Талас

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Талас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13443</id>
    <revision>
      <id>1299842</id>
      <parentid>1289802</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T20:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәр */</comment>
      <origin>1299842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5453" sha1="pyj0be7ma7dw85z7k6gjqg0ii7w67jm" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Талас
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Талас
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 45 | lat_sec = 30
  |lon_deg = 55 | lon_min = 47 | lon_sec = 38
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Стәрлетамаҡ районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 970
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453136
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80249828004
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Талас''' ({{lang-ru|Талачево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Стәрлетамаҡ районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 970 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453136, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80249828004.
 
== Халыҡ һаны ==

{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''&lt;ref name='белешмә китабы' /&gt;
|--- class='bright'
| colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше
|--- class='shadow'
| 2002 || 2009 || кеше || % 
|---
| 897 || 970 || +73 || +8,14 
|}
== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 24 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Бүреҡаҙған]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 24 км

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Ибәтуллин Ғәйнулла  Хәлиулла улы]] (8.08.1943), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, элекке «Йондоҙ» колхозы бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[https://rural-fields.rbsmi.ru/articles/common_material/rossyp-dragotsennykh-yubileev/ Россыпь драгоценных юбилеев. Стерлитамакская районная газета «Сельские нивы», официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|6|08|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Хәйретдинов Вәрис Ғәбдрәшит улы]] (26.06.1936), [[Агрономия|агроном]]. 1965—1976 йылдарҙа «Йондоҙ» колхозы һәм 1995—2002 йылдарҙа — «Йондоҙ» ауыл хужалығы кооперативы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Стәрлетамаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Стәрлетамаҡ районы ауылдары]]</text>
      <sha1>pyj0be7ma7dw85z7k6gjqg0ii7w67jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Bar</title>
    <ns>4</ns>
    <id>14997</id>
    <revision>
      <id>1299829</id>
      <parentid>1299721</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T13:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>9284</id>
      </contributor>
      <comment>/* Размещение ссылок на контакты по вопросам права и безопасности в нижнем колонтитуле вашего вики-проекта */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="334671" sha1="7mz2ycc5wcrnr110compurclpaff5tk" xml:space="preserve">{{Архив|—2021|2022}}


== Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Добрый день,

В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены.

Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа.

Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''.

'''Как проголосовать?'''

Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll.

'''Кто может голосовать?'''

'''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования.

'''Что будет после голосования?''' 

Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день, 

[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]].

Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]].

От имени Проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

'''31 января 2023 года''' в  '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]]   по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== Global ban for PlanespotterA320/RespectCE ==

Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&amp;oldid=24501599 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании.

В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время.

Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён.

От имени проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа.

[[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках.

Данное обновление связано с несколькими моментами:
* Внедрение Универсального кодекса поведения
* Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0
* Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования
* Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах.

В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. 

Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже:
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]]
* [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]]
* Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]]

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

=== Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC===

Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. 

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета].
--[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC)

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]&lt;/i&gt;

Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]:

# Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его.
# Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]].

&lt;strong&gt;Проект разговорных страниц&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]]

Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]].

Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot;. Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]]

Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте.

&lt;strong&gt;Новый проект: Проверка редактирования&lt;/strong&gt;

Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]], чтобы узнать больше.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=24611966 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 21:20, 27 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge &quot;'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge!
&lt;/div&gt;
[[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.&lt;section end=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП:

Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''.

Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.]

Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. 

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. 

У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные  темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. 

Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики.

От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Всем привет,

Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]].

Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]].

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа.

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''

Здравствуйте,

[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. 

'''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения].

'''Часы обсуждений'''

Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами:
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени])
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени])

Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества.

От имени Комитета по разработке Устава движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Комитет по выборам набирает новых членов&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Всем привет, 

Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа.

В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет.

В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа.

Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора.

Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить:

* Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года)
* Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года
* Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]].

Новые члены должны иметь следующие качества:

* Свободное владение английским языком
* Взаимодействие по электронной почте
* Знания о движении и управлении движением

Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''.

Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы.

От имени Комитета по выборам,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:41, 21 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=24748237 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello,

As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are:

* Community members in good standing
* Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects
* Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type
* Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023
* Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations
* Confidently able to communicate in English

The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff.

The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''.

Best regards,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24941045 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Объявляем новых членов Избирательной комиссии&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Приветствую вас, 

Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. 

Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем.

От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}}!

Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language.

This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]].

With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Listen&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Could become:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]].

Thank you!&lt;/div&gt;
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team&lt;/bdi&gt;
&lt;/div&gt;

02:26, 27 июль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&amp;oldid=25350821 --&gt;

[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]

ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән  теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Тыңларға&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Буласаҡ:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ.

--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. 

[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после.

Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]].

С уважением,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25392152 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25018086 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''&lt;/div&gt;

Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. 

От имени команды Поддержки Комитетов,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Уважаемые участники, 

Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]].

С уважением,

Кэти Чан &lt;br&gt;
председатель Избирательной комиссии&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

01:12, 17 октябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== Техническая просьба ==
Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC)
: [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&amp;diff=prev&amp;oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&amp;diff=prev&amp;oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC)
::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC)
::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Скоро: Предпросмотр ссылок&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
[[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]]
В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет.  Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]].

Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] &quot;Всплывающие подсказки для ссылок&quot; или &quot;Навигация всплывающих окон&quot;, Вы не увидите &quot;Предпросмотр ссылок&quot; до тех пор, пока Вы не отключите гаджет.

Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. 

* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] 
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. 
* Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. 
-- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия &quot;Технические пожелания&quot;]],
&lt;section end=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Body&quot;/&gt;Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland
&lt;section end=&quot;Body&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25955829 --&gt;

== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''

Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.&lt;br&gt; 
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''

The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.

For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.&lt;br&gt;We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&amp;oldid=26027495 --&gt;

== Reusing references: Can we look over your shoulder? ==

''Apologies for writing in English.''

The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references.

* The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here].
* Interviews can be conducted in English, German or Dutch.
* [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]].
* Sessions will be held in January and February.
* [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.]
* Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment.

We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]]
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25956752 --&gt;

== Feminism and Folklore 2024 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''

-- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== A new feature for previewing references on your wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]]
''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.''

Hi. As announced some weeks ago &lt;sup&gt;[&lt;nowiki/&gt;[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [&lt;nowiki/&gt;[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]&lt;/sup&gt;, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text.  

While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: 

* The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. 
* However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]].
The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. 

This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=26116190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

С уважением,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники,

Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. 

Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель.

В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26160150 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26166467 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие участники,

Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения.

Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26276337 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]''
: ''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Дорогие участники,

В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. 

Ниже перечислены ключевые планируемые даты:

*  Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов.
*  Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5].
*  Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании.
*  Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества.
*  Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов.
*  Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе.

Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план.

'''Волонтеры на выборах'''

Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]].

С наилучшими пожеланиями,

[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета)

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя &quot;отверженными&quot;, а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26349432 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25636619 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники!

Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей.

Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;Hello all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].

This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.

Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].

We look forward to your participation!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:22, 14 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

[[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]

Dear community members,

The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. 

You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. 

You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.

On behalf of the CAC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Привет!

Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. 

Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года:

* Северная Америка (США и Канада)
** –
* Северная и Западная Европа
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Латинская Америка и Карибский бассейн
** –
* Центральная и Восточная Европа
** —
* Африка к югу от Сахары
** –
* Ближний Восток и Северная Африка
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* Южная Азия
** –

Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год:

* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –

Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа.

В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках.

'''Что такое Устав Движения Викимедиа?'''

Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением.

'''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа'''

Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать.

'''Голосование по ратификации Устава Движения'''

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета.

Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].

От имени Комитета по разработке Устава Движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением.

Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления.

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]].

После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими.

Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].

От имени Избирательной комиссии,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''.

Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. 

От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;U4C Special Election - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.

The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].

In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Movement Charter ratification voting results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.  

As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.

The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: 

'''Individual vote:'''

Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).

'''Affiliates vote:'''

Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).

'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''

The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].  

With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.

We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.

The Charter Electoral Commission,

[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.

'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:&lt;/span&gt;

* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].&lt;/span&gt; 
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.&lt;/span&gt;

Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==

Hi all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].

This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.

Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].

I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:

* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz

The following seats were not filled during this special election:

* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].

On behalf of the U4C and the Elections Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов.

Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше.

Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''.

Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]].

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27248326 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 --&gt;

== Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey ==

Dear all,

Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community.

To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event.

Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5

Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference!

Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success.


Warm regards,

User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC)

Wiki Loves Ramadan Organizing Team
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27510935 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов.

Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]]

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

==Proposal to enable the &quot;Contribute&quot; entry point in Bashkir Wikipedia==
{{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called &quot;Contribute&quot; to your Wikipedia.

The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia.

Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia.

'''Who can access it'''

Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the &quot;Contribute&quot; icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to &quot;view contributions&quot; is also available to access the list of your contributions.

[[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]                             [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]]

For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the &quot;Contributions&quot; option unless they change it to the &quot;Contribute&quot; manually.

This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the &quot;Contributions&quot; entry point as default.          

We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024.

We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the &quot;Contribute&quot; entry point in your Wikipedia.

We look forward to your response soon.

Thank you!

On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC)

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Здравствуйте!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]]
Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''.

На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba.

'''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''.

Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:28, 22 февраль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:55, 13 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:14, 14 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук ==

CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?».

Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках:
# [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] &lt;small&gt;''(Passcode: h$BOin4?)''&lt;/small&gt;

Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28516993 --&gt;

== Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends ==

Hi everyone, 

We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23&lt;sup&gt;rd&lt;/sup&gt; of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]).

Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them.

You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026.

'''&lt;u&gt;''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''&lt;/u&gt;'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28546550 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

16:10, 16 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 28 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? ==

CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. 

* [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom]
* Passcode: hG@&amp;.Y?6

Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]])

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28675596 --&gt;

== Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open ==

Dear all,               

The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference.

Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. 

The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here].

Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]].

Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available.

If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr].

Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process.

Best regards,        

On behalf of

'''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team'''

--[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]].

Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу.

Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])&lt;/bdi&gt; 22:06, 15 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие друзья,

В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места.

Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4].

Основные запланированные даты:

* 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6]
* 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов
* Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5]
* Август 2025: Предвыборная кампания
* Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества
* Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов
* Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей

Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]].

'''Приём вопросов'''

В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]].

'''Добровольцы для выборов'''

Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]].

Спасибо!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

С уважением,

Виктория Доронина

Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете

Комитет по управлению&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? ==

CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии &quot;Женщины в сфере технологий&quot; по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Обратная связь по проектам Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Уважаемые участники сообщества Викимедиа,

[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]].

Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества.

Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом.

Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа.

Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций.

По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений.

&lt;span id=&quot;Wikispore&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиспора ===

[[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов.

После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. 

Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем.

В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам.

В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции.

&lt;span id=&quot;Wikinews&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиновости ===

Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам.

С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы.

В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей.

На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация.

Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа.

Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям)  включают:
* реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; 
* объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве;
* объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией;
* архивирование проектов Викиновостей.

Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи.

&lt;span id=&quot;Feedback_and_next_steps&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Обратная связь и дальнейшие шаги ===

Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке.

Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews ==

Привет всем,

Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями.

'''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)'''

'''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]'''

_______________________

Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts.

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''.

Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. 

'''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?'''

Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. 

Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники.

'''Как работают временные учетные записи'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ.

'''Что это значит для различных групп пользователей?'''

'''Неавторизованные редакторы'''

* Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить.
* Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций.

'''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами'''

* Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес).
* В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе.

