуда были исключены материалы, которые автор счёл устаревшими<ref name=healy.385>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 385.</ref>. Автор «О природе вещей» (''De natura rerum'') [[Фома из Кантемпре]] признавал, что обязан своими познаниями Аристотелю, Плинию и Солину. Активно использовал свидетельства Плиния [[Бартоломей Английский]] в своём сочинении «О свойствах вещей» (''De proprietatibus rerum'')<ref name=healy.386>''Healy J. F.'' Pliny the Elder on Science and Technology. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — P. 386.</ref>. Кроме того, [[Иоанн Солсберийский]] знал «Естественную историю» и часто на неё ссылался<ref name=healy.384 />. Наконец, популярная средневековая энциклопедия «Великое зерцало» (''Speculum naturale'') [[Винсент из Бове|Винсента из Бове]] во многом опиралась на свидетельства Плиния<ref name=healy.385 />. В эпоху Возрождения, несмотря на постепенное появление и распространение переводов научных трактатов с [[арабский язык|арабского]] и древнегреческого языков на латынь, «Естественная история» оставалась очень важным источником научных знаний<ref name=healy.384 />. Наиболее часто её использовали для составления медицинских руководств и разделов о медицине в общих энциклопедиях<ref name=healy.386 />. Кроме того, сочинение Плиния стало основой для формирования единой латинской терминологии в ряде наук<ref name=beagon.23 /><ref name=mfa.1385et6>{{Albrecht.2}} 1385—1386.</ref>. Энциклопедию Плиния читали многие гуманисты, в том числе [[Петрарка, Франческо|Петрарка]], который располагал рукописным экземпляром энциклопедии и делал на её полях свои заметки<ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. II. — Cambridge: Cambridge University Press, 1908. — P. 8.</ref>. [[Файл:Plinius - LROC - WAC.JPG|thumb|300px|[[Плиний (лунный кратер)|Кратер Плиний]] на Луне]] До изобретения книгопечатания произведение Плиния нередко вынужденно заменяли сокращениями из-за дороговизны отдельной копии и чересчур большого объёма текста оригинала. В конце XV века «Естественная история» начала часто печататься, чему не препятствовал её значительный объём ([[#Печать|см. ниже]]). Это способствовало распространению полного свода античных знаний за пределы узкого круга учёных. В 1506 году по описанию Плиния опознали найденную в Риме скульптурную группу «[[Лаокоон и его сыновья]]» (см. справа), а в целом последние книги энциклопедии повлияли на развитие представлений об античном искусстве. В 1501 году появляется первый перевод энциклопедии Плиния на итальянский язык, сделанный [[Ландино, Кристофоро|Кристофоро Ландино]]<!--в enwiki — 1476--><ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. II. — Cambridge: Cambridge University Press, 1908. — P. 82.</ref>, а вскоре сочинение перевели на французский и английский языки.<!--связать--> С «Естественной историей» были знакомы, среди прочих, [[Шекспир, Уильям|Уильям Шекспир]], [[Рабле, Франсуа|Франсуа Рабле]], [[Монтень, Мишель де|Мишель Монтень]] и [[Шелли, Перси Биши|Перси Шелли]]<ref name=mfa.1385et6 />. В разное время читатели «Естественной истории» обращали внимание на различные детали. Например, в Раннее Средневековье<!--early medieval — по-видимому, на 100—200 лет дольше, чем РСВ в нашем понимании--> к этому сочинению обращались прежде всего за занимательными историями и отдельными фактами. В эпоху Возрождения на Плиния взглянули как на писателя, обращая много внимания на его язык. «Естественная история» частично заменила потерянные работы античных авторов как источник информации, а также очень помогала в переводе терминологии древнегреческих научных трактатов на общепринятый в науке латинский язык. После изобретения книгопечатания остро встала проблема восстановления изначального текста римского автора ([[#Ошибки|см. ниже]]). Наряду с филологической критикой исследователи начали обращать внимание на несоответствие ряда сообщаемых Плинием фактов о природе действительности. Из-за этого римская энциклопедия постепенно теряла своё значение как источник актуальных знаний по естественным наукам и к началу XX века стала восприниматься как собрание не всегда достоверных сведений или даже чистого вымысла. Лишь к концу XX века было признано важное значение «Естественной истории» не только для истории науки, но и для изучения всего античного мировоззрения<ref name=beagon.23 />. В вулканологии в честь Плиния назван [[Плинианское извержение|специфический тип извержения вулкана]], характеризующийся мощными взрывными выбросами магмы и массивными пепельными осадками (во время такого извержения в 79 году погиб автор «Естественной истории»). В 1651 году [[Риччоли, Джованни Баттиста|Джованни Риччоли]] назвал в честь римского автора [[Плиний (кратер)|кратер]] на Луне диаметром 41 км между морями [[Море Ясности|Ясности]] и [[Море Спокойствия|Спокойствия]]. <!-- == Ҡулъяҙмалар. Беренсе баҫмалар. Фәнни өйрәнеү == [[Файл:Danimarca XIII secolo, plinio historia naturalis.JPG|thumb|300px|Страница из рукописи «Естественной истории» XIII века]] {{якорь|Рукописи}}Благодаря своей популярности «Естественная история» сохранилась во множестве рукописей. Впрочем, ни один из дошедших до наших дней манускриптов не охватывает всё сочинение. Всего насчитывается около 200 достаточно крупных рукописей<ref name=mfa.13834>{{Albrecht.2}} 1383—1384.</ref>. Обычно выделяется две группы манускриптов: ''vetustiores'' (более древние) и ''recentiores'' (более современные)<ref name=mfa.13834 />. Старейшие из них относятся к концу VIII — началу IX века<ref name=loeb.12>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. XII.</ref>. Более ранние рукописи сохранились лишь во фрагментах (в частности, до наших дней дошли фрагменты манускрипта V века)<ref name=mfa.13834 />. Известно, что в IX веке копии энциклопедии Плиния были в крупнейших монастырях Западной Европы: в частности, в [[Корби (Сомма)|Корби]], [[Аббатство Сен-Дени|Сен-Дени]], [[Лоршский монастырь|Лорше]], [[Райхенау (монастырь)|Райхенау]], [[Монте-Кассино]]<ref name=healy.384 />. Рукопись из Райхенау дошла до наших дней в виде [[палимпсест]]а: листы пергамента с книгами XI—XV были использованы повторно. Кроме того, сохранились достаточно древние рукописи с книгами II—VI в Лейдене (рукопись IX века) и Париже (IX—X века)<ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. I. — Cambridge: Cambridge University Press, 1903. — P. 629.</ref>. Другие сочинения Плиния были известны в античную эпоху ещё в VI—VII веках (грамматическое сочинение римского автора знал Григорий Турский<ref name=sandys.192 />). Однако уже в Высокое Средневековье его знают исключительно как автора «Естественной истории», а рукописи его исторических и грамматических сочинений не дошли до наших дней. {{якорь|Ошибки}}В Средние века огромный объём «Естественной истории» и обилие специальной терминологии приводили к появлению большого числа ошибок при каждом переписывании<ref name=loeb.12 />. Кроме того, более поздние авторы использовали большие фрагменты из сочинения римского автора и нередко добавляли к ним что-то своё, а более поздние авторы полагали, что и дополнения принадлежат Плинию. В частности, Иероним Стридонский несколько раз цитирует именно дополненные кем-то фрагменты «Естественной истории»<ref name=beagon.23 />. {{якорь|Печать}}Популярную энциклопедию Плиния впервые напечатали очень рано, в 1469 году, братья [[Иоганн и Венделин фон Шпейер|да Спира (фон Шпейер)]] в Венеции<ref name=loeb.13 />. До конца XV века было выпущено ещё четырнадцать различных изданий «Естественной истории». Из-за отсутствия опыта критики текста издатели обычно набирали и печатали текст по единственной рукописи со всеми её ошибками. В 1470 году «Естественную историю» напечатал {{нп5|Бусси, Джованни Андреа|Джованни Андреа Бусси||Giovanni Andrea Bussi}} в Риме (в 1472 году эта версия была переиздана [[Жансон, Николя|Николя Жансоном]] в Венеции), в 1473 году — [[Перотти, Никколо|Никколо Перотти]] в Риме<ref name=d.97>''Doody A.'' Pliny’s Encyclopedia: The Reception of the Natural History. — Cambridge: Cambridge University Press, 2010. — P. 97.</ref>. В 1476 году в Парме вышло ценное комментированное издание Плиния {{нп5|Бероальдо Старший, Филиппо|Филиппо Бероальдо Старшего|fr|Filippo Beroaldo (1453-1505)}}<ref name=loeb.13>Pliny. Natural History in ten volumes. — Vol. I.: Praefatio, Libri I, II. — Loeb Classical Library, № 330. — Harvard-London: Harvard University Press — William Heinemann, 1938—1967. — P. XIII.</ref>, которое впоследствии переиздавалось в 1479 году в Тревизо, в 1480 и 1481 годах в Парме, в 1483, 1487 и 1491 годах в Венеции<ref name=d.97 />. В 1496 году братья Британничи издали «Естественную историю» в Брешии (позднее в том же году была осуществлена повторная печать этого издания в Венеции), а в 1497 году в Венеции был издан текст сочинения Плиния с комментариями известного филолога {{нп5|Барбаро, Эрмолао|Эрмолао Барбаро||Ermolao Barbaro}} (двумя годами позднее это издание было перепечатано в Венеции)<ref name=d.97 />. По подсчётам самого Барбаро, он выявил и исправил пять тысяч текстуальных ошибок во всём сочинении. Своё издание текста «Естественной истории» предпринял [[Эразм Роттердамский]] (вышло в 1525 году); в редактировании текста ему помогал филолог [[Ренанус, Беатус|Беатус Ренанус]]<ref name=healy.390 />. Таким образом, сочинение Плиния пользовалось уникальной популярностью среди энциклопедических работ древности. Например, сочинение Варрона было утеряно, а ряд средневековых энциклопедий совершенно не издавались после изобретения книгопечатания и лишь некоторые печатались в научных целях, но только до XVII века. В то же время «Естественная история» к началу XX века выдержала по меньшей мере 222 издания текста, а также 42 неполных и 62 критических издания<ref name=beagon.22 />. {{Врезка |Выравнивание = left |Фон = #c6dbf7 |Ширина = 250px |Заголовок = |Содержание = <small>«Недалеко от города [[Поццуоли|Пуцеля]] есть на море остров, которой именуется {{iw|Преминтория-де-Мисино||it|Capo Miseno}}; на том острову древле жил владетель-филозоф, которой назывался Плиниуш. Тот помяненный Плиниуш згорел на той горе, что против Неаполя, которая от сотворения света горит непрестанно и доныне; и тот Плиниуш неверствием был одержим, чтоб той горе гореть, и хотел видеть ис тое горы исходящий пламень, и упал в тое гору, и там згорел».</small> |Подпись = <small>[[Толстой, Пётр Андреевич|П. А. Толстой]], 1698 год</small><ref>{{Cite web |url=http://az.lib.ru/t/tolstoj_p_a/text_0020.shtml |title=Lib.ru/Классика: Толстой Петр Андреевич. Путешествие стольника П. А. Толстого по Европе (1697-1699) |access-date=2014-08-17 |archive-date=2014-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806004730/http://az.lib.ru/t/tolstoj_p_a/text_0020.shtml |url-status=live }}</ref>}} {{якорь|Научное_изучение}}В 1492 году в Италии началась дискуссия о ценности «Естественной истории», инициированная гуманистом {{iw|Леоничено, Никколо|Никколо Леоничено||Niccolò Leoniceno}}. Врач и переводчик с древнегреческого, Леоничено обратил внимание на большое число ошибок в разделах о медицине и фармакологии в «Естественной истории» и выпустил небольшую статью, в которой утверждал вторичный характер работы римского естествоиспытателя в целом. Он упрекал Плиния в отсутствии научного метода, дилетантизме в медицинских и философских вопросах, а также выступал против критики греков на страницах энциклопедии. Работа Леоничено была замечена гуманистом {{iw|Колленуччо, Пандольфо|Пандольфо Колленуччо|it|Pandolfo Collenuccio}}, который выступил в защиту римского автора. В частности, он предположил, что ошибки в тексте римской энциклопедии были вызваны неточностями при переписывании текста в Средние века. В дальнейшем Леоничено и Колленуччо опубликовали ещё несколько статей с доводами в свою пользу. Дискуссия стала хорошо известна в учёных кругах, а в 1509 году в Ферраре все статьи обоих участников были собраны воедино и опубликованы. Этот спор считается первым серьёзным исследованием «Естественной истории» и самого Плиния<ref name=healy.390 />. В середине XIX века римскую энциклопедию активно изучали в Германии. В 1852 году Людвиг фон Ян обнаружил неизвестную рукопись «Естественной истории» X века в [[Бамберг]]е (содержала книги XXXII—XXXVII), которая оказала влияние на некоторые издания Плиния, выполненные в Германии. Примерно в это же время [[Урлихс, Людвиг фон|Людвиг фон Урлихс]] целенаправленно изучал разделы «Естественной истории», посвящённые истории искусств<ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. III. — Cambridge: Cambridge University Press, 1908. — P. 202.</ref>. Среди прочих исследовали сочинение Плиния [[Ян, Отто|Отто Ян]] и [[Брунн, Генрих|Генрих Брунн]]<ref>''Sandys J. E.'' A History of Classical Scholarship. — Vol. III. — Cambridge: Cambridge University Press, 1908. — P. 220—221.</ref>. В целом в XIX — начале XX века антиковеды критиковали Плиния за слепое копирование материалов других авторов и за большие фрагменты стилистически сырого текста, а историки науки — за отсутствие внятной методологии в отборе материала и в его интерпретации. Так, [[Моммзен, Теодор|Теодор Моммзен]] считал Плиния «безалаберным компилятором», а [[Койре, Александр|Александр Койре]] характеризовал «Естественную историю» как «собрание анекдотов и россказней досужих кумушек»<ref name=lit.191>''Литичевский Г. С.'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 191.</ref>. К концу XX века, впрочем, господствующее мнение о Плинии в истории науки было пересмотрено в лучшую сторону<ref name=beagon.23 />. --> == Комментарийҙар һәм өҙөмтәләр == '''Комментарийҙар''' {{примечания|group="~"}} '''Цитаталар''' {{примечания|group="цитата"}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Альбрехт, Михаэль фон|Альбрехт М.]]'' История римской литературы. Т. 2. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2004. — С. 1376—1388. * ''Беркова Е. А.'' Научная литература ранней империи / История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 2. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — С. 128—139. * ''[[Литичевский, Георгий Семёнович|Литичевский Г. С.]]'' Природа моря в контексте натурфилософских представлений Плиния Старшего (Заключительная статья к IX книге «Естественной истории») // Архив истории науки и техники. — Вып. 1. — Москва: Наука, 1995. — С. 191—209. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Плиний Старший|[[Модестов, Василий Иванович|Модестов В. И.]]}} * {{ВТ-РСКД|Plinii}} * ''[[Старостин, Борис Анатольевич|Старостин Б. А.]]'' Плиний Старший и его «Естественная история» (Предисловие к IV книге «Естественной истории») // [[Вопросы истории естествознания и техники]]. — № 3. — Москва, 2007. — С. 104—110. * ''[[Старостин, Борис Анатольевич|Старостин Б. А.]]'' Послесловие ко II книге «Естественной истории» Плиния Старшего // Архив истории науки и техники. — Вып. 3. — Москва: Наука, 2007. — С. 366—374. * Скржинская, М. В. Северное Причерноморье в описании Плиния Старшего. — Киев, 1977. * ''Murphy T.'' Pliny the Elder’s Natural History: The Empire in the Encyclopedia. — Oxford: [[Oxford University Press]], 2004. — 235 p. * ''[[Сайм, Рональд|Syme R.]]'' Pliny the Procurator // Harvard Studies in Classical Philology. — 1969. — Vol. 73. — P. 201—236. {{seealso|Естественная история (Плиний)#Издания и переводы}} == Һылтанмалар == * [https://warspot.ru/21292-mizenskiy-flot-i-gnev-vezuviya Мизенский флот и гнев Везувия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ВС}} {{Хорошая статья|Древний Рим}} [[Категория:Латин яҙыусылары]] [[Категория:Латин тарихсылары]] [[Категория:Боронғо Рим яҙыусылары]] [[Категория:Хеҙмәттәре беҙҙең көнгә килеп еткән антик яҙыусылар]] [[Категория:Боронғо Рим тарихсылары]] [[Категория:I быуат тарихсылары]] [[Категория:Энциклопедистар]] [[Категория:Вулкан атылғанда һәләк булғандар]] [[Категория:Бороно Рим ғалимдары]] [[Категория:79 йылда вафат булғандар]] [[Категория:I быуат яҙыусылары]] [[Категория:Боронғо Римдең Флот етәкселәре]] 0jnmzus638if5ffitdz5ki3h3fep08h Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов 0 200712 1296591 1295791 2026-05-12T07:46:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296591 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}}'''Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов''' ([[7 февраль]], [[1837 йыл|1837]], [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]]<ref name="nik">Рауф Гизатуллин. [https://up74.ru/articles/obshchestvo/92902/ Троицкому ахуну покровительствовал сам император Николай II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923185312/https://up74.ru/articles/obshchestvo/92902/|date=2020-09-23}} — [[Южноуральская Панорама]], 13 марта 2017</ref> - [[1921 йыл|1921, шул уҡ йыл]]) — [[ислам]] ғалимы, уҡытыусы, Хәлидиә-[[Нәкышбәндийә|Нәҡишбәндийә]] [[Суфыйлыҡ|суфыйсылыҡ]] тәртибе [[Шәйех|шәйехе]]. == Биографияһы == Әхмәтхәжи Рахманҡолов 1837 йылдың 7 февралендә [[Ырымбур губернаһы|Оренбург губернаһының]] [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында XVIII быуат аҙағында [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан губернаһынан]] [[Урал аръяғы|Урал аръяғына]] күсеп киткән башҡорттар ғаиләһендә тыуған<ref name="islamolog">[https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/ Рахманкулов Ахмат-хазий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814171942/https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/|date=2025-08-14}} — Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. М.: 2006, 2018 — Исламология — первая русскоязычная электронная энциклопедия по исламу</ref>. Ул [[Йәдитселек|йәдиҙәр]] хәрәкәтендә ҡатнаша һәм тағы бер йоғонтоло Троица теологы [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлевтең]] яҡын дуҫы була<ref name="nik"/>. Рәсүлев һәм сауҙагәр Ғәбделвәли Яушев менән берлектә яңы фонетик алфавитты ҡулланып грамотаға өйрәтеүҙе ойоштора. [[1876 йыл|1876 йылдың]] мартында Троицкиҙағы Беренсе собор мәсетенең ахуны итеп раҫлана. 1894 йылда Троицк имамы Мөхәммәт Бикмәтов менән берлектә, Әбделвәли Яушевтың матди ярҙамы менән «Мишҡәт әл-мәсәбих» («Яҡтылыҡтар урыны») хәҙистәр китабын баҫтырып сығара<ref name="islamolog"/>. 1895 йылда мөфти М. Солтанов һәм Әбделвәли Яушев менән бергә Николай ул Нең корона таж кейеү тантанаһына саҡырыла. Троицкта Санкт-Петербургта һәм Чистай Россия мосолман хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың кәңәшмәләрендә тәҡдим итә, унда 1905 йылда Түбәнге Новгородта үткән беренсе бөтөн рәсәй мосолман съезын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1905 йылда Анненский исемендәге «Тырышлыҡ өсөн» алтын миҙалы менән бүләкләнә. ХХ быуат башында "Дарульмоғәллимат" мосолман ҡыҙҙар мәктәбендә лә уҡыта. 1921 йылда вафат була, тыуған яғындағы иҫке мосолман зыяратында ерләнә. [[Троицк өйәҙе|Троицк районының]] Радут ауылында шәхси аҡсаһына мәсет төҙөлә, улы Хәсән имам булып китә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://tatarica.org/tat/razdely/obrazovanie/sredne-specialnoe-obrazovanie/istoricheskie-obrazovatelnye-uchrezhdeniya/halidiya «Халидия» Татар энциклопедиясе] * Рәүф Гыйзатуллин. [https://up74.ru/articles/obshchestvo/92213/ Сәүдәгәрләр белән хаҗ. Мөселман гаилә хокукы мәсьәләләре, Троицк муллалары редакцияләгән] — Южноуральская панорама, 2017 елның 14 феврале. * [https://troick.gov74.ru/troick/view/news.htm?id=10958959 Ахмадхаджи Абдулзахирович Рахманкулов (Ахун хазрат) (1837—1922)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1921 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Нәҡшбәндиә]] [[Категория:Йәдитселек]] [[Категория:Троицкиҙа тыуғандар]] [[Категория:1837 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 февралдә тыуғандар]] 3r9zt31mpri8no8fyfx83zmzj7t5963 Әбүғәлисина кәшәнәһе 0 200726 1296574 1295898 2026-05-12T04:50:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296574 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге. [[Иран]]дың [[Хәмәдан|Хамадан]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан һәм бер нисә залы булған тура мөйөшлө ҡоролма, уның өҫтөндә 23 метр бейеклектәге конус формаһындағы башня бар. 1997 йылдың 11 майында [[кәшәнә]] Ирандың милли мәҙәни мираҫы 1869-сы һанлы реестрына индерелә. == Эске төҙөлөшө == Боронғо аҡыл эйәһенең мәрмәр ҡәбер ташы менән ҡәбере кәртәләнгән һәм түңәрәк бүлмәләрҙең береһенең уртаһында урынлашҡан. Стеналарҙа Әбүғәлисинаның табип практикаһында ҡулланған гербарийҙары эленгән. Түбәне колонналар терәп тора. Галереяның һул яғында — уның яҡын дуҫы Әбү Сәйет Дахдуктың ҡәбере, уның йорто хәҙер был комплекс торған урында була. Ихатаға инеү урынында XX быуат башындағы иран шағиры [[Ареф Казвини]]ҙың ҡәбере урынлашҡан<ref name="kojaro.com">[http://www.kojaro.com/2015/12/29/116428/tomb-of-avicenna/ Мавзолей Авиценны. Информационно-исторический портал «Кодждаро» (Иран). Проверено 26 февраля 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922075031/http://www.kojaro.com/2015/12/29/116428/tomb-of-avicenna/ |date=2020-09-22 }}{{ref|fa}}</ref>. Комплекстың башҡа биналарында [[китапхана]] (8000-гә яҡын китаптан тора) һәм боронғо аҡыл эйәһенең тормошо тураһында һөйләүсе ҙур булмаған музей урынлашҡан. Уның хеҙмәттәре, шул иҫәптән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа [[урыҫ теле|рус теле]]ндә нәшер ителгәндәре бар. Залдарҙың береһендә Әбүғәлисинаның ҡулъяҙмалары, шулай уҡ төбәктә табылған төрлө артефакттар, шул иҫәптән йәше өс мең йыллыҡ балсыҡ һауыттар, тәңкәләр ҡуйылған. Музей ҡыйығынан ҡалаға һәм Алванд тауына күренеш асыла<ref>[http://www.hamsafaranealborz.com/en/agency-city-113-Hamadan Хамадан. Сайт туристического агентства «Хамсафаранальборз» (Иран). Проверено 27 февраля 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613144721/http://www.hamsafaranealborz.com/en/agency-city-113-Hamadan |date=2021-06-13 }}{{ref|en}}</ref>. Шулай уҡ биләмәлә Әбүғәлисина рецептары буйынса әҙерләнгән үләндәр һәм дарыуҙар һатыусы магазин бар. Күп һанлы ағас ултыртылған ихатала бейек постаментҡа ҡулына китап тотҡан ғалимдың мәрмәр статуяһы ҡуйылған (һәйкәл дөйөм алғанда бейеклеге — 3,9 м, ауырлығы яҡынса — 4 тонна). Парк менән биналар комплексы 3090 м² майҙанды биләй, шуларҙың 1972 м² — ҡәберлек менән ҡоролма<ref name="kojaro.com"/>. == Төҙөлөү тарихы == Башта, XIX быуат уртаһына тиклем, Әбүғәлисина һәм Әбү Сәйет Дахдук ерләнгән урында дүрт аркалы көмбәҙле кәшәнә булған. Һуңыраҡ [[Фәтәли шаһ]]тың ейәнсәре Негяр бойороғо буйынса ҡәберҙәр мәрмәр плитәләр менән ҡаплана, ә өҫтән ҡәберлек көмбәҙе төҙөлә<ref>[http://www.fardanews.com/fa/news/414518/قدیمی-ترن-عکس-از-آرامگاه-ابن-سینا Древняя фотография мавзолея Ибн Сины. Информационное агентство «Фарда». Проверено 28 февраля 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708021353/http://www.fardanews.com/fa/news/414518/%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%A7 |date=2017-07-08 }}{{ref|fa}}</ref>. Яңы бина 1952 йылда төҙөлә, ул 1950 йылда [[ер тетрәү]] ваҡытында емерелгән иҫкеһен алмаштыра. Проект авторы Иран архитекторы һәм скульпторы — Хушанг Сейхун. Әбүғәлисинаның төрлө белем тармаҡтарындағы ҡаҙаныштарын таныу символик рәүештә һүрәтләнә — өҫкә ҡарай күтәрелеүсе, көмбәҙ менән тоташтырылған 12 колонна. Улар ул ваҡыттағы белемдең 12 төп тармағын символлаштыра, бөйөк ғалим уларҙы яҡшы белгән<ref name="aftab">[http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html {{Wayback|url=http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html |date=20170301182443 }} Почему у Мавзолея Авиценны 12 колонн. Сайт информационного агентства «Афтаб Ньюс». Проверено 27 февраля 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301182443/http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html |date=2017-03-01 }} {{Wayback|url=http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html |date=20170301182443 }}{{ref|fa}}</ref>. Әбүғәлисина вариҫтарына бай ижади мираҫ ҡалдыра: 450-нән ашыу хеҙмәт, шуларҙың 240-ҡа яҡыны һаҡланған. 150 китап фәлсәфәүи, донъяға ҡарашҡа арналған; шуларҙың 40-ы [[медицина]]ға, 50-һе башҡа фәндәргә арналған. Беҙҙең көндәргә тиклем уның тәғлимәттәре тулыһынса асылмаған һәм тейешле баһа алмаған<ref>''Павлович Т. П., Пилипцевич Н. Н., Ушакевич И. Г., Халямина И. И.'' [http://www.zdrav.by/sites/default/files/pdf-all/63-67.pdf «Канон врачебной науки» Авиценны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170510052149/http://www.zdrav.by/sites/default/files/pdf-all/63-67.pdf |date=2017-05-10 }}. — «Здравоохранение», научно-практический рецензируемый ежемесячный журнал. Республика Беларусь. 8/2014 г. стр. 63.</ref>. Заманса төҙөлөш материалдарын ҡулланыу конструкцияны еңел, шул иҫәптән зауыҡлы итеп эшләргә мөмкинлек бирә. Иран сығанаҡтары раҫлауынса, яңы комплекс бөйөк аҡыл эйәһенең мең йыллығы уңайынан асыла<ref name="aftab" />. == Галерея == <gallery mode="packed"> Avicenna Mausoleum Hamedan Iran.jpg Aviccena 2011.jpg Mausoleum von Avicenna.jpg Hamedan Avecina Tomb and Museum-07.jpg Avicenna Mausoleum by Charles Heath.jpg Avicenna Old Mausoleum.jpg Tomb of Avicenna 7.JPG MausoleumAvicenna.jpg Hamedan Avecina Tomb and Museum-15.jpg Hamedan Avecina Tomb and Museum-02.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=wKr4c7aTFu0 Сюжет на персидском языке: Древняя усыпальница Абу́ Али́ ибн Си́ны. История постройки] {{вс}} {{Иран в темах}} [[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Әбүғәлисина]] [[Категория:Кәшәнәләр]] syz15rtm2iedotmitnl0xjmd4iqx1js Динар (ҡурсаулыҡ) 0 200753 1296571 1296045 2026-05-12T04:05:58Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары */ 1296571 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткән илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Иран тауҙары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] g69thzidfqa1wo6x700c559cyiwij43 Ҡавир милли паркы 0 200758 1296589 1296121 2026-05-12T06:55:32Z Юлдашева Луиза 18980 /* Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы */ 1296589 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ҡавир милли паркы''' ( фарсы پارک ملی کویر — Иранда милли парк һәм туғыҙ биосфера ҡурсаулығының береһе. [[Файл:Ape_iran_kavir.JPG|мини]] == Географияһы == Дәшт-е Ҡавир тоҙло сүллегендә (шулай уҡ Бөйөк Тоҙ сүллеге тип атала) Иран таулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Парк 4000 квадрат километр майҙанды биләй һәм Семнан, Тәһран, Ҡом һәм Исфахан провинцияларына һуҙылған. Ул Тәһрандан көньяҡҡа табан 120 саҡрым һәм Ҡумдан көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың үҙәгендә Даир-е Гячин каруанһарайы урынлашҡан. Парктың тәбиғи ландшафты — сүллек. == Климаты == Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш климаты башлыса ҡоро. Парктың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә ярым ҡоро климат, ә көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә ярым дымлы климат. Был климат төрлөлөгө хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөнә килтергән, паркты [[биосфера]] хазинаһына әйләндергән. Һөҙөмтәлә, тышҡы ҡиәфәте, парктың дөйөм пейзажы был өс районда ҡырҡа айырыла. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Парктың үҫемлектәр донъяһына сүл һәм дала үҫемлектәренең 355 төрө инә, шуларҙың 20-һе эндемиктар. Милли паркта 34 төр һөтимәр хайуан, шул иҫәптән Азия гепарды, Алғы Азия леопарды, [[бүре]], һыҙатлы гиена, ҡом бесәйе, [[Төлкө|ҡыҙыл төлкө]], ҡом төлкө, Беннет ғәзәле, безоар кәзә, ҡырағай һарыҡ, шакал һәм ҡарағал йәшәй. Шулай уҡ парк биләмәһендә 155 төр ҡош, шул иҫәптән һоро һәм сүллек ағуналары, сүл барабаһы, туғаҙаҡ, турғайҙар, ҡыҙылтүш, ҡарлуғас, бөркөт, һар, ҡарсыға, сапсан, торомтай, шулай уҡ фламинго, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, ҡаҙҙар кеүек күсәр ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ парк сиктәрендә 34 төр һөйрәлеүселәр осрай. == Һылтанмалар == * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1_2.htm Кевир милли паркы .] * [http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=828&name=Golestan+National+Park Иран туризмы һәм туристик онлайн (ITTO)] * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/contact.asp?code=IRA Кәүир милли паркы — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге] * Иранда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5733|title=Kavir National Park, Iran|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2016-04-12}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хабр (милли парк) * [[Список национальных парков Ирана|Ирандағы милли парктар исемлеге .]] [[Категория:Категория МСОП II]] [[Категория:Иран милли парктары]] mr65qjodbivr8hxvb9o4cx9ng945oql Петергоф (һарай-парк ансамбле) 0 200802 1296535 1296391 2026-05-12T01:56:04Z Вәхит 24644 1296535 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО флагы |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. [[Петергоф]] ҡалаһы муниципаль берәмеге территорияһында (1944 йылдан 1997 йылға тиклем<ref>{{Cite web |url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |title=Меняем Петродворец на Петергоф |access-date=2011-02-05 |archive-date=2013-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606010646/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |url-status=live }}</ref> — «Петродворец») [[Санкт-Петербург]]тың Петродворцовый районында урынлашҡан. Унан «Петергоф юлы» атамаһы килеп сыҡҡан. Уның бер өлөшө [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф дәүләт музей-ҡурсаулығы]] ҡарамағында. Петергоф үҙ эсенә ике быуат дауамында формалашҡан бер нисә һарай-парк ансамблен ала. «[[Түбәнге парк (Петергоф)|Түбәнге парк]]», «[[Үрге баҡса (Петергоф)|Үрге баҡса]]» һәм «[[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз паркы]]» — XVIII быуатта үҫеш алған ансамблдәр. «[[Александрия (Петергоф))|Александрия]]», «[[Колонист паркы]]», «[[{{lang-ru|Луговой парк}}]]», «[[Александр паркы (Петергоф)|Александр паркы]]», «[[Сергиевка (һарай-парк ансамбле)|Сергиевка]]» — XIX быуат ансамблдәре<ref>Гущин В. А. История Петергофа и его жителей. Кн. V. Парки Петергофа. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2016. — 346,[1] с.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында немец ғәскәрҙәре оккупациялаған территорияла Петергофтың бөтә парктары бик етди зыян күрә. Бигерәк тә Үрге баҡса һәм Түбәнге парк, фонтан һыу үткәргес системаһы зыян күрә. 1944 йылда башланған тергеҙеү эштәре әле лә дауам итә. Петергоф Санкт-Петербургтың башҡа ҡомартҡылары менән бергә [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] комплекслы объектын барлыҡҡа килтерә. Ансамбль донъялағы иң ҙур фонтан системаларының береһенә эйә, 147 фонтан эшләй (2018). == Тарихы == [[Файл:Aivazovsky - Look to the Large Cascade and Large Petergof Palace.jpg|мини|[[Айвазовский, Иван Константинович|И. К. Айвазовский]]. Вид на Большой каскад и Большой Петергофский дворец. 1837]] Петергоф беренсе тапҡыр 1705 йылда «юл ихатаһы» һәм [[Котлин]] утрауына күсеү өсөн пристань булараҡ телгә алына. 1712 йылда [[Пётр I|Петр I]] өсөн ҡала ситендәге император резиденцияһы төҙөлә башлай.1714 йылда Ҙур һарайға нигеҙ һалына. 1715 йылда [[Бөтә Рәсәй Императоры]] Петр I билдәле [[Версаль (ҡала)|Версаль]] ҡалаһын уҙып китергә һәләтле парад император резиденцияһын булдырырға ниәтләй. Ошо маҡсатта [[Константин һарайы|Стрельна]]ла төҙөлөш башлана. Әммә фонтандар тәүлек әйләнәһенә эшләһен өсөн, [[һыу]]ҙы [[диңгеҙ кимәле]]нән яҡынса 10 метр бейеклеккә күтәрергә кәрәк була, ә был Стрелка һәм Кикенка йылғалары бассейндарын һыу баҫа, сөнки уларҙы уратып алған территория (Петергоф юлынан көньяҡтараҡ) тиҫтәләрсә квадрат километр майҙанда күрһәтелгән билдәһенән түбәнерәк урынлашҡан. Проблеманы хәл итә алған гидротехник ҡоролмалар Петр I-гә бик ҡиммәт төшөр ине, Шул уҡ ваҡытта Стрельнанан көнбайыштараҡ тәүлек әйләнәһенә һыу инерлек идеаль ландшафт була. Талантлы инженер һәм гидротехник [[Миних Бурхард Кристоф|Бурхард Миних]], батша ихтыярына ҡаршы сығып, инженер иҫәпләүҙәре менән Стрельнала «һыу феериялары» ҡоролмаһы мөмкин түгеллеген иҫбатлай һәм төҙөлөштө Петергофҡа күсерә ала<ref>{{Cite web |url=http://www.d-c.spb.ru/archiv/46/43.html |title=Владимир Ефимов: «Почему не состоялся „Русский Версаль“ в Стрельне», журнал «АРДИС: Архитектура, Реставрация, Дизайн и Строительство» № 3(46) 2010 год |access-date=2012-02-23 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202044913/http://www.d-c.spb.ru/archiv/46/43.html |url-status=live }}</ref>. Петергоф, һарай парк ансамбле булараҡ, XVIII—XX быуат башында формалаша. 1917 йылғы [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, 1918 йылдың мартында баш ҡаланы [[Санкт-Петербург|Петербургтан]] [[Мәскәү]]гә күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителгәс, һарайҙар [[музей]]ҙарға әйләндерелә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында [[Ленинград блокадаһы|Ленинградты 900 көн блокадалау]] йылдарында (1941—1944) 1941 йылдың көҙөндә немец ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Улар килгәнсе, 8 меңдән ашыу һарай биҙәүестәре һәм 50-гә яҡын статуя эвакуациялана. Әммә ансамблдең бөтә каскадтары тулыһынса тиерлек артиллерия тарафынан емерелә. Һуғыштан һуң Петергофты тергеҙеү башлана, ул әле лә дауам итә. 1945 йылда Түбәнге парк асыла, бер йылдан һуң фонтандар эшләй башлай. 1947 йылда һуғыш ваҡытында юҡҡа сығарылған «[[Самсон (фонтан, Петергоф)|Самсон]]» фонтаны эшләй башлай. Ҙур һарай, Монплезира, Марли, Коттедж һарайы реставрациялана. 1983 йылда 155 музей объекты тергеҙелә. Петергоф һарайҙарының һәм парктарының бер өлөшө (Түбәнге парк, Үрге баҡса, Александрия, Колонистар паркының бер өлөшө) әлеге ваҡытта [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф музей-ҡурсаулығы]] составына инә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Петров П. В.|заглавие=Восстановление дворцов и парков Петродворца в 1940-1950-е гг.: основные направления и проблемы|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-dvortsov-i-parkov-petrodvortsa-v-1940-1950-e-gody-osnovnye-napravleniya-i-problemy|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} * {{статья|автор=Белоусов А. С. |заглавие=Восстановление водоподводящей системы Петергофа после Великой Отечественной войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-vodopodvodyaschey-sistemy-petergofa-posle-velikoy-otechestvennoy-voyny|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Портал = |Викисловарь = |Викигид = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Викитека = |Проект = }} * [https://peterhofmuseum.