'''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими'''

* '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.)
* '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' 
** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]].
** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится.
* Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions.

'''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги'''

* Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]]
* Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. 
* Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. 
* Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах.

Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. 
Спасибо!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:35, 26 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Википедия в эпоху АИ&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте!

Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете.

Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]].

Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]].

После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос.

'''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.'''

С уважением,

Абхишек Сурьяванши&lt;br /&gt;Председатель Избирательного комитета&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist ==

Hi everyone,

The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]!

Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you!

'''As a Program Specialist, you will:'''

* Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs,
* Strengthen regional cooperation and cross-border projects,
* Help guide campaigns and initiatives across the CEE region,
* Work closely with the CEE Hub team and community members.

This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones.

'''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025'''
➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️

If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them!
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29192870 --&gt;

== Записи прошлых мероприятий ==

CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа&quot;, проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust &amp; Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел &quot;Записи прошлых мероприятий&quot; на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia ==

'''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences].

Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]].

If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. 

Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region.

English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example).

[[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670161 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&amp;oldid=29723884 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]].

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно.

— В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля ==

[[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! ==

Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции!

CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать  сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам.

Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу.

Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах  Викимедиа.

Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года.

Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities ==

Hi everyone, 

'''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts.

You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process.

We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start.

* ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December).
* ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF.

Join our online Q&amp;A session to learn more (same content, two options to join):
* 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 1|register here]])
* 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 2|register here]])

More info &amp; contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670168 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 ==

''Please help us and your community by translating this announcement into your language!''

Dear all,

The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway.

There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community.

'''Eligibility criteria:'''

* Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]:
** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025
** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026
** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026
* Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]]

You can check your eligibility using the following tool:

https://cee-sc-election.toolforge.org/

'''How to proceed:'''

Candidates may nominate themselves or be nominated by others.

If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026.

The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]:

Please also inform your communities about the election and encourage participation.

Best regards,  

Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026

--[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) ==

Здравствуйте,

Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub.

Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800).
Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]]

Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia.

Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах.

В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества.

Среди подтверждённых сессий:
- Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova
- Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD)
- Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation)

Будем рады вашему участию.

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Команда CEE Hub
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30401520 --&gt;

== Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca ==

Dear Bashkir language community,

On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania.

&lt;span style=&quot;font-family:monospace,monospace&quot;&gt;'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''&lt;/span&gt;

=== Call for Delegate Nominations ===

We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network.

It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community.

&lt;span style=&quot;font-family:monospace,monospace&quot;&gt;'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''&lt;/span&gt;

Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary.

=== Registration process ===

Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients.

Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting.

&lt;p style=&quot;font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb&quot;&gt;'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''&lt;/p&gt;

* '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: &lt;u&gt;13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)&lt;/u&gt;.'''
* Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC).

For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email:
&lt;p style=&quot;font-family:monospace,monospace&quot;&gt;'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''&lt;/p&gt;

We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements.

Warm regards,&lt;br/&gt;Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team&lt;br/&gt;Wikimedians of Romania and Moldova User Group&lt;br/&gt; [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC)

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников ==

Здравствуйте,

Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026.

Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах.

Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами.

Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях.

Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись.

Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Каро
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30591666 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 май 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|фекер алышыу]])&lt;/bdi&gt; 17:11, 23 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Размещение ссылок на контакты по вопросам права и безопасности в нижнем колонтитуле вашего вики-проекта&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Контакты по вопросам права и безопасности'''

Дорогие участники сообщества, Фонд Викимедиа сформировал [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|единую страницу с контактами по вопросам права и безопасности]] для размещения в нижних колонтитулах ваших проектов соответствующих ссылок на нее, чтобы обеспечить доступ к достоверной юридической информации. Это нормативное требование. Мы уже разместили эти ссылки в английском, немецком, итальянском, испанском и других проектах Википедии, и мы также скоро добавим это и в ваш вики-проект. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Пожалуйста, ознакомьтесь более подробно на странице проекта]] и оставляйте любые комментарии в этой ветке или на [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|странице обсуждений]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;</text>
      <sha1>7mz2ycc5wcrnr110compurclpaff5tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нуриев Рудольф Хәмит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15382</id>
    <revision>
      <id>1299858</id>
      <parentid>1270878</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T04:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15902" sha1="sia7taumfptchivovgtw7744dy6reka" xml:space="preserve">{{фамилиялаш|Нуриев}}
{{Ук}}
'''Нуриев Рудольф Хәмит улы''' ([[17 март]] [[1938 йыл]] — [[6 ғинуар]] [[1993 йыл]]) — [[СССР]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[Франция]] сәхнәләрендә сығыш яһап, бөтә [[Ер|донъяға]] танылған [[башҡорттар|башҡорт]] балет артисы, балетмейстер.

== Биографияһы ==
Рудольф Хәмит улы Нуриев 1938 йылдың 17 мартында тыуған.

== Хәтер ==
* 2021 йылдың ғинуарында Рудольф Нуриев исеме Башҡорт опера һәм балет театрының балет труппаһына бирелде&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/bash/1548319/ Башҡорт опера һәм балет театрының балет труппаһына Рудольф Нуриевтың исеме бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2021 йыл, 20 ғинуар]{{V|20|01|2021}}&lt;/ref&gt;.
* Рудольф Нуриевҡа һәйкәл Башҡорт опера һәм балет театры янындағы аллеяға ҡуйыла. Уның авторҙары — скульптор Владимир Лобанов һәм архитектор Леонид Дубинский&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1274818/ Өфөлә урындағы скульпторҙар эшләгән Рудольф Нуриев һәйкәлен опера театры янында ҡуялар. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 18 февраль]{{V|19|02|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* 2018 йылдың 7 ноябрендә Ҡазандың Муса Йәлил исемендәге опера һәм балет театры эргәһендәге скверҙа күренекле бейеүсе һәм балетмейстер Рудольф Нуриевҡа һәйкәл асылды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1235454/ Ҡазанда Рудольф Нуриевҡа һәйкәл астылар. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 8 ноябрь]{{V|09|11|2018}}&lt;/ref&gt;.
* Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөләге хореография колледжы Рудольф Нуриев исемен йөрөтә.
* Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры бинаһында 1993 йылдың мартында «Был сәхнәлә 1953-55 йылдарҙа ХХ быуаттың күренекле бейеүсеһе Рудольф Нуреев үҙенең ижади юлын башланы» тигән һүҙҙәр яҙылған таҡтаташ асылды.
* [http://www.bashinform.ru/bash/602149/Өфөлә Рудольф Нуриев тураһында «Визит» фильмының презентацияһы үтте]
* [[Мәскәү]]ҙә, Башҡортостандың Рәсәй Президенты ҡарамағындағы тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә «Рудольф Нуриев. Хыялындағы утрау» тулы метражлы документаль фильмының презентацияһы уҙҙы. Картинала 20 быуаттың бөйөк бейеүсеһе һәм хореографы Рудольф Нуриевтың Төркиә менән бәйле тормошо хаҡында бәйән ителә. Кино белгестәре һәм тәнҡитселәре гильдияһы премияһының махсус бүләгенә лайыҡ булған фильмды күрһәтеүҙә уның авторҙары — ҡуйыусы-режиссёр Евгения Тирдатова, монтажлау режиссёры Борис Мнухин, продюсерҙарҙың береһе Константин Серебряков ҡатнашты&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/974983/ Мәскәүҙә «Рудольф Нуриев. Хыялындағы утрау» фильмының презентацияһы үтте. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 22 март]{{V|22|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2018 йылдың 17 мартында «Рәсәй-Мәҙәниәт» телеканалы бөйөк бейеүсенең 80 йыллығына «Рудольф Нуриев. Танец к свободе» фильмын күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1129306/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 16 март]{{V|17|03|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Сәхнәләге ролдәре ==
{{Кол|2}}
* «Лебединое озеро» — принц Зигфрид, Ротбарт
* «Щелкунчик» — Дроссельмейер, Принц
* «Спящая красавица» — Синяя птица, принц Флоримунд (Дезире)
* «Маргарита и Арман» — Арман
* «Баядерка» — Солор
* «Раймонда» — соло в па-де-катр, Жан де Бриен
* «Жизель» — Альберт
* «Дон Кихот» — Базиль
* «Корсар» — раб
* «Ромео и Джульетта» — Ромео, Меркуцио
* «Сильфида» — Джеймс
* «Петрушка» — Петрушка
* «Видение Розы» — Видение розы
* «Шехеразада» — Золотой раб
* «Послеполуденный отдых фавна» — Фавн
* «Аполлон Мусагет» — Аполлон
* «Юноша и смерть» — Юноша
* «Блудный сын»
* «Федра»
* «Потерянный рай»
* «Сильфиды» — Юноша
* «Гамлет» — Гамлет
* «Золушка» — Продюсер
* «Интермедия»
* «Лунный Пьеро» — Пьеро
* «Люцифер» — Люцифер
* «Идиот» — князь Мышкин
* «Ореол»
* «Песни странствующего подмастерья»
* «Весна священная»
* «Павана мавра» — Отелло
* «Темный дом»
* «Урок»
* «Ночное путешествие» — Эдип
* «Алая буква» — преподобный Димсдейл
{{конец кол}}

== Фильмография ==
* [[1972]] — «Я — танцовщик» / ''I Am a Dancer''
* [[1977]] — «Маппет-шоу»
* [[1977]] — «Валентино» / ''Valentino''
* [[1983]] — «На виду» / ''Exposed''

=== Документаль фильмдар ===
* [[2015]] - «Рудольф Нуреев. Остров его мечты». Реж. Евгений Тирдатов.&lt;ref&gt;[https://ria.ru/culture/20161207/1483040106.html Сетевое издание «РИА Новости» Премьеры недели: триллер от Тома Форда и документалка про Нуреева]{{ref-ru}}{{V|08|12|2016}}&lt;/ref&gt;

== Постановкалар ==
* 1964 — «Раймонда»
* 1964 — «Лебединое озеро»
* 1966 — «Дон Кихот»
* 1966 — «Спящая красавица»
* 1966 — «Танкред»
* 1967 — «Щелкунчик»
* 1977 — «Ромео и Джульетта»
* 1979 — «Манфред»
* 1982 — «Буря»
* 1985 — Washington Square
* 1986 — Сюита Баха
* 1988 — «Золушка»
* 1992 — «Баядерка»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* {{книга
|автор = Ариан Дольфюс.
|заглавие = Непокоренный Нуреев
|место = М.
|издательство =Рипол Классик
|год = 2009
|isbn = 978-5-386-01820-7
}}
* {{книга
|автор = Ариан Дольфюс.
|заглавие = Рудольф Нуреев. Неистовый гений
|ссылка=https://www.litmir.co/br/?b=225103
|место = М.
|издательство =Рипол Классик
|год = 2014
|isbn = 978-5-386-07281-0
}}
* {{книга
|автор = Баганова М.
|заглавие = Рудольф Нуриев
|место = М.
|издательство =АСТ
|год = 2014
|страниц = 288
|isbn = 
}}
* {{книга|автор = Красовская В.|часть = Рудольф Нуреев|заглавие = Профили танца|оригинал = |ссылка = http://www.ozon.ru/context/detail/id/7380712/|ответственный = |издание = |место = СПб.|издательство = Академия Русского балета им. А.Я. Вагановой|год = 1999|том = |страницы = 297—299|страниц = 400|серия = Труды Академии Русского балета имени А. Я. Вагановой|isbn = 5-93010-001-2|тираж = 2000}}
* ''Колум Маккэнн''. Танцовщик
* {{книга
|автор = Надеждин Н. Я.
|заглавие = Рудольф Нуриев
|место = М.
|издательство =Мир энциклопедий Аванта+, Астрель
|год = 2007
|страниц = 224
|серия = «Секрет успеха»
|тираж = 3000
|isbn = 978-5-98986-448-5, 978-5-271-31857-3
}}
* {{книга
|автор =[[Розита Соку]].
|заглавие = Nureyev
|место = Athens
|издательство =
|год = 1982
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = [[Розита Соку]].
|заглавие = Nureyev — as I knew him
|место = Athens
|издательство 
|год = 2003
|isbn = 960-382-503-4
}}

* {{книга
|автор = Ролан Пети.
|заглавие = Тан лие с Нуриевым
|место = Нижний Новгород
|издательство =Деком
|год = 2007
|isbn = 978-5-89533-187-3
}}
* {{книга
|автор = Руди ван Данциг.
|заглавие = Вспоминая Нуреева. След кометы / Пер. с нидерл. И. Михайловой
|оригинал = 
|место = СПб.
|издательство = Геликон Плюс
|год = 2012
|страниц = 368
|isbn = 978-5-93682-809-6
}}
* {{книга
|автор = 
|заглавие = Рудольф Нуреев. Три года на кировской сцене: Воспоминания современников
|место = СПб.
|издательство =Пушкинский фонд
|год = 1995
|страниц = 
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = 
|заглавие = Рудольф Нуреев. Автобиография
|место = М.
|издательство =Волшебная флейта
|год = 1998
|страниц = 
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = 
|заглавие = Рудольф Нуреев. Фотоальбом // Сост. Т. И. Закржевская
|место = СПб.
|издательство =КультИнформПресс
|год = 1998
|страниц = 
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = Рюнтю Юри Мэттью.
|заглавие = Руди Нуреев без макияжа
|место = М.
|издательство = Новости
|год = 1995
|isbn = 5-7020-0981-9
}}
* {{книга
|автор = Синенко С. Г.
|заглавие = Рудольф Нуреев: Истоки творчества, превратности судьбы
|место = Уфа
|издательство = Китап
|год = 2008
|страниц = 192
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = Стюарт Отис.
|заглавие = Рудольф Нуриев: Вечное движение
|оригинал = Perpetual motion: the public and private lives of Rudolf Nureyev
|место = Смоленск
|издательство = Русич
|год = 1999
|страниц = 371
|серия = «Человек — Легенда»
|isbn = 5-88590-870-2
}}
* {{книга
|автор = Keith Money.
|заглавие = Fonteyn &amp; Nureyev: The Great Years
|место = London
|издательство =Harvill
|год = 1994
|страниц = 
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = Солуэй Д.
|заглавие = Рудольф Нуреев на сцене и в жизни. Превратности судьбы // Пер. с англ. Е. В. Нетесовой, П. В. Рубцова
|место = М.
|издательство =Центрполиграф
|год = 2001
|страниц = 591
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = Майер-Стабль Б.
|заглавие = Рудольф Нуреев
|место = М.
|издательство =Эксмо
|год = 2004
|страниц = 329
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = Klaus Geitel.
|заглавие = Rudolf Nurejew
|место = 
|издательство =Rembrandt Verlag
|год = 1967
|страниц = 
|isbn = 
}}
}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat|Rudolf Nureyev}}
* {{БЭ2013|88128|Нуриев Рудольф Хәмит улы|автор=Хәбирова Р. Н.}}
* [http://www.chaskor.ru/article/zolotoj_klyuchik_rudolfa_nurieva_17946 Золотой ключик Рудольфа Нуриева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110619091611/http://www.chaskor.ru/article/zolotoj_klyuchik_rudolfa_nurieva_17946 |date=2011-06-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20120412164342/http://mynureyev.narod.ru/1.htm Автобиография. Рудольф Нуриев]
* [http://www.nureyev.org Official website of the Rudolf Nureyev Foundation]
* [http://community.livejournal.com/r_nureyev/ «Рудольф Нуреев. В поисках Рудольфа…» Информационное сообщество в Живом Журнале посвящённое Рудольфу Нурееву]
* [http://www.imdb.com/name/nm0638159/ Рудольф Нуреев. Сайт «Internet Movie Database». ({{lang-en|}})]
* [http://www.peoples.ru/art/theatre/ballet/noureev/ Рудольф Нуреев на страницах Peoples.ru]
* [http://www.youtube.com/watch?v=17Ak4MGYMvw Видеозапись выступления Рудольфа Нуреева]
* [http://www.rudolfnureyev.org/reminiscences/mario_bua.html Воспоминания Марио Буа о Нурееве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090509082842/http://www.rudolfnureyev.org/reminiscences/mario_bua.html |date=2009-05-09 }}
* [http://www.terpsyhora.ru/archiv/2008/st3.htm Воспоминания о Нуриеве] Аллы Осипенко
* [http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=185498 Неистовый прыжок к свободе. Памяти Рудольфа Нуриева]
* [http://www.kazan-opera.ru/festivals/129/ Международный фестиваль классического балета им. Рудольфа Нуриева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206075131/http://www.kazan-opera.ru/festivals/129/ |date=2012-02-06 }}

[[Категория:Алфавит буйынса балет артистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса балетмейстерҙар]]
[[Категория:СССР балет артистары]]
[[Категория:Бөйөк Британия балет артистары]]
[[Категория:Франция балет артистары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>sia7taumfptchivovgtw7744dy6reka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәрйәм Инә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65482</id>
    <revision>
      <id>1299833</id>
      <parentid>1193131</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T17:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18577" sha1="44e6a398e5j4f38ucjv4fxs7ajrpy87" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Мәрйәм Инә''', '''Мәрйәм''' — [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса пәйғәмбәрҙең]] әсәһе, [[Ислам]]да исеме иң йыш телгә алынған, хөрмәт ителгән мөслимәләрҙең береһе. Уның хөрмәтенә Ҡөрьән Кәримдә 19-сы сүрә [[Мәрйәм сүрәһе|«Мәрйәм» сүрәһе]] тип аталған. Шулай уҡ ул Ҡөрьәндә исемләп аталған берҙән-бер ҡатын. Был сүрәлә Ғайса Пәйғәмбәрҙең донъяға килеүе һәм уның әсәһе Мәрйәм хаҡында бәйән ителә.&lt;ref&gt;[http://www.readingislam.com/servlet/Satellite?cid=1123996015504&amp;pagename=IslamOnline-English-AAbout_Islam/AskAboutIslamE/AskAboutIslamE Mary and Angels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531111007/http://www.readingislam.com/servlet/Satellite?cid=1123996015504&amp;pagename=IslamOnline-English-AAbout_Islam%2FAskAboutIslamE%2FAskAboutIslamE |date=2013-05-31 }}.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

[[Ҡөрьән]]дә Ғайса Пәйғәмбәрҙең [[Аллаһ]] тәғәләнең бойороғо буйынса ғиффәтле ҡыҙҙан донъяға килеүе һүрәтләнә. Ғиффәтле Мәрйәмде ырыуҙаштарының аҙғынлыҡта һәм гөнаһ ҡылыуҙа ғәйепләүҙәре һәм Ғайса Пәйғәмбәрҙе һәләк итергә маташыуҙары өсөн Аллаһ уларға ҡаты яза бирә: &quot;Ғайса ғәләйһиссәләмде инҡар итеүҙәре, кафыр булыуҙары һәм хәҙрәти Мәрйәм хаҡында олуғ булыусы боһтанәйтеүҙәре, йәғни, зина ҡылды, тиеүҙәре сәбәпле, уларға ғазап ебәрәбеҙ. …Йәнә уларҙың:&quot;Дөрөҫлөктә, беҙ Мәсихте — Аллаһы тәғәләнең рәсүле булыусы Мәрйәм улы Ғайсаны үлтерҙек&quot;, — тип әйтеүҙәре сәбәпле ғазап бирербеҙ ([http://www.falaq.ru/quran/kuli/4:156-157 Коран 4:156-157], «Ҡатындар» сүрәһе, Мөхәммәт Иманҡолый Ҡазани тәржемәһе).

Мәрйәм Инә һәм Ғайса Пәйғәмбәр мосолмандар тарафынан бик ололоҡлана, мәгәр Исламда улар илаһилаштырылмай.

== Мәрйәм Инә ==
Ер йөҙөндә иң йыш телгә алынған, ололанған бер ҡатын бар — ул Мәрйәм Инә. Нәсараларҙа бөйөк был Әсәнең йәнә бер исеме — Дева Мария, йәғни, Ғиффәтле Мәрйәм. Мәрйәм Инә башҡа бер ниндәй дини китапта булмағанса, Аллаһ тарафынан Ҡөрьән Кәримдә айырым сүрәгә лайыҡ ителгән, исеме иң йыш телгә алынған мөхтәрәм зат. 19-сы был сүрә «Мәрйәм» тип атала һәм 98 аяттан тора. Ул ғына ла түгел, Ғайса Пәйғәмбәрҙең һәм уның әсәһенең исемдәрен башҡа сүрәләрҙә һәм хәҙистәрҙә лә осратабыҙ.

Ғайса Пәйғәмбәрҙең мөғжизәле рәүештә донъяға килеүе «Мәрйәм» сүрәһендә тасуирлана (16-35 аяттар).

Ғимран ҡыҙы Мәрйәм ифрат диндар, һәр саҡ Бәйтел-мәҡдистә (Иерусалимдағы ғибәҙәтхана) ҡалдырмай ғибәҙәт ҡыла торған булған. Атаһы ошо ғибәҙәтхананың ихирамлы, олуғ имамы, әсәһе Хәббә бинте Фәҡүд ифрат тәрбиәле, ипле, тәҡүә ҡатын.

Бәлиғ булғас, бер саҡ Мәрйәм башҡаларҙан ситкәрәк китеп, тәнен күрмәһендәр өсөн пәрҙә ҡороп, ғөсөл ала башлай. Ҡапыл уның ҡаршыһында бик сибәр ир һынында Ябраил фәрештә пәйҙә була. Ҡыҙ ҡалтырап төшә һәм: «Әгәр ҙә һин Алланан ҡурҡыусы тәҡүә бәндә булһаң, һинең зарарыңдан Аллаға һыйынам», — ти һала.
Ябраил фәрештә иһә:

— Мин Алланың илсеһе. Һине бер пак һәм маҡтаулы бала менән шатландырырға килдем, — тип яуаплай.

Билдәле, Мәрйәм был һүҙҙәрҙән бөтөнләй ҡаушай, ғәжәпләнә:

— Минең нисек балам тыуһын?! Миңә бер ир кешенең дә ҡағылғаны юҡ, мин уйнашсы түгел, — тип асыулы яуаплай.

— Дөрөҫ, — ти Ябраил фәрештә. — Ләкин Раббыбыҙ: «Ир кеше ҡағылмаған ҡыҙҙан бала таптырыу Беҙҙең өсөн бик еңел эш. Беҙ ул баланы ҡөҙрәтебеҙҙе күрһәтер өсөн кирәмәт һәм уға иман килтереүселәргә рәхмәт итеп иңдерәсәкбеҙ. Ул баланы атайһыҙ яралтыу тәҡдир ҡылынған эш, булмайса ҡалмаҫ», — тине.