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Петергоф»] {{Wayback|url=https://peterhofmuseum.ru/ |date=20180713112531 }} * [http://www.museum.ru/M115 ГМЗ «Петергоф» на портале «Музеи России»] {{Wayback|url=http://www.museum.ru/M115 |date=20120119161953 }} * [https://v-petergof.ru Путеводитель по Петергофу] {{Wayback|url=https://v-petergof.ru/ |date=20220326233653 }} * [https://peterburg.center/petergof-audioguides Аудиогид по Петергофу] {{Wayback|url=https://peterburg.center/petergof-audioguides |date=20210615010948 }} * [https://smotrim.ru/brand/20720 Программа «Неизвестный Петергоф»] {{Wayback|url=https://smotrim.ru/brand/20720 |date=20210915042923 }} {{Семь чудес России}} {{ГМЗ Петергоф}} {{Фонтаны и каскады Петергофа }} {{Дворцы-резиденции Российской империи}} {{Петергофская дорога}} {{Всемирное наследие в России}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:1711 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Санкт-Петербургтың иҫтәлекле урындары]] 488s8lz1d6b9xxnf5oi3jdnp0g5dx3x Һаулыҡ һаҡлау 0 200803 1296553 1296377 2026-05-12T02:55:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296553 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Файл:Consultation_des_femmes_et_des_bébés.jpg|мини|300x300пкс|[[Камерун]]да йөклө ҡатындар һәм бәләкәй балаларҙың әсәләре өсөн медицина консультацияһы]] [[Файл:Woman_collapses_in_the_East_Village_of_New_York.jpg|мини|300x300пкс|[[Нью-Йорк|Нью-Йорк ҡалаһының]] ашығыс медицина ярҙамы фельдшерҙары ҡатынға ярҙам күрһәтә..]] [[Файл:Вакцинация_против_гриппа_в_Москве_01.jpg|мини|300x300пкс|[[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[Грипп|грипҡа]] ҡаршы вакцинация]] [[Файл:Terapevt_Mudrov_train.JPG|справа|мини|300x300пкс|[[Хабаровск|Хабаровск ҡалаһында]] «Терапевт Матвей Мудров» медицина поезы вагоны]] '''Һаулыҡ һаҡлау''' — йәмәғәт [[Һаулыҡ|һаулығын]] һаҡлауҙы ойоштороусы һәм тәьмин итеүсе [[Дәүләт|дәүләт секторы]]<ref>Академик РАМН [[Лисицын, Юрий Павлович|Ю. П. Лисицын]], http://www.medknigaservis.ru/uploaded_files/shop_images/page_examples/history_medisini.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720204305/http://www.medknigaservis.ru/uploaded_files/shop_images/page_examples/history_medisini.pdf |date=2012-07-20 }}</ref>. Был һәр [[Кеше|кешенең]] физик һәм психик һаулығын һаҡлауға һәм нығытыуға йүнәлтелгән [[Сәйәсәт|сәйәси]], [[иҡтисад|иҡтисади]], [[Йәмғиәт|социаль]], [[хоҡуҡ|хоҡуҡи]], [[фән]]ни, [[медицина]], санитар-гигиеник, эпидемияға ҡаршы һәм мәҙәни саралар йыйылмаһы, сәләмәт [[тормош]] алып барыуҙы яҡлау һәм һаулыҡ насарайған осраҡта медицина ярҙамы күрһәтеү. Бының өсөн махсус социаль учреждениелар булдырыла. Һаулыҡ һаҡлау системалары — халыҡтың медицина ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерер өсөн тәғәйенләнгән ойошмалар. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, яҡшы эшләгән һаулыҡ һаҡлау системаһы өсөн финанслау механизмы, яҡшы әҙерлекле һәм тейешенсә түләнгән эшсе көсө, ҡарарҙар ҡабул итеү һәм сәйәсәт өсөн ышаныслы мәғлүмәт, сифатлы дарыуҙар һәм технологиялар менән тәьмин итеү өсөн яҡшы йыһазландырылған һаулыҡ һаҡлау учреждениелары талап ителә<ref name="WHO">{{cite web |url= http://www.who.int/topics/health_systems/en/ |title= Health Topics: Health Systems |publisher= World Health Organization |website= www.who.int |access-date= 2013-11-24 |archive-date= 2013-12-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131202223210/http://www.who.int/topics/health_systems/en/ |url-status= live }}</ref>. Һаулыҡ һаҡлау системаһын ойоштороуҙың заманса концепцияһы медицина ярҙамы күрһәтеүҙең өс кимәлдә булыуын күҙ уңында тота, унда һәр кимәл үҙ бурыстарын хәл итә. 1-се кимәл — беренсел ҡабул итеүгә, иҫкәртеүгә һәм амбулатор дауалауға йүнәлтелгән беренсел медицина-санитар ярҙам. 2-се кимәл — йыш ҡына стационар дауалауҙы талап иткән ҡатмарлыраҡ проблемаларға йүнәлтелгән махсуслаштырылған медицина ярҙамы. 3-сө кимәл — махсуслаштырылған, шул иҫәптән юғары технологиялы, медицина ярҙамы күрһәтеү. Был медицина ярҙамы иң ҡатмарлы осраҡтарҙа һөҙөмтәле, уларҙың күбеһе элек өмөтһөҙ тип иҫәпләнгән. Һаулыҡ һаҡлау халыҡ-ара үҫештең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора<ref name="неотъемлемый элемент">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=Здравоохранение: неотъемлемый элемент для устойчивого развития|url=https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174243/https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|url-status=live}}</ref>. Һөҙөмтәле һаулыҡ һаҡлау системаһы ил иҡтисадына, уның үҫешенә һәм индустриалләшеүенә ҙур өлөш индерә ала. Һаулыҡ традицион рәүештә бөтә донъяла кешеләрҙең дөйөм физик һәм психик һаулығын һәм именлеген билдәләүҙә мөһим фактор тип иҫәпләнә. Бының миҫалы булып 1980 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан кешелек тарихында махсус медицина саралары ярҙамында тулыһынса юҡ ителгән тәүге сир тип иғлан ителгән [[Ҡара сәсәк|ҡара сәсәк ауырыуының]] донъя кимәлендә юҡ ителеүе тора<ref>World Health Organization. ''Anniversary of smallpox eradication.'' Geneva, 18 June 2010.</ref>.. == Кеше үлеменең иң таралған сәбәптәре == Йыл һайын [[Кеше|үлем]] һанын һәм уларҙың сәбәптәрен билдәләү, сирҙәрҙең һәм йәрәхәттәрҙең кешеләргә йоғонтоһон үлсәү менән бер рәттән, илдең һаулыҡ һаҡлау системаһының һөҙөмтәлелеген баһалауҙа иң мөһим ысулдарҙан һанала<ref name="ВОЗ 10" />. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда бөтә донъяла 56,9 миллион үлемдең яртыһынан күберәге (54 %-ы) түбәндәге 10 сәбәп менән бәйле<ref name="ВОЗ 10">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=10 ведущих причин смерти в мире|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2020-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|url-status=live}}</ref>: * Йөрәктең ишемия ауырыуы һәм [[инсульт]], дөйөм алғанда 15,2 миллион; * [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] 3,0 млн; * Үпкә яман шеше (шул иҫәптән трахея һәм бронх яман шеше), 1,7 млн; * Шәкәр диабеты, 1,6 миллион кеше; * Юл-транспорт һәләкәттәре, 1,4 миллион кеше; * Диарея, 1,4 миллион кеше; * [[Туберкулёз|Туберкулез]], 1,3 миллион кеше. == Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән тәьмин итеү == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, донъя халҡының кәмендә яртыһы төп һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәренән файҙалана алмай<ref name="услугами здравоохранения">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2019-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|url-status=live}}</ref>. [[:tt:Берләшкән Милләтләр Оешмасы|БМО]]-ның бөтә ағза-дәүләттәре «Тотороҡло үҫеш өлкәһендәге маҡсаттар» сиктәрендә 2030 йылға һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеүгә өлгәшеү өсөн тырышлыҡ һалырға килешә<ref name="услугами здравоохранения" />. === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү — был бөтә кешеләр һәм берләшмәләр өсөн финанс ауырлыҡтары кисермәйенсә кәрәкле медицина-санитар хеҙмәттәр алыу. Хеҙмәттәргә һаулыҡты нығытыуҙан алып иҫкәртеүгә, дауалауға, реабилитацияға һәм паллиатив ярҙамға тиклем төп сифатлы медицина-санитар хеҙмәттәрҙең тулы йыйылмаһы инә<ref name="услугами здравоохранения" />. Әлеге ваҡытта бөтә ғәмәлдәге һаулыҡ һаҡлау системалары өс төп иҡтисади модельгә инә<ref>{{Cite web |url=http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/ |title=Модели систем здравоохранения мира |access-date=2023-02-09 |archive-date=2016-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122155403/http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf |title=Зарубежный опыт: модели финансирования и организации систем здравоохранения |access-date=2023-02-09 |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218030531/https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf |url-status=live }}</ref>: * Медицина ярҙамын башлыса түләүле нигеҙҙә, медицина хеҙмәттәрен ҡулланыусы иҫәбенә күрһәтеү, берҙәм дәүләт медицина страховкалау системаһы булмауы. Шул уҡ ваҡытта пенсионерҙар һәм аҙ тәьмин ителгән граждандар өсөн дәүләт медицина страховкаһы программалары бар. БЫЛ модель АҠШ-тың һаулыҡ һаҡлау системаһында сағыу сағыла, унда һаулыҡ һаҡлауҙың нигеҙе булып шәхси медицина хеҙмәттәре баҙары тора, ул аҙ тәьмин ителгәндәргә (Medicaid) һәм пенсионерҙарға (Medicare) дәүләт медицина хеҙмәтләндереү программалары менән тулыландырыла. * Һаулыҡ һаҡлауҙы финанслау башлыса дәүләт бюджетынан, һалымдар иҫәбенә, был ваҡытта халыҡ бушлай медицина ярҙамы ала (ҙур булмаған медицина хеҙмәттәре йыйылмаһынан тыш). Медицина хеҙмәттәре дәүләт медицина учреждениелары һәм шәхси практикалы табиптар тарафынан күрһәтелә. Был модель 1948 йылдан Бөйөк Британияла бар. Ул Шулай уҡ Ирландияла (1971 йылдан), Данияла (1973 йылдан), Португалияла (1979 йылдан), Италияла (1980 йылдан), Грецияла (1983 йылдан) һәм Испанияла (1986 йылдан) бар. [[Бөйөк Британия]]ла бар. Ул шулай ук [[Ирландия]]ла (1971 йылдан), [[Дания]]ла (1973 йылдан), [[Португалия]]ла (1979 йылдан), [[Италия]]ла (1980 йылдан), [[Юнанстан|Грецияла]] (1983 йылдан) һәм [[Испания]]ла (1986 йылдан) бар. * Социаль-страховка системаһы, унда дәүләттең роле ҙур, әммә бюджет системаларына ҡарағанда әһәмиәте аҙ. Страховка фондтарын финанслауҙа дәүләттең билдәле бер ҡатнашлығында илдең бөтә йәки бөтә халҡының тиерлек мотлаҡ медицина страховкаһы бар. Медицина хеҙмәттәре төрлө милек формаһындағы учреждениеларҙа күрһәтелә, әммә шәхси хеҙмәттәр өҫтөнлөк итә. Был модель [[Әлмәниә|ФРГ-ла]], [[Франция]]ла, [[Нидерланд|Нидерландтарҙа]], [[Австрия]]ла, [[Бельгия]]ла, [[Швейцария]]ла, [[Канада]]ла, [[Япония]]ла ғәмәлдә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Семашко системаһы. * Беверидж моделе. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140427083702/http://text.document.kremlin.ru/document?id=5662395&byPara=1&sub=1 Федеральный закон от 21 ноября 2011 г. № 323-ФЗ «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации»] * [http://www.hist.msu.ru/Labour/Biblio/bibl10.htm Библиография по разделу «Здравоохранение»] * [http://www.who.int/whosis/whostat/RU_WHS10_Full.pdf Мировая статистика здравоохранения на 2010 год] * [http://www.polit.ru/article/2011/07/21/tanner/ Как охраняют здоровье. Лекция Майкла Тэннера] {{Внешние ссылки}} {{Права человека}} [[Категория:Һаулыҡ һаҡлау]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] sxo2weqzpmj4u4fo7udxhfnf2ku81pg Йәрәхәт 0 200809 1296427 2026-05-11T14:00:20Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151897091|Травма]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296427 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peintre_aux_armées_1915_détail.jpg|мини|Морис Оранж - ''[[Һалдат]]'', 1915 йыл.]] '''Йәрәхәт''' ( {{Lang-grc|τραῦμα}} « яра ») — тышҡы тәьҫир һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән [[:ru:Человек|кеше тәненең туҡымаларының]] һәм [[:ru:Органы_тела_человека|ағзаларының]] [[Анатомия|анатомик]] бөтөнлөгө йәки физиологик функциялары боҙолоуҙы аңлатҡан зарарланыу<ref name="enc1p">{{Китап|заглавие=Современная энциклопедия|часть=Травма|год=2000|автор=}}</ref>. Зыян килтергән фактор төрөнә ҡарап, механик ( бәрелгән урын, [[Һөйәк һыныуы|һыныу]], һ.б.), термик ( бешеү, [[Тән туңыу|туңыу]] ), химик йәрәхәттәр, нурланыш йәрәхәттәре, баротравма (атмосфера баҫымының ҡапыл үҙгәргәненә бәйле), электр йәрәхәттәре, һәм башҡалар, шулай уҡ ҡатнаш йәрәхәттәр<ref name="dis">{{Cite web|subtitle=2012|work=Справочник по болезням|accessdate=2014-03-07|url-status=live}}</ref> Зыян күреү шарттары буйынса көнкүреш, спорт, сәнәғәт, '''хәрби йәрәхәттәр''' һәм башҡалар айырыла<ref name="dis" />. == Йәрәхәтләнеү төрҙәре == * Асыҡ - тәндең япмалары зыян күрә * Ябыҡ - тире һәм лайлалы тышса бөтөн килеш ҡала * Йомшаҡ туҡымаларҙың бәрелеүе — ике ҡаты өҫкө йөҙ араһында туҡымаларҙың киҫкен ҡыҫылыуынан барлыҡҡа килгән йомшаҡ туҡымаларҙың йәрәхәтләнеүе. * [[:ru:Растяжение_связок|Тарамыш тартылыу]] — быуындың бәйләүес аппаратының сикләнгән йәрәхәтләнеүе, унда тышҡы көс тәьҫирендә быуындың тарамышы артыҡ һуҙыла, шул уҡ ваҡытта, ғәҙәттә, бәйләүес ептәренең бер өлөшө өҙөлә. * Быуын сығыу * [[Разрыв связок|Тарамыш өҙөлөүе]] * [[Һөйәк һыныуы|Һөйәк һыныуы .]] * Электр йәрәхәте * Баш һөйәге-мейе йәрәхәте * [[Спинномозговая травма|Арҡа мейеһенең йәрәхәтләнеүе]] * Психологик йәрәхәт . * Аяҡ-ҡулдарҙы ампутациялау . === Ҡушма һәм күп тапҡырлы йәрәхәт === Ҡушма йәрәхәт ({{Lang-en|associated injury}}) — төрлө анатомик һәм физиологик системаларға ҡараған ике йәки бер нисә ағзаның бер юлы йәрәхәтләнеүе. Мәҫәлән, [[үпкә]] һәм [[бауыр]] йәрәхәте, мейе контузияһы һәм бөйөр ярылыуы, терәк һәм терәк-хәрәкәт ағзаларының, шулай уҡ төп тамырҙарҙың һәм нервыларҙың берләштерелгән йәрәхәте. Йәрәхәттәрҙең иң киң төркөмө булып эске ағзалар һәм терәк-хәрәкәт системаһы йәрәхәттәре тора. Күп тапҡыр травма ({{Lang-en|multiple injury}} ) - бер ҡыуышлыҡтағы ағзалар зыян күргән (нәҙек һәм йыуан эсәк яралары, бауыр һәм талаҡ ярылыу ), терәк-хәрәкәт системаһының ике һәм унан күберәк анатомия-функциональ формалары сиктәрендә йәрәхәттәр ( ҡулбаш һәм янбаш һыныуы, ике үксә һөйәге һыныуы), аяҡ-ҡулдың йәки аяҡ-ҡулдарҙың төрлө анатомик сегменттарында ҡан тамырҙарына һәм нервыларына зыян килеү. Ҡушма йәрәхәт — зыян күреүселә ике йәки бер нисә этиологик яҡтан оҡшаш булмаған йәрәхәттәрҙең бер юлы булыуы: [[һөйәк һыныуы]] һәм бешеү, ағза ярылыуы һәм ағыуланыу, механик йәрәхәтләнеү һәм нурланыш ауырыуы һ.б. Политравма — күп һанлы, берләштерелгән һәм ҡушма йәрәхәттәрҙе үҙ эсенә алған дөйөм термин <ref>{{Китап|автор=Анатолий Алексеевич Пушков|заглавие=Сочетанная травма|nodot=|ответственный=|ссылка=|место=Ростов-на-Дону|издательство=Феникс|год=1998|том=|страниц=320|страницы=13|isbn=5222006468|ref=}}</ref> . Бындай осраҡтарҙа организмға нығыраҡ зыян килә, йыш ҡына зыян күреүсенең үлеменә килтерә <ref>{{Китап|автор=Тимофеев Сергей Владимирович|заглавие=Общая хирургия животных|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=2007|страницы=|страниц=688|isbn=}}</ref> . === Спорт травмаһы === Спорт менән шөғөлләнеүгә хас физик көсөргәнеш арҡаһында туҡымаларға (ғәҙәттә мускул һәм тоташтырыусы туҡыма) зыян килтереү. Мәҫәлән, спорттың күп төрҙәрендә быуындар һеңерсәһе зарарланыуы йыш осрай. Клиник медицинала травматология тигән махсус бүлек бар, ул травмаларҙы, уларҙың сәбәптәрен, төрҙәрен, барышын, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә. Суд-медицина экспертизаһы зыяндың сәбәптәрен һәм күләмен аныҡ билдәләү менән бәйле башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә. === Физик тикшереү === ==== Тәүге тикшереү ==== Тәүге тикшереү пациенттың аң кимәлен, '''тын юлдарының асыҡлығын һәм [[Һулыш|тын алыу]] сифатын''' билдәләүҙән башланырға тейеш. Травма алған пациенттарҙа табип умыртҡа һөйәгенең муйын бүлегенә зыян килтереү ихтималлығынан сығып эш итергә һәм умыртҡа һөйәгенең муйын бүлеген һаҡлап ҡалыу өсөн һыҙыҡлы иммобилизация тәьмин итергә тейеш. Тын алыу юлдары үтеүсәнлеген тәьмин итеүсе позиция булып аҫҡы яңаҡтың алға сығыуы тора. [[Файл:Jaw_thrust.jpg|мини|250x250пкс|Тын алыу юлдарының үткәреүсәнлеген тәьмин итеү өсөн аҫҡы яңаҡты алға этәреү.]] Ауыҙ ҡыуышлығы сит есемдәр, ҡан йәки секрет булыу-булмауға тикшерелергә тейеш. Йыш ҡына балаларҙа телдең тығылыуы күҙәтелә, был дөрөҫ позиция менән хәл ителә (юғарыла ҡарағыҙ). Әгәр балаларҙа апноэ, һиҙелерлек тын алыу етешһеҙлеге, башы йәрәхәтләнгән булһа йәки тын юлдарының асыҡлығын башҡа саралар менән һаҡлап булмаһа, тәүге тикшереү ваҡытында артабан тын алыу ярҙамы (үпкәләрҙе яһалма елләтеү өсөн ҡул менән тын алыу аппараты, эндотрахеаль интубация) башҡарыла. Бөтә йәрәхәтләнгән пациенттар башта 100% концентрациялағы реверсив булмаған (ҡабаттан тын алмаған) битлек аша өҫтәмә кислород менән тәьмин ителергә тейеш. Тын алыуҙың адекватлығы тын алыу йышлығы, уның интенсивлығы, күкрәк ситлегенең хәрәкәте һәм симметрияһы, трахеаль тайпылыштар буйынса баһалана.Шулай уҡ зарарланыуға ҡарап ҡан ағыуҙы бәйләү, асыҡ пневмотораксты герметик бинт менән тығыҙларға, көсөргәнешле пневмотораксты декомпрессиялау өсөн пунктирлау, пневмотеракс йәки гемоторакс ваҡытында үпкә ярыһы дренаж торбаһын ҡуйыу талап ителеүе мөмкин. Киләһе аҙым '''ҡан әйләнеше торошон''' баһалау ( ''шулай уҡ ҡарағыҙ Шок'' ). Был пациент өсөн рөхсәт ителгән максималь диаметрлы катетерҙы һәр терһәк соҡорона урынлаштырыу зарур. Ғүмер өсөн хәүефле хәлдәрҙә Өс тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки 90 секунд эсендә бындай инеү мөмкин булмаған осраҡта, һөйәк эсендә инфузия ҡулланырға мөмкин йәки интравеноз инеү менән үҙәк веналар катетерын йәки веналарҙы асыу техникаһын ҡулланырға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитрҙан, физиологик эретмә йәки Рингер лактаты кеүек изотоник эретмәне венаға (йәки һөйәк эсенә) тәүге тапҡыр 5-10 минут эсендә (мәҫәлән, ҙур шприц менән) ебәрергә кәрәк. Был процедураны гиповолемик шокты дауалау өсөн ҡабатларға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитр эретмә күләменә ирешкәндән һуң, һәр килограммына 10 мл эритроцитар масса ҡойоу талап ителә. Ҡан күп аҡҡан яраларҙы баҫымлы бинт менән бәйләргә кәрәк. ==== Икенсе тикшереү ==== Пациенттың хәле тотороҡланғас, икенсел тикшереү үткәрелә.Тән йәрәхәттәрен асыҡлау өсөн ентеклерәк тикшереү үткәрелә, организмдың хәленең төп күрһәткестәре алдағы этаптағы кеүек үк контролдә тотола, шулай уҡ организмдың хәлен контролдә тотоуҙың башҡа ысулдары ла ҡулланыла, мәҫәлән, [[:ru:Катетер_Фолея|Фолей катетеры]], назогастраль зонд, пульс оксиметрияһы. Йәрәхәтләнгәндә тетрәнеү этаптарын иҫәпкә алырға кәрәк. Компенсацияланған стадияла организмдың ҡан баҫымын һаҡлау механизмдары һөҙөмтәле эшләй. Ошондай билдәләр булыуы мөмкин: капиллярҙарҙың тулыланыуы кәмеүе, пульс кәмеүе, һалҡын аяҡ — ҡулдар, тахипноэ, әммә ҡан баҫымы нормаль, йөрәк тибеүенең йышайыуы менән оҙатыла.Компенсацияланған шок әгәр саралар күрелмәһә компенсацияланмаған стадияға күсә, уның өсөн аң кимәленең кәмеүе, аҡһыллыҡ, һейҙек сығарыу кәмеүе, ҡан баҫымының түбәнәйеүе, еп һымаҡ пульс, йөрәк тибеүенең йышайыуы кеүек билдәләр хас. Травма менән бәйле шоктың бер нисә сәбәбе булыуы мөмкин, әммә һәр ваҡыт ҡан юғалтыу күҙалланырға тейеш. Шок хәлен баш йәрәхәтенең эҙемтәһе тип кенә ҡарарға ярамай. Баш йәрәхәтендә ҡан баҫымы түбәнәйеү, ҡағиҙә булараҡ, һуңғы стадияла була. ''Йәрәхәтләнеү хәүефле һәм үлем осраҡтары юғары булыу сәбәпле, диагностика һәм дауалау бер юлы башҡарылырға тейеш.'' Организмдың төп торошо күрһәткестәре беренсел тикшереүҙә һәр 5 минут һәм пациенттың торошо тотороҡланғанға тиклем икенсел тикшереүҙә һәр 15 минут тикшерелергә тейеш.. === Лаборатор тикшереү === Лаборатория тестарының стандарт исемлегенә ҡан тәнсәләрен тулыһынса дифференциаль иҫәпләү, электролиттарҙы, ҡан мочевинаһы азотын, креатанинды, глюкоза, амилаза, липаза, протромбин ваҡыт, өлөшләтә тромбопластин ваҡытын, бәүелде анализлау, ҡан төркөмөн һәм ҡандың тура килеүен билдәләү инә. == Балаларҙа йәрәхәтләнеүҙәр == Баланың йәрәхәтләнеүенең хәүефен арттырыусы түбәндәге үҙенсәлектәр асыҡлана: * Анатомик үҙенсәлектәре . ** Баланың кәүҙәһенең бәләкәйерәк булыуы һөҙөмтәһендә йәрәхәтләнеүгә сәбәпсе көстөң күберәк таралыуы күҙәтелә, шуға күрә күберәк ағзалар зыян күрә, ** Сығып торған елкә, баштың тәнгә ҡарата пропорцияһы ҙур булыуы, муйын мускулдарының көсһөҙлеге, ауырлыҡ үҙәгенең юғарыраҡ булыуы балаларҙы баш йәрәхәтенә дусар итә. ** Баш һөйәктәре нескәрәк, мейене миелинлаштырыу аҙыраҡ - был баш йәрәхәттәренең етдилеген арттыра, ** Скелет һәм бәйләүестәр төҙөлөшө һығылмалыраҡ, һөҙөмтәлә эске ағзаларға көс күберәк тапшырыла, ** Мускулдар һәм тире аҫты нигеҙе эске ағзаларға ҡарата һаҡлау функцияһы әҙерәк, был уларҙы нығыраҡ йомшаҡ урын итә. ** Үҫеш пластинкалары әлегә тоташмаған, был эпифизиолизға һәм һауыҡҡандан һуң һөйәктең аномаль үҫешенә килтерергә мөмкин. * Физиологик үҙенсәлектәре . ** Тән өҫтө майҙаны һәм ауырлыҡ нисбәте артыуы балаларҙы гипотермияға һиҙгерерәк итә, был баланың шогын ҡатмарлаштырыуы һәм коагулопатия менән ацидозды көсәйтеүе мөмкин. ** Гипоксия һәм тын алыу етешһеҙлеге күберәк бала саҡта була. ** Геморрагик шок тәүҙә йөрәк тибешенең артыуы һәм артериаль систолик баҫымдың һиҙелерлек үҙгәрештәре булмайынса периферик ҡан тамырҙары ҡаршылығының артыуы менән йомшартыла. {| class="wikitable" |+Бала сәләмәтлегенең төп күрһәткестәре ! Йәш ! Минутына тын алыу ! Пульс ! Ҡан баҫымы . (систолик) |- | Яңы тыуған бала | style="text-align:right" | 30—60 | style="text-align:right" | 100—160 | style="text-align:right" | 50—70 |- | 1-6 аҙна | style="text-align:right" | 30—60 | style="text-align:right" | 100—160 | style="text-align:right" | 70—95 |- | 6 ай | style="text-align:right" | 25—40 | style="text-align:right" | 90—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 1 йәш | style="text-align:right" | 20—40 | style="text-align:right" | 90—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 3 йәш | style="text-align:right" | 20—30 | style="text-align:right" | 80—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 6 йәш | style="text-align:right" | 12—25 | style="text-align:right" | 70—110 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 10 йәш | style="text-align:right" | 12—20 | style="text-align:right" | 60—90 | style="text-align:right" | 90—120 |} Бала саҡта бергә килгән йәрәхәттәр һирәк осраҡ түгел, ә ғәҙәттәге хәл. Эске зарарланыуҙар, улар асыҡ күренмәһә лә, һәр саҡ иҫәпкә алынырға тейеш. Ололарҙан айырмалы булараҡ, бала организмы 25—30 процент ҡан юғалтҡан осраҡта ла, артериаль систолик ҡан баҫымын тотоп тороуға көслөрәк һәләтле.Был шокты диагностикалау өсөн кәртәләрҙең береһе булып тора. Ҡан юғалтыу менән бергә килгән гиповолемик шок балалар йәрәхәттәре ваҡытында шоктың иң ихтимал сәбәбе. Геморрагик шок ҡан баҫымының абсолют ҡиммәте менән билдәләнмәй. Острая кровопотеря стимулирует периферический и центральные рецепторы, что приводит к увеличенной выработке катехоламинов и кортикостероидов. Организм отвечает увеличенными периферическим сосудистым сопротивлением, систолическим объёмом и сердечным ритмом. Организм ребёнка способен существенно увеличить сердечный ритм и периферическое сосудистое сопротивление и часто даже при гиповолемическом шоке иметь нормальное кровяное давление. Ваҡыт үтеү менән ҡан баҫымы ҡан күләменең 25-30 процентын юғалтҡандан һуң төшөүгә китә. Үҫмер сағында ҡан баҫымы аҙыраҡ ҡан юғалтҡанда ла түбәнәйә һәм шуға күрә тиҙерәк асыҡлана. Йөрәк ритмындағы, ҡан баҫымындағы, пульслы артериаль ҡан баҫымындағы, капиллярҙарҙың тултырылыуындағы әллә ни ҙур булмаған үҙгәрештәр йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеген күрһәтә. Орган перфузияһын туҡтатыуҙың өҫтәмә билдәһе булып һөт кислотаһы кимәле хеҙмәт итә ала. Түбәндәге билдәләр хирургик ҡыҫылыу өсөн нигеҙ булыуы мөмкин: әүҙем реанимация сараларына ҡарамаҫтан гемодинамик тотороҡһоҙлоҡ, ҡан күләменең 50%-тан ашыуын ҡойоу, пневмоперитонеум, бәүел ҡыуығының ҡорһаҡ эсендәге ярылыуы, етди вазореналь зарарланыу, эвисцерация, перитонит <ref>{{Китап|автор=Berkowitz, Carol D.|заглавие=Berkowitz’s Pediatrics: A Primary Care Approach|издание=5th Edition|издательство=American Academy of Pediatrics|год=2014|pages=385|allpages=950|isbn=978-1581108460}}</ref> . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Травманан һуңғы шок * Психологик травма . * Спорт травмаһы * Травматизм == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Волков В. Н., Датий А. В.|заглавие=Судебная медицина: Учебное пособие для вузов|ответственный=Под ред. проф. А. Ф. Волынского|место=М.|издательство=ЮНИТИ-ДАНА, Закон и право|год=2000|страниц=639}} * {{Китап|заглавие=Судебная медицина : Учеб. для студентов мед. вузов|ответственный=Пиголкин Ю. И., Баринов Е. Х., Богомолов Д. В., Богомолова И. Н.|место=М.|издательство=ГЭОТАР-МЕД|год=2002|страниц=359|серия=XXI век|isbn=5-9231-0220-X}} * {{Китап|автор=Самищенко, Сергей Степанович|заглавие=Судебная медицина : учебник для магистров : учебник для студентов высших учебных заведений|ответственный=С. С. Самищенко|издание=2-е изд., перераб. и доп.|место=М.|издательство=Юрайт|год=2013|страниц=471|серия=Магистр|isbn=978-5-9916-2008-6}} * {{БСЭ3|Тра́вма|26|130|автор=Пожариский В. Ф.}} == Һылтанмалар == * [https://mchs.gov.ru/ministerstvo/o-ministerstve/terminy-mchs-rossii/term/2878 Травма] // Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы сайты * [http://www.traumaticsurgery.ru/athleticinjury/ Спорт травмаһы] * Сочетанная травма. Диагностика. Лечение.  2009 йылдың 13 октябрендә ҡаралған. * [https://kemsmu.ru/education/cdo-i-po/virtualnyy-meditsinskiy-klass/21-01-23/3.%20Оказание%20первой%20медицинской%20помощи..pdf Йәрәхәтләнеүселәргә тәүге ярҙам күрһәтеү] // Кемерово дәүләт медицина университеты [[Категория:Йәрәхәттәр]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 7z1uh38wtpvaby4bcsh93nzej4gohyz 1296428 1296427 2026-05-11T14:49:27Z Таңһылыу 14946 1296428 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Peintre_aux_armées_1915_détail.jpg|мини|Морис Оранж — ''[[Һалдат]]'', 1915 йыл.]] '''Йәрәхәт''' ({{Lang-grc|τραῦμα}} " яра ") — тышҡы тәьҫир һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән [[:ru:Человек|кеше тәненең туҡымаларының]] һәм [[:ru:Органы тела человека|ағзаларының]] [[Анатомия|анатомик]] бөтөнлөгө йәки физиологик функциялары боҙолоуҙы аңлатҡан зарарланыу<ref name="enc1p">{{книга|заглавие=Современная энциклопедия|часть=Травма|год=2000|автор=|язык=ru}}</ref>. Зыян килтергән фактор төрөнә ҡарап, механик (бәрелгән урын, [[Һөйәк һыныуы|һыныу]], һ.б.), термик (бешеү, [[Тән туңыу|туңыу]]), химик йәрәхәттәр, нурланыш йәрәхәттәре, баротравма (атмосфера баҫымының ҡапыл үҙгәргәненә бәйле), электр йәрәхәттәре, һәм башҡалар, шулай уҡ ҡатнаш йәрәхәттәр төрҙәрен айыралар<ref name=dis>{{cite web|url=http://diseases.academic.ru/1305/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D0%B0|title=Травма|date=2012|work=Справочник по болезням|accessdate=2014-01-26|archive-date=2014-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307020345/http://diseases.academic.ru/1305/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D0%B0|url-status=live}}</ref>. Зыян күреү шарттары буйынса көнкүреш, спорт, сәнәғәт, '''хәрби йәрәхәттәр''' һәм башҡалар айырыла<ref name="dis" />. == Йәрәхәтләнеү төрҙәре == * Асыҡ — тәндең япмалары зыян күрә. * Ябыҡ — тире һәм лайлалы тышса бөтөн килеш ҡала. * Йомшаҡ туҡымаларҙың бәрелеүе — ике ҡаты өҫкө йөҙ араһында туҡымаларҙың киҫкен ҡыҫылыуынан барлыҡҡа килгән йомшаҡ туҡымаларҙың йәрәхәтләнеүе. * [[:ru:Растяжение связок|Тарамыш тартылыу]] — быуындың бәйләүес аппаратының сикләнгән йәрәхәтләнеүе, унда тышҡы көс тәьҫирендә быуындың тарамышы артыҡ һуҙыла, шул уҡ ваҡытта, ғәҙәттә, бәйләүес ептәренең бер өлөшө өҙөлә. * Быуын сығыу. * [[Разрыв связок|Тарамыш өҙөлөүе]] * [[Һөйәк һыныуы|Һөйәк һыныуы]] * Электр йәрәхәте. * Баш һөйәге-мейе йәрәхәте. * [[Спинномозговая травма|Арҡа мейеһенең йәрәхәтләнеүе]]. * Психологик йәрәхәт. * Аяҡ-ҡулдарҙы ампутациялау. === Ҡушма һәм күп тапҡырлы йәрәхәт === Ҡушма йәрәхәт ({{Lang-en|associated injury}}) — төрлө анатомик һәм физиологик системаларға ҡараған ике йәки бер нисә ағзаның бер юлы йәрәхәтләнеүе. Мәҫәлән, [[үпкә]] һәм [[бауыр]] йәрәхәте, мейе контузияһы һәм бөйөр ярылыуы, терәк һәм терәк-хәрәкәт ағзаларының, шулай уҡ төп тамырҙарҙың һәм нервыларҙың берләштерелгән йәрәхәте. Йәрәхәттәрҙең иң киң төркөмө булып эске ағзалар һәм терәк-хәрәкәт системаһы йәрәхәттәре тора. Күп тапҡыр травма ({{Lang-en|multiple injury}}) — бер ҡыуышлыҡтағы ағзалар зыян күргән (нәҙек һәм йыуан эсәк яралары, бауыр һәм талаҡ ярылыу), терәк-хәрәкәт системаһының ике һәм унан күберәк анатомия-функциональ формалары сиктәрендә йәрәхәттәр (ҡулбаш һәм янбаш һыныуы, ике үксә һөйәге һыныуы), аяҡ-ҡулдың йәки аяҡ-ҡулдарҙың төрлө анатомик сегменттарында ҡан тамырҙарына һәм нервыларына зыян килеү. Ҡушма йәрәхәт — зыян күреүселә ике йәки бер нисә этиологик яҡтан оҡшаш булмаған йәрәхәттәрҙең бер юлы булыуы: [[һөйәк һыныуы]] һәм бешеү, ағза ярылыуы һәм ағыуланыу, механик йәрәхәтләнеү һәм нурланыш ауырыуы һ.б. Күп һанлы йәрәхәт — күп һанлы, берләштерелгән һәм ҡушма йәрәхәттәрҙе үҙ эсенә алған дөйөм термин<ref>{{книга |автор=Анатолий Алексеевич Пушков |заглавие=Сочетанная травма |nodot= |язык=ru |ответственный= |ссылка= |место=Ростов-на-Дону |издательство=Феникс |год=1998 |том= |страниц=320 |страницы=13 |isbn=5222006468 |ref= }}</ref>. Бындай осраҡтарҙа организмға нығыраҡ зыян килә, йыш ҡына зыян күреүсенең үлеменә килтерә<ref>{{Книга|автор=Тимофеев Сергей Владимирович|заглавие=Общая хирургия животных|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=2007|страницы=|страниц=688|isbn=|isbn2=}}</ref>. === Спорт травмаһы === Спорт менән шөғөлләнеүгә хас физик көсөргәнеш арҡаһында туҡымаларға (ғәҙәттә мускул һәм тоташтырыусы туҡыма) зыян килтереү. Мәҫәлән, спорттың күп төрҙәрендә быуындар һеңерсәһе зарарланыуы йыш осрай. Клиник медицинала травматология тигән махсус бүлек бар, ул травмаларҙы, уларҙың сәбәптәрен, төрҙәрен, барышын, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә. Суд-медицина экспертизаһы зыяндың сәбәптәрен һәм күләмен аныҡ билдәләү менән бәйле башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә. === Физик тикшереү === ==== Тәүге тикшереү ==== Тәүге тикшереү пациенттың аң кимәлен, '''тын юлдарының асыҡлығын һәм [[Һулыш]] сифатын''' билдәләүҙән башланырға тейеш. Травма алған пациенттарҙа табип умыртҡа һөйәгенең муйын бүлегенә зыян килтереү ихтималлығынан сығып эш итергә һәм умыртҡа һөйәгенең муйын бүлеген һаҡлап ҡалыу өсөн һыҙыҡлы иммобилизация тәьмин итергә тейеш. Тын алыу юлдары үтеүсәнлеген тәьмин итеүсе позиция булып аҫҡы яңаҡтың алға сығыуы тора. [[Файл:Jaw_thrust.jpg|мини|250x250пкс|Тын алыу юлдарының үткәреүсәнлеген тәьмин итеү өсөн аҫҡы яңаҡты алға этәреү.]] Ауыҙ ҡыуышлығы сит есемдәр, ҡан йәки секрет булыу-булмауға тикшерелергә тейеш. Йыш ҡына балаларҙа телдең тығылыуы күҙәтелә, был дөрөҫ позиция менән хәл ителә (юғарыла ҡарағыҙ). Әгәр балаларҙа апноэ, һиҙелерлек тын алыу етешһеҙлеге, башы йәрәхәтләнгән булһа йәки тын юлдарының асыҡлығын башҡа саралар менән һаҡлап булмаһа, тәүге тикшереү ваҡытында артабан тын алыу ярҙамы (үпкәләрҙе яһалма елләтеү өсөн ҡул менән тын алыу аппараты, эндотрахеаль интубация) башҡарыла. Бөтә йәрәхәтләнгән пациенттар башта 100 % концентрациялағы реверсив булмаған (ҡабаттан тын алмаған) битлек аша өҫтәмә кислород менән тәьмин ителергә тейеш. Тын алыуҙың адекватлығы тын алыу йышлығы, уның интенсивлығы, күкрәк ситлегенең хәрәкәте һәм симметрияһы, трахеаль тайпылыштар буйынса баһалана. Шулай уҡ зарарланыуға ҡарап ҡан ағыуҙы бәйләү, асыҡ пневмотораксты герметик бинт менән тығыҙлау, көсөргәнешле пневмотораксты декомпрессиялау өсөн пунктирлау, пневмотеракс йәки гемоторакс ваҡытында үпкә ярыһына дренаж торбаһын ҡуйыу талап ителеүе мөмкин. Киләһе аҙым '''ҡан әйләнеше торошон''' баһалау (''шулай уҡ ҡарағыҙ: Шок''). Был пациент өсөн рөхсәт ителгән максималь диаметрлы катетерҙы һәр терһәк соҡорона урынлаштырыу зарур. Ғүмер өсөн хәүефле хәлдәрҙә өс тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки 90 секунд эсендә бындай инеү мөмкин булмаған осраҡта, һөйәк эсендә инфузия ҡулланырға мөмкин йәки интравеноз инеү менән үҙәк веналар катетерын йәки веналарҙы асыу техникаһын ҡулланырға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитрҙан, физиологик эретмә йәки Рингер лактаты кеүек изотоник эретмәне венаға (йәки һөйәк эсенә) тәүге тапҡыр 5-10 минут эсендә (мәҫәлән, ҙур шприц менән) ебәрергә кәрәк. Был процедураны гиповолемик шокты дауалау өсөн ҡабатларға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитр эретмә күләменә ирешкәндән һуң, һәр килограммына 10 мл эритроцитар масса ҡойоу талап ителә. Ҡан күп аҡҡан яраларҙы баҫымлы бинт менән бәйләргә кәрәк. ==== Икенсе тикшереү ==== Пациенттың хәле тотороҡланғас, икенсел тикшереү үткәрелә. Тән йәрәхәттәрен асыҡлау өсөн ентеклерәк тикшереү үткәрелә, организмдың хәленең төп күрһәткестәре алдағы этаптағы кеүек үк контролдә тотола, шулай уҡ организмдың хәлен контролдә тотоуҙың башҡа ысулдары ла ҡулланыла, мәҫәлән, [[:ru:Катетер Фолея|Фолей катетеры]], назогастраль зонд, пульс оксиметрияһы. Йәрәхәтләнгәндә тетрәнеү этаптарын иҫәпкә алырға кәрәк. Компенсацияланған стадияла организмдың ҡан баҫымын һаҡлау механизмдары һөҙөмтәле эшләй. Ошондай билдәләр булыуы мөмкин: капиллярҙарҙың тулыланыуы кәмеүе, пульс кәмеүе, һалҡын аяҡ — ҡулдар, тахипноэ, әммә ҡан баҫымы нормаль, йөрәк тибеүенең йышайыуы менән оҙатыла. Компенсацияланған шок әгәр саралар күрелмәһә компенсацияланмаған стадияға күсә, уның өсөн аң кимәленең кәмеүе, аҡһыллыҡ, һейҙек сығарыу кәмеүе, ҡан баҫымының түбәнәйеүе, еп һымаҡ пульс, йөрәк тибеүенең йышайыуы кеүек билдәләр хас. Травма менән бәйле шоктың бер нисә сәбәбе булыуы мөмкин, әммә һәр ваҡыт ҡан юғалтыу күҙалланырға тейеш. Шок хәлен баш йәрәхәтенең эҙемтәһе тип кенә ҡарарға ярамай. Баш йәрәхәтендә ҡан баҫымы түбәнәйеү, ҡағиҙә булараҡ, һуңғы стадияла була. ''Йәрәхәтләнеү хәүефле һәм үлем осраҡтары юғары булыу сәбәпле, диагностика һәм дауалау бер юлы башҡарылырға тейеш.'' Организмдың төп торошо күрһәткестәре беренсел тикшереүҙә һәр 5 минут һәм пациенттың торошо тотороҡланғанға тиклем икенсел тикшереүҙә һәр 15 минут тикшерелергә тейеш. === Лаборатор тикшереү === Лаборатория тестарының стандарт исемлегенә ҡан тәнсәләрен тулыһынса дифференциаль иҫәпләү, электролиттарҙы, ҡан мочевинаһы азотын, креатанинды, глюкоза, амилаза, липаза, протромбин ваҡыт, өлөшләтә тромбопластин ваҡытын, бәүелде анализлау, ҡан төркөмөн һәм ҡандың тура килеүен билдәләү инә. == Балаларҙа йәрәхәтләнеүҙәр == Баланың йәрәхәтләнеүенең хәүефен арттырыусы түбәндәге үҙенсәлектәр асыҡланған: * Анатомик үҙенсәлектәре. ** Баланың кәүҙәһенең бәләкәйерәк булыуы һөҙөмтәһендә йәрәхәтләнеүгә сәбәпсе көстөң күберәк таралыуы күҙәтелә, шуға күрә күберәк ағзалар зыян күрә, ** Сығып торған елкә, баштың тәнгә ҡарата пропорцияһы ҙур булыуы, муйын мускулдарының көсһөҙлеге, ауырлыҡ үҙәгенең юғарыраҡ булыуы балаларҙы баш йәрәхәтенә дусар итә. ** Баш һөйәктәре нескәрәк, мейене миелинлаштырыу аҙыраҡ — был баш йәрәхәттәренең етдилеген арттыра, ** Скелет һәм бәйләүестәр төҙөлөшө һығылмалыраҡ, һөҙөмтәлә эске ағзаларға көс күберәк тапшырыла, ** Мускулдарҙың һәм тире аҫты нигеҙенең эске ағзаларға ҡарата һаҡлау функцияһы әҙерәк, был уларҙы нығыраҡ йомшаҡ урын итә. ** Үҫеш пластинкалары әлегә тоташмаған, был эпифизиолизға һәм һауыҡҡандан һуң һөйәктең аномаль үҫешенә килтерергә мөмкин. * Физиологик үҙенсәлектәре. ** Тән өҫтө майҙаны һәм ауырлыҡ нисбәте артыуы балаларҙы гипотермияға һиҙгерерәк итә, был баланың шогын ҡатмарлаштырыуы һәм коагулопатия менән ацидозды көсәйтеүе мөмкин. ** Гипоксия һәм тын алыу етешһеҙлеге күберәк бала саҡта була. ** Геморрагик шок тәүҙә йөрәк тибешенең артыуы һәм артериаль систолик баҫымдың һиҙелерлек үҙгәрештәре булмайынса периферик ҡан тамырҙары ҡаршылығының артыуы менән йомшартыла. {| class="wikitable" |+Бала сәләмәтлегенең төп күрһәткестәре ! Йәш ! Минутына тын алыу ! Пульс ! Ҡан баҫымы . (систолик) |- | Яңы тыуған бала | style="text-align:right" | 30—60 | style="text-align:right" | 100—160 | style="text-align:right" | 50—70 |- | 1-6 аҙна | style="text-align:right" | 30—60 | style="text-align:right" | 100—160 | style="text-align:right" | 70—95 |- | 6 ай | style="text-align:right" | 25—40 | style="text-align:right" | 90—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 1 йәш | style="text-align:right" | 20—40 | style="text-align:right" | 90—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 3 йәш | style="text-align:right" | 20—30 | style="text-align:right" | 80—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 6 йәш | style="text-align:right" | 12—25 | style="text-align:right" | 70—110 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 10 йәш | style="text-align:right" | 12—20 | style="text-align:right" | 60—90 | style="text-align:right" | 90—120 |} Бала саҡта бергә килгән йәрәхәттәр һирәк осраҡ түгел, ә ғәҙәттәге хәл. Эске зарарланыуҙар, улар асыҡ күренмәһә лә, һәр саҡ иҫәпкә алынырға тейеш. Ололарҙан айырмалы булараҡ, бала организмы 25—30 процент ҡан юғалтҡан осраҡта ла, артериаль систолик ҡан баҫымын тотоп тороуға көслөрәк һәләтле. Был шокты диагностикалау өсөн кәртәләрҙең береһе булып тора. Ҡан юғалтыу менән бергә килгән гиповолемик шок балалар йәрәхәттәре ваҡытында шоктың иң ихтимал сәбәбе. Геморрагик шок ҡан баҫымының абсолют ҡиммәте менән билдәләнмәй. Ваҡыт үтеү менән ҡан баҫымы ҡан күләменең 25-30 процентын юғалтҡандан һуң төшөүгә китә. Үҫмер сағында ҡан баҫымы аҙыраҡ ҡан юғалтҡанда ла түбәнәйә һәм шуға күрә шок тиҙерәк асыҡлана. Йөрәк ритмындағы, ҡан баҫымындағы, пульслы артериаль ҡан баҫымындағы, капиллярҙарҙың тултырылыуындағы әллә ни ҙур булмаған үҙгәрештәр йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеген күрһәтә. Орган перфузияһын туҡтатыуҙың өҫтәмә билдәһе булып һөт кислотаһы кимәле хеҙмәт итә ала. Түбәндәге билдәләр хирургик ҡыҫылыу өсөн нигеҙ булыуы мөмкин: әүҙем реанимация сараларына ҡарамаҫтан гемодинамик тотороҡһоҙлоҡ, ҡан күләменең 50%-тан ашыуын ҡойоу, пневмоперитонеум, бәүел ҡыуығының ҡорһаҡ эсендә ярылыуы, етди вазореналь зарарланыу, эвисцерация, перитонит<ref>{{книга | автор = Berkowitz, Carol D. | заглавие = Berkowitz’s Pediatrics: A Primary Care Approach | издание = 5th Edition | издательство = American Academy of Pediatrics | год = 2014 | pages = 385 | allpages = 950 | isbn = 978-1581108460 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Травманан һуңғы шок * Психологик травма * Спорт травмаһы * Травматизм == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Волков В. Н., Датий А. В. | заглавие = Судебная медицина: Учебное пособие для вузов | ответственный = Под ред. проф. А. Ф. Волынского | место = М. | издательство = ЮНИТИ-ДАНА, Закон и право | год = 2000 | страниц = 639 }} * {{книга | заглавие = Судебная медицина : Учеб. для студентов мед. вузов | ответственный = Пиголкин Ю. И., Баринов Е. Х., Богомолов Д. В., Богомолова И. Н. | место = М. | издательство = ГЭОТАР-МЕД | год = 2002 | страниц = 359 | серия = XXI век | isbn = 5-9231-0220-X }} * {{книга | автор = Самищенко, Сергей Степанович | заглавие = Судебная медицина : учебник для магистров : учебник для студентов высших учебных заведений | ответственный = С. С. Самищенко | издание = 2-е изд., перераб. и доп. | место = М. | издательство = Юрайт | год = 2013 | страниц = 471 | серия = Магистр | isbn = 978-5-9916-2008-6 }} * {{БСЭ3|Тра́вма|26|130|автор=Пожариский В. Ф.