Шул һүҙҙәрҙән һуң Ябраил фәрештә Мәрйәмдең ауыҙынамы, яғаһынамы өрә. Ауырға ҡалғанын белгәс, әлбиттә, ҡыҙ бик ҡайғыра, кешеләргә күренергә ояла, уларҙан йәшеренеп йөрөй. Берәүҙәр әйтеүенсә, туғыҙ сәғәт эсендә, ә икенселәр фекеренсә, туғыҙ көндән уны тулғаҡ тота башлай. Иҫ киткес сафлыҡта, намыҫсан итеп тәрбиәләнгән ҡыҙ баланың рухи ғазаптарын күҙ алдына килтереүе лә ауыр. Бәндә күҙенән ҡасып бара торғас, ул ботаҡтары киҫелеп бөткән, олоно ғына һерәйеп торған ағас төбөнә килеп ауа.

— Их, ошо хәлде күргәнсә, үлеп, онотолоп бөткән булһамсы! Бәйтел-мәҡдистә ғибәҙәт ҡылыусылар һәммәһе мине таный. Ирһеҙ, ғиффәтле килеш бала табып, халыҡ күҙенә нисек күренәйем, — тип әрней, өҙгөләнә бисара ҡыҙ.

Шул мәл аяҡ аҫтынан тауыш килә:

— Ҡайғырма, әй Мәрйәм! Раббыбыҙ ҡушыуынан, аяҡ аҫтыңда шишмә атылып сығыр. Шул шишмәлә тәһәрәт ал, шуның һыуын эс. Ҡороған хөрмәнең олонон үҙеңә табан тарт, унан һиңә таҙа, яңы өлгөргән емештәре ҡойолор, — ти.

Ғайса ғәләйһиссәләм яҡты донъяға шул рәүешле йыуатҡыс һүҙ менән килә. Рәсүлде фанилыҡҡа фәрештәләр ҡабул итә, уны йыуып, йәннәт ебәгенә төрөп, Мәрйәм Инәнең алдына һала. Шул ваҡытта уға йәнә тауыш ишетелә:

— Әгәр юлыңда берәйһе осрап, был баланы ҡайҙан алдың, тип һораһа, һин: «Бөгөн бер кем менән дә һөйләшмәҫкә нәҙер әйттем»,- тип яуапла.

Ғибәҙәт ҡылыр ваҡыт етә. Шул мәл гел генә уҡыныр михрабында Мәрйәмдең юҡлығын күрәләр. Йыраҡ түгел Бәйт Ләхем тип аталған дошман ҡәүем йәшәгәнгә күрә, ҡурҡып уны эҙләй башлайҙар. Етмәһә, кемдер Мәрйәмдең шул яҡҡа китеп барғанын шәйләп ҡалған.
Ҡаршыларына сабый күтәреп килеп сыҡҡан Мәрйәмдең ишетмәгән һүҙе ҡалмай. Атаң-әсәң яҡшы кешеләр, Бәйтел-Мәҡдистә бығаса ишетелмәгән-күрелмәгән насарлыҡ эшләнең, тип битәрләйҙәр генә.

Ә Мәрйәмгә бит һөйләшергә ҡушылманы. Ул ымлап ҡына, яуапты баланан алығыҙ, тигән ишара яһай. Ҡәүемдәштәре оторо ҡыҙып китә:

— Әле һин беҙҙе мәсхәрәләп, имсәк баланан яуап алдыртмаҡсыһың. Ул әле һөйләшеү түгел, бер нәмә лә аңламай.

Шул саҡ күкрәк һөтө менән туйынып ятҡан Ғайса боролоп ҡарай ҙа:

— Дөрөҫлөктә, мин Алланың бәндәһе. Ул миңә Инжилде бирҙе. Мине үҙенең Пәйғәмбәре итте, — тип һөйләй башлай. — Мин ҡайҙа ғына булһам да, ул ер бәрәкәтле була. Аллаһ миңә тере ваҡытта намаҙ уҡырға, ураҙа тоторға, әсәмә изгелек эшләргә бойорҙо. Мине тәкәббер һәм яуыз итмәне. Әсәмдән тыуған көнөмдә, үлгән көнөмдә, тере булып ҡубарылған көнөмдә миңә Аллаһынан сәләм.

Хәҙер бөтә донъяла тиерлек йыл иҫәбе Ғайса Пәйғәмбәр тәүге ауазын һалған мәлдән алып барыла. Бала саҡтан «беҙҙең эраға тиклем», «беҙҙең эра» тип ишетеп үҫтек, тик совет мәктәбендә «эра» нилектән шул ваҡыттан башланғанын ғына аңлатманылар.
 
Изге Ҡөрьән Кәримебеҙҙең «Мәидә» сүрәһендәге 46-сы аят Ғайса Пәйғәмбәргә Аллаһ Хаҡ Тәғәлә тарафынан йөкмәтелгән бурысты аныҡлабыраҡ бирә: «Беҙ ул Пәйғәмбәрҙәрҙән һуң Ғайса ғәләйһиссәләмгә тиклем иңдерелгән Тәүрат китабының раҫлығын иҫбатлаған хәлдә, Мәрйәм улы Ғайса Пәйғәмбәрҙе ебәрҙек. Үә Ғайса ғәләйһиссәләмгә Инжилде (Евангелие) бирҙек. Ул Инжилдә тура юлды күрһәтеү, нур һәм яҡтылыҡ бар. Беҙ ул Инжилде унан әүәл иңдерелгән Тәүратта булған нәмәне раҫлаусы һәм мыуафиҡ иттек, йәғни ул дин ысулында һәм ғәҡидә* мәсьәләләрендә Тәүрәтҡа мыуафиҡ. Үә Инжилде тәҡүәлек итеүселәргә тура юл күрһәтеүсе һәм өгөт биреүсе итеп ҡылдыҡ.»

«Зухруф» («Зиннәтләнеү») сүрәһенең 59-сы аятында ла тәҡрарлана был ваҡиға: «Ул Ғайса — Беҙ уға Пәйғәмбәрлек ниғмәте биргән ҡолобоҙ. Беҙ уны (йәғни уның атайһыҙ тыуыуын) Бәни Исраил ҡәүеме өсөн бер ғәләмәт һәм ғәжәйеп эш булараҡ ҡылдыҡ».

Мәрйәм улы Ғайсаға Пәйғәмбәрлек иңеп, Аллаһ тарафынан бирелгән дингә өгөтләй башлағас, ҡандаштары хөсөтләшеп, йәнә Рим императоры вәкиленә шикәйәт тапшыра — йәнәһе лә Ғайса Рим хакимлығына ҡаршы сығыш яһай һәм уны емерергә өгөтләй. Вәкил Ғайса ғәләйһиссәләмде тоторға, башына сәнскеле таҡыя кейҙерергә һәм шунан һуң бағанаға ҡаҙаҡларға фарман бирә. Мосолман ғөләмәләре аңлатыуынса, Аллаһ Тәбәрәкә Хәҙрәттәре Ғайсаның ҡиәфәтен үҙгәртә, ә башкиҫәрҙәр алдына Пәйғәмбәр урынына ғүмерен бирергә теләгән Ғайса һынындағы егет килеп баҫа. Быны Ҡөрьән Кәримдең «Ниса» сүрәһендәге 157-158-се аяттар ҙа иҫбатлай.

Мәсих (Мессия) Ғайса ғәләйһиссәләм Ҡөрьән Кәримдә лә, хәҙистәрҙә лә йыш ҡына Мәрйәм улы тип атала — донъяға Рәсүл бүләк иткән әсәгә оло ихтирам күрһәтелеүен аңлата был. Төрлө уйҙырмаларҙан ҡурсылап, Аллаһ тарафынан «Ниса» сүрәһендә Мәрйәм Инәгә бағышланған 156-сы аят иңдерелә. Иман килтермәүселәргә «Ғайса ғәләйһиссәләмде инҡар итеүҙәре, кафыр булыуҙары һәм хәҙрәти Мәрйәм хаҡында олуғ булыусы боһтан әйтеүҙәре, йәғни, зина ҡылды, тиеүҙәре сәбәпле, уларға ғазап ебәрербеҙ».

Мәрйәм Инә данлы, әммә фәжиғәле, ауыр яҙмыш кисергән бөйөк ҡатын, әсә. Аллаһ Үҙе бөйөк миссия үтәтеү өсөн һайлаған тәҡүә шәхес. Ни ғазаптар кисерһә лә, Пәйғәмбәр затлы сабыйға ғүмер биргәнлеген аңлаған әсә уны һаҡлаған, ҡурсыған, йән йылыһын биреп үҫтергән. Уның хаҡына сит ерҙәрҙә килмешәк хәлендә көн күргән, ғәйепһеҙҙән ауыр ялалар ишеткән. Бөгөнгө көндә күпме сабыйҙарҙы әсәләре ташлап китә, хатта йәнен ала. Тормош ауырлығына һылтаналар. Саф килеш нахаҡ һүҙҙәр ишетеп, шуның ауырлығынан һығылғанда, сит-ят яҡтарҙа етем хәлендә ҡағылып-һуғылып йөрөгәндә әле үҙе сабыйлыҡтан яңы сыҡҡан ҡыҙ балаға еңел булғанмы ни!

Башҡорт халҡының уны белеүе, улай ғына ла түгел, яратыуы, үҙ итеүе ябай ғына күренештә лә ярылып ята — беҙ бала саҡта ауылдарҙа Мәрйәм Инә күҙ йәше тип аталған гөл үҫтерәләр ине. Ялтырап торған йомороҡай емештәренән теҙелгән тәсбихтәр әле лә күҙ алдында.
  
Мәрйәм Инә күҙ йәше

Ғәжәп исемле бер гөл бар-

«Мәрйәм инә күҙ йәше».

Ҡыҙыл яҡуттай — сәскәһе,

Япрағы — ҡара йәшел.

Мәрйәм түккән ҡанлы йәштәр,

Юғалтҡас Ғайса улын,

Ҡитғалар, ваҡыттар аша

Күскән, ти, гөлдәр булып.

Еңел булмаған Рәсүлгә,

Әсәгә еңелме ни,

Бала яраһын меңләтә

Кисерә түгелме ни?!

Инде күпме һыҡтаһа ла

Бәндә Рәсүл хаҡында,

Мәрйәм Инә күҙ йәшенең

Торалмаҫ тамсыһына.

Бөйөк Ғайса Рәсүлуллаһ -

Бөйөк Мәрйәм балаһы,

Һеҙ икәүҙең исемдәре

Ҡиәмәткәсә ҡалаһы.

Гөл емешен тәсбих иттем,

Тартырмын әйтеп зекер.

Рәсүлдәрҙе онотмайбыҙ,

Әлхәмдиллаһ шөкөр.

* '''ғәҡидә''' — инаныс, тәҡүәлек; Исламда — Рәсүлебеҙҙән иңдерелгән рәүештә Аллаһы Тәғәләгә ихлас ышаныу.
** '''рисәләт''' — Пәйғәмбәр илселеге, рәсүллек.
''Гүзәл Ситдиҡова. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. −2008,№ 8 (Мәрйәм Инә)''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Мәрйәм сүрәһе]]
* [[Ғайса Пәйғәмбәр]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. — Ҡазан:2004 йыл
* Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. −2008,№ 8 (Мәрйәм Инә)
* Айдын Ариф оглы Али-заде [http://www.krelib.com/files/Religion/I_dict_Ali.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720141409/http://www.krelib.com/files/Religion/I_dict_Ali.pdf |date=2013-07-20 }} Исламский энциклопедический словарь]. — М.: Издательский дом Ансар, 2007. — 400 с. ISBN 5-98443-025-8 — (Серия: Золотой фонд исламской мысли) [http://islam-book.info/books/drugie_knigi_saita/slovari_entsiklopedii.html копия 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718211727/http://islam-book.info/books/drugie_knigi_saita/slovari_entsiklopedii.html |date=2011-07-18 }}[http://dic.academic.ru/dic.nsf/islam/492/ копия 2]

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ҡөрьән персонаждары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]]
[[Категория:Дева Мария]]


{{islam-stub}}</text>
      <sha1>44e6a398e5j4f38ucjv4fxs7ajrpy87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>26 июнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71372</id>
    <revision>
      <id>1299841</id>
      <parentid>1259801</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T20:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1299841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20096" sha1="n8ndxekxpqtxa54m3q38j7jhhgq7mde" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''26 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 177-се ([[кәбисә йыл]]ында 178-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 188 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Наркоманияға һәм наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешенә ҡаршы көрәш көнө.
** Ғазаплау ҡорбандарына теләктәшлек күрһәтеү көнө. 
* {{Ер}} [[Ер]]: Теш щеткаһының тыуған көнө.
** Смурфиктар көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|Мадагаскар}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Румыния}}: Флаг көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар
* {{Флагификация|Азербайджан}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Белоруссия}}: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1930]]: [[Мәскәү]]ҙә [[ВКП (б)]]-ның XVI съезы асыла, ул 12 июлгә тиклем эшләй һәм «Биш йыллыҡты — дүрт йылда» тигән саҡырыу ҡабул итә.
* [[1935]]: [[Советтар Союзы]]нда «СССР-1-бис» старостаты осорола, ул 16 километр бейеклеккә күтәрелә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1941]]: Хәрби лётчик Николай Гастелло таран яһай. 
* [[1945]]: [[СССР]]-ҙа «Советтар Союзы Генералиссимусы» тигән дәрәжә булдырыла. Икенсе көнөнә ул [[Иосиф Сталин]]ға бирелә.
* [[1945]]: [[Сан-Франциско]] ҡалаһында [[Ер|донъяның]] 50 дәүләт вәкиле [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] Уставына ҡул ҡуя.
* [[1954]]: [[Обнинск]]иҙа донъялағы беренсе атом электр станцияһы эшләй башлай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Калуцкая Мария Михайловна]] (1950), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, 1982—2019 йылдарҙа [[Белорет районы]]ндағы [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] балалар йорто директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986), [[Белорет]] ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы (2010). Сығышы менән ошо [[Үҙән (Башҡортостан)|ауылдан]].
* [[Мөхәмәтов Руслан Радаль улы]] (1975), балет артисы, педагог. 1993—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2007 йылдан [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Азат Абдуллин]] (1931—11.11.2023), драматург, прозаик һәм публицист. 1968 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2014), [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (1983), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984).
* [[Кәлимуллин Фуат Барый улы]] (1931—10.09.2006), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1960 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1971 йылдан [[Өфө авиация институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1981—2005 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Архитектура кандидаты (1980). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1992). Сығышы менән [[Томск]] ҡалаһынан. Профессор [[Барый Кәлимуллин]]дың улы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөлөкова Лилиә Хәсән ҡыҙы]] (1931), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Өфө районы]] «СССР-ҙың 60 йыллығы» исемендәге совхоз агрономы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған агрономы.
* [[Хәйретдинов Вәрис Ғәбдрәшит улы]] (1936), [[Агрономия|агроном]]. 1965—1976 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] «Йондоҙ» колхозы һәм 1995—2002 йылдарҙа — «Йондоҙ» ауыл хужалығы кооперативы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Талас]] ауылынан.
* [[Бердин Сергей Анатольевич]] (1951—10.12.2007), [[Педагогика|педагог]], 1982—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 13-сө урта мәктәбе (1992 йылдан мәктәп-гимназия, 2000 йылдан 2-се гимназия) директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004). Сығышы менән [[Һамар]] ҡалаһынан.
* [[Дидух Татьяна Тимофеевна]] (1951), педагог..1970 йылдан Салауат ҡалаһының 14-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1992—2008 йылдарҙа – мәктәп директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Табын]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Петровский Владимир Викторович]] (1897—9.11.1976), [[фән|ғалим]]-табип-[[Физиология|физиолог]]. 1945 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1968 йылғаса нормаль физиология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1931), профессор (1936). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1962). [[Ленин ордены]] кавалеры (1965).
* [[Мусин Хәтмулла Муса улы]] (1917—1999), [[тарих]]сы-ғалим. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1970 йылдарҙа Ҡырғыҙ дәүләт университеты уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1965), профессор (1965). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бармин Николай Илларионович]] (1932—23.12.1995), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Әбйәлил районы]] «Ураҡ һәм Сүкеш һәм «Ленин юлы колхоздарының элекке механизаторы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе ордены»]] кавалеры (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]]ауылынан.
* [[Харрасов Фәрит Биктимер улы]] (1962), [[Педагогика|педагог]], альпинист. 1988 йылдан [[Белорет]] ҡалаһының хәҙерге 14-се гимназияһы, 1993 йылдан — Әбйәлил районы Михайловка урта мәктәбе уҡытыусыһы. 1995 йылдан [[Сибай]] ҡалаһының Балалар экология-биология үҙәгенең туристик базаһы мөдире, 2010 йылдан — «Бөркөт» физкультура-һауыҡтырыу комплексының уҡытыусы-тренеры. Туристик күпбәйге буйынса күп тапҡырҙар Башҡортостан чемпионы. [[СССР]] альпинисы (1990) һәм «Башҡортостан Республикаһында туризмды үҫтереүҙәге хеҙмәттәре өсөн» (2009) билдәләре менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән Михайловка ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хисмәтуллин Ғәздулла Ниғәмәт улы]] (1918—11.07.1999), [[нефть|нефтсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1988 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресының һәм [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, ҡорамалдар төҙәтеү слесаре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры 1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Әрмет-Рәхим]] ауылынан.  
* [[Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүеф улы]] (1933), нефтехимик, йәмәғәтсе. 1953—1999 йылдарҙа [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] операторы, өлкән операторы һәм ҡоролма начальнигы. [[СССР]]-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1970—1974). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). СССР-ҙың почётлы нефтехимигы (1978) һәм уйлап табыусыһы (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Миәкә районы]]ның [[Ҡырғыҙ-Миәкә]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Григорьева Анна Михайловна]] (1938), [[аш]]наҡсы. 1962—1994 йылдарҙа «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ОРС-ының бригадир-ашнаҡсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Клиновка (Әлшәй районы)|Клиновка]] ауылынан.
* [[Плотников Владимир Иванович]] (1938), [[Скульптура|скульптор]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Благовар районы]]нан.
* [[Солтанова Мәрйәм Аллабирҙе ҡыҙы]] (1953), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1974—2008 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы һауынсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылынан.
* [[Байков Владимир Леонидович]] (1958), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1984 йылдан хәҙерге [[Салауат музыка колледжы]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән хәҙерге [[Тула өлкәһе]]нең Первомайский ҡала тибындағы ҡасабаһынан.
* [[Әлибаев Фәнүр Хажиғәли улы]] (1958), [[Биология|биолог]]-[[фән|ғалим]], [[урман|урман хужалығы]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], йәмәғәтсе. 1994 йылдан [[Көньяҡ Урал ҡурсаулығы|Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы]] директоры. [[Белорет районы]]ның 2-5-се саҡырылыш советтары депутаты. [[Биология]] фәндәре кандидаты (2008). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған [[Экология|экологы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондың [[Йөйәк]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ғәлимйәнов Фауат Ғиниәт улы]] (1929–31.08.2000), [[фән|ғалим]]-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1964), профессор (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] [[Ҡубыяҙ]] ауылынан. 
* [[Тюрина Лидия Аркадьевна]] (1944—20.05.2008), ғалим-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1968—2003 йылдарҙа Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997 йылдан — директор урынбаҫары. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Иҫке Баҙан]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1730]]: Шарль Мессье, [[Франция]] [[Астрономия|астрономы]], 14 [[комета]]ны асыусы, [[Париж]] Фәндәр академияһы ағзаһы. 
* [[1770]]: Кристиан Готфрид Генрих Гейслер, [[Германия]] һүрәт төшөрөүсеһе, гравёр һәм иллюстратор.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1892]]: [[Перл Бак]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1900]]: Тихон Сёмушкин, [[СССР]] яҙыусыһы, Сталин премияһы лауреаты.
* [[1910]]: Рой Планкетт, [[Америка]] [[Химия|химигы]], политетрафторэтилен пластигын асыусы.
* [[1915]]: Ғәли Халит, СССР-ҙың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт ғалиме]], [[РСФСР]]-ҙың (1981) һәм [[Татарстан|Татар АССР-ының]] (1975) атҡаҙанған [[фән]] эшмәкәре.
* [[1925]]: Павел Беляев, СССР-ҙың 10-сы [[Космонавт|лётчик-космонавы]], [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[1925]]: Юныс Вәлиев, СССР-ҙың хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1972—1983 йылдарҙа Татар АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
* [[1925]]: Виктор Уральский, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры.
* [[1945]]: Николай Алешков, яҙыусы, [[журналистика|журналист]], 2009 йылдан «Аргамак. Татарстан» [[журнал]]ының баш мөхәррире.
* [[1950]]: Яак Йоала, СССР һәм [[Эстония]]ның эстрада [[йыр]]сыһы, Эстония ССР-ының атҡаҙанған артисы (1980).
* [[1970]]: Пол Томас Андерсон, АҠШ-тың кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.
* [[1970]]: Крис О’Доннелл, Америка киноактёры. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е26]]
[[Категория:26 июнь]]</text>
      <sha1>n8ndxekxpqtxa54m3q38j7jhhgq7mde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нельсон Мандела</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75111</id>
    <revision>
      <id>1299851</id>
      <parentid>1255814</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T23:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11731" sha1="su314t3uwu91ktjfl701pyhyljlxhxv" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя = Нельсон Ролилахла Мандела
| оригинал имени = {{lang-xh|Nelson Rolihlahla Mandela}}
| изображение = Nelson Mandela-2008 (edit).jpg
| описание изображения =
| должность = [[КАР президенты]]
| порядок = 8
 |флаг=Coat of Arms of South Africa (1932-2000).svg
 |флаг2=Flag of South Africa.svg
| периодначало = [[10 май]] [[1994 йыл]]
| периодконец = [[14 июнь]] [[1999 йыл]]
| предшественник = [[Клерк Фредерик Виллем де|Фредерик Виллем де Клерк]]
| преемник = [[Табо Мбеки]]
| вице-президент = [[Табо Мбеки]]&lt;br /&gt;[[Фредерик Виллем де Клерк]]
| должность_2 =[[Ҡушылмаусылар хәрәкәтенең ]] генераль секретаре 
| порядок_2 = 18
| периодначало_2 = [[3 сентябрь]] [[1998 йыл]]
| периодконец_2 = [[14 июнь]] [[1999 йыл]]
| флаг_2 = 
| предшественник_2 = Андрес Пастрана Аранго
| преемник_2 = Табо Мбеки
| должность_3 =  [[Африка  милли конгресы]] президенты
| порядок_3 = 10
| периодначало_3 = [[5 июль]] [[1991 йыл]]
| периодконец_3 = [[17 декабрь]] [[1997 йыл]]
| флаг_3 = 
| предшественник_3 = Оливер Тамбо
| преемник_3 = Табо Мбеки
| вероисповедание =
| дата рождения = 18.7.1918
| место рождения = Мфезо,  Умтатға яҡын , {{МестоРождения|Көньяҡ-Африка Союзы|Көньяҡ Африка Республикаһында}}
| дата смерти = 5.12.2013
| место смерти = {{МестоСмерти|Йоханнесбург|Көньяҡ Африка Республикаһында}}, [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]
| отец = Гадла Генри Мандела
| мать = Нонгапи Носекени
| супруга = 1. Мандела Эвелин &lt;br /&gt;2. Мандела Винни &lt;br /&gt;3. Машел Граса
| дети = 2 ул һәм 4 ҡыҙ
| партия = [[Африка милли конгресы]]
| деятельность =
| профессия =
| образование =
| учёная степень =
| награды =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Нобелевская медаль|1993}} [[Донъяның Нобель премияһы]] ([[1993 йыл|1993]])
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Компаньонов Оливера Тамбо (золотой)}}{{!!}}{{Медаль Изитваландве|1992}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Заслуг (Великобритания)|hon}}{{!!}}{{Рыцарь (Дама) Справедливости Ордена Святого Иоанна (Великобритания)}} {{!!}} {{Медаль Золотого юбилея королевы Елизаветы II}}
{{!}}-
{{!}} {{Компаньон ордена Канады}}{{!!}} {{Компаньон ордена Австралии}}{{!!}}{{Кавалер ордена Слона}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!!}}{{Орден «Стара планина»}}{{!!}}{{Президентская медаль Свободы}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Нила}}{{!!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого І степени}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста Национального ордена Мали}}
{{!}}-
{{!}}{{Большой крест ордена Инфанта дона Энрике}}{{!!}}{{Орден Серафимов}}{{!!}}{{Золотой Олимпийский орден}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Нишан-е-Пакистан}}{{!!}}{{Бхарат Ратна}}{{!!}}{{Орден Плайя-Хирон (с 1979)}}
{{!}}-
{{!}} {{Большой крест ордена Заслуг (Венгрия)}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Льва Нассау}}{{!!}}{{Большой крест ордена Ацтекского орла}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Хосе Марти}}{{!!}}{{Орден Ямайки}}{{!!}}{{Компаньон ордена Звезды Ганы}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Орден Улыбки}}{{!!}}{{Орден Звезда дружбы народов 1 степени}}{{!!}}{{Орден Дружбы|1995}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Международная Ленинская премия «За укрепление мира между народами»|1990}}
{{!}}}
| автограф =Nelson Mandela Signature.svg
| монограмма =
| сайт =
}}