}} == Һылтанмалар == * [https://mchs.gov.ru/ministerstvo/o-ministerstve/terminy-mchs-rossii/term/2878 Травма] // Сайт [[МЧС России]] * [http://www.traumaticsurgery.ru/athleticinjury/ Спортивная травма] * {{cite web | url = http://meduniver.com/Medical/Xirurgia/4.html | title = Сочетанная травма. Диагностика. Лечение. | accessdate = 2009-10-13 | archiveurl = | archivedate = }} * [https://kemsmu.ru/education/cdo-i-po/virtualnyy-meditsinskiy-klass/21-01-23/3.%20Оказание%20первой%20медицинской%20помощи..pdf Оказание первой медицинской помощи при травмах] // [[Кемеровский государственный медицинский университет]] {{Внешние ссылки}} {{перевести|en|Trauma}} [[Категория:Йәрәхәттәр]] qcdhdr2mml3aqw46kp9bo5qim95kvdk 1296429 1296428 2026-05-11T14:50:04Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1296429 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Peintre_aux_armées_1915_détail.jpg|мини|Морис Оранж — ''[[Һалдат]]'', 1915 йыл.]] '''Йәрәхәт''' ({{Lang-grc|τραῦμα}} " яра ") — тышҡы тәьҫир һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән [[:ru:Человек|кеше тәненең туҡымаларының]] һәм [[:ru:Органы тела человека|ағзаларының]] [[Анатомия|анатомик]] бөтөнлөгө йәки физиологик функциялары боҙолоуҙы аңлатҡан зарарланыу<ref name="enc1p">{{книга|заглавие=Современная энциклопедия|часть=Травма|год=2000|автор=|язык=ru}}</ref>. Зыян килтергән фактор төрөнә ҡарап, механик (бәрелгән урын, [[Һөйәк һыныуы|һыныу]], һ.б.), термик (бешеү, [[Тән туңыу|туңыу]]), химик йәрәхәттәр, нурланыш йәрәхәттәре, баротравма (атмосфера баҫымының ҡапыл үҙгәргәненә бәйле), электр йәрәхәттәре, һәм башҡалар, шулай уҡ ҡатнаш йәрәхәттәр төрҙәрен айыралар<ref name=dis>{{cite web|url=http://diseases.academic.ru/1305/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D0%B0|title=Травма|date=2012|work=Справочник по болезням|accessdate=2014-01-26|archive-date=2014-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307020345/http://diseases.academic.ru/1305/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D0%B0|url-status=live}}</ref>. Зыян күреү шарттары буйынса көнкүреш, спорт, сәнәғәт, '''хәрби йәрәхәттәр''' һәм башҡалар айырыла<ref name="dis" />. == Йәрәхәтләнеү төрҙәре == * Асыҡ — тәндең япмалары зыян күрә. * Ябыҡ — тире һәм лайлалы тышса бөтөн килеш ҡала. * Йомшаҡ туҡымаларҙың бәрелеүе — ике ҡаты өҫкө йөҙ араһында туҡымаларҙың киҫкен ҡыҫылыуынан барлыҡҡа килгән йомшаҡ туҡымаларҙың йәрәхәтләнеүе. * [[:ru:Растяжение связок|Тарамыш тартылыу]] — быуындың бәйләүес аппаратының сикләнгән йәрәхәтләнеүе, унда тышҡы көс тәьҫирендә быуындың тарамышы артыҡ һуҙыла, шул уҡ ваҡытта, ғәҙәттә, бәйләүес ептәренең бер өлөшө өҙөлә. * Быуын сығыу. * [[Разрыв связок|Тарамыш өҙөлөүе]] * [[Һөйәк һыныуы|Һөйәк һыныуы]] * Электр йәрәхәте. * Баш һөйәге-мейе йәрәхәте. * [[Спинномозговая травма|Арҡа мейеһенең йәрәхәтләнеүе]]. * Психологик йәрәхәт. * Аяҡ-ҡулдарҙы ампутациялау. === Ҡушма һәм күп тапҡырлы йәрәхәт === Ҡушма йәрәхәт ({{Lang-en|associated injury}}) — төрлө анатомик һәм физиологик системаларға ҡараған ике йәки бер нисә ағзаның бер юлы йәрәхәтләнеүе. Мәҫәлән, [[үпкә]] һәм [[бауыр]] йәрәхәте, мейе контузияһы һәм бөйөр ярылыуы, терәк һәм терәк-хәрәкәт ағзаларының, шулай уҡ төп тамырҙарҙың һәм нервыларҙың берләштерелгән йәрәхәте. Йәрәхәттәрҙең иң киң төркөмө булып эске ағзалар һәм терәк-хәрәкәт системаһы йәрәхәттәре тора. Күп тапҡыр травма ({{Lang-en|multiple injury}}) — бер ҡыуышлыҡтағы ағзалар зыян күргән (нәҙек һәм йыуан эсәк яралары, бауыр һәм талаҡ ярылыу), терәк-хәрәкәт системаһының ике һәм унан күберәк анатомия-функциональ формалары сиктәрендә йәрәхәттәр (ҡулбаш һәм янбаш һыныуы, ике үксә һөйәге һыныуы), аяҡ-ҡулдың йәки аяҡ-ҡулдарҙың төрлө анатомик сегменттарында ҡан тамырҙарына һәм нервыларына зыян килеү. Ҡушма йәрәхәт — зыян күреүселә ике йәки бер нисә этиологик яҡтан оҡшаш булмаған йәрәхәттәрҙең бер юлы булыуы: [[һөйәк һыныуы]] һәм бешеү, ағза ярылыуы һәм ағыуланыу, механик йәрәхәтләнеү һәм нурланыш ауырыуы һ.б. Күп һанлы йәрәхәт — күп һанлы, берләштерелгән һәм ҡушма йәрәхәттәрҙе үҙ эсенә алған дөйөм термин<ref>{{книга |автор=Анатолий Алексеевич Пушков |заглавие=Сочетанная травма |nodot= |язык=ru |ответственный= |ссылка= |место=Ростов-на-Дону |издательство=Феникс |год=1998 |том= |страниц=320 |страницы=13 |isbn=5222006468 |ref= }}</ref>. Бындай осраҡтарҙа организмға нығыраҡ зыян килә, йыш ҡына зыян күреүсенең үлеменә килтерә<ref>{{Книга|автор=Тимофеев Сергей Владимирович|заглавие=Общая хирургия животных|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=2007|страницы=|страниц=688|isbn=|isbn2=}}</ref>. === Спорт травмаһы === Спорт менән шөғөлләнеүгә хас физик көсөргәнеш арҡаһында туҡымаларға (ғәҙәттә мускул һәм тоташтырыусы туҡыма) зыян килтереү. Мәҫәлән, спорттың күп төрҙәрендә быуындар һеңерсәһе зарарланыуы йыш осрай. Клиник медицинала травматология тигән махсус бүлек бар, ул травмаларҙы, уларҙың сәбәптәрен, төрҙәрен, барышын, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә. Суд-медицина экспертизаһы зыяндың сәбәптәрен һәм күләмен аныҡ билдәләү менән бәйле башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә. === Физик тикшереү === ==== Тәүге тикшереү ==== Тәүге тикшереү пациенттың аң кимәлен, '''тын юлдарының асыҡлығын һәм [[Һулыш]] сифатын''' билдәләүҙән башланырға тейеш. Травма алған пациенттарҙа табип умыртҡа һөйәгенең муйын бүлегенә зыян килтереү ихтималлығынан сығып эш итергә һәм умыртҡа һөйәгенең муйын бүлеген һаҡлап ҡалыу өсөн һыҙыҡлы иммобилизация тәьмин итергә тейеш. Тын алыу юлдары үтеүсәнлеген тәьмин итеүсе позиция булып аҫҡы яңаҡтың алға сығыуы тора. [[Файл:Jaw_thrust.jpg|мини|250x250пкс|Тын алыу юлдарының үткәреүсәнлеген тәьмин итеү өсөн аҫҡы яңаҡты алға этәреү.]] Ауыҙ ҡыуышлығы сит есемдәр, ҡан йәки секрет булыу-булмауға тикшерелергә тейеш. Йыш ҡына балаларҙа телдең тығылыуы күҙәтелә, был дөрөҫ позиция менән хәл ителә (юғарыла ҡарағыҙ). Әгәр балаларҙа апноэ, һиҙелерлек тын алыу етешһеҙлеге, башы йәрәхәтләнгән булһа йәки тын юлдарының асыҡлығын башҡа саралар менән һаҡлап булмаһа, тәүге тикшереү ваҡытында артабан тын алыу ярҙамы (үпкәләрҙе яһалма елләтеү өсөн ҡул менән тын алыу аппараты, эндотрахеаль интубация) башҡарыла. Бөтә йәрәхәтләнгән пациенттар башта 100 % концентрациялағы реверсив булмаған (ҡабаттан тын алмаған) битлек аша өҫтәмә кислород менән тәьмин ителергә тейеш. Тын алыуҙың адекватлығы тын алыу йышлығы, уның интенсивлығы, күкрәк ситлегенең хәрәкәте һәм симметрияһы, трахеаль тайпылыштар буйынса баһалана. Шулай уҡ зарарланыуға ҡарап ҡан ағыуҙы бәйләү, асыҡ пневмотораксты герметик бинт менән тығыҙлау, көсөргәнешле пневмотораксты декомпрессиялау өсөн пунктирлау, пневмотеракс йәки гемоторакс ваҡытында үпкә ярыһына дренаж торбаһын ҡуйыу талап ителеүе мөмкин. Киләһе аҙым '''ҡан әйләнеше торошон''' баһалау (''шулай уҡ ҡарағыҙ: Шок''). Был пациент өсөн рөхсәт ителгән максималь диаметрлы катетерҙы һәр терһәк соҡорона урынлаштырыу зарур. Ғүмер өсөн хәүефле хәлдәрҙә өс тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки 90 секунд эсендә бындай инеү мөмкин булмаған осраҡта, һөйәк эсендә инфузия ҡулланырға мөмкин йәки интравеноз инеү менән үҙәк веналар катетерын йәки веналарҙы асыу техникаһын ҡулланырға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитрҙан, физиологик эретмә йәки Рингер лактаты кеүек изотоник эретмәне венаға (йәки һөйәк эсенә) тәүге тапҡыр 5-10 минут эсендә (мәҫәлән, ҙур шприц менән) ебәрергә кәрәк. Был процедураны гиповолемик шокты дауалау өсөн ҡабатларға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитр эретмә күләменә ирешкәндән һуң, һәр килограммына 10 мл эритроцитар масса ҡойоу талап ителә. Ҡан күп аҡҡан яраларҙы баҫымлы бинт менән бәйләргә кәрәк. ==== Икенсе тикшереү ==== Пациенттың хәле тотороҡланғас, икенсел тикшереү үткәрелә. Тән йәрәхәттәрен асыҡлау өсөн ентеклерәк тикшереү үткәрелә, организмдың хәленең төп күрһәткестәре алдағы этаптағы кеүек үк контролдә тотола, шулай уҡ организмдың хәлен контролдә тотоуҙың башҡа ысулдары ла ҡулланыла, мәҫәлән, [[:ru:Катетер Фолея|Фолей катетеры]], назогастраль зонд, пульс оксиметрияһы. Йәрәхәтләнгәндә тетрәнеү этаптарын иҫәпкә алырға кәрәк. Компенсацияланған стадияла организмдың ҡан баҫымын һаҡлау механизмдары һөҙөмтәле эшләй. Ошондай билдәләр булыуы мөмкин: капиллярҙарҙың тулыланыуы кәмеүе, пульс кәмеүе, һалҡын аяҡ — ҡулдар, тахипноэ, әммә ҡан баҫымы нормаль, йөрәк тибеүенең йышайыуы менән оҙатыла. Компенсацияланған шок әгәр саралар күрелмәһә компенсацияланмаған стадияға күсә, уның өсөн аң кимәленең кәмеүе, аҡһыллыҡ, һейҙек сығарыу кәмеүе, ҡан баҫымының түбәнәйеүе, еп һымаҡ пульс, йөрәк тибеүенең йышайыуы кеүек билдәләр хас. Травма менән бәйле шоктың бер нисә сәбәбе булыуы мөмкин, әммә һәр ваҡыт ҡан юғалтыу күҙалланырға тейеш. Шок хәлен баш йәрәхәтенең эҙемтәһе тип кенә ҡарарға ярамай. Баш йәрәхәтендә ҡан баҫымы түбәнәйеү, ҡағиҙә булараҡ, һуңғы стадияла була. ''Йәрәхәтләнеү хәүефле һәм үлем осраҡтары юғары булыу сәбәпле, диагностика һәм дауалау бер юлы башҡарылырға тейеш.'' Организмдың төп торошо күрһәткестәре беренсел тикшереүҙә һәр 5 минут һәм пациенттың торошо тотороҡланғанға тиклем икенсел тикшереүҙә һәр 15 минут тикшерелергә тейеш. === Лаборатор тикшереү === Лаборатория тестарының стандарт исемлегенә ҡан тәнсәләрен тулыһынса дифференциаль иҫәпләү, электролиттарҙы, ҡан мочевинаһы азотын, креатанинды, глюкоза, амилаза, липаза, протромбин ваҡыт, өлөшләтә тромбопластин ваҡытын, бәүелде анализлау, ҡан төркөмөн һәм ҡандың тура килеүен билдәләү инә. == Балаларҙа йәрәхәтләнеүҙәр == Баланың йәрәхәтләнеүенең хәүефен арттырыусы түбәндәге үҙенсәлектәр асыҡланған: * Анатомик үҙенсәлектәре. ** Баланың кәүҙәһенең бәләкәйерәк булыуы һөҙөмтәһендә йәрәхәтләнеүгә сәбәпсе көстөң күберәк таралыуы күҙәтелә, шуға күрә күберәк ағзалар зыян күрә, ** Сығып торған елкә, баштың тәнгә ҡарата пропорцияһы ҙур булыуы, муйын мускулдарының көсһөҙлеге, ауырлыҡ үҙәгенең юғарыраҡ булыуы балаларҙы баш йәрәхәтенә дусар итә. ** Баш һөйәктәре нескәрәк, мейене миелинлаштырыу аҙыраҡ — был баш йәрәхәттәренең етдилеген арттыра, ** Скелет һәм бәйләүестәр төҙөлөшө һығылмалыраҡ, һөҙөмтәлә эске ағзаларға көс күберәк тапшырыла, ** Мускулдарҙың һәм тире аҫты нигеҙенең эске ағзаларға ҡарата һаҡлау функцияһы әҙерәк, был уларҙы нығыраҡ йомшаҡ урын итә. ** Үҫеш пластинкалары әлегә тоташмаған, был эпифизиолизға һәм һауыҡҡандан һуң һөйәктең аномаль үҫешенә килтерергә мөмкин. * Физиологик үҙенсәлектәре. ** Тән өҫтө майҙаны һәм ауырлыҡ нисбәте артыуы балаларҙы гипотермияға һиҙгерерәк итә, был баланың шогын ҡатмарлаштырыуы һәм коагулопатия менән ацидозды көсәйтеүе мөмкин. ** Гипоксия һәм тын алыу етешһеҙлеге күберәк бала саҡта була. ** Геморрагик шок тәүҙә йөрәк тибешенең артыуы һәм артериаль систолик баҫымдың һиҙелерлек үҙгәрештәре булмайынса периферик ҡан тамырҙары ҡаршылығының артыуы менән йомшартыла. {| class="wikitable" |+Бала сәләмәтлегенең төп күрһәткестәре ! Йәш ! Минутына тын алыу ! Пульс ! Ҡан баҫымы . (систолик) |- | Яңы тыуған бала | style="text-align:right" | 30—60 | style="text-align:right" | 100—160 | style="text-align:right" | 50—70 |- | 1-6 аҙна | style="text-align:right" | 30—60 | style="text-align:right" | 100—160 | style="text-align:right" | 70—95 |- | 6 ай | style="text-align:right" | 25—40 | style="text-align:right" | 90—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 1 йәш | style="text-align:right" | 20—40 | style="text-align:right" | 90—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 3 йәш | style="text-align:right" | 20—30 | style="text-align:right" | 80—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 6 йәш | style="text-align:right" | 12—25 | style="text-align:right" | 70—110 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 10 йәш | style="text-align:right" | 12—20 | style="text-align:right" | 60—90 | style="text-align:right" | 90—120 |} Бала саҡта бергә килгән йәрәхәттәр һирәк осраҡ түгел, ә ғәҙәттәге хәл. Эске зарарланыуҙар, улар асыҡ күренмәһә лә, һәр саҡ иҫәпкә алынырға тейеш. Ололарҙан айырмалы булараҡ, бала организмы 25—30 процент ҡан юғалтҡан осраҡта ла, артериаль систолик ҡан баҫымын тотоп тороуға көслөрәк һәләтле. Был шокты диагностикалау өсөн кәртәләрҙең береһе булып тора. Ҡан юғалтыу менән бергә килгән гиповолемик шок балалар йәрәхәттәре ваҡытында шоктың иң ихтимал сәбәбе. Геморрагик шок ҡан баҫымының абсолют ҡиммәте менән билдәләнмәй. Ваҡыт үтеү менән ҡан баҫымы ҡан күләменең 25-30 процентын юғалтҡандан һуң төшөүгә китә. Үҫмер сағында ҡан баҫымы аҙыраҡ ҡан юғалтҡанда ла түбәнәйә һәм шуға күрә шок тиҙерәк асыҡлана. Йөрәк ритмындағы, ҡан баҫымындағы, пульслы артериаль ҡан баҫымындағы, капиллярҙарҙың тултырылыуындағы әллә ни ҙур булмаған үҙгәрештәр йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеген күрһәтә. Орган перфузияһын туҡтатыуҙың өҫтәмә билдәһе булып һөт кислотаһы кимәле хеҙмәт итә ала. Түбәндәге билдәләр хирургик ҡыҫылыу өсөн нигеҙ булыуы мөмкин: әүҙем реанимация сараларына ҡарамаҫтан гемодинамик тотороҡһоҙлоҡ, ҡан күләменең 50%-тан ашыуын ҡойоу, пневмоперитонеум, бәүел ҡыуығының ҡорһаҡ эсендә ярылыуы, етди вазореналь зарарланыу, эвисцерация, перитонит<ref>{{книга | автор = Berkowitz, Carol D. | заглавие = Berkowitz’s Pediatrics: A Primary Care Approach | издание = 5th Edition | издательство = American Academy of Pediatrics | год = 2014 | pages = 385 | allpages = 950 | isbn = 978-1581108460 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Травманан һуңғы шок * Психологик травма * Спорт травмаһы * Травматизм == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Волков В. Н., Датий А. В. | заглавие = Судебная медицина: Учебное пособие для вузов | ответственный = Под ред. проф. А. Ф. Волынского | место = М. | издательство = ЮНИТИ-ДАНА, Закон и право | год = 2000 | страниц = 639 }} * {{книга | заглавие = Судебная медицина : Учеб. для студентов мед. вузов | ответственный = Пиголкин Ю. И., Баринов Е. Х., Богомолов Д. В., Богомолова И. Н. | место = М. | издательство = ГЭОТАР-МЕД | год = 2002 | страниц = 359 | серия = XXI век | isbn = 5-9231-0220-X }} * {{книга | автор = Самищенко, Сергей Степанович | заглавие = Судебная медицина : учебник для магистров : учебник для студентов высших учебных заведений | ответственный = С. С. Самищенко | издание = 2-е изд., перераб. и доп. | место = М. | издательство = Юрайт | год = 2013 | страниц = 471 | серия = Магистр | isbn = 978-5-9916-2008-6 }} * {{БСЭ3|Тра́вма|26|130|автор=Пожариский В. Ф.}} == Һылтанмалар == * [https://mchs.gov.ru/ministerstvo/o-ministerstve/terminy-mchs-rossii/term/2878 Травма] // Сайт [[МЧС России]] * [http://www.traumaticsurgery.ru/athleticinjury/ Спортивная травма] * {{cite web | url = http://meduniver.com/Medical/Xirurgia/4.html | title = Сочетанная травма. Диагностика. Лечение. | accessdate = 2009-10-13 | archiveurl = | archivedate = }} * [https://kemsmu.ru/education/cdo-i-po/virtualnyy-meditsinskiy-klass/21-01-23/3.%20Оказание%20первой%20медицинской%20помощи..pdf Оказание первой медицинской помощи при травмах] // [[Кемеровский государственный медицинский университет]] {{Внешние ссылки}} [[Категория:Йәрәхәттәр]] rlf58nwbh9rwetpi8x96sy4xycf4ti9 1296430 1296429 2026-05-11T14:51:06Z Таңһылыу 14946 /* Йәрәхәтләнеү төрҙәре */ 1296430 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Peintre_aux_armées_1915_détail.jpg|мини|Морис Оранж — ''[[Һалдат]]'', 1915 йыл.]] '''Йәрәхәт''' ({{Lang-grc|τραῦμα}} " яра ") — тышҡы тәьҫир һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән [[:ru:Человек|кеше тәненең туҡымаларының]] һәм [[:ru:Органы тела человека|ағзаларының]] [[Анатомия|анатомик]] бөтөнлөгө йәки физиологик функциялары боҙолоуҙы аңлатҡан зарарланыу<ref name="enc1p">{{книга|заглавие=Современная энциклопедия|часть=Травма|год=2000|автор=|язык=ru}}</ref>. Зыян килтергән фактор төрөнә ҡарап, механик (бәрелгән урын, [[Һөйәк һыныуы|һыныу]], һ.б.), термик (бешеү, [[Тән туңыу|туңыу]]), химик йәрәхәттәр, нурланыш йәрәхәттәре, баротравма (атмосфера баҫымының ҡапыл үҙгәргәненә бәйле), электр йәрәхәттәре, һәм башҡалар, шулай уҡ ҡатнаш йәрәхәттәр төрҙәрен айыралар<ref name=dis>{{cite web|url=http://diseases.academic.ru/1305/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D0%B0|title=Травма|date=2012|work=Справочник по болезням|accessdate=2014-01-26|archive-date=2014-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307020345/http://diseases.academic.ru/1305/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D0%B0|url-status=live}}</ref>. Зыян күреү шарттары буйынса көнкүреш, спорт, сәнәғәт, '''хәрби йәрәхәттәр''' һәм башҡалар айырыла<ref name="dis" />. == Йәрәхәтләнеү төрҙәре == * Асыҡ — тәндең япмалары зыян күрә. * Ябыҡ — тире һәм лайлалы тышса бөтөн килеш ҡала. * Йомшаҡ туҡымаларҙың бәрелеүе — ике ҡаты өҫкө йөҙ араһында туҡымаларҙың киҫкен ҡыҫылыуынан барлыҡҡа килгән йомшаҡ туҡымаларҙың йәрәхәтләнеүе. * [[:ru:Растяжение связок|Тарамыш тартылыу]] — быуындың бәйләүес аппаратының сикләнгән йәрәхәтләнеүе, унда тышҡы көс тәьҫирендә быуындың тарамышы артыҡ һуҙыла, шул уҡ ваҡытта, ғәҙәттә, бәйләүес ептәренең бер өлөшө өҙөлә. * Быуын сығыу. * [[:ru:Разрыв связок|Тарамыш өҙөлөүе]] * [[Һөйәк һыныуы|Һөйәк һыныуы]] * Электр йәрәхәте. * Баш һөйәге-мейе йәрәхәте. * [[:ru:Спинномозговая травма|Арҡа мейеһенең йәрәхәтләнеүе]]. * Психологик йәрәхәт. * Аяҡ-ҡулдарҙы ампутациялау. === Ҡушма һәм күп тапҡырлы йәрәхәт === Ҡушма йәрәхәт ({{Lang-en|associated injury}}) — төрлө анатомик һәм физиологик системаларға ҡараған ике йәки бер нисә ағзаның бер юлы йәрәхәтләнеүе. Мәҫәлән, [[үпкә]] һәм [[бауыр]] йәрәхәте, мейе контузияһы һәм бөйөр ярылыуы, терәк һәм терәк-хәрәкәт ағзаларының, шулай уҡ төп тамырҙарҙың һәм нервыларҙың берләштерелгән йәрәхәте. Йәрәхәттәрҙең иң киң төркөмө булып эске ағзалар һәм терәк-хәрәкәт системаһы йәрәхәттәре тора. Күп тапҡыр травма ({{Lang-en|multiple injury}}) — бер ҡыуышлыҡтағы ағзалар зыян күргән (нәҙек һәм йыуан эсәк яралары, бауыр һәм талаҡ ярылыу), терәк-хәрәкәт системаһының ике һәм унан күберәк анатомия-функциональ формалары сиктәрендә йәрәхәттәр (ҡулбаш һәм янбаш һыныуы, ике үксә һөйәге һыныуы), аяҡ-ҡулдың йәки аяҡ-ҡулдарҙың төрлө анатомик сегменттарында ҡан тамырҙарына һәм нервыларына зыян килеү. Ҡушма йәрәхәт — зыян күреүселә ике йәки бер нисә этиологик яҡтан оҡшаш булмаған йәрәхәттәрҙең бер юлы булыуы: [[һөйәк һыныуы]] һәм бешеү, ағза ярылыуы һәм ағыуланыу, механик йәрәхәтләнеү һәм нурланыш ауырыуы һ.б. Күп һанлы йәрәхәт — күп һанлы, берләштерелгән һәм ҡушма йәрәхәттәрҙе үҙ эсенә алған дөйөм термин<ref>{{книга |автор=Анатолий Алексеевич Пушков |заглавие=Сочетанная травма |nodot= |язык=ru |ответственный= |ссылка= |место=Ростов-на-Дону |издательство=Феникс |год=1998 |том= |страниц=320 |страницы=13 |isbn=5222006468 |ref= }}</ref>. Бындай осраҡтарҙа организмға нығыраҡ зыян килә, йыш ҡына зыян күреүсенең үлеменә килтерә<ref>{{Книга|автор=Тимофеев Сергей Владимирович|заглавие=Общая хирургия животных|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=2007|страницы=|страниц=688|isbn=|isbn2=}}</ref>. === Спорт травмаһы === Спорт менән шөғөлләнеүгә хас физик көсөргәнеш арҡаһында туҡымаларға (ғәҙәттә мускул һәм тоташтырыусы туҡыма) зыян килтереү. Мәҫәлән, спорттың күп төрҙәрендә быуындар һеңерсәһе зарарланыуы йыш осрай. Клиник медицинала травматология тигән махсус бүлек бар, ул травмаларҙы, уларҙың сәбәптәрен, төрҙәрен, барышын, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә. Суд-медицина экспертизаһы зыяндың сәбәптәрен һәм күләмен аныҡ билдәләү менән бәйле башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә. === Физик тикшереү === ==== Тәүге тикшереү ==== Тәүге тикшереү пациенттың аң кимәлен, '''тын юлдарының асыҡлығын һәм [[Һулыш]] сифатын''' билдәләүҙән башланырға тейеш. Травма алған пациенттарҙа табип умыртҡа һөйәгенең муйын бүлегенә зыян килтереү ихтималлығынан сығып эш итергә һәм умыртҡа һөйәгенең муйын бүлеген һаҡлап ҡалыу өсөн һыҙыҡлы иммобилизация тәьмин итергә тейеш. Тын алыу юлдары үтеүсәнлеген тәьмин итеүсе позиция булып аҫҡы яңаҡтың алға сығыуы тора. [[Файл:Jaw_thrust.jpg|мини|250x250пкс|Тын алыу юлдарының үткәреүсәнлеген тәьмин итеү өсөн аҫҡы яңаҡты алға этәреү.]] Ауыҙ ҡыуышлығы сит есемдәр, ҡан йәки секрет булыу-булмауға тикшерелергә тейеш. Йыш ҡына балаларҙа телдең тығылыуы күҙәтелә, был дөрөҫ позиция менән хәл ителә (юғарыла ҡарағыҙ). Әгәр балаларҙа апноэ, һиҙелерлек тын алыу етешһеҙлеге, башы йәрәхәтләнгән булһа йәки тын юлдарының асыҡлығын башҡа саралар менән һаҡлап булмаһа, тәүге тикшереү ваҡытында артабан тын алыу ярҙамы (үпкәләрҙе яһалма елләтеү өсөн ҡул менән тын алыу аппараты, эндотрахеаль интубация) башҡарыла. Бөтә йәрәхәтләнгән пациенттар башта 100 % концентрациялағы реверсив булмаған (ҡабаттан тын алмаған) битлек аша өҫтәмә кислород менән тәьмин ителергә тейеш. Тын алыуҙың адекватлығы тын алыу йышлығы, уның интенсивлығы, күкрәк ситлегенең хәрәкәте һәм симметрияһы, трахеаль тайпылыштар буйынса баһалана. Шулай уҡ зарарланыуға ҡарап ҡан ағыуҙы бәйләү, асыҡ пневмотораксты герметик бинт менән тығыҙлау, көсөргәнешле пневмотораксты декомпрессиялау өсөн пунктирлау, пневмотеракс йәки гемоторакс ваҡытында үпкә ярыһына дренаж торбаһын ҡуйыу талап ителеүе мөмкин. Киләһе аҙым '''ҡан әйләнеше торошон''' баһалау (''шулай уҡ ҡарағыҙ: Шок''). Был пациент өсөн рөхсәт ителгән максималь диаметрлы катетерҙы һәр терһәк соҡорона урынлаштырыу зарур. Ғүмер өсөн хәүефле хәлдәрҙә өс тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки 90 секунд эсендә бындай инеү мөмкин булмаған осраҡта, һөйәк эсендә инфузия ҡулланырға мөмкин йәки интравеноз инеү менән үҙәк веналар катетерын йәки веналарҙы асыу техникаһын ҡулланырға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитрҙан, физиологик эретмә йәки Рингер лактаты кеүек изотоник эретмәне венаға (йәки һөйәк эсенә) тәүге тапҡыр 5-10 минут эсендә (мәҫәлән, ҙур шприц менән) ебәрергә кәрәк. Был процедураны гиповолемик шокты дауалау өсөн ҡабатларға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитр эретмә күләменә ирешкәндән һуң, һәр килограммына 10 мл эритроцитар масса ҡойоу талап ителә. Ҡан күп аҡҡан яраларҙы баҫымлы бинт менән бәйләргә кәрәк. ==== Икенсе тикшереү ==== Пациенттың хәле тотороҡланғас, икенсел тикшереү үткәрелә. Тән йәрәхәттәрен асыҡлау өсөн ентеклерәк тикшереү үткәрелә, организмдың хәленең төп күрһәткестәре алдағы этаптағы кеүек үк контролдә тотола, шулай уҡ организмдың хәлен контролдә тотоуҙың башҡа ысулдары ла ҡулланыла, мәҫәлән, [[:ru:Катетер Фолея|Фолей катетеры]], назогастраль зонд, пульс оксиметрияһы. Йәрәхәтләнгәндә тетрәнеү этаптарын иҫәпкә алырға кәрәк. Компенсацияланған стадияла организмдың ҡан баҫымын һаҡлау механизмдары һөҙөмтәле эшләй. Ошондай билдәләр булыуы мөмкин: капиллярҙарҙың тулыланыуы кәмеүе, пульс кәмеүе, һалҡын аяҡ — ҡулдар, тахипноэ, әммә ҡан баҫымы нормаль, йөрәк тибеүенең йышайыуы менән оҙатыла. Компенсацияланған шок әгәр саралар күрелмәһә компенсацияланмаған стадияға күсә, уның өсөн аң кимәленең кәмеүе, аҡһыллыҡ, һейҙек сығарыу кәмеүе, ҡан баҫымының түбәнәйеүе, еп һымаҡ пульс, йөрәк тибеүенең йышайыуы кеүек билдәләр хас. Травма менән бәйле шоктың бер нисә сәбәбе булыуы мөмкин, әммә һәр ваҡыт ҡан юғалтыу күҙалланырға тейеш. Шок хәлен баш йәрәхәтенең эҙемтәһе тип кенә ҡарарға ярамай. Баш йәрәхәтендә ҡан баҫымы түбәнәйеү, ҡағиҙә булараҡ, һуңғы стадияла була. ''Йәрәхәтләнеү хәүефле һәм үлем осраҡтары юғары булыу сәбәпле, диагностика һәм дауалау бер юлы башҡарылырға тейеш.'' Организмдың төп торошо күрһәткестәре беренсел тикшереүҙә һәр 5 минут һәм пациенттың торошо тотороҡланғанға тиклем икенсел тикшереүҙә һәр 15 минут тикшерелергә тейеш. === Лаборатор тикшереү === Лаборатория тестарының стандарт исемлегенә ҡан тәнсәләрен тулыһынса дифференциаль иҫәпләү, электролиттарҙы, ҡан мочевинаһы азотын, креатанинды, глюкоза, амилаза, липаза, протромбин ваҡыт, өлөшләтә тромбопластин ваҡытын, бәүелде анализлау, ҡан төркөмөн һәм ҡандың тура килеүен билдәләү инә. == Балаларҙа йәрәхәтләнеүҙәр == Баланың йәрәхәтләнеүенең хәүефен арттырыусы түбәндәге үҙенсәлектәр асыҡланған: * Анатомик үҙенсәлектәре. ** Баланың кәүҙәһенең бәләкәйерәк булыуы һөҙөмтәһендә йәрәхәтләнеүгә сәбәпсе көстөң күберәк таралыуы күҙәтелә, шуға күрә күберәк ағзалар зыян күрә, ** Сығып торған елкә, баштың тәнгә ҡарата пропорцияһы ҙур булыуы, муйын мускулдарының көсһөҙлеге, ауырлыҡ үҙәгенең юғарыраҡ булыуы балаларҙы баш йәрәхәтенә дусар итә. ** Баш һөйәктәре нескәрәк, мейене миелинлаштырыу аҙыраҡ — был баш йәрәхәттәренең етдилеген арттыра, ** Скелет һәм бәйләүестәр төҙөлөшө һығылмалыраҡ, һөҙөмтәлә эске ағзаларға көс күберәк тапшырыла, ** Мускулдарҙың һәм тире аҫты нигеҙенең эске ағзаларға ҡарата һаҡлау функцияһы әҙерәк, был уларҙы нығыраҡ йомшаҡ урын итә. ** Үҫеш пластинкалары әлегә тоташмаған, был эпифизиолизға һәм һауыҡҡандан һуң һөйәктең аномаль үҫешенә килтерергә мөмкин. * Физиологик үҙенсәлектәре. ** Тән өҫтө майҙаны һәм ауырлыҡ нисбәте артыуы балаларҙы гипотермияға һиҙгерерәк итә, был баланың шогын ҡатмарлаштырыуы һәм коагулопатия менән ацидозды көсәйтеүе мөмкин. ** Гипоксия һәм тын алыу етешһеҙлеге күберәк бала саҡта була. ** Геморрагик шок тәүҙә йөрәк тибешенең артыуы һәм артериаль систолик баҫымдың һиҙелерлек үҙгәрештәре булмайынса периферик ҡан тамырҙары ҡаршылығының артыуы менән йомшартыла. {| class="wikitable" |+Бала сәләмәтлегенең төп күрһәткестәре ! Йәш ! Минутына тын алыу ! Пульс ! Ҡан баҫымы . (систолик) |- | Яңы тыуған бала | style="text-align:right" | 30—60 | style="text-align:right" | 100—160 | style="text-align:right" | 50—70 |- | 1-6 аҙна | style="text-align:right" | 30—60 | style="text-align:right" | 100—160 | style="text-align:right" | 70—95 |- | 6 ай | style="text-align:right" | 25—40 | style="text-align:right" | 90—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 1 йәш | style="text-align:right" | 20—40 | style="text-align:right" | 90—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 3 йәш | style="text-align:right" | 20—30 | style="text-align:right" | 80—120 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 6 йәш | style="text-align:right" | 12—25 | style="text-align:right" | 70—110 | style="text-align:right" | 80—100 |- | 10 йәш | style="text-align:right" | 12—20 | style="text-align:right" | 60—90 | style="text-align:right" | 90—120 |} Бала саҡта бергә килгән йәрәхәттәр һирәк осраҡ түгел, ә ғәҙәттәге хәл. Эске зарарланыуҙар, улар асыҡ күренмәһә лә, һәр саҡ иҫәпкә алынырға тейеш. Ололарҙан айырмалы булараҡ, бала организмы 25—30 процент ҡан юғалтҡан осраҡта ла, артериаль систолик ҡан баҫымын тотоп тороуға көслөрәк һәләтле. Был шокты диагностикалау өсөн кәртәләрҙең береһе булып тора. Ҡан юғалтыу менән бергә килгән гиповолемик шок балалар йәрәхәттәре ваҡытында шоктың иң ихтимал сәбәбе. Геморрагик шок ҡан баҫымының абсолют ҡиммәте менән билдәләнмәй. Ваҡыт үтеү менән ҡан баҫымы ҡан күләменең 25-30 процентын юғалтҡандан һуң төшөүгә китә. Үҫмер сағында ҡан баҫымы аҙыраҡ ҡан юғалтҡанда ла түбәнәйә һәм шуға күрә шок тиҙерәк асыҡлана. Йөрәк ритмындағы, ҡан баҫымындағы, пульслы артериаль ҡан баҫымындағы, капиллярҙарҙың тултырылыуындағы әллә ни ҙур булмаған үҙгәрештәр йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеген күрһәтә. Орган перфузияһын туҡтатыуҙың өҫтәмә билдәһе булып һөт кислотаһы кимәле хеҙмәт итә ала. Түбәндәге билдәләр хирургик ҡыҫылыу өсөн нигеҙ булыуы мөмкин: әүҙем реанимация сараларына ҡарамаҫтан гемодинамик тотороҡһоҙлоҡ, ҡан күләменең 50%-тан ашыуын ҡойоу, пневмоперитонеум, бәүел ҡыуығының ҡорһаҡ эсендә ярылыуы, етди вазореналь зарарланыу, эвисцерация, перитонит<ref>{{книга | автор = Berkowitz, Carol D. | заглавие = Berkowitz’s Pediatrics: A Primary Care Approach | издание = 5th Edition | издательство = American Academy of Pediatrics | год = 2014 | pages = 385 | allpages = 950 | isbn = 978-1581108460 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Травманан һуңғы шок * Психологик травма * Спорт травмаһы * Травматизм == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Волков В. Н., Датий А. В. | заглавие = Судебная медицина: Учебное пособие для вузов | ответственный = Под ред. проф. А. Ф. Волынского | место = М. | издательство = ЮНИТИ-ДАНА, Закон и право | год = 2000 | страниц = 639 }} * {{книга | заглавие = Судебная медицина : Учеб. для студентов мед. вузов | ответственный = Пиголкин Ю. И., Баринов Е. Х., Богомолов Д. В., Богомолова И. Н. | место = М. | издательство = ГЭОТАР-МЕД | год = 2002 | страниц = 359 | серия = XXI век | isbn = 5-9231-0220-X }} * {{книга | автор = Самищенко, Сергей Степанович | заглавие = Судебная медицина : учебник для магистров : учебник для студентов высших учебных заведений | ответственный = С. С. Самищенко | издание = 2-е изд., перераб. и доп. | место = М. | издательство = Юрайт | год = 2013 | страниц = 471 | серия = Магистр | isbn = 978-5-9916-2008-6 }} * {{БСЭ3|Тра́вма|26|130|автор=Пожариский В. Ф.}} == Һылтанмалар == * [https://mchs.gov.ru/ministerstvo/o-ministerstve/terminy-mchs-rossii/term/2878 Травма] // Сайт [[МЧС России]] * [http://www.traumaticsurgery.ru/athleticinjury/ Спортивная травма] * {{cite web | url = http://meduniver.com/Medical/Xirurgia/4.html | title = Сочетанная травма. Диагностика. Лечение. | accessdate = 2009-10-13 | archiveurl = | archivedate = }} * [https://kemsmu.ru/education/cdo-i-po/virtualnyy-meditsinskiy-klass/21-01-23/3.