'''Не́льсон Роли́лахла Манде́ла''' ({{lang-xh|Nelson Rolihlahla Mandela}}, {{IPA|[xoˈliɬaɬa manˈdeːla]}}&lt;ref&gt;Шулай уҡ уҡыу өсөн '''Ролихлахла''' варианты таралған&lt;/ref&gt;; [[18 июль]] [[1918 йыл]], Мфезо, Умтатаға яҡын&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20130608/926894538.html|title=Биография Нельсона Манделы|publisher=''РИА Новости''|date=2013-06-08|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HGQHf4vy|archivedate=2013-06-10}}&lt;/ref&gt; — [[5 декабрь]] [[2013 йыл]], [[Йоханнесбург]]&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/12/06/mandela/ Умер Нельсон Мандела], lenta.ru {{проверено|6|12|2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://ria.ru/world/20131206/982277760.html|title=Экс-президент ЮАР Нельсон Мандела скончался в возрасте 95 лет|date=06.12.2013|publisher=РИА Новости|accessdate=2013-12-05}}&lt;/ref&gt;) — Көньяҡ Африка Республикаһының 8-се президенты (беренсе ҡара тәнле президент) [[10 май]] [[1994 йыл]]дан [[14 июнь]] [[1999 йыл]]ғаса, кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы билдәле әүҙем шәхес. Апартеид ваҡытында 27 йыл төрмәлә ултыра. Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы лауреаты.

== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ==
Нельсон Мандела 1918 йылдың 18 июлендә Умтатанан алыҫ булмаған Мфезонан алыҫ булмаған бәләкәй генә ауылда тыуған&lt;ref name=&quot;AllAfrica&quot;/&gt;. Уның ғаиләһе тембу династияһының коса) субэтник йәмғиәтенең кесе ботағы иҫәпләнә. Был Көньяҡ Африка Республикаһының Транскей регионындағы Көнсығыш-Кап провинцияһы&lt;ref name=&quot;AllAfrica&quot;&gt;{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20080820040640/http://allafrica.com/stories/200807180124.html|title=South Africa: Celebrating Mandela At 90|date=17 July 2008|publisher=AllAfrica.com|accessdate=2011-11-25}}&lt;/ref&gt;. Әсәһе яғынан [[Койсан халыҡтары|койсан]] тамырҙары бар&lt;ref name=&quot;M-Net&quot;&gt;{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20110723153704/http://beta.mnet.co.za/carteblanche/Article.aspx?Id=2619|title=So, where do we come from?|date=19 September 2004|publisher=beta.mnet.co.za|accessdate=2011-11-25}}&lt;/ref&gt;. Уның атаһы яғынан ҡарт олатаһы ([[1832 йыл]]да үлгән) тембула хаким булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20091222190859/http://www.ew.com/ew/article/0,,316920,00.html|title=Book Review – ''Higher than Hope''|last=Kopkind|first=Andrew.|date=1990-03-16|work=Entertainment Weekly |accessdate=2011-11-25}}&lt;/ref&gt;. Балаларының ''Мандела'' исемлеһе Нельсондың олатаһы була, фамилияһы шунан алынған. Шулай ҙа Мандела нәҫеле хаимдәр тармағының кесе ботағы иҫәпләнһә лә, уларға тәхет вариҫлығы бирелмәгән&lt;ref name=&quot;mafela&quot;&gt;{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20100113162607/http://epress.anu.edu.au/aborig_history/indigenous_biog/mobile_devices/ch08.html|title=The revelation of African culture in Long Walk to Freedom|last=Mafela|first=Munzhedzi James.|date=October 2008|work=Indigenous Biography and Autobiography|publisher=Australian National University|accessdate=2011-11-25}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Young Mandela.jpg|thumb|right|250px|Нельсон Мандела 1937 йылда&lt;ref&gt;[[#mandela1996|Mandela 1996]], pp. 16, 17&lt;/ref&gt;.]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|colwidth=30em}}

== Әҙәбиәт ==
* Кто есть кто в мировой политике / Редкол.: Л. П. Кравченко (отв. ред.) и др. — М.: Политиздат, 1990. ISBN 5-250-00513-6

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Мандела, Нельсон
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = 
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости = 
|Метавики =
|Проект =
}}
* [http://www.mandela.gov.za/ Нельсон Мандела. Официальный сайт]
* [http://www.slovopedia.com/2/204/240799.html Биография в Словопедии]
* [http://www.peoples.ru/state/king/rsa/mandela/ Биография на сайте peoples.ru]
* [https://web.archive.org/web/20120419011128/http://www.bigpi.biysk.ru/encicl/articles/22/1002240/1002240A.htm Биография на сайте bigpi.biysk.ru]
* [http://www.istorik.ru/library/persons/12/mandela.htm Биография на сайте istorik.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516022003/http://www.istorik.ru/library/persons/12/mandela.htm |date=2008-05-16 }}
* [http://africana.ru/apartheid/slovo.htm Нельсон Мандела: слово и дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805101018/http://africana.ru/apartheid/slovo.htm |date=2014-08-05 }}
* [http://esquire.ru/wil/nelson-mandela Правила жизни Нельсона Манделы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131129045643/http://esquire.ru/wil/nelson-mandela |date=2013-11-29 }}
* [http://theskepsis.com/nelson-mandela-prepared-to-die/ Речь Нельсона Манделы «Я готов к смерти». TheSkepsis.com]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/sorokina/1214745-echo/ Смерть Манделы: какой станет ЮАР. Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://www.echo.msk.ru/blog/echomsk/1110550-echo/ «Нельсон Мандела». Е. Евтушенко]
{{politic-stub}}
{{Библиоинформация}}


[[Категория:КАР президенттары]]
[[Категория:КАР революционерҙары]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Сахаров исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Конгрестың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]</text>
      <sha1>su314t3uwu91ktjfl701pyhyljlxhxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оло Барьерлы риф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77133</id>
    <revision>
      <id>1299863</id>
      <parentid>1275799</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T07:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31976" sha1="8eh3e1eajqs33j8vzp33swivg31s3to" xml:space="preserve">{{coord|18|17|10|S|147|42|0|E|type:isle|display=title}}
[[Файл:GreatBarrierReef-EO.JPG|thumb|right|300px|Оло Барьерлы рифтың космостан күренеше]]
{{Всемирное наследие|154}}
'''Оло Барьерлы риф''' — донъялағы иң ҙур [[Мәрйен рифтары|мәрйен рифы]]&lt;ref name = UNEP&gt;{{cite web|author=UNEP World Conservation Monitoring Centre |year=1980|title=Protected Areas and World Heritage – Great Barrier Reef World Heritage Area|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/gbrmp.html|publisher=[[:en:Department of the Environment and Heritage|Department of the Environment and Heritage]]|accessdate=14 March 2009 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080511100752/http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/gbrmp.html |archivedate = 11 May 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = GBRWHV&gt;{{cite web|title=The Great Barrier Reef World Heritage Values|url=http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/great-barrier-reef/values.html|accessdate=3 September 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FsFZy9Hk|archivedate=2013-04-14}}&lt;/ref&gt;. [[Австралия]]ның төньяҡ-көнсығышы буйлап 2500 км һуҙылған һәм 344 400 км² майҙанды биләгән [[Мәрйен диңгеҙе]]ндәге теҙемдә барлығы 2900 ашыу айырым мәрйен рифтары&lt;ref&gt;The [[:en:Great Barrier Reef World Heritage Area|Great Barrier Reef World Heritage Area]], which is 348,000 km squared, has 2900 reefs. However, this does not include the reefs found in the [[:en:Torres Strait|Torres Strait]], which has an estimated area of 37,000 km squared and with a possible 750 reefs and shoals. (Hopley, p. 1)&lt;/ref&gt; һәм 900 [[утрау]] иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;океаны&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Fodor's|title=Great Barrier Reef Travel Guide|url=http://www.fodors.com/miniguides/mgresults.cfm?destination=great_barrier@230&amp;cur_section=ove|accessdate=8 August 2006|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FsFanuZe|archivedate=2015-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = 1975review&gt;{{cite web|author=Department of the Environment and Heritage|title=Review of the Great Barrier Reef Marine Park Act 1975|url=http://www.deh.gov.au/coasts/publications/gbr-marine-park-act.html|accessdate=2 November 2006|archiveurl=http://web.archive.org/web/20061018005108/http://www.deh.gov.au/coasts/publications/gbr-marine-park-act.html|archivedate=2015-01-22|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061018005108/http://www.deh.gov.au/coasts/publications/gbr-marine-park-act.html |date=2006-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

Оло Барьерлы риф тере организмдар менән барлыҡҡа килтерелгән иң ҙур тәбиғи объект булып тора — уны йыһандан күрергә мөмкин&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ga.gov.au/media/releases/2002/1013133456_20385.jsp |title=Great Barrier Reef: no buried treasure |author=Sarah Belfield |publisher=Geoscience Australia (Australian Government) |date=8 February 2002 |accessdate=2015-01-22 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20071001045912/http://www.ga.gov.au/media/releases/2002/1013133456_20385.jsp |archivedate=1 October 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001045912/http://www.ga.gov.au/media/releases/2002/1013133456_20385.jsp |date=1 October 2007 }}&lt;/ref&gt;. Был рифтың төҙөлөшө миллиардлаған кескәй генә организмдарҙан — мәрйен (коралл) полиптарынан барлыҡҡа килгән&lt;ref name=billions&gt;{{cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_1_57/ai_65370824 |author=Sharon Guynup |date=4 September 2000 |publisher=[[:en:Science World (magazine)|Science World]] |title=Australia's Great Barrier Reef |accessdate=11 June 2007|archiveurl=http://archive.is/quFj|archivedate=8 July 2012|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Turtle06.jpg|thumb|Оло Барьерлы рифта йәшел диңгеҙ гөбөргәйеле йәшәй]]
Ул Кәзәмөгөҙ тропигынан башланып Австралия менән [[Яңы Зеландия]]ны айырыусы Торрес боғаҙына тиклем төньяҡтан көньяҡҡа ҡәҙәр һуҙыла. Оло Барьерлы рифтың майҙаны [[Бөйөк Британия]] майҙанынанда ҙурыраҡ&lt;ref name=&quot;древо&quot;/&gt;. Уның киңлеге төньяҡ өлөшендә 2 км яҡын тәшкил итә, ә көньяғында — 152 км&lt;ref name=&quot;океаны&quot;/&gt;. Рифтарҙың күпселеге һыу аҫтында урынлашҡан. Ул төньяҡта материктан 32 км алыҫлыҡта торһа, көньяҡта — 300 км барып етә&lt;ref name=&quot;древо&quot;/&gt;. Бер нисә рифтар мәрйен утрауҙарға әйләнгәндәр.

Оло Барьерлы риф бик күп төрлө тере организмдарҙың йәшәүенә булышлыҡ итә һәм шуғала 1981 йылда [[ЮНЕСКО]] уны Бөтә донъя мираҫы объекты итеп һайлай&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GBRWHV&quot;/&gt;. CNN телеканалы уны ете тәбиғи мөғжизәһенең береһе тип атаған&lt;ref&gt;{{cite news|author=CNN|year=1997|title=The Seven Natural Wonders of the World|url=http://www.cnn.com/TRAVEL/DESTINATIONS/9711/natural.wonders/|accessdate=6 August 2006}}&lt;/ref&gt;.

Рифтарҙың күпселеге Диңгеҙ милли паркы («Great Barrier Reef Marine Park») яҡлауында тора, уның майҙаны 5 миллионов гектарға етә. Милли паркҡа 1979 йылда нигеҙ һалынған, ЮНЕСКОның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән&lt;ref name=&quot;океаны&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;древо&quot;/&gt;. Рифтарҙағы туризм төбәк иҡтисадының ҙур өлөшө булып тора һәм йылына $ 3 млрд килем килтерә&lt;ref name=&quot;economics&quot;&gt;{{cite web|author=Access Economics Pty Ltd|year=2005|title=Measuring the economic and financial value of the Great Barrier Reef Marine Park|url=http://www.gbrmpa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0004/5584/gbrmpa_RP84_Measuring_The_Economic_And_Financial_Value_Of_The_GBRMP_2005.pdf|accessdate=2 March 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FsFbPnYy|archivedate=2013-04-14}} (PDF)&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың октяберендә Милли фәндәр академияһы баҫтырып сығарған тикшенереүҙәр буйынса, 1985 йылдан алып Оло Барьерлы риф уны барлыҡҡа килтереүсе мәрйен (коралл) полиптарының яртыһынан күберәген юғалтҡан&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eilperin|first=Juliet|title=Great Barrier Reef has lost half its corals since 1985, new study says|url=http://www.washingtonpost.com/national/health-science/great-barrier-reef-has-lost-half-its-corals-since-1985-new-study-says/2012/10/01/c733025c-0bda-11e2-bb5e-492c0d30bff6_story.html?wprss=rss_social-nation-headlines&amp;Post+generic=%3Ftid%3Dsm_twitter_washingtonpost|publisher=The Washington Post|accessdate=1 October 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FsFcfRl8|archivedate=2013-04-14}}&lt;/ref&gt;.

== Килеп сығышы һәм барлыҡҡа килеү шарттары ==
[[Файл:Coral Outcrop Flynn Reef.jpg|thumb|left]]
Оло Барьерлы рифтың хәҙерге үҫеш тарихы 8000 йылға яҡын дауам итә. Иҫке нигеҙҙә һаман да яңы пластар барлыҡҡа килә. Оло Барьерлы риф тотороҡло шельф платформаһы буйлап үҫешкән&lt;ref name=&quot;древо&quot;&gt;Планета Земля. Большой барьерный риф // Древо познания: коллекционный журнал. — Marshall Cavendish, 2002. — С. 689—694.&lt;/ref&gt;.

Рифты барлыҡҡа килтереүсе мәрйендәр тик йылы, һай, үтә күренмәле диңгеҙ һыуында үҫешә ала. Һыуҙың температураһы 17,5 °C түбән булырға тейеш түгел (идеаль температура 22—27 °C)&lt;ref name=&quot;древо&quot;/&gt; һәм уның билдәләнгән тоҙлолоғо булырға тейеш.

Рифтарҙы барлыҡҡа килтереүсе мәрйен булып ҡаты мәрйендәр тора, ә рифтарҙың төҙөлөшөн эзбиз һөлдәләре билдәләй.

== Үҙенсәлектәре ==
[[Файл:Part of Great Barrier Reef from Helicopter.jpg|thumb|right|Вертолёт бортынан һыу аҫтындағы рифтар бик яҡшы күренәләр]]
Рифтың күпселеге 2900 ашыу айырым рифтарҙан тора (үлсәмдәре 0,01 км²-ҙан 100 км²-ға тиклем етә). Айырым рифтар 600-ҙән ашыу утрау барлыҡҡа килтереүсе 540 барьерҙар менән уратып алынған&lt;ref name=&quot;древо&quot;/&gt;.

Оло Барьерлы риф һәм материктың яр буйы араһында лагуна йәйелгән. Лагунаның тәрәнлеге 100 метрҙан һирәк арта. Ә диңгеҙ яғынан риф ипкендәре меңәр метрҙарға ҡырҡа түбәнәйә — был урында ул тулҡындар һәм елдәр тәьҫиренә дусар ителгән.

Лагуна яғында мәрйендәрҙең үҫеүе тиҙ бара, ә тулҡындар бейеклеге һәм температураһы экстремаль билдәләргә еткән урындарҙа рифтар күпселек төҙөлөш материалдарын юғалта. Ирекле йөҙгән материалдарының күбеһе рифтарға үрмәләнәләр һәм яңы ҡаялар барлыҡҡа килтерәләр, шулай итеп рифта бер туҡтауһыҙ емерелеү һәм тергеҙелеү процесстары бара.

== Биоценоз ==
[[Файл:Blue Linckia Starfish.JPG|thumb|right|200px]]
[[Файл:Chelmon rostratus Kupferstreifen-Pinzettfisch.jpg|thumb|right|200px|Күбәләк-балыҡ ''Chelmon rostratus'']]
[[Файл:Hapalochlaena lunulata.JPG|thumb|right|200px|Күкбалдаҡлы ''Hapalochlaena lunulata'' һигеҙаяғының ағыуы бер тешләүҙән кешене үлтерә]]
Оло Барьерлы риф донъялағы иң ҙур экосистема тип һанала, сөнки ул мәрйен полиптарының колонияһы булып тора. Был экосистеманың үҫеше, материк ярынан алыҫ түгел, һай һәм ҡояш нурҙарына бай булған һыуҙар шарттарына бәйле. Миллион йылдар буйы мәрйен полиптары ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән мәрйен утрауҙары һыу өҫтөнән ҡалҡалар.

Бында 400-ҙән ашыу мәрйен төрҙәре тереклек итә&lt;ref name=&quot;древо&quot;/&gt;. Уларҙың күпселеге ҡаты мәрйендәр төрҙәренә инә. Был мәрйендәрҙең төҫө ҡыҙылдан һап-һарыға тиклем булыуы мөмкин. Йомшаҡ мәрйендәрҙә осрай, уларҙа эзбиз һөлдә урынына склерит тип аталған ҡаты кристалик структура тора. Склериттан башҡа икенсе ҡаты һәм һығылмалы матдәнән — горгониндан торған горгонарийҙарҙа (Gorgonacea) киң таралғандар. Горгонарийҙарҙың күпселеге асыҡ төҫтәре менән айырыла, киң таралғандары — һары, ҡыҙылдың төрлө төҫмөрҙәре, ҡыҙғылт һарынан көрәнгә тиклем, ҡайһы берҙә аҡ, сирень-пупур төҫтәре. 20 метрҙан тәрәнерәк урында осраған «ҡара мәрйен» тип аталғандар ҙа горгонарийҙарға инә, улар оҙаҡ ваҡыт биҙәүестәр булып ҡулланылған. Диңгеҙ йондоҙоноң ''Acanthaster planci'' төрө Оло Барьерлы рифы мәрйендәренең төп дошманы булып тора.

Оло Барьерлы рифта 1500-гә яҡын диңгеҙ балығы төрҙәре тереклек итә&lt;ref name=&quot;океаны&quot;&gt;Океаны. Энциклопедический путеводитель. — М.: Махаон, 2007. ISBN 5-18-001089-6&lt;/ref&gt;. Бындай экосистемаға максималь яраҡлашҡан күмәк осраусы ысын риф балыҡтарының 500-гә яҡын төрө билдәле. Оло Барьерлы рифта донъялағы иң ҙур балыҡ — кит акулаһы, тутыйғош балыҡтарының күп төрҙәре, күбәләк-балыҡтары, муреналар һәм башҡалар йәшәй. Риф һыуҙары тирәләй киттарҙың бер нисә төрө, күп дельфиндар тереклек итә.

Диңгеҙ гөбөргәйеленең ете төрөнән алтыһы рифтың һыуҙарында осрай, уларҙың барыһына ла юҡ булыу ҡурҡынысы янай. Бында тағы ла күп төрлө ҡыҫалаһымаҡтар — крабтар, креветкалар, лангустар һәм омарҙар йәшәй. Хатта бәләкәй генә риф та яҡынса йөҙләгән төр креветкаларға һәм крабтарға йәшәү урыны булып тора. Рифта молюскыларҙа бихисап: харония тритоны, икеҡапҡаслы молюскылар, һигеҙаяҡтар һәм кальмарҙар тереклек итәләр. Күкбалдаҡлы ''Hapalochlaena lunulata'' һигеҙаяҡтары ла осрай, үлсәмдәре 15 см-ҙан артмауына ҡарамаҫтан, уның ағыуы бер тешләүҙән кешене үлтерә.

Төрлө диңгеҙ йәшәүселәренән башҡа рифта 240-тан ашыу ҡош төрҙәре төйәкләнә&lt;ref name=&quot;древо&quot;/&gt;. Континенталь рифтарҙа ҡоштарҙың бик ҙур төркөмдәре (буревестниктар, фаэтондар, фрегаттар и крачкаларҙың төрлө төрҙәре) оя ҡоралар. Тағы ла рифта аҡтүшле бөркөт һәм [[кәлмәргән]] осрай.