%20Оказание%20первой%20медицинской%20помощи..pdf Оказание первой медицинской помощи при травмах] // [[Кемеровский государственный медицинский университет]] {{Внешние ссылки}} [[Категория:Йәрәхәттәр]] l4ewf7wydvn1wuf8wlx98x2hgr1x3jf Фекерләшеү:Йәрәхәт 1 200810 1296431 2026-05-11T14:55:31Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Травма|11 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1296431 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Травма|11 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 56kkztv0ejvan8486bvzx2eksyozejt Нарва ратушаһы 0 200811 1296437 2026-05-11T15:51:08Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{coord|59.3794|28.1988|display=title}} [[file:Narva – Town hall (2023).jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы. Ҡала биржаһының элекке бинаһы урынында [[Нарвский колледж Тартуского университета|Тарту университетының Нарва колледжы]] бинаһы урынлашҡан Слева на месте бывшего здания городской биржи ра... 1296437 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=11 май 2026}} {{coord|59.3794|28.1988|display=title}} [[file:Narva – Town hall (2023).jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы. Ҡала биржаһының элекке бинаһы урынында [[Нарвский колледж Тартуского университета|Тарту университетының Нарва колледжы]] бинаһы урынлашҡан Слева на месте бывшего здания городской биржи расположено здание]] [[file:Нарвская ратуша до ВОВ.jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы Икенсе донъя һуғышына тиклем. Һулда ҡала биржаһы бинаһы урынлашҡан. Уң яҡта [[Пётр I]] тыуыуына 200 йыл тулыу хөрмәтенә һәйкәл]] '''Нарвская [[ратуша]]''' ({{lang-et|Narva raekoda}}) — [[Нарва]]ла [[Старый город (Нарва)|ҡаланың тап үҙәгендә]] тарих һәм архитектура һәйкәле. Хәҙерге адресы — [[Ратушная площадь (Нарва)|Ратуша майҙаны]], 1. Была построена по инициативе шведского королевского двора. За основу взят проект Г. Тейфеля. Первоначально строение было задумано в стиле [[барокко]], но при утверждении проекта в [[Стокгольм]]е в него были внесены изменения, и здание ратуши строилось уже в стиле [[Голландский классицизм|голландского классицизма]]. Строительные работы начались в 1668 году под руководством Захариаса Хоффмана-младшего и Юргена Бишоффа и продолжались три года. В архитектурном плане ратуша представляла собой каменное 3-этажное здание, выполненное из плитняка, с высоким цокольным этажом, два этажа с [[тоскана|тосканскими]] [[пилястра]]ми и 3-й полуэтаж над колоннами. Центр [[фасад]]а не имел пилястр, треугольный [[щипец]] с часами служил как бы продолжением и завершением плоской стены. Конёк остроконечной четырёхскатной крыши украшала башня с двумя галереями. [[Шпиль]] башни венчал кованый [[флюгер]] в виде журавля, опирающегося на яблоко (работа мастера Грабена). К главному входу вела двойная лестница с ажурной решёткой. Рисунок решётки содержал в себе элементы нарвского [[герб]]а (рыбы, меч и ядра). Вход в ратушу украшал [[портал (архитектура)|портал]], изготовленный, предположительно, Н. Миллихом. Он включал в себя герб города, обрамлённый пальмовыми листьями, и три аллегорические фигуры, символизирующие три основных принципа, по которым должны были вестись дела в ратуше: Справедливость, Мудрость и Умеренность. В интерьере на 1-м этаже находился большой холл, перекрытый расписными балками. По обеим сторонам располагались ряды комнат. Лестница на заднем плане вестибюля вела на второй этаж, где находился большой зал заседаний магистрата (позже думы). В северной части 2-го этажа находилась комната суда высшей инстанции, канцелярия и зала ожидания, в южном крыле, соответствующие помещения суда низшей инстанции и торговая палата. В цокольном этаже располагались палата мер и весов, тюрьма и подсобные помещения. Как и весь [[Старый город (Нарва)|Старый город]], здание ратуши пострадало в 1944 году в ходе [[Великая Отечественная война|Второй мировой войны]] и восстановлено в период с 1960 по 1963 годы. Отреставрированы фасады и портал, наружная лестница с ограждением, расписной балочный потолок в вестибюле, парадная лестница, барочный шлем башни. В советское время в здании располагался [[дворец пионеров]]<ref>{{Cite web |url=http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |title=Осколки истории |access-date=2018-03-01 |archive-date=2018-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302044440/http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |url-status=live }}</ref>. С 2019 года здание пустовало, а в 2022 году начаты строительные работы по реконструкции здания. В 2023 году завершилась комплексная реставрация '''Нарвской ратуши'''<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|title=ФОТО и ВИДЕО: строительные работы в здании Нарвской ратуши и на Ратушной площади завершены|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-04-03|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073611/https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|url-status=live}}</ref>. Здание Нарвской ратуши вернуло себе статус административного здания города(в него переехало Нарвское горсобрание<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|title=С 1 августа Нарвское горсобрание переедет в ратушу|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-07-31|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073613/https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|url-status=live}}</ref>) и одновременно должно превратиться в объект туризма. Внутренняя планировка здания разделена на две части – на историческую северную и современную южную. В северной части здания в максимально возможной степени восстановлена историческая планировка здания, внутреннее убранство помещений выполнено на представительском уровне с исторической обстановкой. В южной части сохранилась система коридоров, созданная в ходе реставрационных работ 1960-х годах<ref name="автоссылка1" />. <gallery mode=packed> 1997 - Estland 27 (Narva, Ida Virumaa).jpg|Ратуша в 1997 г. The tower of Narva Town Hall.jpg|Башня с флюгером Narva Town Hall lobby.jpg|Вестибюль Front staircase of Narva Town Hall.jpg|Ограждение лестницы Portal of Narva Town Hall.jpg|Украшение портала </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация}} * О. Коченовский. ''Нарва. Градостроительное развитие и архитектура''. * Е. Кривошеев, К. Михайлов. ''Нарва. Путеводитель''. * ''Нарва. Культурно-исторический справочник''. (Коллектив авторов). * Памятники искусства Советского Союза. Белоруссия, Литва, Латвия, Эстония. Справочник-путеводитель. Москва: Искусство. 1986. ISBN 5-210-00094-X. == Һылтанмалар == * [http://www.narvamuuseum.ee/?lang=rus Нарвский музей] {{Исторический центр Нарвы}} [[Категория:Здания и сооружения Нарвы]] [[Категория:Ратуши Эстонии]] [[Категория:Появились в 1671 году]] [[Категория:Бывшие тюрьмы Эстонии]] [[Категория:Тюрьмы Российской империи]] 7z2fpnq5aine9cv87r1fpy7q55uthw1 1296447 1296437 2026-05-11T16:11:59Z Akkashka 14326 1296447 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=11 май 2026}} {{coord|59.3794|28.1988|display=title}} [[file:Narva – Town hall (2023).jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы. Ҡала биржаһының элекке бинаһы урынында [[Нарвский колледж Тартуского университета|Тарту университетының Нарва колледжы]] бинаһы урынлашҡан Слева на месте бывшего здания городской биржи расположено здание]] [[file:Нарвская ратуша до ВОВ.jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы Икенсе донъя һуғышына тиклем. Һулда ҡала биржаһы бинаһы урынлашҡан. Уң яҡта [[Пётр I]] тыуыуына 200 йыл тулыу хөрмәтенә һәйкәл]] '''Нарвская [[ратуша]]''' ({{lang-et|Narva raekoda}}) — [[Нарва]]ла [[Старый город (Нарва)|ҡаланың тап үҙәгендә]] тарих һәм архитектура һәйкәле. Хәҙерге адресы — [[Ратушная площадь (Нарва)|Ратуша майҙаны]], 1. Швед король һарайы инициативаһы буйынса төҙөлгән. Нигеҙ итеп Г.Тейфель проекты алына. Башта бина [[барокко]] стилендә күҙаллана, әммә [[Стокгольм]]да проектты раҫлағанда, уға үҙгәрештәр индерелә, һәм ратуша бинаһы [[Голландский классицизм|голланд классицизмы]] стилендә төҙөлә. Төҙөлөш эштәре 1668 йылда Захариас Кесе Хоффман һәм Юрген Бишофф етәкселегендә башлана һәм өс йыл дауам итә. Архитектура планында ратуша 3 ҡатлы таш бинанан ғибәрәт, ул плитканан эшләнгән, түбәнге өлөшө (цоколь) бейек ҡатлы, ике ҡаты [[тоскана|тоскана]] [[пилястра]]лары һәм колонналар өҫтөндә 3-сө ярым ҡат. [[Фасад]]тың уртаһында пилястралар булмай, сәғәт менән өс мөйөшлө [[щипец| ҡырланһыҙ фронтон]] яҫы стенаның дауамы һәм тамамланышы булып хеҙмәт итә. Дүрт яҡлы ҡыйыҡтың осло осо ике галереялы башня менән биҙәлгән. Башняның [[Шпиль| шпилен]] алмаға таянған торна рәүешендәге сүкелгән флюгер тамамлай (Грабен эше). Төп инеү урынына ажур рәшәткәле ике яҡлы баҫҡыс алып бара. Рәшәткә һүрәтендә Нарва гербы элементтары (балыҡ, ҡылыс һәм йәҙрә) бар. Ратушаға инеү урынын Н. Миллих эшләгән тип фаразланған [[портал (архитектура)|портал]] биҙәй. Ул пальма япраҡтары менән уратып алынған ҡала гербын һәм ратушала алып барылырға тейешле эштәрҙең өс төп принципты символлаштырған өс аллегорик фигураны: Ғәҙеллекте, Аҡыл һәм Тыйнаҡлыҡты үҙ эсенә ала. В интерьере на 1-м этаже находился большой холл, перекрытый расписными балками. По обеим сторонам располагались ряды комнат. Лестница на заднем плане вестибюля вела на второй этаж, где находился большой зал заседаний магистрата (позже думы). В северной части 2-го этажа находилась комната суда высшей инстанции, канцелярия и зала ожидания, в южном крыле, соответствующие помещения суда низшей инстанции и торговая палата. В цокольном этаже располагались палата мер и весов, тюрьма и подсобные помещения. Как и весь [[Старый город (Нарва)|Старый город]], здание ратуши пострадало в 1944 году в ходе [[Великая Отечественная война|Второй мировой войны]] и восстановлено в период с 1960 по 1963 годы. Отреставрированы фасады и портал, наружная лестница с ограждением, расписной балочный потолок в вестибюле, парадная лестница, барочный шлем башни. В советское время в здании располагался [[дворец пионеров]]<ref>{{Cite web |url=http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |title=Осколки истории |access-date=2018-03-01 |archive-date=2018-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302044440/http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |url-status=live }}</ref>. С 2019 года здание пустовало, а в 2022 году начаты строительные работы по реконструкции здания. В 2023 году завершилась комплексная реставрация '''Нарвской ратуши'''<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|title=ФОТО и ВИДЕО: строительные работы в здании Нарвской ратуши и на Ратушной площади завершены|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-04-03|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073611/https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|url-status=live}}</ref>. Здание Нарвской ратуши вернуло себе статус административного здания города(в него переехало Нарвское горсобрание<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|title=С 1 августа Нарвское горсобрание переедет в ратушу|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-07-31|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073613/https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|url-status=live}}</ref>) и одновременно должно превратиться в объект туризма. Внутренняя планировка здания разделена на две части – на историческую северную и современную южную. В северной части здания в максимально возможной степени восстановлена историческая планировка здания, внутреннее убранство помещений выполнено на представительском уровне с исторической обстановкой. В южной части сохранилась система коридоров, созданная в ходе реставрационных работ 1960-х годах<ref name="автоссылка1" />. <gallery mode=packed> 1997 - Estland 27 (Narva, Ida Virumaa).jpg|Ратуша 1997 йылда The tower of Narva Town Hall.jpg|Флюгерлы башня Narva Town Hall lobby.jpg|Вестибюль Front staircase of Narva Town Hall.jpg|Баҫҡыс кәртәһе Portal of Narva Town Hall.jpg|Порталдың биҙәлеше </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация}} * О. Коченовский. ''Нарва. Градостроительное развитие и архитектура''. * Е. Кривошеев, К. Михайлов. ''Нарва. Путеводитель''. * ''Нарва. Культурно-исторический справочник''. (Коллектив авторов). * Памятники искусства Советского Союза. Белоруссия, Литва, Латвия, Эстония. Справочник-путеводитель. Москва: Искусство. 1986. ISBN 5-210-00094-X. == Һылтанмалар == * [http://www.narvamuuseum.ee/?lang=rus Нарвский музей] {{Исторический центр Нарвы}} [[Категория:Здания и сооружения Нарвы]] [[Категория:Ратуши Эстонии]] [[Категория:Появились в 1671 году]] [[Категория:Бывшие тюрьмы Эстонии]] [[Категория:Тюрьмы Российской империи]] 72ag9vpsl92ib6yhbomovmzhozn4h00 1296449 1296447 2026-05-11T16:27:10Z Akkashka 14326 1296449 wikitext text/x-wiki {{coord|59.3794|28.1988|display=title}} [[Файл:Narva – Town hall (2023).jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы. Ҡала биржаһының элекке бинаһы урынында [[Нарвский колледж Тартуского университета|Тарту университетының Нарва колледжы]] бинаһы урынлашҡан Слева на месте бывшего здания городской биржи расположено здание]] [[Файл:Нарвская ратуша до ВОВ.jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы Икенсе донъя һуғышына тиклем. Һулда ҡала биржаһы бинаһы урынлашҡан. Уң яҡта [[Пётр I]] тыуыуына 200 йыл тулыу хөрмәтенә һәйкәл]] '''Нарвская [[ратуша]]''' ({{lang-et|Narva raekoda}}) — [[Нарва]]ла [[Старый город (Нарва)|ҡаланың тап үҙәгендә]] тарих һәм архитектура һәйкәле. Хәҙерге адресы — [[Ратушная площадь (Нарва)|Ратуша майҙаны]], 1. Швед король һарайы инициативаһы буйынса төҙөлгән. Нигеҙ итеп Г.Тейфель проекты алына. Башта бина [[барокко]] стилендә күҙаллана, әммә [[Стокгольм]]да проектты раҫлағанда, уға үҙгәрештәр индерелә, һәм ратуша бинаһы [[Голландский классицизм|голланд классицизмы]] стилендә төҙөлә. Төҙөлөш эштәре 1668 йылда Захариас Кесе Хоффман һәм Юрген Бишофф етәкселегендә башлана һәм өс йыл дауам итә. Архитектура планында ратуша 3 ҡатлы таш бинанан ғибәрәт, ул плитканан эшләнгән, түбәнге өлөшө (цоколь) бейек ҡатлы, ике ҡаты [[тоскана]] [[пилястра]]лары һәм колонналар өҫтөндә 3-сө ярым ҡат. [[Фасад]]тың уртаһында пилястралар булмай, сәғәт менән өс мөйөшлө [[щипец|ҡырланһыҙ фронтон]] яҫы стенаның дауамы һәм тамамланышы булып хеҙмәт итә. Дүрт яҡлы ҡыйыҡтың осло осо ике галереялы башня менән биҙәлгән. Башняның [[Шпиль|шпилен]] алмаға таянған торна рәүешендәге сүкелгән флюгер тамамлай (Грабен эше). Төп инеү урынына ажур рәшәткәле ике яҡлы баҫҡыс алып бара. Рәшәткә һүрәтендә Нарва гербы элементтары (балыҡ, ҡылыс һәм йәҙрә) бар. Ратушаға инеү урынын Н. Миллих эшләгән тип фаразланған [[портал (архитектура)|портал]] биҙәй. Ул пальма япраҡтары менән уратып алынған ҡала гербын һәм ратушала алып барылырға тейешле эштәрҙең өс төп принципты символлаштырған өс аллегорик фигураны: Ғәҙеллекте, Аҡыл һәм Тыйнаҡлыҡты үҙ эсенә ала. Интерьерҙа 1-се ҡатта ул рәсемле балкалар менән ҡапланған ҙур холл урынлашҡан. Ике яҡта ла бер нисә бүлмә урынлашҡан. Вестибюлдең артҡы планындағы баҫҡыс икенсе ҡатҡа алып бара, унда магистраттың (һуңыраҡ думаның) ҙур ултырыштар залы урынлашҡан була. 2-се ҡаттың төньяҡ өлөшөндә юғары инстанция суды бүлмәһе, канцелярия һәм көтөп тороу залы, көньяҡ ҡанатында түбән инстанция судының тейешле биналары һәм сауҙа палатаһы урынлашҡан. Түбәнге ҡатында үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр палатаһы, төрмә һәм ярҙамсы биналар урынлашҡан. Бөтә [[Старый город (Нарва)|Иҫке ҡала]] кеүек үк, ратуша бинаһы 1944 йылда [[Икенсе донъя һуғышы]] барышында зыян күрә һәм 1960 йылдан 1963 йылға тиклем тергеҙелә. Фасадтары һәм порталы, ҡоймалы тышҡы баҫҡыс, вестибюлдә буялған балкалы түшәм, тантаналы баҫҡыс, башняның барокко шлемы реставрациялана. Совет осоронда бинала [[пионерҙар һарайы]] урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |title=Осколки истории |access-date=2018-03-01 |archive-date=2018-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302044440/http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |url-status=live }}</ref>. 2019 йылдан бина буш торған, ә 2022 йылда бинаны реконструкциялау буйынса төҙөлөш эштәре башлана. 2023 йылда '''Нарва ратушаһы'''н комплекслы реставрация тамамланған<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|title=ФОТО и ВИДЕО: строительные работы в здании Нарвской ратуши и на Ратушной площади завершены|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-04-03|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073611/https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|url-status=live}}</ref>. Нарва ратушаһы бинаһы ҡаланың административ бинаһы статусын кире ҡайтара (унда Нарва ҡала йыйылышы күсә<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|title=С 1 августа Нарвское горсобрание переедет в ратушу|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-07-31|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073613/https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|url-status=live}}</ref>) һәм бер үк ваҡытта туризм объектына әүерелергә тейешле була. Бинаның эске планлаштырылыуы ике: тарихи төньяҡ һәм хәҙерге көньяҡ өлөштәргә бүленә. Бинаның төньяҡ өлөшөндә бинаның тарихи планлаштырылыуы мөмкин тиклем тергеҙелгән, биналарҙың эске биҙәлеше тарихи шарттар менән вәкиллек кимәлендә башҡарылған. Көньяҡ өлөшөндә 1960-сы йылдарҙа реставрация эштәре барышында төҙөлгән коридорҙар системаһы һаҡланған<ref name="автоссылка1" />. <gallery mode=packed> 1997 - Estland 27 (Narva, Ida Virumaa).jpg|Ратуша 1997 йылда The tower of Narva Town Hall.jpg|Флюгерлы башня Narva Town Hall lobby.jpg|Вестибюль Front staircase of Narva Town Hall.jpg|Баҫҡыс кәртәһе Portal of Narva Town Hall.jpg|Порталдың биҙәлеше </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация}} * О. Коченовский. ''Нарва. Градостроительное развитие и архитектура''. * Е. Кривошеев, К. Михайлов. ''Нарва. Путеводитель''. * ''Нарва. Культурно-исторический справочник''. (Коллектив авторов). * Памятники искусства Советского Союза. Белоруссия, Литва, Латвия, Эстония. Справочник-путеводитель. Москва: Искусство. 1986. ISBN 5-210-00094-X. == Һылтанмалар == * [http://www.narvamuuseum.ee/?lang=rus Нарвский музей] {{Исторический центр Нарвы}} [[Категория:Здания и сооружения Нарвы]] [[Категория:Ратуши Эстонии]] [[Категория:Появились в 1671 году]] [[Категория:Бывшие тюрьмы Эстонии]] [[Категория:Тюрьмы Российской империи]] k7iqtu5mbd1zmos1420xg7cjj77gjqj 1296453 1296449 2026-05-11T16:32:40Z Akkashka 14326 1296453 wikitext text/x-wiki {{coord|59.3794|28.1988|display=title}} [[Файл:Narva – Town hall (2023).jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы. Ҡала биржаһының элекке бинаһы урынында [[Нарвский колледж Тартуского университета|Тарту университетының Нарва колледжы]] бинаһы урынлашҡан Слева на месте бывшего здания городской биржи расположено здание]] [[Файл:Нарвская ратуша до ВОВ.jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы Икенсе донъя һуғышына тиклем. Һулда ҡала биржаһы бинаһы урынлашҡан. Уң яҡта [[Пётр I]] тыуыуына 200 йыл тулыу хөрмәтенә һәйкәл]] '''Нарва [[ратуша]]һы''' ({{lang-et|Narva raekoda}}) — [[Нарва]]ла [[Старый город (Нарва)|ҡаланың тап үҙәгендә]] тарих һәм архитектура һәйкәле. Хәҙерге адресы — [[Ратушная площадь (Нарва)|Ратуша майҙаны]], 1. Швед король һарайы инициативаһы буйынса төҙөлгән. Нигеҙ итеп Г.Тейфель проекты алына. Башта бина [[барокко]] стилендә күҙаллана, әммә [[Стокгольм]]да проектты раҫлағанда, уға үҙгәрештәр индерелә, һәм ратуша бинаһы [[Голландский классицизм|голланд классицизмы]] стилендә төҙөлә. Төҙөлөш эштәре 1668 йылда Захариас Кесе Хоффман һәм Юрген Бишофф етәкселегендә башлана һәм өс йыл дауам итә. Архитектура планында ратуша 3 ҡатлы таш бинанан ғибәрәт, ул плитканан эшләнгән, түбәнге өлөшө (цоколь) бейек ҡатлы, ике ҡаты [[тоскана]] [[пилястра]]лары һәм колонналар өҫтөндә 3-сө ярым ҡат. [[Фасад]]тың уртаһында пилястралар булмай, сәғәт менән өс мөйөшлө [[щипец|ҡырланһыҙ фронтон]] яҫы стенаның дауамы һәм тамамланышы булып хеҙмәт итә. Дүрт яҡлы ҡыйыҡтың осло осо ике галереялы башня менән биҙәлгән. Башняның [[Шпиль|шпилен]] алмаға таянған торна рәүешендәге сүкелгән флюгер тамамлай (Грабен эше). Төп инеү урынына ажур рәшәткәле ике яҡлы баҫҡыс алып бара. Рәшәткә һүрәтендә Нарва гербы элементтары (балыҡ, ҡылыс һәм йәҙрә) бар. Ратушаға инеү урынын Н. Миллих эшләгән тип фаразланған [[портал (архитектура)|портал]] биҙәй. Ул пальма япраҡтары менән уратып алынған ҡала гербын һәм ратушала алып барылырға тейешле эштәрҙең өс төп принципты символлаштырған өс аллегорик фигураны: Ғәҙеллекте, Аҡыл һәм Тыйнаҡлыҡты үҙ эсенә ала. Интерьерҙа 1-се ҡатта ул рәсемле балкалар менән ҡапланған ҙур холл урынлашҡан. Ике яҡта ла бер нисә бүлмә урынлашҡан. Вестибюлдең артҡы планындағы баҫҡыс икенсе ҡатҡа алып бара, унда магистраттың (һуңыраҡ думаның) ҙур ултырыштар залы урынлашҡан була. 2-се ҡаттың төньяҡ өлөшөндә юғары инстанция суды бүлмәһе, канцелярия һәм көтөп тороу залы, көньяҡ ҡанатында түбән инстанция судының тейешле биналары һәм сауҙа палатаһы урынлашҡан. Түбәнге ҡатында үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр палатаһы, төрмә һәм ярҙамсы биналар урынлашҡан. Бөтә [[Старый город (Нарва)|Иҫке ҡала]] кеүек үк, ратуша бинаһы 1944 йылда [[Икенсе донъя һуғышы]] барышында зыян күрә һәм 1960 йылдан 1963 йылға тиклем тергеҙелә. Фасадтары һәм порталы, ҡоймалы тышҡы баҫҡыс, вестибюлдә буялған балкалы түшәм, тантаналы баҫҡыс, башняның барокко шлемы реставрациялана. Совет осоронда бинала [[пионерҙар һарайы]] урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |title=Осколки истории |access-date=2018-03-01 |archive-date=2018-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302044440/http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |url-status=live }}</ref>. 2019 йылдан бина буш торған, ә 2022 йылда бинаны реконструкциялау буйынса төҙөлөш эштәре башлана. 2023 йылда '''Нарва ратушаһы'''н комплекслы реставрация тамамланған<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|title=ФОТО и ВИДЕО: строительные работы в здании Нарвской ратуши и на Ратушной площади завершены|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-04-03|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073611/https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|url-status=live}}</ref>. Нарва ратушаһы бинаһы ҡаланың административ бинаһы статусын кире ҡайтара (унда Нарва ҡала йыйылышы күсә<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|title=С 1 августа Нарвское горсобрание переедет в ратушу|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-07-31|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073613/https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|url-status=live}}</ref>) һәм бер үк ваҡытта туризм объектына әүерелергә тейешле була. Бинаның эске планлаштырылыуы ике: тарихи төньяҡ һәм хәҙерге көньяҡ өлөштәргә бүленә. Бинаның төньяҡ өлөшөндә бинаның тарихи планлаштырылыуы мөмкин тиклем тергеҙелгән, биналарҙың эске биҙәлеше тарихи шарттар менән вәкиллек кимәлендә башҡарылған. Көньяҡ өлөшөндә 1960-сы йылдарҙа реставрация эштәре барышында төҙөлгән коридорҙар системаһы һаҡланған<ref name="автоссылка1" />. <gallery mode=packed> 1997 - Estland 27 (Narva, Ida Virumaa).jpg|Ратуша 1997 йылда The tower of Narva Town Hall.jpg|Флюгерлы башня Narva Town Hall lobby.jpg|Вестибюль Front staircase of Narva Town Hall.jpg|Баҫҡыс кәртәһе Portal of Narva Town Hall.jpg|Порталдың биҙәлеше </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация}} * О. Коченовский. ''Нарва. Градостроительное развитие и архитектура''. * Е. Кривошеев, К. Михайлов. ''Нарва. Путеводитель''. * ''Нарва. Культурно-исторический справочник''. (Коллектив авторов). * Памятники искусства Советского Союза. Белоруссия, Литва, Латвия, Эстония. Справочник-путеводитель. Москва: Искусство. 1986. ISBN 5-210-00094-X. == Һылтанмалар == * [http://www.narvamuuseum.ee/?lang=rus Нарвский музей] {{Исторический центр Нарвы}} [[Категория:Здания и сооружения Нарвы]] [[Категория:Ратуши Эстонии]] [[Категория:Появились в 1671 году]] [[Категория:Бывшие тюрьмы Эстонии]] [[Категория:Тюрьмы Российской империи]] bmlx09a1d72qsdgbw5ymuj1bkw422ww 1296454 1296453 2026-05-11T16:33:27Z Akkashka 14326 1296454 wikitext text/x-wiki {{coord|59.3794|28.1988|display=title}} [[Файл:Narva – Town hall (2023).jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы. Ҡала биржаһының элекке бинаһы урынында [[Нарвский колледж Тартуского университета|Тарту университетының Нарва колледжы]] бинаһы урынлашҡан Слева на месте бывшего здания городской биржи расположено здание]] [[Файл:Нарвская ратуша до ВОВ.jpg|thumb|250px|Нарва ратушаһы Икенсе донъя һуғышына тиклем. Һулда ҡала биржаһы бинаһы урынлашҡан. Уң яҡта [[Пётр I]] тыуыуына 200 йыл тулыу хөрмәтенә һәйкәл]] '''Нарва ратушаһы''' ({{lang-et|Narva raekoda}}) — [[Нарва]]ла [[Старый город (Нарва)|ҡаланың тап үҙәгендә]] тарих һәм архитектура һәйкәле. Хәҙерге адресы — [[Ратушная площадь (Нарва)|Ратуша майҙаны]], 1. Швед король һарайы инициативаһы буйынса төҙөлгән. Нигеҙ итеп Г.Тейфель проекты алына. Башта бина [[барокко]] стилендә күҙаллана, әммә [[Стокгольм]]да проектты раҫлағанда, уға үҙгәрештәр индерелә, һәм ратуша бинаһы [[Голландский классицизм|голланд классицизмы]] стилендә төҙөлә. Төҙөлөш эштәре 1668 йылда Захариас Кесе Хоффман һәм Юрген Бишофф етәкселегендә башлана һәм өс йыл дауам итә. Архитектура планында ратуша 3 ҡатлы таш бинанан ғибәрәт, ул плитканан эшләнгән, түбәнге өлөшө (цоколь) бейек ҡатлы, ике ҡаты [[тоскана]] [[пилястра]]лары һәм колонналар өҫтөндә 3-сө ярым ҡат. [[Фасад]]тың уртаһында пилястралар булмай, сәғәт менән өс мөйөшлө [[щипец|ҡырланһыҙ фронтон]] яҫы стенаның дауамы һәм тамамланышы булып хеҙмәт итә. Дүрт яҡлы ҡыйыҡтың осло осо ике галереялы башня менән биҙәлгән. Башняның [[Шпиль|шпилен]] алмаға таянған торна рәүешендәге сүкелгән флюгер тамамлай (Грабен эше). Төп инеү урынына ажур рәшәткәле ике яҡлы баҫҡыс алып бара. Рәшәткә һүрәтендә Нарва гербы элементтары (балыҡ, ҡылыс һәм йәҙрә) бар. Ратушаға инеү урынын Н. Миллих эшләгән тип фаразланған [[портал (архитектура)|портал]] биҙәй. Ул пальма япраҡтары менән уратып алынған ҡала гербын һәм ратушала алып барылырға тейешле эштәрҙең өс төп принципты символлаштырған өс аллегорик фигураны: Ғәҙеллекте, Аҡыл һәм Тыйнаҡлыҡты үҙ эсенә ала. Интерьерҙа 1-се ҡатта ул рәсемле балкалар менән ҡапланған ҙур холл урынлашҡан. Ике яҡта ла бер нисә бүлмә урынлашҡан. Вестибюлдең артҡы планындағы баҫҡыс икенсе ҡатҡа алып бара, унда магистраттың (һуңыраҡ думаның) ҙур ултырыштар залы урынлашҡан була. 2-се ҡаттың төньяҡ өлөшөндә юғары инстанция суды бүлмәһе, канцелярия һәм көтөп тороу залы, көньяҡ ҡанатында түбән инстанция судының тейешле биналары һәм сауҙа палатаһы урынлашҡан. Түбәнге ҡатында үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр палатаһы, төрмә һәм ярҙамсы биналар урынлашҡан. Бөтә [[Старый город (Нарва)|Иҫке ҡала]] кеүек үк, ратуша бинаһы 1944 йылда [[Икенсе донъя һуғышы]] барышында зыян күрә һәм 1960 йылдан 1963 йылға тиклем тергеҙелә. Фасадтары һәм порталы, ҡоймалы тышҡы баҫҡыс, вестибюлдә буялған балкалы түшәм, тантаналы баҫҡыс, башняның барокко шлемы реставрациялана. Совет осоронда бинала [[пионерҙар һарайы]] урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |title=Осколки истории |access-date=2018-03-01 |archive-date=2018-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302044440/http://tellis.ucoz.ru/photo/staraja_narva/1980_1990/dvorec_pionerov/41-0-4844 |url-status=live }}</ref>. 2019 йылдан бина буш торған, ә 2022 йылда бинаны реконструкциялау буйынса төҙөлөш эштәре башлана. 2023 йылда '''Нарва ратушаһы'''н комплекслы реставрация тамамланған<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|title=ФОТО и ВИДЕО: строительные работы в здании Нарвской ратуши и на Ратушной площади завершены|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-04-03|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073611/https://rus.err.ee/1608935864/foto-i-video-stroitelnye-raboty-v-zdanii-narvskoj-ratushi-i-na-ratushnoj-plowadi-zaversheny|url-status=live}}</ref>. Нарва ратушаһы бинаһы ҡаланың административ бинаһы статусын кире ҡайтара (унда Нарва ҡала йыйылышы күсә<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|title=С 1 августа Нарвское горсобрание переедет в ратушу|lang=ru|last=ERR|website=ERR|date=2023-07-31|access-date=2023-12-14|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214073613/https://rus.err.ee/1609048619/s-1-avgusta-narvskoe-gorsobranie-pereedet-v-ratushu|url-status=live}}</ref>) һәм бер үк ваҡытта туризм объектына әүерелергә тейешле була. Бинаның эске планлаштырылыуы ике: тарихи төньяҡ һәм хәҙерге көньяҡ өлөштәргә бүленә. Бинаның төньяҡ өлөшөндә бинаның тарихи планлаштырылыуы мөмкин тиклем тергеҙелгән, биналарҙың эске биҙәлеше тарихи шарттар менән вәкиллек кимәлендә башҡарылған. Көньяҡ өлөшөндә 1960-сы йылдарҙа реставрация эштәре барышында төҙөлгән коридорҙар системаһы һаҡланған<ref name="автоссылка1" />. <gallery mode=packed> 1997 - Estland 27 (Narva, Ida Virumaa).jpg|Ратуша 1997 йылда The tower of Narva Town Hall.jpg|Флюгерлы башня Narva Town Hall lobby.jpg|Вестибюль Front staircase of Narva Town Hall.jpg|Баҫҡыс кәртәһе Portal of Narva Town Hall.jpg|Порталдың биҙәлеше </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация}} * О. Коченовский. ''Нарва. Градостроительное развитие и архитектура''. * Е. Кривошеев, К. Михайлов. ''Нарва. Путеводитель''. * ''Нарва. Культурно-исторический справочник''. (Коллектив авторов). * Памятники искусства Советского Союза. Белоруссия, Литва, Латвия, Эстония. Справочник-путеводитель. Москва: Искусство. 1986. ISBN 5-210-00094-X. == Һылтанмалар == * [http://www.narvamuuseum.ee/?lang=rus Нарвский музей] {{Исторический центр Нарвы}} [[Категория:Здания и сооружения Нарвы]] [[Категория:Ратуши Эстонии]] [[Категория:Появились в 1671 году]] [[Категория:Бывшие тюрьмы Эстонии]] [[Категория:Тюрьмы Российской империи]] 9gaslkm2f4yxom64pi5u8d8b05zn3zz Мәрмәр һарай (Тәһран) 0 200812 1296439 2026-05-11T15:58:29Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/150139170|Мраморный дворец (Тегеран)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296439 wikitext text/x-wiki {{Infobox building}}'''Мәрмәр һарай''' — Ирандың Тәһран ҡалаһында тарихи бина һәм элекке шаһтың резиденцияһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, әммә һарай төҙөлгәндә был район Тәһрандың тыныс кварталы була<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> == Тарихы == Рәсми саралар һәм ҡабул итеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> ике ҡатлы Мәрмәр һарай 1934—1937 йылдарҙа<ref name="Ghani2001">{{Китап|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=978-1-86064-629-4|страницы=412|автор=Cyrus Ghani|год=2001}}</ref> Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] бойороғо буйынса Иран архитекторы Фәтхалла Фирҙәус һәм француз инженеры Джозеф Леон<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> тарафынан төҙөлә. Һарайҙы Реза Пәһләүи, һуңыраҡ уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза]] рәсми резиденция итеп файҙалана<ref name=":0">Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref>. Реза Пәһләүи дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшахи һәм уларҙы биш балаһы менән бергә 1941 йылда шаһ һөргөнгә ебәргәнгә тиклем һарайҙа йәшәй<ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref>. 1941 йылдың сентябрендә тап ошо бинала Реза Пәһләүи үҙенең баш тартыу хатына ҡул ҡуя<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|издание=The Middle East Journal|том=59|номер=2|ссылка=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|pmid=2018-11-29|язык=en|тип=journal|автор=Fariborz Mokhtari|archivedate=2020-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf}}</ref> . Мөхәммәт Реза идара иткән осорҙа һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үтә. Бина, Гөлөстан һарайы менән бергә, уның ике төп резиденцияһының береһе була<ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> һәм 1950-се йылдарға тиклем шаһтың шәхесе менән берләштерелә<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> . Уның өс туйы ла һарайҙа үткән. 1939 йылда ул тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәгә өйләнгән<ref>The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 14 октября 2018 года.</ref>, һәм парҙар 1945 йылда айырылышҡанға тиклем унда йәшәйҙәр<ref>{{Cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1939-03-13|archivedate=2017-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409050908/https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en}}</ref> . 1950 йылдың октябрендә һарайҙа йәрәшеү тантанаһы үтә, 1951 йылдың февралендә шаһ һәм уның икенсе ҡатыны Сорая Эсфәндияриның туй тантанаһы үтә<ref>{{Cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1950-10-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313023133/https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> <ref name="dbm12feb">{{Cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1951-02-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312113328/https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref> . Ошондай уҡ тантаналар Мөхәммәт Реза һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх менән Мәрмәр һарайҙа үтә<ref name="bpathe">{{Cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=2018-11-29|work=British Pathe|archivedate=2012-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626153401/http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding}}</ref><ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. 1957 йылдың октябрендә был бинала шаһ һәм принцесса Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ Пәхләүи лә кейәүгә сыға, уның һайлаған кешеһе Әрдешир Заһиди була <ref name="lewis1957">{{Cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1957-10-10|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313022327/https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref>. Бынан тыш, һарайҙа шаһтың 48 йәшлек юбилейы билдәләнә<ref>Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi's Coronation.&#x20;''Iran Politics Club''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 18 мая 2015 года.</ref> 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдаты тарафынан шаһты үлтерергә маташыу урыны була<ref>Shah of Iran.&#x20;''NNDB''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 28 июля 2013 года.</ref><ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарай йәшәү урыны булараҡ файҙаланылмай<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, 1970 йылдайылда музейға әйләндерелә<ref name=":1">''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref> һәм 1981 йылға тиклем музей булып ҡала<ref>Marmar Palace.&#x20;''Wikimapia''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Урындағы халыҡ бинаны Иран Ислам Республикаһы сәйәсмәндәре файҙаланғаны тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Firmly planted|ссылка=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|издание=The Iranian|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Rasool Nafisi|год=2001|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/}}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риаллыҡ купюрала Мәрмәр һарайы һүрәте]] Һарайҙы тәүге проектын Остад Джафар Хан төҙөй<ref name=":1" /> <ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, әммә һуңғы проектты Остад Хәйҙәр Хан <ref name="hab" /> эшләй. Һарай дөйөм архитектура стиле эклектик, көнсығыш, шул иҫәптән ҡаджар осоро архитектура алымдарын һәм көнбайыш архитектура стилдәрен берләштерә<ref name=":0" /><ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref>. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{Китап|заглавие=Mission for Peace: Point 4 in Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|издательство=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|страницы=36|автор=William E. Warne|год=1999}}</ref>. Бөтә һарай комплексы 35 462 м² майҙанды биләй, шуның 2 870 м² — резиденция майҙаны<ref>Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref><ref>''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref>. Һарайға таш ҡапҡа алып бара, Иран рәссамы Джафар Хан уйып төшөргән Әһәмәниҙәр дәүере яугирҙарының ике статуяһы урынлашҡан — улар бөтә бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала <ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref> . Комплекс биләмәһендә төрлө провинцияларҙан урындағы оҫталар эшләгән башҡа ҡапҡалар ҙа бар<ref>Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Һарай диуарҙары йөҙлөгө аҡ мәрмәр менән ҡапланған<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref><ref>''Reza Sarhangi.''&#x20;The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors&#x20;(англ.)&#x20;// Nexus Network Journal&#x20;: journal.&#x20;— 1999.&#x20;— Vol. 1.&#x20;— doi:10.1007/s00004-998-0007-z.&#x20;Архивировано 30&#x20;октября 2018&#x20;года.</ref>. Ҡоролманы ҙур көмбәҙ тамамлай, ул [[Исфаһан|Исфаһандағы]] [[Шәйех Лотфулла мәсете|шәйех Лотфулла мәсетенең]] теүәл күсермәһе<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|издание=Nexus Network Journal|том=1|ссылка=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|pmid=2018-11-29|doi=10.1007/s00004-998-0007-z|язык=en|тип=journal|автор=Reza Sarhangi|год=1999|archivedate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030043040/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs00004-998-0007-z.pdf}}</ref>. Эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән көмбәҙ аҫтында, уның эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән, ҙур баҫҡыстар менән ике ҡат тәҙрәле вестибюль урынлашҡан.. Һарайҙың интерьеры уның церемониал тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, әүәләү, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланылған<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref>. Стена биҙәүестәрен Иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде<ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref><ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йәзди, картиналарҙы Остад Беһзәд эшләй<ref name="musel75" />. Башҡа бүлмәләр араһында Көҙгөләр залы айырылып тора, уның диуарҙары, тардицион рәүештә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған, күп һанлы көҙгөләр менән биҙәлгән<ref>{{Китап|заглавие=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|издательство=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|страницы=6|автор=Elaine Sciolino|год=2001}}</ref><ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> . Һарайҙа ҡулланылған әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, әлеге ваҡытта Тәһрандағы [[Музей декоративного искусства (Тегеран)|биҙәү сәнғәте музейында]] ҡуйылған<ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. == Ағымдағы файҙаланыу == 1979 йылда Ирандағы Ислам революцияһынан һуң һарай 1981 йылға тиклем музей булараҡ файҙаланыла<ref>Marmar Palace - Tehran&#x20;(англ.).&#x20;''wikimapia.org''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 7 апреля 2022 года.</ref>. Һуңынан ул маҡсатҡа ярашлылыҡты баһалау буйынса Советҡа тапшырыла. Урындағы халыҡ һарайҙы Иран Ислам Республикаһының юғары дәрәжәле сәйәсмәндәре файҙаланыуы хаҡында хәбәр итә<ref>THE IRANIAN: Features, Palaces, Rasool Nafisi.&#x20;''iranian.com''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 3 марта 2016 года.</ref>. Һарайҙа ҡулланылған тарихи әйберҙәр, шул иҫәптән мебель Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>Decorative Arts Museum of Iran.&#x20;''Persia Tours''.&#x20;Дата обращения: 23 июля 2013.&#x20;Архивировано 2 октября 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] sfiwvd7s7uk6yaze6xspw26mghw0xwn 1296440 1296439 2026-05-11T16:00:12Z Юлдашева Луиза 18980 1296440 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрмәр һарай''' ({{lang-fa|کاخ مرمر}}) — Ирандың Тәһран ҡалаһында тарихи бина һәм элекке шаһтың резиденцияһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, әммә һарай төҙөлгәндә был район Тәһрандың тыныс кварталы була<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> == Тарихы == Рәсми саралар һәм ҡабул итеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> ике ҡатлы Мәрмәр һарай 1934—1937 йылдарҙа<ref name="Ghani2001">{{Китап|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=978-1-86064-629-4|страницы=412|автор=Cyrus Ghani|год=2001}}</ref> Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] бойороғо буйынса Иран архитекторы Фәтхалла Фирҙәус һәм француз инженеры Джозеф Леон<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> тарафынан төҙөлә. Һарайҙы Реза Пәһләүи, һуңыраҡ уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза]] рәсми резиденция итеп файҙалана<ref name=":0">Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref>. Реза Пәһләүи дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшахи һәм уларҙы биш балаһы менән бергә 1941 йылда шаһ һөргөнгә ебәргәнгә тиклем һарайҙа йәшәй<ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref>. 1941 йылдың сентябрендә тап ошо бинала Реза Пәһләүи үҙенең баш тартыу хатына ҡул ҡуя<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|издание=The Middle East Journal|том=59|номер=2|ссылка=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|pmid=2018-11-29|язык=en|тип=journal|автор=Fariborz Mokhtari|archivedate=2020-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf}}</ref> . Мөхәммәт Реза идара иткән осорҙа һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үтә. Бина, Гөлөстан һарайы менән бергә, уның ике төп резиденцияһының береһе була<ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> һәм 1950-се йылдарға тиклем шаһтың шәхесе менән берләштерелә<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> . Уның өс туйы ла һарайҙа үткән. 1939 йылда ул тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәгә өйләнгән<ref>The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 14 октября 2018 года.</ref>, һәм парҙар 1945 йылда айырылышҡанға тиклем унда йәшәйҙәр<ref>{{Cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1939-03-13|archivedate=2017-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409050908/https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en}}</ref> . 1950 йылдың октябрендә һарайҙа йәрәшеү тантанаһы үтә, 1951 йылдың февралендә шаһ һәм уның икенсе ҡатыны Сорая Эсфәндияриның туй тантанаһы үтә<ref>{{Cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1950-10-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313023133/https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> <ref name="dbm12feb">{{Cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1951-02-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312113328/https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref> . Ошондай уҡ тантаналар Мөхәммәт Реза һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх менән Мәрмәр һарайҙа үтә<ref name="bpathe">{{Cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=2018-11-29|work=British Pathe|archivedate=2012-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626153401/http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding}}</ref><ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. 1957 йылдың октябрендә был бинала шаһ һәм принцесса Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ Пәхләүи лә кейәүгә сыға, уның һайлаған кешеһе Әрдешир Заһиди була <ref name="lewis1957">{{Cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1957-10-10|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313022327/https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref>. Бынан тыш, һарайҙа шаһтың 48 йәшлек юбилейы билдәләнә<ref>Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi's Coronation.&#x20;''Iran Politics Club''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 18 мая 2015 года.</ref> 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдаты тарафынан шаһты үлтерергә маташыу урыны була<ref>Shah of Iran.&#x20;''NNDB''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 28 июля 2013 года.</ref><ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарай йәшәү урыны булараҡ файҙаланылмай<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, 1970 йылдайылда музейға әйләндерелә<ref name=":1">''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref> һәм 1981 йылға тиклем музей булып ҡала<ref>Marmar Palace.&#x20;''Wikimapia''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Урындағы халыҡ бинаны Иран Ислам Республикаһы сәйәсмәндәре файҙаланғаны тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Firmly planted|ссылка=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|издание=The Iranian|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Rasool Nafisi|год=2001|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/}}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риаллыҡ купюрала Мәрмәр һарайы һүрәте]] Һарайҙы тәүге проектын Остад Джафар Хан төҙөй<ref name=":1" /> <ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, әммә һуңғы проектты Остад Хәйҙәр Хан <ref name="hab" /> эшләй. Һарай дөйөм архитектура стиле эклектик, көнсығыш, шул иҫәптән ҡаджар осоро архитектура алымдарын һәм көнбайыш архитектура стилдәрен берләштерә<ref name=":0" /><ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref>. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{Китап|заглавие=Mission for Peace: Point 4 in Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|издательство=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|страницы=36|автор=William E. Warne|год=1999}}</ref>. Бөтә һарай комплексы 35 462 м² майҙанды биләй, шуның 2 870 м² — резиденция майҙаны<ref>Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref><ref>''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref>. Һарайға таш ҡапҡа алып бара, Иран рәссамы Джафар Хан уйып төшөргән Әһәмәниҙәр дәүере яугирҙарының ике статуяһы урынлашҡан — улар бөтә бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала <ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref> . Комплекс биләмәһендә төрлө провинцияларҙан урындағы оҫталар эшләгән башҡа ҡапҡалар ҙа бар<ref>Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Һарай диуарҙары йөҙлөгө аҡ мәрмәр менән ҡапланған<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref><ref>''Reza Sarhangi.''&#x20;The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors&#x20;(англ.)&#x20;// Nexus Network Journal&#x20;: journal.&#x20;— 1999.&#x20;— Vol. 1.&#x20;— doi:10.1007/s00004-998-0007-z.&#x20;Архивировано 30&#x20;октября 2018&#x20;года.</ref>. Ҡоролманы ҙур көмбәҙ тамамлай, ул [[Исфаһан|Исфаһандағы]] [[Шәйех Лотфулла мәсете|шәйех Лотфулла мәсетенең]] теүәл күсермәһе<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|издание=Nexus Network Journal|том=1|ссылка=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|pmid=2018-11-29|doi=10.1007/s00004-998-0007-z|язык=en|тип=journal|автор=Reza Sarhangi|год=1999|archivedate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030043040/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs00004-998-0007-z.pdf}}</ref>. Эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән көмбәҙ аҫтында, уның эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән, ҙур баҫҡыстар менән ике ҡат тәҙрәле вестибюль урынлашҡан.. Һарайҙың интерьеры уның церемониал тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, әүәләү, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланылған<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref>. Стена биҙәүестәрен Иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде<ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref><ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йәзди, картиналарҙы Остад Беһзәд эшләй<ref name="musel75" />. Башҡа бүлмәләр араһында Көҙгөләр залы айырылып тора, уның диуарҙары, тардицион рәүештә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған, күп һанлы көҙгөләр менән биҙәлгән<ref>{{Китап|заглавие=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|издательство=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|страницы=6|автор=Elaine Sciolino|год=2001}}</ref><ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> . Һарайҙа ҡулланылған әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, әлеге ваҡытта Тәһрандағы [[Музей декоративного искусства (Тегеран)|биҙәү сәнғәте музейында]] ҡуйылған<ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. == Ағымдағы файҙаланыу == [[1979 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң һарай 1981 йылға тиклем музей булараҡ файҙаланыла<ref>Marmar Palace - Tehran&#x20;(англ.).&#x20;''wikimapia.org''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 7 апреля 2022 года.</ref>. Һуңынан ул маҡсатҡа ярашлылыҡты баһалау буйынса Советҡа тапшырыла. Урындағы халыҡ һарайҙы Иран Ислам Республикаһының юғары дәрәжәле сәйәсмәндәре файҙаланыуы хаҡында хәбәр итә<ref>THE IRANIAN: Features, Palaces, Rasool Nafisi.&#x20;''iranian.com''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 3 марта 2016 года.</ref>. Һарайҙа ҡулланылған тарихи әйберҙәр, шул иҫәптән мебель Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>Decorative Arts Museum of Iran.&#x20;''Persia Tours''.&#x20;Дата обращения: 23 июля 2013.&#x20;Архивировано 2 октября 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] se063rigwp75bkgs1h2t0z7zorx23fc 1296441 1296440 2026-05-11T16:02:19Z Юлдашева Луиза 18980 1296441 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрмәр һарай''' ({{lang-fa|کاخ مرمر}}) — [[Иран]]дың [[Тәһран]] ҡалаһында тарихи бина һәм элекке шаһтың резиденцияһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, әммә һарай төҙөлгәндә был район Тәһрандың тыныс кварталы була<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> == Тарихы == Рәсми саралар һәм ҡабул итеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> ике ҡатлы Мәрмәр һарай 1934—1937 йылдарҙа<ref name="Ghani2001">{{Китап|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=978-1-86064-629-4|страницы=412|автор=Cyrus Ghani|год=2001}}</ref> Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] бойороғо буйынса Иран архитекторы Фәтхалла Фирҙәус һәм француз инженеры Джозеф Леон<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> тарафынан төҙөлә. Һарайҙы Реза Пәһләүи, һуңыраҡ уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза]] рәсми резиденция итеп файҙалана<ref name=":0">Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref>. Реза Пәһләүи дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшахи һәм уларҙы биш балаһы менән бергә 1941 йылда шаһ һөргөнгә ебәргәнгә тиклем һарайҙа йәшәй<ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref>. 1941 йылдың сентябрендә тап ошо бинала Реза Пәһләүи үҙенең баш тартыу хатына ҡул ҡуя<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|издание=The Middle East Journal|том=59|номер=2|ссылка=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|pmid=2018-11-29|язык=en|тип=journal|автор=Fariborz Mokhtari|archivedate=2020-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf}}</ref> . Мөхәммәт Реза идара иткән осорҙа һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үтә. Бина, Гөлөстан һарайы менән бергә, уның ике төп резиденцияһының береһе була<ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> һәм 1950-се йылдарға тиклем шаһтың шәхесе менән берләштерелә<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> . Уның өс туйы ла һарайҙа үткән. 1939 йылда ул тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәгә өйләнгән<ref>The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 14 октября 2018 года.</ref>, һәм парҙар 1945 йылда айырылышҡанға тиклем унда йәшәйҙәр<ref>{{Cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1939-03-13|archivedate=2017-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409050908/https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en}}</ref> . 1950 йылдың октябрендә һарайҙа йәрәшеү тантанаһы үтә, 1951 йылдың февралендә шаһ һәм уның икенсе ҡатыны Сорая Эсфәндияриның туй тантанаһы үтә<ref>{{Cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1950-10-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313023133/https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> <ref name="dbm12feb">{{Cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1951-02-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312113328/https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref> . Ошондай уҡ тантаналар Мөхәммәт Реза һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх менән Мәрмәр һарайҙа үтә<ref name="bpathe">{{Cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=2018-11-29|work=British Pathe|archivedate=2012-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626153401/http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding}}</ref><ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. 1957 йылдың октябрендә был бинала шаһ һәм принцесса Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ Пәхләүи лә кейәүгә сыға, уның һайлаған кешеһе Әрдешир Заһиди була <ref name="lewis1957">{{Cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1957-10-10|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313022327/https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref>. Бынан тыш, һарайҙа шаһтың 48 йәшлек юбилейы билдәләнә<ref>Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi's Coronation.&#x20;''Iran Politics Club''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 18 мая 2015 года.</ref> 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдаты тарафынан шаһты үлтерергә маташыу урыны була<ref>Shah of Iran.&#x20;''NNDB''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 28 июля 2013 года.</ref><ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарай йәшәү урыны булараҡ файҙаланылмай<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, 1970 йылдайылда музейға әйләндерелә<ref name=":1">''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref> һәм 1981 йылға тиклем музей булып ҡала<ref>Marmar Palace.&#x20;''Wikimapia''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Урындағы халыҡ бинаны Иран Ислам Республикаһы сәйәсмәндәре файҙаланғаны тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Firmly planted|ссылка=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|издание=The Iranian|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Rasool Nafisi|год=2001|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/}}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риаллыҡ купюрала Мәрмәр һарайы һүрәте]] Һарайҙы тәүге проектын Остад Джафар Хан төҙөй<ref name=":1" /> <ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, әммә һуңғы проектты Остад Хәйҙәр Хан <ref name="hab" /> эшләй. Һарай дөйөм архитектура стиле эклектик, көнсығыш, шул иҫәптән ҡаджар осоро архитектура алымдарын һәм көнбайыш архитектура стилдәрен берләштерә<ref name=":0" /><ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref>. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{Китап|заглавие=Mission for Peace: Point 4 in Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|издательство=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|страницы=36|автор=William E. Warne|год=1999}}</ref>. Бөтә һарай комплексы 35 462 м² майҙанды биләй, шуның 2 870 м² — резиденция майҙаны<ref>Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref><ref>''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref>. Һарайға таш ҡапҡа алып бара, Иран рәссамы Джафар Хан уйып төшөргән Әһәмәниҙәр дәүере яугирҙарының ике статуяһы урынлашҡан — улар бөтә бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала <ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref> . Комплекс биләмәһендә төрлө провинцияларҙан урындағы оҫталар эшләгән башҡа ҡапҡалар ҙа бар<ref>Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Һарай диуарҙары йөҙлөгө аҡ мәрмәр менән ҡапланған<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref><ref>''Reza Sarhangi.''&#x20;The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors&#x20;(англ.)&#x20;// Nexus Network Journal&#x20;: journal.&#x20;— 1999.&#x20;— Vol. 1.&#x20;— doi:10.1007/s00004-998-0007-z.&#x20;Архивировано 30&#x20;октября 2018&#x20;года.</ref>. Ҡоролманы ҙур көмбәҙ тамамлай, ул [[Исфаһан|Исфаһандағы]] [[Шәйех Лотфулла мәсете|шәйех Лотфулла мәсетенең]] теүәл күсермәһе<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|издание=Nexus Network Journal|том=1|ссылка=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|pmid=2018-11-29|doi=10.1007/s00004-998-0007-z|язык=en|тип=journal|автор=Reza Sarhangi|год=1999|archivedate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030043040/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs00004-998-0007-z.pdf}}</ref>. Эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән көмбәҙ аҫтында, уның эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән, ҙур баҫҡыстар менән ике ҡат тәҙрәле вестибюль урынлашҡан.. Һарайҙың интерьеры уның церемониал тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, әүәләү, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланылған<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref>. Стена биҙәүестәрен Иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде<ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref><ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йәзди, картиналарҙы Остад Беһзәд эшләй<ref name="musel75" />. Башҡа бүлмәләр араһында Көҙгөләр залы айырылып тора, уның диуарҙары, тардицион рәүештә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған, күп һанлы көҙгөләр менән биҙәлгән<ref>{{Китап|заглавие=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|издательство=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|страницы=6|автор=Elaine Sciolino|год=2001}}</ref><ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> . Һарайҙа ҡулланылған әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, әлеге ваҡытта Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. == Ағымдағы файҙаланыу == [[1979 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң һарай 1981 йылға тиклем музей булараҡ файҙаланыла<ref>Marmar Palace - Tehran&#x20;(англ.).&#x20;''wikimapia.org''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 7 апреля 2022 года.</ref>. Һуңынан ул маҡсатҡа ярашлылыҡты баһалау буйынса Советҡа тапшырыла. Урындағы халыҡ һарайҙы Иран Ислам Республикаһының юғары дәрәжәле сәйәсмәндәре файҙаланыуы хаҡында хәбәр итә<ref>THE IRANIAN: Features, Palaces, Rasool Nafisi.&#x20;''iranian.com''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 3 марта 2016 года.</ref>. Һарайҙа ҡулланылған тарихи әйберҙәр, шул иҫәптән мебель Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>Decorative Arts Museum of Iran.&#x20;''Persia Tours''.&#x20;Дата обращения: 23 июля 2013.&#x20;Архивировано 2 октября 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 37rrqp80tw9redam9ljqem5scklfeib 1296442 1296441 2026-05-11T16:02:48Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296442 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрмәр һарай''' ({{lang-fa|کاخ مرمر}}) — [[Иран]]дың [[Тәһран]] ҡалаһында тарихи бина һәм элекке шаһтың резиденцияһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, әммә һарай төҙөлгәндә был район Тәһрандың тыныс кварталы була<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> == Тарихы == Рәсми саралар һәм ҡабул итеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> ике ҡатлы Мәрмәр һарай 1934—1937 йылдарҙа<ref name="Ghani2001">{{Китап|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=978-1-86064-629-4|страницы=412|автор=Cyrus Ghani|год=2001}}</ref> Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] бойороғо буйынса Иран архитекторы Фәтхалла Фирҙәус һәм француз инженеры Джозеф Леон<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> тарафынан төҙөлә. Һарайҙы Реза Пәһләүи, һуңыраҡ уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза]] рәсми резиденция итеп файҙалана<ref name=":0">Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref>. Реза Пәһләүи дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшахи һәм уларҙы биш балаһы менән бергә 1941 йылда шаһ һөргөнгә ебәргәнгә тиклем һарайҙа йәшәй<ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref>. 1941 йылдың сентябрендә тап ошо бинала Реза Пәһләүи үҙенең баш тартыу хатына ҡул ҡуя<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|издание=The Middle East Journal|том=59|номер=2|ссылка=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|pmid=2018-11-29|язык=en|тип=journal|автор=Fariborz Mokhtari|archivedate=2020-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf}}</ref> . Мөхәммәт Реза идара иткән осорҙа һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үтә. Бина, Гөлөстан һарайы менән бергә, уның ике төп резиденцияһының береһе була<ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> һәм 1950-се йылдарға тиклем шаһтың шәхесе менән берләштерелә<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> . Уның өс туйы ла һарайҙа үткән. 1939 йылда ул тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәгә өйләнгән<ref>The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 14 октября 2018 года.</ref>, һәм парҙар 1945 йылда айырылышҡанға тиклем унда йәшәйҙәр<ref>{{Cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1939-03-13|archivedate=2017-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409050908/https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en}}</ref> . 1950 йылдың октябрендә һарайҙа йәрәшеү тантанаһы үтә, 1951 йылдың февралендә шаһ һәм уның икенсе ҡатыны Сорая Эсфәндияриның туй тантанаһы үтә<ref>{{Cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1950-10-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313023133/https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> <ref name="dbm12feb">{{Cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1951-02-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312113328/https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref> . Ошондай уҡ тантаналар Мөхәммәт Реза һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх менән Мәрмәр һарайҙа үтә<ref name="bpathe">{{Cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=2018-11-29|work=British Pathe|archivedate=2012-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626153401/http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding}}</ref><ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. 1957 йылдың октябрендә был бинала шаһ һәм принцесса Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ Пәхләүи лә кейәүгә сыға, уның һайлаған кешеһе Әрдешир Заһиди була <ref name="lewis1957">{{Cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1957-10-10|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313022327/https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref>. Бынан тыш, һарайҙа шаһтың 48 йәшлек юбилейы билдәләнә<ref>Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi's Coronation.&#x20;''Iran Politics Club''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 18 мая 2015 года.</ref> 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдаты тарафынан шаһты үлтерергә маташыу урыны була<ref>Shah of Iran.&#x20;''NNDB''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 28 июля 2013 года.</ref><ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарай йәшәү урыны булараҡ файҙаланылмай<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, 1970 йылдайылда музейға әйләндерелә<ref name=":1">''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref> һәм 1981 йылға тиклем музей булып ҡала<ref>Marmar Palace.&#x20;''Wikimapia''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Урындағы халыҡ бинаны Иран Ислам Республикаһы сәйәсмәндәре файҙаланғаны тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Firmly planted|ссылка=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|издание=The Iranian|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Rasool Nafisi|год=2001|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/}}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риаллыҡ купюрала Мәрмәр һарайы һүрәте]] Һарайҙы тәүге проектын Остад Джафар Хан төҙөй<ref name=":1" /> <ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, әммә һуңғы проектты Остад Хәйҙәр Хан <ref name="hab" /> эшләй. Һарай дөйөм архитектура стиле эклектик, көнсығыш, шул иҫәптән ҡаджар осоро архитектура алымдарын һәм көнбайыш архитектура стилдәрен берләштерә<ref name=":0" /><ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref>. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{Китап|заглавие=Mission for Peace: Point 4 in Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|издательство=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|страницы=36|автор=William E. Warne|год=1999}}</ref>. Бөтә һарай комплексы 35 462 м² майҙанды биләй, шуның 2 870 м² — резиденция майҙаны<ref>Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref><ref>''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref>. Һарайға таш ҡапҡа алып бара, Иран рәссамы Джафар Хан уйып төшөргән Әһәмәниҙәр дәүере яугирҙарының ике статуяһы урынлашҡан — улар бөтә бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала <ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref> . Комплекс биләмәһендә төрлө провинцияларҙан урындағы оҫталар эшләгән башҡа ҡапҡалар ҙа бар<ref>Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Һарай диуарҙары йөҙлөгө аҡ мәрмәр менән ҡапланған<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref><ref>''Reza Sarhangi.''&#x20;The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors&#x20;(англ.)&#x20;// Nexus Network Journal&#x20;: journal.&#x20;— 1999.&#x20;— Vol. 1.&#x20;— doi:10.1007/s00004-998-0007-z.&#x20;Архивировано 30&#x20;октября 2018&#x20;года.</ref>. Ҡоролманы ҙур көмбәҙ тамамлай, ул [[Исфаһан|Исфаһандағы]] [[Шәйех Лотфулла мәсете|шәйех Лотфулла мәсетенең]] теүәл күсермәһе<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|издание=Nexus Network Journal|том=1|ссылка=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|pmid=2018-11-29|doi=10.1007/s00004-998-0007-z|язык=en|тип=journal|автор=Reza Sarhangi|год=1999|archivedate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030043040/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs00004-998-0007-z.pdf}}</ref>. Эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән көмбәҙ аҫтында, уның эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән, ҙур баҫҡыстар менән ике ҡат тәҙрәле вестибюль урынлашҡан.. Һарайҙың интерьеры уның церемониал тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, әүәләү, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланылған<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref>. Стена биҙәүестәрен Иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде<ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref><ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йәзди, картиналарҙы Остад Беһзәд эшләй<ref name="musel75" />. Башҡа бүлмәләр араһында Көҙгөләр залы айырылып тора, уның диуарҙары, тардицион рәүештә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған, күп һанлы көҙгөләр менән биҙәлгән<ref>{{Китап|заглавие=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|издательство=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|страницы=6|автор=Elaine Sciolino|год=2001}}</ref><ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> . Һарайҙа ҡулланылған әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, әлеге ваҡытта Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. == Ағымдағы файҙаланыу == [[1979 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң һарай 1981 йылға тиклем музей булараҡ файҙаланыла<ref>Marmar Palace - Tehran&#x20;(англ.).&#x20;''wikimapia.org''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 7 апреля 2022 года.</ref>. Һуңынан ул маҡсатҡа ярашлылыҡты баһалау буйынса Советҡа тапшырыла. Урындағы халыҡ һарайҙы Иран Ислам Республикаһының юғары дәрәжәле сәйәсмәндәре файҙаланыуы хаҡында хәбәр итә<ref>THE IRANIAN: Features, Palaces, Rasool Nafisi.&#x20;''iranian.com''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 3 марта 2016 года.</ref>. Һарайҙа ҡулланылған тарихи әйберҙәр, шул иҫәптән мебель Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>Decorative Arts Museum of Iran.&#x20;''Persia Tours''.&#x20;Дата обращения: 23 июля 2013.&#x20;Архивировано 2 октября 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] 6d9e3ndmnx7xj5avshqai63m6g2f6ka 1296443 1296442 2026-05-11T16:03:03Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран архитектураһы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296443 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрмәр һарай''' ({{lang-fa|کاخ مرمر}}) — [[Иран]]дың [[Тәһран]] ҡалаһында тарихи бина һәм элекке шаһтың резиденцияһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, әммә һарай төҙөлгәндә был район Тәһрандың тыныс кварталы була<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> == Тарихы == Рәсми саралар һәм ҡабул итеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> ике ҡатлы Мәрмәр һарай 1934—1937 йылдарҙа<ref name="Ghani2001">{{Китап|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=978-1-86064-629-4|страницы=412|автор=Cyrus Ghani|год=2001}}</ref> Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] бойороғо буйынса Иран архитекторы Фәтхалла Фирҙәус һәм француз инженеры Джозеф Леон<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> тарафынан төҙөлә. Һарайҙы Реза Пәһләүи, һуңыраҡ уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза]] рәсми резиденция итеп файҙалана<ref name=":0">Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref>. Реза Пәһләүи дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшахи һәм уларҙы биш балаһы менән бергә 1941 йылда шаһ һөргөнгә ебәргәнгә тиклем һарайҙа йәшәй<ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref>. 1941 йылдың сентябрендә тап ошо бинала Реза Пәһләүи үҙенең баш тартыу хатына ҡул ҡуя<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|издание=The Middle East Journal|том=59|номер=2|ссылка=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|pmid=2018-11-29|язык=en|тип=journal|автор=Fariborz Mokhtari|archivedate=2020-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf}}</ref> . Мөхәммәт Реза идара иткән осорҙа һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үтә. Бина, Гөлөстан һарайы менән бергә, уның ике төп резиденцияһының береһе була<ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> һәм 1950-се йылдарға тиклем шаһтың шәхесе менән берләштерелә<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> . Уның өс туйы ла һарайҙа үткән. 1939 йылда ул тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәгә өйләнгән<ref>The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 14 октября 2018 года.</ref>, һәм парҙар 1945 йылда айырылышҡанға тиклем унда йәшәйҙәр<ref>{{Cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1939-03-13|archivedate=2017-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409050908/https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en}}</ref> . 1950 йылдың октябрендә һарайҙа йәрәшеү тантанаһы үтә, 1951 йылдың февралендә шаһ һәм уның икенсе ҡатыны Сорая Эсфәндияриның туй тантанаһы үтә<ref>{{Cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1950-10-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313023133/https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> <ref name="dbm12feb">{{Cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1951-02-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312113328/https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref> . Ошондай уҡ тантаналар Мөхәммәт Реза һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх менән Мәрмәр һарайҙа үтә<ref name="bpathe">{{Cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=2018-11-29|work=British Pathe|archivedate=2012-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626153401/http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding}}</ref><ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. 1957 йылдың октябрендә был бинала шаһ һәм принцесса Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ Пәхләүи лә кейәүгә сыға, уның һайлаған кешеһе Әрдешир Заһиди була <ref name="lewis1957">{{Cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1957-10-10|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313022327/https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref>. Бынан тыш, һарайҙа шаһтың 48 йәшлек юбилейы билдәләнә<ref>Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi's Coronation.&#x20;''Iran Politics Club''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 18 мая 2015 года.</ref> 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдаты тарафынан шаһты үлтерергә маташыу урыны була<ref>Shah of Iran.&#x20;''NNDB''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 28 июля 2013 года.</ref><ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарай йәшәү урыны булараҡ файҙаланылмай<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, 1970 йылдайылда музейға әйләндерелә<ref name=":1">''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref> һәм 1981 йылға тиклем музей булып ҡала<ref>Marmar Palace.&#x20;''Wikimapia''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Урындағы халыҡ бинаны Иран Ислам Республикаһы сәйәсмәндәре файҙаланғаны тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Firmly planted|ссылка=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|издание=The Iranian|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Rasool Nafisi|год=2001|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/}}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риаллыҡ купюрала Мәрмәр һарайы һүрәте]] Һарайҙы тәүге проектын Остад Джафар Хан төҙөй<ref name=":1" /> <ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, әммә һуңғы проектты Остад Хәйҙәр Хан <ref name="hab" /> эшләй. Һарай дөйөм архитектура стиле эклектик, көнсығыш, шул иҫәптән ҡаджар осоро архитектура алымдарын һәм көнбайыш архитектура стилдәрен берләштерә<ref name=":0" /><ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref>. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{Китап|заглавие=Mission for Peace: Point 4 in Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|издательство=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|страницы=36|автор=William E. Warne|год=1999}}</ref>. Бөтә һарай комплексы 35 462 м² майҙанды биләй, шуның 2 870 м² — резиденция майҙаны<ref>Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref><ref>''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref>. Һарайға таш ҡапҡа алып бара, Иран рәссамы Джафар Хан уйып төшөргән Әһәмәниҙәр дәүере яугирҙарының ике статуяһы урынлашҡан — улар бөтә бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала <ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref> . Комплекс биләмәһендә төрлө провинцияларҙан урындағы оҫталар эшләгән башҡа ҡапҡалар ҙа бар<ref>Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Һарай диуарҙары йөҙлөгө аҡ мәрмәр менән ҡапланған<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref><ref>''Reza Sarhangi.''&#x20;The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors&#x20;(англ.)&#x20;// Nexus Network Journal&#x20;: journal.&#x20;— 1999.&#x20;— Vol. 1.&#x20;— doi:10.1007/s00004-998-0007-z.&#x20;Архивировано 30&#x20;октября 2018&#x20;года.</ref>. Ҡоролманы ҙур көмбәҙ тамамлай, ул [[Исфаһан|Исфаһандағы]] [[Шәйех Лотфулла мәсете|шәйех Лотфулла мәсетенең]] теүәл күсермәһе<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|издание=Nexus Network Journal|том=1|ссылка=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|pmid=2018-11-29|doi=10.1007/s00004-998-0007-z|язык=en|тип=journal|автор=Reza Sarhangi|год=1999|archivedate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030043040/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs00004-998-0007-z.pdf}}</ref>. Эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән көмбәҙ аҫтында, уның эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән, ҙур баҫҡыстар менән ике ҡат тәҙрәле вестибюль урынлашҡан.. Һарайҙың интерьеры уның церемониал тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, әүәләү, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланылған<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref>. Стена биҙәүестәрен Иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде<ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref><ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йәзди, картиналарҙы Остад Беһзәд эшләй<ref name="musel75" />. Башҡа бүлмәләр араһында Көҙгөләр залы айырылып тора, уның диуарҙары, тардицион рәүештә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған, күп һанлы көҙгөләр менән биҙәлгән<ref>{{Китап|заглавие=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|издательство=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|страницы=6|автор=Elaine Sciolino|год=2001}}</ref><ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> . Һарайҙа ҡулланылған әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, әлеге ваҡытта Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. == Ағымдағы файҙаланыу == [[1979 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң һарай 1981 йылға тиклем музей булараҡ файҙаланыла<ref>Marmar Palace - Tehran&#x20;(англ.).&#x20;''wikimapia.org''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 7 апреля 2022 года.</ref>. Һуңынан ул маҡсатҡа ярашлылыҡты баһалау буйынса Советҡа тапшырыла. Урындағы халыҡ һарайҙы Иран Ислам Республикаһының юғары дәрәжәле сәйәсмәндәре файҙаланыуы хаҡында хәбәр итә<ref>THE IRANIAN: Features, Palaces, Rasool Nafisi.&#x20;''iranian.com''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 3 марта 2016 года.</ref>. Һарайҙа ҡулланылған тарихи әйберҙәр, шул иҫәптән мебель Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>Decorative Arts Museum of Iran.&#x20;''Persia Tours''.&#x20;Дата обращения: 23 июля 2013.&#x20;Архивировано 2 октября 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Иран архитектураһы]] 8zawcreiv4c5zzql1a0p3i1ibx63gz5 Фекерләшеү:Мәрмәр һарай (Тәһран) 1 200813 1296446 2026-05-11T16:07:17Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мраморный дворец (Тегеран)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Архитектура һәйкәлдәре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 16:06, 11 май 2026 (UTC) https://ba.wikipedia.org/... 1296446 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Мраморный дворец (Тегеран)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Архитектура һәйкәлдәре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 16:06, 11 май 2026 (UTC) https://ba.wikipedia.org/wiki/Проект:Вики_Иранды_ярата_2026 olto4kfeob8jvli9c71tdkpy0b9qcrr Фекерләшеү:Нарва ратушаһы 1 200814 1296451 2026-05-11T16:30:18Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Нарвская ратуша||11 май 2026}} ~~~~ 1296451 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Нарвская ратуша||11 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:30, 11 май 2026 (UTC) 0bk1irs5mzbj1xkekivnce76ydtn03d 1296452 1296451 2026-05-11T16:31:40Z Akkashka 14326 1296452 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Нарвская ратуша||11 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= Akkashka|тема=Архитектура |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:30, 11 май 2026 (UTC) bupu2s32q13kkql4k2bet2g5i8daevj Лола Лийват 0 200815 1296455 2026-05-11T16:41:50Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == Родилась 17 августа 1928 года в [[Таллин]]е,... 1296455 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=11 май 2026}} {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == Родилась 17 августа 1928 года в [[Таллин]]е, через четыре года семья переехала в [[Раквере]]. В 1948—1954 годах училась в [[Тартуский художественный колледж|Тартуском государственном художественном институте Эстонской ССР]]<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (с 1951 года Тартуский филиал Государственного художественного института Эстонской ССР), позднее преподавала в художественной школе. Умерла 6 мая 2025 года в возрасте 96 лет<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>. Похоронена на [[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]]<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Известна как один наиболее значимых художников-абстракционистов Эстонии. После встречи с американскими художниками Кэтрин и Гарри Колманами в 1957 году на Московском фестивале молодёжи и студентов начала писать абстрактные работы<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Участвовала более чем в сотне выставок. Творческий путь также включает 15-летний запрет на выставление работ в советский период<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. В августе 2018 года в [[Тартуский художественный музей|Тартуском художественном музее]] открылась крупнейшая ретроспектива абстрактных работ художницы<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Художники-абстракционисты]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Похороненные на Лесном кладбище (Таллин)]] lrlzgvm2wdj5ex4o3ovhqdzwon688s5 1296459 1296455 2026-05-11T16:57:17Z Akkashka 14326 1296459 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=11 май 2026}} {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] tmoy5pyssa75zqtdzm2ztbtoqlsvwty 1296460 1296459 2026-05-11T16:57:52Z Akkashka 14326 1296460 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] 5aqycl4wa33vq9f8ckdexe9lbov114x 1296464 1296460 2026-05-11T17:05:23Z Akkashka 14326 1296464 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vestniktartu.ee/tartu/zhivaya-legenda-abstraktnogo-ekspress/ Живая легенда абстрактного экспрессионизма] * [https://artpostergallery.ru/catalog/lijvat-lola-11978 Лийват Лола] * [https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] fzr5agfssjj5h8f2qssdi70m7u69t0q 1296465 1296464 2026-05-11T17:05:57Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296465 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vestniktartu.ee/tartu/zhivaya-legenda-abstraktnogo-ekspress/Живая легенда абстрактного экспрессионизма] * [https://artpostergallery.ru/catalog/lijvat-lola-11978 Лийват Лола] * [https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] 7dwh8ohr69rmywcxaohma3cc2nubp74 1296466 1296465 2026-05-11T17:06:32Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296466 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vestniktartu.ee/tartu/zhivaya-legenda-abstraktnogo-ekspress/ Живая легенда абстрактного экспрессионизма] * [https://artpostergallery.ru/catalog/lijvat-lola-11978 Лийват Лола] * [https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] fo2pbdinvgclpvay08ez94dyeth3xsu 1296472 1296466 2026-05-11T17:16:33Z Akkashka 14326 1296472 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <blockquote>Күҙ алдында бөтә нәмәне үҙ эсенә алған бөтөнлөк асыла — тыуыу һәм үлем, бер ҡабатланған эҙмә-эҙлелектә. Төҫ шартлауы ҡыҙғылт — ҡыҙыл төҫтәге ҡан ойошоуы кеүек тарала һәм йәшен ялтырауы менән яҡтыртыла — кешенең сәнскеләр аша йондоҙҙарға һәм миллион йондоҙҙарға, тотош йондоҙ системаларына юлы. Был хөрәфәти кисереш тип әйтергә була — унда бөтә Ғаләм, ә барлыҡҡа килтереүсе юҡ тиерлек — һин иртән ялан аяҡ ысыҡҡа баҫып торғандай, томан сихри пейзаж өҫтөнән күтәрелә <!-- Перед глазами открылась целостность, вбирающая в себя всё — рождение и смерть, в одной повторяющейся последовательности. Цветовой взрыв разлетается пурпурными кровоподтеками и освещается сверкающей молнией — путь человека сквозь тернии к звёздам и миллион самих звёзд, целые звездные системы. Можно сказать, что это сакральное переживание — в нём вся Вселенная, а творца почти нет — ты словно стоишь утром босиком в росе, туман поднимается над чарующим пейзажем. --><ref>[https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»]</ref> </blockquote> <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vestniktartu.ee/tartu/zhivaya-legenda-abstraktnogo-ekspress/ Живая легенда абстрактного экспрессионизма] * [https://artpostergallery.ru/catalog/lijvat-lola-11978 Лийват Лола] * [https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] bxo1kf0fd1pix4oj4kvu84bw65mm373 1296479 1296472 2026-05-11T17:25:37Z Akkashka 14326 /* Ижады */ 1296479 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <blockquote>Күҙ алдында бөтә нәмәне үҙ эсенә алған бөтөнлөк асыла — тыуыу һәм үлем, бер ҡабатланған эҙмә-эҙлелектә. Төҫ шартлауы ҡыҙғылт — ҡыҙыл төҫтәге ҡан төйнәлгәндәйтарала һәм йәшен ялтырауындай яҡтыртыла — кешенең сәнскеләр аша йондоҙҙарға һәм миллион йондоҙҙарға, тотош йондоҙ системаларына юлы. Был хөрәфәти кисереш тип әйтергә була — унда бөтә Ғаләм, ә барлыҡҡа килтереүсе юҡ тиерлек — һин иртән ялан аяҡ ысыҡҡа баҫып торғандай, томан сихри пейзаж өҫтөнән күтәрелә <!-- Перед глазами открылась целостность, вбирающая в себя всё — рождение и смерть, в одной повторяющейся последовательности. Цветовой взрыв разлетается пурпурными кровоподтеками и освещается сверкающей молнией — путь человека сквозь тернии к звёздам и миллион самих звёзд, целые звездные системы. Можно сказать, что это сакральное переживание — в нём вся Вселенная, а творца почти нет — ты словно стоишь утром босиком в росе, туман поднимается над чарующим пейзажем. --><ref>[https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»]</ref> </blockquote> <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vestniktartu.ee/tartu/zhivaya-legenda-abstraktnogo-ekspress/ Живая легенда абстрактного экспрессионизма] * [https://artpostergallery.ru/catalog/lijvat-lola-11978 Лийват Лола] * [https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] 1l06occj1im5bnhaocv481xy3qs2cfj 1296480 1296479 2026-05-11T17:26:42Z Akkashka 14326 /* Ижады */ 1296480 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <blockquote>Күҙ алдында бөтә нәмәне үҙ эсенә алған бөтөнлөк асыла — тыуыу һәм үлем, бер ҡабатланған эҙмә-эҙлелектә. Төҫ шартлауы ҡыҙғылт — ҡыҙыл төҫтәге ҡан төйнәлгәндәй тарала һәм йәшен ялтырауындай яҡтыртыла — кешенең сәнскеләр аша йондоҙҙарға һәм миллион йондоҙҙарға, тотош йондоҙ системаларына юлы. Был хөрәфәти кисереш тип әйтергә була — унда бөтә Ғаләм, ә барлыҡҡа килтереүсе юҡ тиерлек — һин иртән ялан аяҡ ысыҡҡа баҫып торғандай, томан сихри пейзаж өҫтөнән күтәрелә <!-- Перед глазами открылась целостность, вбирающая в себя всё — рождение и смерть, в одной повторяющейся последовательности. Цветовой взрыв разлетается пурпурными кровоподтеками и освещается сверкающей молнией — путь человека сквозь тернии к звёздам и миллион самих звёзд, целые звездные системы. Можно сказать, что это сакральное переживание — в нём вся Вселенная, а творца почти нет — ты словно стоишь утром босиком в росе, туман поднимается над чарующим пейзажем. --><ref>[https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»]</ref> </blockquote> <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vestniktartu.ee/tartu/zhivaya-legenda-abstraktnogo-ekspress/ Живая легенда абстрактного экспрессионизма] * [https://artpostergallery.ru/catalog/lijvat-lola-11978 Лийват Лола] * [https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] 06um26szib0heuo61j5nd5kbryool4v 1296481 1296480 2026-05-11T17:27:56Z Akkashka 14326 /* Ижады */ 1296481 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Макарова}} {{Художник | имя при рождении = Лола Макарова }} '''Лола Лийват''' ({{lang-et|Lola Liivat}}, также — '''Лола Лийват-Макарова''', 1967 йылға тиклем — '''Макарова'''; {{ВД-Преамбула}}) — эстон рәссамы. == Биографияһы == 1928 йылдың 17 авгусында [[Таллин]]да тыуған, дүрт йылдан һуң ғаилә [[Раквере]]ға күсеп килә. 1948—1954 йылдарҙа [[Тартуский художественный колледж|Эстон ССР-ы Тарту дәүләт художество институтында]] уҡый<ref>{{Cite web|url=http://www.rios.ee/ru/eshop/detail/id/2296?search=|title=RIOS ART GALLERY / Лийват-Макарова, Лола (1928). Астры. (конец 1950-х, начало 1960 гг.)|publisher=www.rios.ee|access-date=2018-07-26|url-status=dead}}</ref> (1951 йылдан Эстон ССР-ы Дәүләт художество институтының Тарту филиалы), һуңыраҡ художество мәктәбендә уҡыта. 2025 йылдың 6 майында 96 йәшендә вафат була<ref>{{Cite web|url=https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|title=Suri kunstnik Lola Liivat|lang=et|website=ERR|date=2025-05-06|access-date=2025-05-06|archive-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506113919/https://kultuur.err.ee/1609685282/suri-kunstnik-lola-liivat|url-status=live}}</ref>[[Метсакалмисту|кладбище Метскалмисту]] зыяратында ерләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.kalmistud.ee/burial-place/4v9g1K26QNQd|title=Tallinna Metsakalmistu. U, KU2, 9/13, 1-kohaline kirstuplats|website=kalmistud.ee|lang=et|access-date=2026-01-10}}</ref>. == Ижады == Эстонияның иң әһәмиәтле абстракционист рәссамдарының береһе булараҡ билдәле. 1957 йылда Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә америка рәссамдары Кэтрин Һәм Гарри Колман менән осрашҡандан һуң абстракт эштәр яҙа башлай<ref>{{Cite news|title=Lola Liivat elus ja kunstis|url=https://www.postimees.ee/2533757/lola-liivat-elus-ja-kunstis|work=Postimees|access-date=2018-07-26|language=et}}</ref>. Йөҙҙән ашыу күргәҙмәлә ҡатнаша. Ижади юлы шулай уҡ совет осоронда 15 йыл дауамында эштәрен күргәҙмәгә сығарыуҙы тыйыуҙы ла үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|url=http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|title=Lola Liivat {{!}} NOAR|publisher=NOAR|lang=et|access-date=2018-07-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142423/http://noar.eu/et/kunstnik/lola-liivat/|url-status=live}}</ref>. 2018 йылдың авгусында [[Тарту художество музейы]]нда рәссамдың абстракт эштәренең ҙур ретроспективаһы асыла<ref>{{Cite news|title=Лола Лийват. Сопротивление духа - Tartmus|url=http://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/|work=Tartmus|access-date=2018-07-26|language=ru|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024020306/https://tartmus.ee/ru/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/lola-liivat/}}</ref>. <blockquote>Күҙ алдында бөтә нәмәне үҙ эсенә алған бөтөнлөк асыла — тыуыу һәм үлем, бер ҡабатланған эҙмә-эҙлелектә. Төҫ шартлауы ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ҡан төйнәлгәндәй тарала һәм йәшен ялтырауындай яҡтыртыла — кешенең сәнскеләр аша йондоҙҙарға һәм миллион йондоҙҙарға, тотош йондоҙ системаларына юлы. Был хөрәфәти кисереш тип әйтергә була — унда бөтә Ғаләм, ә барлыҡҡа килтереүсе юҡ тиерлек — һин иртән ялан аяҡ ысыҡҡа баҫып торғандай, томан сихри пейзаж өҫтөнән күтәрелә <!-- Перед глазами открылась целостность, вбирающая в себя всё — рождение и смерть, в одной повторяющейся последовательности. Цветовой взрыв разлетается пурпурными кровоподтеками и освещается сверкающей молнией — путь человека сквозь тернии к звёздам и миллион самих звёзд, целые звездные системы. Можно сказать, что это сакральное переживание — в нём вся Вселенная, а творца почти нет — ты словно стоишь утром босиком в росе, туман поднимается над чарующим пейзажем. --><ref>[https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»]</ref> </blockquote> <gallery> Lola Liivat- Kevad 1959.jpg|Яҙ (1959) Lola Liivat- A la Kandinsky 1960.jpg|А-ля Кандинский (1960) Lola Liivat- Kevad I 1967.jpg|Яҙ I (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1967.jpg|Композиция (1967) Lola Liivat- Abstraktsioon 1967.jpg|Абстракция (1967) Lola Liivat- Kompositsioon 1969.jpg|Композиция I (1969) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://vestniktartu.ee/tartu/zhivaya-legenda-abstraktnogo-ekspress/ Живая легенда абстрактного экспрессионизма] * [https://artpostergallery.ru/catalog/lijvat-lola-11978 Лийват Лола] * [https://eaa.ee/ Лола Лийват «Цветовое звучание абстрактной живописи»] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эстония рәссамдары]] [[Категория:Абстракционист рәссамдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ рәссамдар]] [[Категория:Лесной зыяратында ерләнгәндәр (Таллин)]] mfrwq82c97c8ipru9s6mbozlq83oqn4 Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан) 0 200816 1296467 2026-05-11T17:06:36Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/146808671|Музей современного искусства (Исфахан)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296467 wikitext text/x-wiki '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ( перс. موزه هنرهای تزینی و معاصر اصفهان — [[Иран|Ирандың]] [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, 1997 йылда XVII быуатта төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; XIX быуатта бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>Gunther Uecker’s “Tribute to Hafez” to travel to Isfahan&#x20;(англ.).&#x20;''tehrantimes.com''.&#x20;Tehran Times&#x20;(19 февраля 2019).&#x20;Дата обращения: 15 августа 2019.&#x20;Архивировано 15 августа 2019 года.</ref> == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан|Исфаһанда]] нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы|Чәһел Сүтүн]] һарайы эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850–1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, XXI быуатта бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, 2017 йылдың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. 2019 йылдың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән,экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Тегеранский_музей_современного_искусства|Тегеранский музей современного искусства]] ** [[:ru:Галерея_изящных_искусств_(Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] ** [[:ru:Истанбул_Модерн|Истанбул Модерн]] ** == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|author=|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] 11wwet82zgnjsc6bdvdzb970vhf9plu 1296468 1296467 2026-05-11T17:12:16Z Юлдашева Луиза 18980 1296468 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>Gunther Uecker’s “Tribute to Hafez” to travel to Isfahan&#x20;(англ.).&#x20;''tehrantimes.com''.&#x20;Tehran Times&#x20;(19 февраля 2019).&#x20;Дата обращения: 15 августа 2019.&#x20;Архивировано 15 августа 2019 года.</ref> == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850–1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән,экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[:ru:Тегеранский_музей_современного_искусства|Тегеранский музей современного искусства]] *[[:ru:Галерея_изящных_искусств_(Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] *[[:ru:Истанбул_Модерн|Истанбул Модерн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] oc7yogzofg78dapg11n54i5raj5svoc 1296469 1296468 2026-05-11T17:12:45Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296469 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>Gunther Uecker’s “Tribute to Hafez” to travel to Isfahan&#x20;(англ.).&#x20;''tehrantimes.com''.&#x20;Tehran Times&#x20;(19 февраля 2019).&#x20;Дата обращения: 15 августа 2019.&#x20;Архивировано 15 августа 2019 года.</ref> == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850–1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән,экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[:ru:Тегеранский_музей_современного_искусства|Тегеранский музей современного искусства]] *[[:ru:Галерея_изящных_искусств_(Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] *[[:ru:Истанбул_Модерн|Истанбул Модерн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] t04li6levze6ainyfwob4tzwubrlsjx 1296470 1296469 2026-05-11T17:13:14Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Алфавит буйынса музейҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296470 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>Gunther Uecker’s “Tribute to Hafez” to travel to Isfahan&#x20;(англ.).&#x20;''tehrantimes.com''.&#x20;Tehran Times&#x20;(19 февраля 2019).&#x20;Дата обращения: 15 августа 2019.&#x20;Архивировано 15 августа 2019 года.</ref> == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850–1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән,экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[:ru:Тегеранский_музей_современного_искусства|Тегеранский музей современного искусства]] *[[:ru:Галерея_изящных_искусств_(Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] *[[:ru:Истанбул_Модерн|Истанбул Модерн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] 1cv0udtwqer2xafigaolu9253wfibge Фекерләшеү:Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан) 1 200817 1296471 2026-05-11T17:16:01Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Музей современного искусства (Исфахан)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Иҫтәлекле урындар|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 17:14, 11 май 2026 (UTC) 1296471 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Музей современного искусства (Исфахан)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Иҫтәлекле урындар|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 17:14, 11 май 2026 (UTC) 8xjd07kq7a8oltkpaojrawjbfqgyjgz Ҡалып:Potd/2026-05-12 10 200818 1296474 2026-05-11T17:19:26Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Takht-i-Bahi Buddhist Monastery.jpg 1296474 wikitext text/x-wiki Takht-i-Bahi Buddhist Monastery.jpg svnwraniqh6crxmqxf3afwiroemy51o Фекерләшеү:Лола Лийват 1 200819 1296477 2026-05-11T17:21:40Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Лийват, Лола||11 май 2026}} ~~~~ 1296477 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Лийват, Лола||11 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:21, 11 май 2026 (UTC) cwndc8cm5k2f0n4b2m55jsf65de1gpk 1296478 1296477 2026-05-11T17:22:46Z Akkashka 14326 1296478 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Лийват, Лола||11 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Мәҙәниәт |тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:21, 11 май 2026 (UTC) ftn6vif9xjfu8gai6hxb6k0mp6255la Мамай курғаны 0 200820 1296541 2026-05-12T02:05:18Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Достопримечательность | Тип = Историко-мемориальный комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | Изображение = MotherlandCalls1984.JPG | Подпись изображения = Мамаев курган с монументом «Родина-мать зовёт!» и скульптурой «Стоять насмерть!», 1984 | Шир... 1296541 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Историко-мемориальный комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | Изображение = MotherlandCalls1984.JPG | Подпись изображения = Мамаев курган с монументом «Родина-мать зовёт!» и скульптурой «Стоять насмерть!», 1984 | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Россия]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Город | Местоположение = [[Волгоград]], [[Центральный район (Волгоград)|Центральный район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 9isxl4y431r8rxtmmwqvp3maf383xsu 1296546 1296541 2026-05-12T02:44:22Z Вәхит 24644 added [[Category:Мамай курғаны]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296546 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Историко-мемориальный комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | Изображение = MotherlandCalls1984.JPG | Подпись изображения = Мамаев курган с монументом «Родина-мать зовёт!» и скульптурой «Стоять насмерть!», 1984 | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Россия]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Город | Местоположение = [[Волгоград]], [[Центральный район (Волгоград)|Центральный район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. [[Категория:Мамай курғаны]] ag2a2u7s5npi2ids93yir2j699zs04y 1296547 1296546 2026-05-12T02:46:26Z Вәхит 24644 added [[Category:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296547 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Историко-мемориальный комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | Изображение = MotherlandCalls1984.JPG | Подпись изображения = Мамаев курган с монументом «Родина-мать зовёт!» и скульптурой «Стоять насмерть!», 1984 | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Россия]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Город | Местоположение = [[Волгоград]], [[Центральный район (Волгоград)|Центральный район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] f1lz9op1t1oe7ebt4gh6wkgtmsulsec Фекерләшеү:Мамай курғаны 1 200821 1296542 2026-05-12T02:08:11Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мамаев курган|12 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=иҫтәлекле урын |тема2= |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1296542 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Мамаев курган|12 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=иҫтәлекле урын |тема2= |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 3esv60i3w9kiqc6eq6akwbvdx18nebj Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар 14 200822 1296548 2026-05-12T02:46:51Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{здания и сооружения, построенные по годам в стране}} 1296548 wikitext text/x-wiki {{здания и сооружения, построенные по годам в стране}} njoe4f52mahjghhvnndipsssmyo862d 1296551 1296548 2026-05-12T02:52:17Z Вәхит 24644 1296551 wikitext text/x-wiki {{Здания и сооружения страны по годам постройки}} fg9tozhkts3hq4cdog8vvglg4adbw9y Ҡалып:Здания и сооружения страны по годам постройки 10 200823 1296552 2026-05-12T02:54:23Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{Родственные проекты|Портал=Архитектура|Портал2={{#ifexist:Портал:{{страна из заголовка}}|{{страна из заголовка}}}}}} ''Статьи о зданиях и сооружениях на современной территории [[{{страна из заголовка}}|{{страна из заголовка|case=родительный}}]], возведённых в {{#invoke:MetaCat|... 1296552 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Родственные проекты|Портал=Архитектура|Портал2={{#ifexist:Портал:{{страна из заголовка}}|{{страна из заголовка}}}}}} ''Статьи о зданиях и сооружениях на современной территории [[{{страна из заголовка}}|{{страна из заголовка|case=родительный}}]], возведённых в {{#invoke:MetaCat|expand|<год> году}}.''</includeonly> {{#invoke:MetaCat|main |<год> йылда <в стране> барлыҡҡа килгәндәр |?Здания и сооружения, построенные в <год> году, по странам!<страна> |~Здания и сооружения, построенные в <год> году!~<страна> |Здания и сооружения, построенные в <десятилетие>-е годы <в стране>!<ключ> |?Здания и сооружения <страны> по годам постройки <век> века!<ключ> |~Здания и сооружения <страны> по годам постройки!<ключ> |?Здания и сооружения, построенные в <год> году <в государстве>!+<страна> }}<noinclude> {{doc|metacat-doc|Здания и сооружения, построенные в <год> году <в стране>}} [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Биналар һәм ҡоролмалар|П]] </noinclude> 9etvsr9h51q51juo1yjr773pe8rjeva Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Биналар һәм ҡоролмалар 14 200824 1296554 2026-05-12T02:57:05Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Биналар һәм ҡоролмалар| ]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Архитектура|Биналар]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Иҫтәлекле урындар|Биналар]] 1296554 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Биналар һәм ҡоролмалар| ]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Архитектура|Биналар]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Иҫтәлекле урындар|Биналар]] ht1j9ne62ljb68qrxn7o88kv9pu7gyq Категория:Ҡалыптар:Биналар һәм ҡоролмалар 14 200825 1296557 2026-05-12T02:58:35Z Вәхит 24644 [[Категория:Ҡалыптар:Йорттар һәм ҡоролмалар]] битенә йүнәлтелгән 1296557 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Категория:Ҡалыптар:Йорттар һәм ҡоролмалар]] iot29ldqi5bz8wtov66fp6b19p9r9tu Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Архитектура 14 200826 1296558 2026-05-12T02:59:44Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Архитектура|*]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Сәнғәт|Арх]] 1296558 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Архитектура|*]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Сәнғәт|Арх]] isjcydthn7tl4l1xcpxx8m0jrwrkkx0 Категория:Ҡалыптар:Архитектура 14 200827 1296559 2026-05-12T03:01:16Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{категория шаблонов}} [[Категория:Ҡалыптар:Сәнғәт|Архитектура]] 1296559 wikitext text/x-wiki {{категория шаблонов}} [[Категория:Ҡалыптар:Сәнғәт|Архитектура]] nntx7c4dkssiunq68qwrb340dc6rxe8 Категория:Ҡалыптар:Сәнғәт 14 200828 1296561 2026-05-12T03:02:26Z Вәхит 24644 [[Категория:Ҡалыптар:Сәнғәт һәм әҙәбиәт]] битенә йүнәлтелгән 1296561 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Категория:Ҡалыптар:Сәнғәт һәм әҙәбиәт]] m5ug48mnx4d2cgq3iczakm6rfqno2fh Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Сәнғәт 14 200829 1296562 2026-05-12T03:04:20Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Сәнғәт һәм әҙәбиәт| категориялар]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Мәҙәниәт|Сәнғәт]] 1296562 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Сәнғәт һәм әҙәбиәт| категориялар]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Мәҙәниәт|Сәнғәт]] g3i4v62m95qa8rryl92x5i3fgnhezs2 Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Мәҙәниәт 14 200830 1296565 2026-05-12T03:06:49Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Мәҙәниәт| категориялар]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Йәмғиәт|Мәҙәниәт]] 1296565 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Мәҙәниәт| категориялар]] [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Йәмғиәт|Мәҙәниәт]] pb03plt0lvdr0p3as37snpiqtukj460 Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Йәмғиәт 14 200831 1296566 2026-05-12T03:08:55Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Шаблоны:Йәмғиәт| категориялар]] [[Категория:Тематика буйынса категориялар өсөн ҡалыптар|Йәмғиәт]] 1296566 wikitext text/x-wiki [[Категория:Шаблоны:Йәмғиәт| категориялар]] [[Категория:Тематика буйынса категориялар өсөн ҡалыптар|Йәмғиәт]] 7lc6iben40hihfx0ecrn0truul49k5p 1296567 1296566 2026-05-12T03:09:13Z Вәхит 24644 1296567 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Йәмғиәт| категориялар]] [[Категория:Тематика буйынса категориялар өсөн ҡалыптар|Йәмғиәт]] 54wtd4j794qsg0u13lt4358j6skmrxm Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Иҫтәлекле урындар 14 200832 1296568 2026-05-12T03:11:54Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Иҫтәлекле урындар| ]] 1296568 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Иҫтәлекле урындар| ]] euvs4s5k8m9mwve3arr0esgn2ck6t8f Фекерләшеү:Динар (ҡурсаулыҡ) 1 200833 1296572 2026-05-12T04:10:45Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Динар (заповедник)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 08:06, 8 май 2026 (UTC) 1296572 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Динар (заповедник)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 08:06, 8 май 2026 (UTC) oj4z8r58oqmlwsyuldv3slkpuypbazs Фекерләшеү:Мелләт (парк) 1 200834 1296573 2026-05-12T04:15:46Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Меллат (парк)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 05:36, 11 май 2026 (UTC) 1296573 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Меллат (парк)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 05:36, 11 май 2026 (UTC) 9yfbjrpxfut4cvsq250fdi50hy7y8xg Туран милли паркы 0 200835 1296592 2026-05-12T08:08:13Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149800348|Туран (национальный парк)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296592 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона|Название=Туран|Страна=Иран|Позиционная карта=Иран|Вставка={{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Увеличение=8|Высота=120|Оформление=}}}}'''Туран тәбиғәтте һаҡлау зонаһы''' ( перс. منطقه حفاظت شده توران йәки Һар Туран ( ) өс һаҡланған биләмәне: территорияның күпселек өлөшөн үҙ эсенә алған һаҡланған биләмәне, көнсығыш өлөшөндә ҡырағай тәбиғәт резерватын һәм үҙәктә милли паркты үҙ эсенә ала. Милли парк территорияның майҙанының 8% тәшкил итә, ҡырағай йәнлектәр резерваты 17 %, һаҡланған биләмә 75 % тәшкил итә. Һар Туран Ирандың Африкаһы тип атала. 1470 640 гектар майҙанлы Туран биосфера ҡурсаулығы [[Иран|Ирандағы]] иң ҙур биосфера ҡурсаулығы булып тора һәм [[Танзания|Танзанияла]] урынлашҡан Серенгети милли паркынан һуң донъяла икенсе биосфера ҡурсаулығы тип иҫәпләнә . Туран Тебестағы Найбанд ҡырағай йәнлектәр резерватынан ҡала Иранда икенсе ҙур ҡурсаулыҡ комплексы титулына эйә . Милли парк һәм Туран ҡырағай тәбиғәт резерваты бынан тыш Ирандың 11 биосфера ҡурсаулығының береһе булып тора<ref>[http://alborztour.com/information/289 Что такое биосферный заповедник?] {{Wayback|url=http://alborztour.com/information/289|date=20161220163813}} Проверено 25 апреля 2017</ref> . [[Файл:Nature_between_Golestan_and_Semnan_Province.jpg|мини|Туран милли паркы панорамаһы .]] == Тарихы == Был биләмә 1971 йылда тәбиғәтте һаҡлау зонаһы булараҡ Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ойошмаһы идаралығына күсә, 1976 йылда уның бер өлөшө ҡырағай тәбиғәт резерваты итеп һайлана, шул уҡ йылда ЮНЕСКО тарафынан Туран комплексы биосфера ҡурсаулығы статусын ала, ә 2002 йылда был комплекстың үҙәк өлөшө милли паркка әүерелә. == Географик урыны == Туран милли паркы Семнан провинцияһының көнсығыш осонда, Шәһруд шәһәрстанының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, уның көнсығыш секторының ҙур булмаған өлөшө Рәзәүи Хөрәсән провинцияһының Сабзевар шәһәрстанында урынлашҡан. Был комплекс Тәһран-Мәшһәд автомобиль юлының көньяҡ яғында, а Торуд районынан көнсығышҡа, Заманха районынан көнбайышҡа һәм Дәште Ҡавирҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Был ер өс ҙур сүллекте үҙ эсенә ала. Был, асылда, өс тау теҙмәһе: көнбайышта 2281 метрлыҡ Шоторкух түбәһе, төньяҡ-көнбайышта 2265 метрлыҡ Гельэ Бала һәм 2411 метрлыҡ Пәйғәмбәр тауы. == Фауна == Туранда 41 [[Һөтимәрҙәр|һөтимәр]] хайуан, 167 төр [[Ҡоштар|ҡош]], 42 [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсе]] һәм ике төр [[Ер-һыу хайуандары|амфибия]], тәү сиратта Азия гепарды һәм ҡолан төрө булған онагр йәшәй. Һар Туран, Фарс провинцияһындағы Бахрам Гур һаҡланған биләмә менән бергә, онагрҙың йәшәү урыны булып тора. Ҡасандыр был хайуан бөтә Иранда ла тиерлек һәм күрше илдәрҙә лә осраған. 1977 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Иранда онагрҙар һаны яҡынса 6 мең тәшкил итә, Һар Туранда 2 меңдән ашыу. Әммә 2010 йылда Семнан провинцияһының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау идаралығы онагрҙың һанын 149 тип иғлан итә. Ирандың башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда, Һар Туранда гепардтар иң күп булыуы ихтимал. Төбәктә тыуған башҡа һөтимәрҙәргә йәйрәндәр, ғәзәл, Азия алды леопардтары, каракаль, муфлон [[Төлкө|,]] безоар кәзәләр, ҡом бесәйҙәре, ҡырағай бесәйҙәр, манулдар, һыҙатлы гиена, [[бүре]], [[Сүл бүреһе|шакал]], ябай төлкө, аффан төлкөләре инә. Туран милли паркы ҡоштары араһында шулай уҡ туғаҙаҡ, ағуна, сүл ағуналары, бүҙәнә, [[төн сәпсәүе]], күк күгәрсен, урман күгәрсене, аҡ сәпсек, йәшел турғай, сел, ҡупшыҡайҙар, бүрекле һабан турғайы, ерән ҡойроҡло ваҡ һайыҫҡан, төрлө турғай төрҙәре, аҡ күҙле сумғалаҡтар, селәндәр, йыртҡыс ҡоштарҙың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән шаһиндар, бөркөттәр, таш бөркөттәр, өкөләр, аҡ башлы грифтар, ҡоҙғондар, бүҙәнә ҡарсығаһы, һар бар. Был төбәк фарсы саҡсауыл суҡ турғайының иң яҡшы резерватының береһе тип иҫәпләнә. Был төр Иранда берҙән-бер [[эндемик]] булып тора, ул пар япраҡлы ҡыуаҡлыҡтар янында йәшәй. Төрлө төр [[кеҫәрткеләр]] һәм ағамаларҙан тыш, Һар Туранға хас һөйрәлеүселәрҙән һоро варан, Урта диңгеҙ гөбөргәйеле, кобра, ялған мөгөҙлө йылан, шалтырауыҡ йылан һәм эфа йыланының төрлө төрҙәре инә<ref>{{cite web|url=http://article.tebyan.net/180777/دومين-پارک-طبيعي-جهان-در-ايران|url-status=dead|title=(دومین پارک طبیعی جهان در ایران)|access-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206131451/https://article.tebyan.net/180777/%D8%AF%D9%88%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=2018-02-06}} Официальный сайт информационного агентства ИРИ «Тебйан». Проверено 25 апреля 2017</ref><ref>[http://www.irandeserts.com/content/درگاه_کویر/مناطق_تحت_حفاظت/منطقه_حفاظت_شده_توران.htm منطقه حفاظت شده توران (خارتوران)] {{Wayback|url=http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82_%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA_%D8%B4%D8%AF%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86.htm}} Пустыни и степи Ирана. Проверено 25 апреля 2017</ref> . == Флора == Пар япраҡлылар, әрем, хуш еҫле үлән, [[дөйә тубылғыһы]], астрагал, сәркәт ҡыяғы (тамариск), [[саҡсауыл]] үҫә . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 4p5ndqitioxtyrqu11nu3ngsxxt9mem 1296593 1296592 2026-05-12T08:14:23Z Юлдашева Луиза 18980 1296593 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Туран тәбиғәтте һаҡлау зонаһы''' ({{lang-fa|منطقه حفاظت شده توران}}) — өс һаҡланған биләмәне: территорияның күпселек өлөшөн үҙ эсенә алған һаҡланған биләмәне, көнсығыш өлөшөндә ҡырағай тәбиғәт резерватын һәм үҙәктә милли паркты үҙ эсенә ала. Милли парк территорияның майҙанының 8% тәшкил итә, ҡырағай йәнлектәр резерваты 17 %, һаҡланған биләмә 75 % тәшкил итә. Һар Туран Ирандың Африкаһы тип атала. 1470 640 гектар майҙанлы Туран биосфера ҡурсаулығы [[Иран|Ирандағы]] иң ҙур биосфера ҡурсаулығы булып тора һәм [[Танзания|Танзанияла]] урынлашҡан Серенгети милли паркынан һуң донъяла икенсе биосфера ҡурсаулығы тип иҫәпләнә . Туран Тебестағы Найбанд ҡырағай йәнлектәр резерватынан ҡала Иранда икенсе ҙур ҡурсаулыҡ комплексы титулына эйә . Милли парк һәм Туран ҡырағай тәбиғәт резерваты бынан тыш Ирандың 11 биосфера ҡурсаулығының береһе булып тора<ref>[http://alborztour.com/information/289 Что такое биосферный заповедник?] {{Wayback|url=http://alborztour.com/information/289|date=20161220163813}} Проверено 25 апреля 2017</ref> . [[Файл:Nature_between_Golestan_and_Semnan_Province.jpg|мини|Туран милли паркы панорамаһы .]] == Тарихы == Был биләмә [[1971 йыл]]да тәбиғәтте һаҡлау зонаһы булараҡ Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ойошмаһы идаралығына күсә, [[1976 йыл]]да уның бер өлөшө ҡырағай тәбиғәт резерваты итеп һайлана, шул уҡ йылда [[ЮНЕСКО]] тарафынан Туран комплексы биосфера ҡурсаулығы статусын ала, ә [[2002 йыл]]да был комплекстың үҙәк өлөшө милли паркка әүерелә. == Географик урыны == Туран милли паркы Семнан провинцияһының көнсығыш осонда, Шәһруд шәһәрстанының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, уның көнсығыш секторының ҙур булмаған өлөшө Рәзәүи Хөрәсән провинцияһының Сабзевар шәһәрстанында урынлашҡан. Был комплекс Тәһран-Мәшһәд автомобиль юлының көньяҡ яғында, а Торуд районынан көнсығышҡа, Заманха районынан көнбайышҡа һәм Дәште Ҡавирҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Был ер өс ҙур сүллекте үҙ эсенә ала. Был, асылда, өс тау теҙмәһе: көнбайышта 2281 метрлыҡ Шоторкух түбәһе, төньяҡ-көнбайышта 2265 метрлыҡ Гельэ Бала һәм 2411 метрлыҡ Пәйғәмбәр тауы. == Фауна == Туранда 41 [[Һөтимәрҙәр|һөтимәр]] хайуан, 167 төр [[Ҡоштар|ҡош]], 42 [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсе]] һәм ике төр [[Ер-һыу хайуандары|амфибия]], тәү сиратта Азия гепарды һәм ҡолан төрө булған онагр йәшәй. Һар Туран, Фарс провинцияһындағы Бахрам Гур һаҡланған биләмә менән бергә, онагрҙың йәшәү урыны булып тора. Ҡасандыр был хайуан бөтә Иранда ла тиерлек һәм күрше илдәрҙә лә осраған. 1977 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Иранда онагрҙар һаны яҡынса 6 мең тәшкил итә, Һар Туранда 2 меңдән ашыу. Әммә 2010 йылда Семнан провинцияһының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау идаралығы онагрҙың һанын 149 тип иғлан итә. Ирандың башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда, Һар Туранда гепардтар иң күп булыуы ихтимал. Төбәктә тыуған башҡа һөтимәрҙәргә йәйрәндәр, ғәзәл, Азия алды леопардтары, каракаль, муфлон, безоар кәзәләр, ҡом бесәйҙәре, ҡырағай бесәйҙәр, манулдар, һыҙатлы гиена, [[бүре]], [[сүл бүреһе]], ябай төлкө, аффан төлкөләре инә. Туран милли паркы ҡоштары араһында шулай уҡ туғаҙаҡ, ағуна, сүл ағуналары, бүҙәнә, [[төн сәпсәүе]], күк күгәрсен, урман күгәрсене, аҡ сәпсек, йәшел турғай, сел, ҡупшыҡайҙар, бүрекле һабан турғайы, ерән ҡойроҡло ваҡ һайыҫҡан, төрлө турғай төрҙәре, аҡ күҙле сумғалаҡтар, селәндәр, йыртҡыс ҡоштарҙың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән шаһиндар, бөркөттәр, таш бөркөттәр, өкөләр, аҡ башлы грифтар, ҡоҙғондар, бүҙәнә ҡарсығаһы, һар бар. Был төбәк фарсы саҡсауыл суҡ турғайының иң яҡшы резерватының береһе тип иҫәпләнә. Был төр Иранда берҙән-бер [[эндемик]] булып тора, ул пар япраҡлы ҡыуаҡлыҡтар янында йәшәй. Төрлө төр [[кеҫәрткеләр]] һәм ағамаларҙан тыш, Һар Туранға хас һөйрәлеүселәрҙән һоро варан, Урта диңгеҙ гөбөргәйеле, кобра, ялған мөгөҙлө йылан, шалтырауыҡ йылан һәм эфа йыланының төрлө төрҙәре инә<ref>{{cite web|url=http://article.tebyan.net/180777/دومين-پارک-طبيعي-جهان-در-ايران|url-status=dead|title=(دومین پارک طبیعی جهان در ایران)|access-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206131451/https://article.tebyan.net/180777/%D8%AF%D9%88%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=2018-02-06}} Официальный сайт информационного агентства ИРИ «Тебйан». Проверено 25 апреля 2017</ref><ref>[http://www.irandeserts.com/content/درگاه_کویر/مناطق_تحت_حفاظت/منطقه_حفاظت_شده_توران.htm منطقه حفاظت شده توران (خارتوران)] {{Wayback|url=http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82_%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA_%D8%B4%D8%AF%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86.htm}} Пустыни и степи Ирана. Проверено 25 апреля 2017</ref> . == Флора == Пар япраҡлылар, әрем, хуш еҫле үлән, [[дөйә тубылғыһы]], астрагал, сәркәт ҡыяғы (тамариск), [[саҡсауыл]] үҫә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] j72b7j30b12zztom9sv0juv4r1ye7s1 1296596 1296593 2026-05-12T08:18:27Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран милли парктары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296596 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Туран тәбиғәтте һаҡлау зонаһы''' ({{lang-fa|منطقه حفاظت شده توران}}) — өс һаҡланған биләмәне: территорияның күпселек өлөшөн үҙ эсенә алған һаҡланған биләмәне, көнсығыш өлөшөндә ҡырағай тәбиғәт резерватын һәм үҙәктә милли паркты үҙ эсенә ала. Милли парк территорияның майҙанының 8% тәшкил итә, ҡырағай йәнлектәр резерваты 17 %, һаҡланған биләмә 75 % тәшкил итә. Һар Туран Ирандың Африкаһы тип атала. 1470 640 гектар майҙанлы Туран биосфера ҡурсаулығы [[Иран|Ирандағы]] иң ҙур биосфера ҡурсаулығы булып тора һәм [[Танзания|Танзанияла]] урынлашҡан Серенгети милли паркынан һуң донъяла икенсе биосфера ҡурсаулығы тип иҫәпләнә . Туран Тебестағы Найбанд ҡырағай йәнлектәр резерватынан ҡала Иранда икенсе ҙур ҡурсаулыҡ комплексы титулына эйә . Милли парк һәм Туран ҡырағай тәбиғәт резерваты бынан тыш Ирандың 11 биосфера ҡурсаулығының береһе булып тора<ref>[http://alborztour.com/information/289 Что такое биосферный заповедник?] {{Wayback|url=http://alborztour.com/information/289|date=20161220163813}} Проверено 25 апреля 2017</ref> . [[Файл:Nature_between_Golestan_and_Semnan_Province.jpg|мини|Туран милли паркы панорамаһы .]] == Тарихы == Был биләмә [[1971 йыл]]да тәбиғәтте һаҡлау зонаһы булараҡ Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ойошмаһы идаралығына күсә, [[1976 йыл]]да уның бер өлөшө ҡырағай тәбиғәт резерваты итеп һайлана, шул уҡ йылда [[ЮНЕСКО]] тарафынан Туран комплексы биосфера ҡурсаулығы статусын ала, ә [[2002 йыл]]да был комплекстың үҙәк өлөшө милли паркка әүерелә. == Географик урыны == Туран милли паркы Семнан провинцияһының көнсығыш осонда, Шәһруд шәһәрстанының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, уның көнсығыш секторының ҙур булмаған өлөшө Рәзәүи Хөрәсән провинцияһының Сабзевар шәһәрстанында урынлашҡан. Был комплекс Тәһран-Мәшһәд автомобиль юлының көньяҡ яғында, а Торуд районынан көнсығышҡа, Заманха районынан көнбайышҡа һәм Дәште Ҡавирҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Был ер өс ҙур сүллекте үҙ эсенә ала. Был, асылда, өс тау теҙмәһе: көнбайышта 2281 метрлыҡ Шоторкух түбәһе, төньяҡ-көнбайышта 2265 метрлыҡ Гельэ Бала һәм 2411 метрлыҡ Пәйғәмбәр тауы. == Фауна == Туранда 41 [[Һөтимәрҙәр|һөтимәр]] хайуан, 167 төр [[Ҡоштар|ҡош]], 42 [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсе]] һәм ике төр [[Ер-һыу хайуандары|амфибия]], тәү сиратта Азия гепарды һәм ҡолан төрө булған онагр йәшәй. Һар Туран, Фарс провинцияһындағы Бахрам Гур һаҡланған биләмә менән бергә, онагрҙың йәшәү урыны булып тора. Ҡасандыр был хайуан бөтә Иранда ла тиерлек һәм күрше илдәрҙә лә осраған. 1977 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Иранда онагрҙар һаны яҡынса 6 мең тәшкил итә, Һар Туранда 2 меңдән ашыу. Әммә 2010 йылда Семнан провинцияһының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау идаралығы онагрҙың һанын 149 тип иғлан итә. Ирандың башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда, Һар Туранда гепардтар иң күп булыуы ихтимал. Төбәктә тыуған башҡа һөтимәрҙәргә йәйрәндәр, ғәзәл, Азия алды леопардтары, каракаль, муфлон, безоар кәзәләр, ҡом бесәйҙәре, ҡырағай бесәйҙәр, манулдар, һыҙатлы гиена, [[бүре]], [[сүл бүреһе]], ябай төлкө, аффан төлкөләре инә. Туран милли паркы ҡоштары араһында шулай уҡ туғаҙаҡ, ағуна, сүл ағуналары, бүҙәнә, [[төн сәпсәүе]], күк күгәрсен, урман күгәрсене, аҡ сәпсек, йәшел турғай, сел, ҡупшыҡайҙар, бүрекле һабан турғайы, ерән ҡойроҡло ваҡ һайыҫҡан, төрлө турғай төрҙәре, аҡ күҙле сумғалаҡтар, селәндәр, йыртҡыс ҡоштарҙың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән шаһиндар, бөркөттәр, таш бөркөттәр, өкөләр, аҡ башлы грифтар, ҡоҙғондар, бүҙәнә ҡарсығаһы, һар бар. Был төбәк фарсы саҡсауыл суҡ турғайының иң яҡшы резерватының береһе тип иҫәпләнә. Был төр Иранда берҙән-бер [[эндемик]] булып тора, ул пар япраҡлы ҡыуаҡлыҡтар янында йәшәй. Төрлө төр [[кеҫәрткеләр]] һәм ағамаларҙан тыш, Һар Туранға хас һөйрәлеүселәрҙән һоро варан, Урта диңгеҙ гөбөргәйеле, кобра, ялған мөгөҙлө йылан, шалтырауыҡ йылан һәм эфа йыланының төрлө төрҙәре инә<ref>{{cite web|url=http://article.tebyan.net/180777/دومين-پارک-طبيعي-جهان-در-ايران|url-status=dead|title=(دومین پارک طبیعی جهان در ایران)|access-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206131451/https://article.tebyan.net/180777/%D8%AF%D9%88%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=2018-02-06}} Официальный сайт информационного агентства ИРИ «Тебйан». Проверено 25 апреля 2017</ref><ref>[http://www.irandeserts.com/content/درگاه_کویر/مناطق_تحت_حفاظت/منطقه_حفاظت_شده_توران.htm منطقه حفاظت شده توران (خارتوران)] {{Wayback|url=http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82_%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA_%D8%B4%D8%AF%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86.htm}} Пустыни и степи Ирана. Проверено 25 апреля 2017</ref> . == Флора == Пар япраҡлылар, әрем, хуш еҫле үлән, [[дөйә тубылғыһы]], астрагал, сәркәт ҡыяғы (тамариск), [[саҡсауыл]] үҫә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран милли парктары]] 6ee41sb5fu9hj6h0554afney119rgqb 1296597 1296596 2026-05-12T08:18:55Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296597 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Туран тәбиғәтте һаҡлау зонаһы''' ({{lang-fa|منطقه حفاظت شده توران}}) — өс һаҡланған биләмәне: территорияның күпселек өлөшөн үҙ эсенә алған һаҡланған биләмәне, көнсығыш өлөшөндә ҡырағай тәбиғәт резерватын һәм үҙәктә милли паркты үҙ эсенә ала. Милли парк территорияның майҙанының 8% тәшкил итә, ҡырағай йәнлектәр резерваты 17 %, һаҡланған биләмә 75 % тәшкил итә. Һар Туран Ирандың Африкаһы тип атала. 1470 640 гектар майҙанлы Туран биосфера ҡурсаулығы [[Иран|Ирандағы]] иң ҙур биосфера ҡурсаулығы булып тора һәм [[Танзания|Танзанияла]] урынлашҡан Серенгети милли паркынан һуң донъяла икенсе биосфера ҡурсаулығы тип иҫәпләнә . Туран Тебестағы Найбанд ҡырағай йәнлектәр резерватынан ҡала Иранда икенсе ҙур ҡурсаулыҡ комплексы титулына эйә . Милли парк һәм Туран ҡырағай тәбиғәт резерваты бынан тыш Ирандың 11 биосфера ҡурсаулығының береһе булып тора<ref>[http://alborztour.com/information/289 Что такое биосферный заповедник?] {{Wayback|url=http://alborztour.com/information/289|date=20161220163813}} Проверено 25 апреля 2017</ref> . [[Файл:Nature_between_Golestan_and_Semnan_Province.jpg|мини|Туран милли паркы панорамаһы .]] == Тарихы == Был биләмә [[1971 йыл]]да тәбиғәтте һаҡлау зонаһы булараҡ Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ойошмаһы идаралығына күсә, [[1976 йыл]]да уның бер өлөшө ҡырағай тәбиғәт резерваты итеп һайлана, шул уҡ йылда [[ЮНЕСКО]] тарафынан Туран комплексы биосфера ҡурсаулығы статусын ала, ә [[2002 йыл]]да был комплекстың үҙәк өлөшө милли паркка әүерелә. == Географик урыны == Туран милли паркы Семнан провинцияһының көнсығыш осонда, Шәһруд шәһәрстанының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, уның көнсығыш секторының ҙур булмаған өлөшө Рәзәүи Хөрәсән провинцияһының Сабзевар шәһәрстанында урынлашҡан. Был комплекс Тәһран-Мәшһәд автомобиль юлының көньяҡ яғында, а Торуд районынан көнсығышҡа, Заманха районынан көнбайышҡа һәм Дәште Ҡавирҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Был ер өс ҙур сүллекте үҙ эсенә ала. Был, асылда, өс тау теҙмәһе: көнбайышта 2281 метрлыҡ Шоторкух түбәһе, төньяҡ-көнбайышта 2265 метрлыҡ Гельэ Бала һәм 2411 метрлыҡ Пәйғәмбәр тауы. == Фауна == Туранда 41 [[Һөтимәрҙәр|һөтимәр]] хайуан, 167 төр [[Ҡоштар|ҡош]], 42 [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсе]] һәм ике төр [[Ер-һыу хайуандары|амфибия]], тәү сиратта Азия гепарды һәм ҡолан төрө булған онагр йәшәй. Һар Туран, Фарс провинцияһындағы Бахрам Гур һаҡланған биләмә менән бергә, онагрҙың йәшәү урыны булып тора. Ҡасандыр был хайуан бөтә Иранда ла тиерлек һәм күрше илдәрҙә лә осраған. 1977 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Иранда онагрҙар һаны яҡынса 6 мең тәшкил итә, Һар Туранда 2 меңдән ашыу. Әммә 2010 йылда Семнан провинцияһының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау идаралығы онагрҙың һанын 149 тип иғлан итә. Ирандың башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда, Һар Туранда гепардтар иң күп булыуы ихтимал. Төбәктә тыуған башҡа һөтимәрҙәргә йәйрәндәр, ғәзәл, Азия алды леопардтары, каракаль, муфлон, безоар кәзәләр, ҡом бесәйҙәре, ҡырағай бесәйҙәр, манулдар, һыҙатлы гиена, [[бүре]], [[сүл бүреһе]], ябай төлкө, аффан төлкөләре инә. Туран милли паркы ҡоштары араһында шулай уҡ туғаҙаҡ, ағуна, сүл ағуналары, бүҙәнә, [[төн сәпсәүе]], күк күгәрсен, урман күгәрсене, аҡ сәпсек, йәшел турғай, сел, ҡупшыҡайҙар, бүрекле һабан турғайы, ерән ҡойроҡло ваҡ һайыҫҡан, төрлө турғай төрҙәре, аҡ күҙле сумғалаҡтар, селәндәр, йыртҡыс ҡоштарҙың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән шаһиндар, бөркөттәр, таш бөркөттәр, өкөләр, аҡ башлы грифтар, ҡоҙғондар, бүҙәнә ҡарсығаһы, һар бар. Был төбәк фарсы саҡсауыл суҡ турғайының иң яҡшы резерватының береһе тип иҫәпләнә. Был төр Иранда берҙән-бер [[эндемик]] булып тора, ул пар япраҡлы ҡыуаҡлыҡтар янында йәшәй. Төрлө төр [[кеҫәрткеләр]] һәм ағамаларҙан тыш, Һар Туранға хас һөйрәлеүселәрҙән һоро варан, Урта диңгеҙ гөбөргәйеле, кобра, ялған мөгөҙлө йылан, шалтырауыҡ йылан һәм эфа йыланының төрлө төрҙәре инә<ref>{{cite web|url=http://article.tebyan.net/180777/دومين-پارک-طبيعي-جهان-در-ايران|url-status=dead|title=(دومین پارک طبیعی جهان در ایران)|access-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206131451/https://article.tebyan.net/180777/%D8%AF%D9%88%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=2018-02-06}} Официальный сайт информационного агентства ИРИ «Тебйан». Проверено 25 апреля 2017</ref><ref>[http://www.irandeserts.com/content/درگاه_کویر/مناطق_تحت_حفاظت/منطقه_حفاظت_شده_توران.htm منطقه حفاظت شده توران (خارتوران)] {{Wayback|url=http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82_%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA_%D8%B4%D8%AF%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86.htm}} Пустыни и степи Ирана. Проверено 25 апреля 2017</ref> . == Флора == Пар япраҡлылар, әрем, хуш еҫле үлән, [[дөйә тубылғыһы]], астрагал, сәркәт ҡыяғы (тамариск), [[саҡсауыл]] үҫә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран милли парктары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] 2ofo8hobx1vvcwywt64h8pw2nabc45o 1296598 1296597 2026-05-12T08:20:01Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Биосфера ҡурсаулыҡтары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296598 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Туран тәбиғәтте һаҡлау зонаһы''' ({{lang-fa|منطقه حفاظت شده توران}}) — өс һаҡланған биләмәне: территорияның күпселек өлөшөн үҙ эсенә алған һаҡланған биләмәне, көнсығыш өлөшөндә ҡырағай тәбиғәт резерватын һәм үҙәктә милли паркты үҙ эсенә ала. Милли парк территорияның майҙанының 8% тәшкил итә, ҡырағай йәнлектәр резерваты 17 %, һаҡланған биләмә 75 % тәшкил итә. Һар Туран Ирандың Африкаһы тип атала. 1470 640 гектар майҙанлы Туран биосфера ҡурсаулығы [[Иран|Ирандағы]] иң ҙур биосфера ҡурсаулығы булып тора һәм [[Танзания|Танзанияла]] урынлашҡан Серенгети милли паркынан һуң донъяла икенсе биосфера ҡурсаулығы тип иҫәпләнә . Туран Тебестағы Найбанд ҡырағай йәнлектәр резерватынан ҡала Иранда икенсе ҙур ҡурсаулыҡ комплексы титулына эйә . Милли парк һәм Туран ҡырағай тәбиғәт резерваты бынан тыш Ирандың 11 биосфера ҡурсаулығының береһе булып тора<ref>[http://alborztour.com/information/289 Что такое биосферный заповедник?] {{Wayback|url=http://alborztour.com/information/289|date=20161220163813}} Проверено 25 апреля 2017</ref> . [[Файл:Nature_between_Golestan_and_Semnan_Province.jpg|мини|Туран милли паркы панорамаһы .]] == Тарихы == Был биләмә [[1971 йыл]]да тәбиғәтте һаҡлау зонаһы булараҡ Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ойошмаһы идаралығына күсә, [[1976 йыл]]да уның бер өлөшө ҡырағай тәбиғәт резерваты итеп һайлана, шул уҡ йылда [[ЮНЕСКО]] тарафынан Туран комплексы биосфера ҡурсаулығы статусын ала, ә [[2002 йыл]]да был комплекстың үҙәк өлөшө милли паркка әүерелә. == Географик урыны == Туран милли паркы Семнан провинцияһының көнсығыш осонда, Шәһруд шәһәрстанының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, уның көнсығыш секторының ҙур булмаған өлөшө Рәзәүи Хөрәсән провинцияһының Сабзевар шәһәрстанында урынлашҡан. Был комплекс Тәһран-Мәшһәд автомобиль юлының көньяҡ яғында, а Торуд районынан көнсығышҡа, Заманха районынан көнбайышҡа һәм Дәште Ҡавирҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Был ер өс ҙур сүллекте үҙ эсенә ала. Был, асылда, өс тау теҙмәһе: көнбайышта 2281 метрлыҡ Шоторкух түбәһе, төньяҡ-көнбайышта 2265 метрлыҡ Гельэ Бала һәм 2411 метрлыҡ Пәйғәмбәр тауы. == Фауна == Туранда 41 [[Һөтимәрҙәр|һөтимәр]] хайуан, 167 төр [[Ҡоштар|ҡош]], 42 [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсе]] һәм ике төр [[Ер-һыу хайуандары|амфибия]], тәү сиратта Азия гепарды һәм ҡолан төрө булған онагр йәшәй. Һар Туран, Фарс провинцияһындағы Бахрам Гур һаҡланған биләмә менән бергә, онагрҙың йәшәү урыны булып тора. Ҡасандыр был хайуан бөтә Иранда ла тиерлек һәм күрше илдәрҙә лә осраған. 1977 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Иранда онагрҙар һаны яҡынса 6 мең тәшкил итә, Һар Туранда 2 меңдән ашыу. Әммә 2010 йылда Семнан провинцияһының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау идаралығы онагрҙың һанын 149 тип иғлан итә. Ирандың башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда, Һар Туранда гепардтар иң күп булыуы ихтимал. Төбәктә тыуған башҡа һөтимәрҙәргә йәйрәндәр, ғәзәл, Азия алды леопардтары, каракаль, муфлон, безоар кәзәләр, ҡом бесәйҙәре, ҡырағай бесәйҙәр, манулдар, һыҙатлы гиена, [[бүре]], [[сүл бүреһе]], ябай төлкө, аффан төлкөләре инә. Туран милли паркы ҡоштары араһында шулай уҡ туғаҙаҡ, ағуна, сүл ағуналары, бүҙәнә, [[төн сәпсәүе]], күк күгәрсен, урман күгәрсене, аҡ сәпсек, йәшел турғай, сел, ҡупшыҡайҙар, бүрекле һабан турғайы, ерән ҡойроҡло ваҡ һайыҫҡан, төрлө турғай төрҙәре, аҡ күҙле сумғалаҡтар, селәндәр, йыртҡыс ҡоштарҙың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән шаһиндар, бөркөттәр, таш бөркөттәр, өкөләр, аҡ башлы грифтар, ҡоҙғондар, бүҙәнә ҡарсығаһы, һар бар. Был төбәк фарсы саҡсауыл суҡ турғайының иң яҡшы резерватының береһе тип иҫәпләнә. Был төр Иранда берҙән-бер [[эндемик]] булып тора, ул пар япраҡлы ҡыуаҡлыҡтар янында йәшәй. Төрлө төр [[кеҫәрткеләр]] һәм ағамаларҙан тыш, Һар Туранға хас һөйрәлеүселәрҙән һоро варан, Урта диңгеҙ гөбөргәйеле, кобра, ялған мөгөҙлө йылан, шалтырауыҡ йылан һәм эфа йыланының төрлө төрҙәре инә<ref>{{cite web|url=http://article.tebyan.net/180777/دومين-پارک-طبيعي-جهان-در-ايران|url-status=dead|title=(دومین پارک طبیعی جهان در ایران)|access-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206131451/https://article.tebyan.net/180777/%D8%AF%D9%88%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=2018-02-06}} Официальный сайт информационного агентства ИРИ «Тебйан». Проверено 25 апреля 2017</ref><ref>[http://www.irandeserts.com/content/درگاه_کویر/مناطق_تحت_حفاظت/منطقه_حفاظت_شده_توران.htm منطقه حفاظت شده توران (خارتوران)] {{Wayback|url=http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82_%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA_%D8%B4%D8%AF%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86.htm}} Пустыни и степи Ирана. Проверено 25 апреля 2017</ref> . == Флора == Пар япраҡлылар, әрем, хуш еҫле үлән, [[дөйә тубылғыһы]], астрагал, сәркәт ҡыяғы (тамариск), [[саҡсауыл]] үҫә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран милли парктары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] [[Категория:Биосфера ҡурсаулыҡтары]] j439r9un8hm2u825ooinj3bm5owjo0e Фекерләшеү:Туран милли паркы 1 200836 1296594 2026-05-12T08:16:15Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Туран (национальный парк)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 08:12, 12 май 2026 (UTC) 1296594 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Туран (национальный парк)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 08:12, 12 май 2026 (UTC) my7nbr428scrawsy0p5q2atngza7iai Әли Лариджани 0 200837 1296605 2026-05-12T09:28:21Z Баныу 28584 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152847029|Лариджани, Али]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296605 wikitext text/x-wiki {{Ядерная программа Ирана}}'''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' ( перс. [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф -[[17 март]] [[2026 йыл]]) - [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":1" /> <ref>{{Cite web|first=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|work=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|language=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008-2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәни вәкиле була, Советта эшләй. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> Хәмәни үлтергәндән һуң, 2026 йылда Израиль һәм АҠШ менән һуғыш осоронда Ирандағы иң абруйлы сәйәсмәндәрҙең береһе.<ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була [[The Economist|2026]] йылда Израиль һәм АҠШ менән һуғыш ваҡытында Хаменеи үлтерелгәндән һуң <ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> сәйәсәтендә де тип . 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була . == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]] <ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән <ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә <ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> . Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай <ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref>{{Cite web|first=Nour|access-date=2026-03-03}}</ref> . 1979 йылда "Шәриф" исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала <ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . Һуңыраҡ [[Тәһран университеты|Тәһран университетында]] көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа <ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":1" /> . === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була <ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . Хашеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй <ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған «Иран Ислам Республикаһы тауышы»н етәкләй.. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй <ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була <ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй <ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота <ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> . 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана <ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була <ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> <ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2015 йылда АҠШ менән ядро килешүе төҙөүҙә төп роль уйнай <ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":5" /> . [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә <ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref> . Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай <ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә <ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр <ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була <ref>{{Cite web|subtitle=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә <ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә <ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> <ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> . ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй <ref>{{Cite web|subtitle=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref> . 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай <ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|accessdate=2026-03-04|language=en-US}}</ref> . Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә <ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә <ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> <ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":10">{{Cite web|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref> <ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай <ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була . <ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|work=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref> <ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref> Иран Лариджани үлемен раҫлай. <ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|work=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archivedate=2026-03-18}}</ref> Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була. <ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелгән. <ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|work=Reuters|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-18}}</ref> == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай <ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref> . Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була <ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була <ref name="sahimi2089">{{Cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|accessdate=2013-02-11|date=2009-08-20|location=Los Angeles|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116022742/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html}}</ref> <ref name="rabi11">{{Мәҡәлә|заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback?|издание=Middle East Brief|номер=53|ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf|язык=|автор=Sohrabi, Naghmeh|год=2011|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf}}</ref> . Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима <ref>{{Cite web|subtitle=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref> һәм Сара тыуа. == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{Комментарийҙар}} ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 3vf33qlhynvnvs7fnwsno1yhphpuxxo 1296606 1296605 2026-05-12T09:31:09Z Баныу 28584 1296606 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (перс. [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф -[[17 март]] [[2026 йыл]]) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|first=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|work=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|language=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәни вәкиле була, Советта эшләй. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> Хәмәни үлтергәндән һуң, 2026 йылда Израиль һәм АҠШ менән һуғыш осоронда Ирандағы иң абруйлы сәйәсмәндәрҙең береһе.<ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була [[The Economist|2026]] йылда Израиль һәм АҠШ менән һуғыш ваҡытында Хаменеи үлтерелгәндән һуң<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> сәйәсәтендә де тип . 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була. == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|first=Nour|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":1" /> . === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . Хашеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй.. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref>. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2015 йылда АҠШ менән ядро килешүе төҙөүҙә төп роль уйнай<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":5" /> . [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә<ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref>. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|subtitle=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> . ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|subtitle=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|accessdate=2026-03-04|language=en-US}}</ref> . Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә<ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була .<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|work=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref> Иран Лариджани үлемен раҫлай.<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|work=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archivedate=2026-03-18}}</ref> Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була.<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелгән.<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|work=Reuters|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай<ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref> . Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{Cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|accessdate=2013-02-11|date=2009-08-20|location=Los Angeles|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116022742/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html}}</ref><ref name="rabi11">{{Мәҡәлә|заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback?|издание=Middle East Brief|номер=53|ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf|язык=|автор=Sohrabi, Naghmeh|год=2011|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf}}</ref> . Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима<ref>{{Cite web|subtitle=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref> һәм Сара тыуа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] r7s658ih350wjs19lkq4kmeeobe4zbg 1296608 1296606 2026-05-12T09:46:33Z Баныу 28584 1296608 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәни вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була [[The Economist|2026]] йылда Израиль һәм АҠШ менән һуғыш ваҡытында Хаменеи үлтерелгәндән һуң<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> сәйәсәтендә де тип. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була. == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|first=Nour|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":1" /> . === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . Хашеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй.. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref>. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2015 йылда АҠШ менән ядро килешүе төҙөүҙә төп роль уйнай<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":5" /> . [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә<ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref>. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|subtitle=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> . ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|subtitle=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|accessdate=2026-03-04|language=en-US}}</ref> . Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә<ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була .<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|work=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref> Иран Лариджани үлемен раҫлай.<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|work=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archivedate=2026-03-18}}</ref> Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була.<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелгән.<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|work=Reuters|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай<ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref> . Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{Cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|accessdate=2013-02-11|date=2009-08-20|location=Los Angeles|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116022742/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html}}</ref><ref name="rabi11">{{Мәҡәлә|заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback?|издание=Middle East Brief|номер=53|ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf|язык=|автор=Sohrabi, Naghmeh|год=2011|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf}}</ref> . Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима<ref>{{Cite web|subtitle=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref> һәм Сара тыуа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] bhlyohitjyddx48d784z3cxqwo4ttdk 1296609 1296608 2026-05-12T09:48:11Z Баныу 28584 1296609 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәни вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|first=Nour|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":1" /> . === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . Хашеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй.. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref>. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2015 йылда АҠШ менән ядро килешүе төҙөүҙә төп роль уйнай<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":5" /> . [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә<ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref>. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|subtitle=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> . ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|subtitle=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|accessdate=2026-03-04|language=en-US}}</ref> . Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә<ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була .<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|work=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref> Иран Лариджани үлемен раҫлай.<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|work=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archivedate=2026-03-18}}</ref> Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була.<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелгән.<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|work=Reuters|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай<ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref> . Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{Cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|accessdate=2013-02-11|date=2009-08-20|location=Los Angeles|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116022742/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html}}</ref><ref name="rabi11">{{Мәҡәлә|заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback?|издание=Middle East Brief|номер=53|ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf|язык=|автор=Sohrabi, Naghmeh|год=2011|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf}}</ref> . Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима<ref>{{Cite web|subtitle=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref> һәм Сара тыуа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 2f6xz9a7hllksbtfvj91swbs9quuzbv 1296610 1296609 2026-05-12T09:51:01Z Баныу 28584 1296610 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1" /> <ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":1" /> . === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . Хашеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй.. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref>. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2015 йылда АҠШ менән ядро килешүе төҙөүҙә төп роль уйнай<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":5" /> . [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә<ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref>. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|subtitle=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> . ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|subtitle=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|accessdate=2026-03-04|language=en-US}}</ref> . Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә<ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була .<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|work=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref> Иран Лариджани үлемен раҫлай.<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|work=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archivedate=2026-03-18}}</ref> Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була.<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелгән.<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|work=Reuters|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай<ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref> . Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{Cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|accessdate=2013-02-11|date=2009-08-20|location=Los Angeles|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116022742/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html}}</ref><ref name="rabi11">{{Мәҡәлә|заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback?|издание=Middle East Brief|номер=53|ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf|язык=|автор=Sohrabi, Naghmeh|год=2011|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf}}</ref> . Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима<ref>{{Cite web|subtitle=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref> һәм Сара тыуа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 7161w99oses9w5guoyze2umhi59tcex 1296611 1296610 2026-05-12T09:57:42Z Баныу 28584 /* Бала сағы һәм белеме */ 1296611 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1" />, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . Хашеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй.. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй<ref name=":4">{{Cite web|access-date=2026-03-03}}</ref> . Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref>. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|first=Syed Salauddin|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2015 йылда АҠШ менән ядро килешүе төҙөүҙә төп роль уйнай<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":5" /> . [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә<ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref>. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref> . 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|subtitle=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|work=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> . ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani|автор=Adam Zeidan|заглавие=Ali Larijani|язык=en|издание=[[Britannica]]}}</ref> . ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|subtitle=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|accessdate=2026-03-04|language=en-US}}</ref> . Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә<ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була .<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|work=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref> Иран Лариджани үлемен раҫлай.<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|work=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archivedate=2026-03-18}}</ref> Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була.<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелгән.<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|work=Reuters|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай<ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref> . Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{Cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|accessdate=2013-02-11|date=2009-08-20|location=Los Angeles|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116022742/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html}}</ref><ref name="rabi11">{{Мәҡәлә|заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback?|издание=Middle East Brief|номер=53|ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf|язык=|автор=Sohrabi, Naghmeh|год=2011|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf}}</ref> . Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима<ref>{{Cite web|subtitle=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref> һәм Сара тыуа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 6pcy6aot8uji20s4u03w14anb2x041j 1296612 1296611 2026-05-12T10:12:54Z Баныу 28584 1296612 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1" />, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1" />. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай<ref name=":1" />. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1" />. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1" />. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":1" /><ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|subtitle=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|accessdate=2026-03-04|language=en-US}}</ref> . Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә<ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|first=Catherine Philp|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|subtitle=2026-03-02|access-date=2026-03-03}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-03-04}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була .<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|work=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref> Иран Лариджани үлемен раҫлай.<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|work=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archivedate=2026-03-18}}</ref> Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була.<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелгән.<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|work=Reuters|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай<ref name=":9">{{Cite news|title=In Khamenei's absence, pragmatist Larijani emerges as power broker in Iran|author=Elimam, Ahmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/khameneis-absence-pragmatist-larijani-emerges-power-broker-iran-2026-03-01/#:~:text=Reuters%20Plus-,In%20Khamenei's%20absence%2C%20pragmatist%20Larijani%20emerges%20as%20power%20broker%20in,Sign%20up%20here.|work=[[Reuters]]|date=2026-03-01}}</ref> . Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":3">{{Cite web|subtitle=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref>. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{Cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|accessdate=2013-02-11|date=2009-08-20|location=Los Angeles|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116022742/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html}}</ref><ref name="rabi11">{{Мәҡәлә|заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback?|издание=Middle East Brief|номер=53|ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf|язык=|автор=Sohrabi, Naghmeh|год=2011|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf}}</ref> . Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима<ref>{{Cite web|subtitle=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref> һәм Сара тыуа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] h9rmto3i9kd7p8emvcdza538p4jq8lt 1296614 1296612 2026-05-12T10:30:06Z Баныу 28584 1296614 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1" />, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1" />. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай<ref name=":1" />. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1" />. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1" />. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":1" /><ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә<ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1" /> === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":3" />. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{Cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|accessdate=2013-02-11|date=2009-08-20|location=Los Angeles|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116022742/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html}}</ref><ref name="rabi11">{{Мәҡәлә|заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback?|издание=Middle East Brief|номер=53|ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf|язык=|автор=Sohrabi, Naghmeh|год=2011|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf}}</ref> . Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима<ref>{{Cite web|subtitle=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref> һәм Сара тыуа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] oj5cukw0sxqfcsv2mz4uthho5xp4a2e 1296615 1296614 2026-05-12T10:36:03Z Баныу 28584 /* Шәхси тормошо */ 1296615 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1" />, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1" />. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай<ref name=":1" />. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1" />. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1" />. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":1" /><ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә<ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1" /> === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":3" />. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 9klejprhcy1wpju7u88v4obirkaqz98 1296616 1296615 2026-05-12T10:37:06Z Баныу 28584 /* Сәйәси ҡараштары */ 1296616 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1" />, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1" />. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай<ref name=":1" />. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1" />. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1" />. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":1" /><ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә<ref>{{Cite web|first=|access-date=2026-03-04}}</ref>, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1" /> === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] rflauamzc60zbytryrizc6g9edj4403 1296617 1296616 2026-05-12T10:38:31Z Баныу 28584 /* Ирандың де-факто лидеры */ 1296617 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1" />, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1" />. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай<ref name=":1" />. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1" />. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1" />. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":1" /><ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1" />. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] s0ov9za3lokq7zidvrre4wao4vr5lu9 1296618 1296617 2026-05-12T10:40:52Z Баныу 28584 1296618 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/3/who-is-ali-larijani-the-iranian-official-promising-a-lesson-to-the-us|title=Who is Ali Larijani, the Iranian official promising a ‘lesson’ to the US?|lang=en|first=Mohammad|last=Mansour|website=[[Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1" />, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1" />. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай<ref name=":1" />. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1" />. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1" />. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":3" /><ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1" />. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 8f5peqrayoe4cpbekpfekmkb059z8kt 1296619 1296618 2026-05-12T10:41:44Z Баныу 28584 1296619 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжәф<ref name=":1" /> -[[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]]<ref name=":1" />, ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була<ref name=":1" />. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай<ref name=":1" />. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була<ref name=":1" /> . Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана<ref name=":1" />. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1" />. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":3" /><ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай<ref name=":1" />. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] t8i9nfoqn7pztxjze3e38cdd7pwtap4 1296620 1296619 2026-05-12T10:44:21Z Баныу 28584 1296620 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1" />. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр<ref name=":1" /> Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 0sd5hggj9s9gada8vgoarqppfei89o1 1296621 1296620 2026-05-12T10:46:18Z Баныу 28584 /* Сәйәси карьераһы */ 1296621 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай<ref name=":1" />. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] qw72hl3m4c0sakj23yro7l7dtk8wvi7 1296622 1296621 2026-05-12T10:47:15Z Баныу 28584 /* Сәйәси карьераһы */ 1296622 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" /><ref name=":1" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] io7td6ybn0bewzd2t6ds8ls3oomyenr 1296623 1296622 2026-05-12T10:47:47Z Баныу 28584 /* Бала сағы һәм белеме */ 1296623 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала<ref name=":1">{{Cite web|first=Mohammad|access-date=2026-03-03}}</ref>. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] gsyxn9r9z6ay2aty2hkh6b3on9pul8y 1296624 1296623 2026-05-12T10:48:39Z Баныу 28584 /* Бала сағы һәм белеме */ 1296624 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани в детстве}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] f2jlxupme38cz90zgrzizn5d7ngb6lg 1296625 1296624 2026-05-12T10:49:31Z Баныу 28584 /* Бала сағы һәм белеме */ 1296625 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмени вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Али Хәменеи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref> . 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 1uapufsn7g356s19ugs00gbnowgqkgo 1296626 1296625 2026-05-12T11:03:37Z Баныу 28584 1296626 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref>. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] g4w453alrva9jmuufcektjbsovuamcd 1296627 1296626 2026-05-12T11:05:06Z Баныу 28584 1296627 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәменеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />. ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref>. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] krqilquskku4jwlyn2c2fmuqflh8bk6 1296628 1296627 2026-05-12T11:06:21Z Баныу 28584 /* 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу */ 1296628 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнеи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />.Х ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref>. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 140s0lm6ecq9bzz6k44kq2jvz2542ok 1296629 1296628 2026-05-12T11:07:28Z Баныу 28584 /* 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу */ 1296629 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />.Х ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref>. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] ll833r5vglxfx278fme4i6on6q9zdv3 1296630 1296629 2026-05-12T11:08:11Z Баныу 28584 /* Сәйәси ҡараштары */ 1296630 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />.Х ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәменеи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref>. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":4" />. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 8l4ewd0jmtin6ithlo02awf7muqacb5 1296631 1296630 2026-05-12T11:12:47Z Баныу 28584 /* Ирандың де-факто лидеры */ 1296631 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], Ән-Нәжә— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />.Х ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәмәнәи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref>. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":4" />. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] 2506zv09o8xe3jtfznu3bl6nkbeu6ls 1296632 1296631 2026-05-12T11:16:16Z Баныу 28584 1296632 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], [[Ән-Нәжәф]]— [[17 март]] [[2026 йыл]])<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}</ref>) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан<ref name=":0">{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}</ref> 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)<ref name=":11">{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}</ref>. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй<ref name=":0" />. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref name=":7">{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}</ref> == Биографияһы == === Бала сағы һәм белеме === [[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]] Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡта [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған, унда уның атаһы [[Аятулла|, аятолла]] Хәшеми Мирза Амоли, унда Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгәну<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә<ref name=":5">{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}</ref>. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай<ref name=":6">{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}</ref>. 1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа<ref name=":4" />. === Сәйәси карьераһы === 1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй<ref name=":4" /><ref name=":5" />. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған "Иран Ислам Республикаһы тауышы"н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай. 2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота<ref name=":5" />. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡомдан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана. 2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була<ref name=":5" />. [[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]] 2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә<ref name=":5" />. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында вафат була<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}</ref>. 2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]<ref name=":0" />. ==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ==== The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә<ref name=":7" /><ref name=":5" />.Х ==== Ирандың де-факто лидеры ==== 2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәмәнәи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}</ref>. 28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай<ref>{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}</ref>. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә<ref name=":8">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}</ref>. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай. === Үлеме === 2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}</ref>. Иран подтвердил гибель Лариджани<ref>{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}</ref>. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була<ref>{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}</ref> «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә<ref>{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}</ref>. == Сәйәси ҡараштары == Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була<ref name=":4" />. == Шәхси тормошо == Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була<ref name="sahimi2089">{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism & the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}</ref>} <ref name=rabi11>{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}</ref> Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:17 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Иран]] fg29krzo5zc7hij8vh8uzfwo7o12zsj Фекерләшеү:Әли Лариджани 1 200838 1296607 2026-05-12T09:32:33Z Баныу 28584 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Лариджани, Али|12 май 2026 йыл}} 1296607 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Лариджани, Али|12 май 2026 йыл}} a31ntvmhunajlka1ac375qdm4bab8du 1296634 1296607 2026-05-12T11:20:38Z Баныу 28584 1296634 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Лариджани, Али|12 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=шәхес |тема2=|тема3= |ил=Иран|ил2= |ил3= }} g1q2x8z9szwgbeo1d33xhkutr10um9a Ҡалып:Potd/2026-05-13 10 200839 1296613 2026-05-12T10:29:10Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Azulejo - Igreja de São Bento - Ribeira Brava.jpg 1296613 wikitext text/x-wiki Azulejo - Igreja de São Bento - Ribeira Brava.jpg 8xo7rp7jbxtjhq3baehiss8kvr4tukw