Шул уҡ ваҡытта утрауҙарҙа үҫемлектәрҙең тик 40 төрө генә асыҡланған&lt;ref name=&quot;древо&quot;/&gt;.

== Үҙләштереү тарихы ==
Оло Барьерлы рифтың мәрйен утрауҙарын кешеләр бынан инде 40 000 йыл элек ҡуллана башлағандар, был ваҡытҡа Австралияға төп халыҡтың ата-бабалары килеп урынлашыуы ҡарай&lt;ref&gt;{{cite web|author=Great Barrier Reef Marine Park Authority|date=2006 date|title=Fact Sheet No. 4 – Aboriginal and Torres Strait Islander People and the Great Barrier Reef. Region|url=http://www.gbrmpa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0009/2142/Fact_Sheet_04_IPLU.pdf|accessdate=2015-01-22|deadlink=404|archiveurl=http://www.webcitation.org/5oF74p6k0|archivedate=2010-03-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614223725/http://www.gbrmpa.gov.au/__data/assets/pdf_file/0009/2142/Fact_Sheet_04_IPLU.pdf |date=2007-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Great Barrier Reef Marine Park Authority|title=reefED – GBR Traditional Owners|url=http://www.reefed.edu.au/home/explorer/hot_topics/gbr_traditional_owners|accessdate=2015-01-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FsFdXrMs|archivedate=2015-01-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410055400/http://www.reefed.edu.au/home/explorer/hot_topics/gbr_traditional_owners |date=2013-04-10 }}&lt;/ref&gt;.
1768 йылда Луи де Бугенвиль өйрәнеүҙәр экспедицияһы ваҡытында Оло Барьерлы рифты таба, әммә уның территорияһын [[Франция]]ға индерергә хоҡуғын белдермәй ҡала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aims.gov.au/pages/reflib/af25/af25y-01.html|title=A history of exploration and research on the Great Barrier Reef|last=Bell|first=Peter|publisher=Australian Institute of Marine Science|accessdate=11 January 2010|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20050719004536/www.aims.gov.au/pages/reflib/af25/af25y-01.html|archivedate=2005-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091016034528/http://www.aims.gov.au/pages/reflib/af25/af25y-01.html |date=2009-10-16 }}&lt;/ref&gt;. 1770 йылдың 11 июнендә [[Джеймс Кук]]тың карабы рифта һайға ултыра һәм ҙур ғына зыян алған. Һыу күтәрелгән ваҡытта карап һай урындан сыға һәм йөҙөүен дауам итә. Беренсе йәшәүгә килеүселәрҙе Джеймс Кук тип аталғандар, йәки һуңыраҡ улар уның хөрмәтенә исем алғандар. Джеймс Кук төньяҡҡа юлын дауам иткәндә Лизард утрауы янында караптар үтә алырлыҡ урын табалар һәм асыҡ океанға сыға алалар. Ләкин һуңыраҡ был юлды ҡабатлаусы күп караптар бәләгә тарыйҙар. Бигерәк тә беренсе австралиялы колонистары [[Һиндостан]] һәм [[Ҡытай]] сауҙа ҡалаларына иң тура юл эҙләп бында һәләкәткә тарыйҙар. Моряктар араһында ниндәй маршрут хәүефһеҙерәк тигән бәхәс тыуған: тышҡы — Мәрйен (Коралл) диңгеҙе буйлап риф аша үтеп, эске — материктың яры менән риф араһынан. Оло Барьерлы риф тирәһендә батҡан караптарҙың иң билдәлеһе 1791 йылдың 29 авгусында батҡан HMS ''Pandora'' судноһы булып тора. Был һәләкәттә 35 кеше үлгән. 1983 йылда HMS ''Pandora'' судноһын өйрәнеү өсөн Австралияның Квинсленд штатының музейы экспедиция ойоштора&lt;ref&gt;{{cite web| author=Queensland Museum| title=HMS Pandora| url=http://www.qm.qld.gov.au/features/pandora/pandora.asp| accessdate=12 October 2006| archiveurl=http://web.archive.org/web/20060829085428/http://www.qm.qld.gov.au/features/pandora/pandora.asp| archivedate=29 August 2006}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829085428/http://www.qm.qld.gov.au/features/pandora/pandora.asp |date=29 August 2006 }}&lt;/ref&gt;. 1815 йылда Чарлз Джеффрис беренсе булып карапта материк яғынан Оло Барьерлы риф буйлап үткән. Оло Барьерлы рифтың күп өлөшө ныҡлап тикшеренеп, уның картаһын төҙөгәндән һуң, тик 1840-сы йылдарҙа ғына был маршрут хәүефһеҙерәк була башлаған.

XIX быуатта ғалимдар рифты ентекләп өйрәнә башлайҙар. Ошо уҡ ваҡытта бында етеш тормош эҙләп булдыҡлы кешеләр килеп урынлашалар. XIX быуатта [[Лондон]], [[Сингапур]] и [[Гонконг]] ҡалаларына Оло Барьерлы рифта табылған ынйылар һәм трепангтар оҙатыла.

== Туризм ==
[[Файл:Giant clam with diver.jpg|thumb|right|250px|Акваланг менән һыу аҫтында йөҙөр өсөн туристарға бөтә уңайлыҡтар булдырылған]]
Хәҙерге ваҡытта Оло Барьерлы рифтың һыу аҫты донъяһын үҙ күҙе менән күрергә мөмкинлек тыуыуы бында бөтә донъянан кешеләрҙе йәлеп итә. Рифтар янынан һыу аҫты донъяһын күҙәтер өсөн ҡулайлаштырылған махсус тәҙрәләре булған бихисап ял итеү суднолары йөҙөп йөрөйҙәр.
[[Файл:Caesio teres and Caesio caerulaurea.jpg|thumb|right|250px]]
Хәҙерге заманда Оло Барьерлы риф диңгеҙ паркы тип иғлан ителгән, 1981 йылда ул [[ЮНЕСКО]]ның «Бөтә донъя мираҫы» исемлегенә индерелгән. Бөтә акватория һәм утрауҙар хәҙер алты зонаға бүленгән. Иң ҡаты зона контроле ғилми тикшеренеүҙәр өсөн һаҡлана. Иң үтмәле зонала балыҡ тотоу, суднолар йөрөү, туризм, мәрйендәр һатыу һәм башҡа тәбиғи байлыҡтар менән уртаса файҙаланыу рөхсәт ителгән.

Оло Барьерлы рифтың экосистемаһы нескә булғанлыҡтан, уның бөтә урынында ла тау эштәре, нефть һәм газ сығарыу, коммерция һыу аҫты һунарсылығы тыйылған.

Туристар тик махсус улар өсөн билдәләнгән утрауҙарға бара алалар. Барыу хаҡтары комфорт тәьмин итеү кимәленә бәйләнгән. Мәҫәлән, Лизард һәм Хеймэн утрауҙары бишйондоҙло ҡунаҡханалар рәтенә ингәнлектән, уларға барыу бик ҡиммәткә төшә, ә бына Уайтсандейз һәм Норт-Молл утрауҙарында махсус билдәләнгән урындарға арзан хаҡҡа палатка ҡорорға мөмкин.

Утрауҙарға килгәс, туристар ҡаты ҡағиҙәләр үтәргә тейештәр. Һыу аҫтында уларға рифтарға тейергә рөхсәт ителмәй.

== Янау факторҙары ==
Тропик ҡойондар мәрйен рифтарының нескә экосистемаһына ҙур зыян килтерәләр. Башҡа тәбиғи факторҙар ҙа зыян килтерәләр, шулар араһына мәрйен полиптары менән туҡланыусы «терновый венец» исемле диңгеҙ йондоҙоның айырым осорларҙа шаҡтай артыуы ла инә. Мәҫәлән, 1980-се йылдар башында был йыртҡыстарҙың күбәйеүе Оло Барьерлы рифта бик көслө бушлыҡтар барлыҡҡа килтерә.

Хәҙерге заманда мәрйен рифтары күбеһенсә кеше эшмәкәрлеге арҡаһында йонсой. Күмәк туризм киң билдәле янау булып тора. Туристик инфраструктураһының үҫеше менән диңгеҙ һыуҙарының бысраныуы арта.

Рифтарға төҫһөҙлөк ҡурҡыныслығын глобаль йылыныу янай. Был процесс иң йыш таралғандарҙың береһе һәм бик аҙ тикшенерелгән мәрйен рифтарының мәсьәләре булып тора. Ғәҙәти норманан бер генә градусҡа һыуҙың температураһы күтәрелһә лә, полиптарҙа йәшәүсе ылымлыҡтар һәләк булалар&lt;ref name=&quot;океаны&quot;/&gt;.

== АҠШ хәрби-диңгеҙ көстәренең рифты бомбардировкалауы ==
2013 йылдың 21 июлендә австрало-америкалы берҙәм күнегеүҙәр ваҡытында АҠШ-тың 7-се хәрби-диңгеҙ көстәре флотының McDonnell Douglas AV-8B Harrier II истребителдәре яңылыш Оло Барьерлы рифҡа дүрт бомба ташлайҙар. Бомбаларҙың береһе лә шартламай, сөнки улар зарядһыҙ булғандар&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1108175 Истребители США по ошибке разбомбили Большой Барьерный риф]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/incidents/21/07/2013/866923.shtml Штурмовики ВМС США сбросили бомбы на Большой барьерный риф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723104953/http://top.rbc.ru/incidents/21/07/2013/866923.shtml |date=2013-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Priacanthus hamrur 2.jpg|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Stenopus hispidus 1.jpg|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Zanclus cornutus.jpg|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Common clownfish.jpg|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Choerodon fasciatus.jpg|center|190px]]
 |-
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Acanthurus lineatus Flynn Reef.jpg|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Tubastrea faulkneri.jpg|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Pterois antennata-3.jpg|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Triaenodon obesus.jpg|center|190px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Neopetrolisthes maculatus on Cryptodendrum adhaesivum.jpg|center|190px]]
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Барьерный риф // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* ''Bell P.'' AIMS: The First Twenty-five Years. Townsville: Australian Institute of Marine Science. 1998. ISBN 978-0-642-32212-8.{{ref-en}}
* Bowen J, Bowen M. The Great Barrier Reef : history, science, heritage. Cambridge : Cambridge University Press. 2002. ISBN 0-521-82430-3.{{ref-en}}
* ''Coleman N.'' Tauchen und Reisen: Great Barrier Reef, Australien. Delius Klasing, Bielefeld 1997, ISBN 3-7688-1062-3{{ref-de}}
* ''Done T.'' J. Patterns in the distribution of coral communities across the central Great Barrier Reef. 1982. Coral Reefs 1 (2): 95-107.{{ref-en}}doi:10.1007/BF00301691.{{ref-en}}
* ''Doubilet D.'' Great Barrier Reef. National Geographic, Hamburg 2002, 207 S., ISBN 3-934385-83-4.{{ref-de}}
* ''Hutchings P.'' The Great Barrier Reef: Biology, Environment and Management. Kingsford, Mike; Hoegh-Guldberg, Ove, 2008. CSIRO Publishing. ISBN 978-0-643-09557-1.{{ref-en}}
* {{cite book|last = Hopley|url=http://books.google.com/?id=omr72hD6dvQC|first = David|author2= Smithers, Scott G.|author3= Parnell, Kevin E.|title = The geomorphology of the Great Barrier Reef: development, diversity, and change|year = 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn = 0-521-85302-8}}{{ref-en}}
* ''Lucas P. H. C. et al.'' The outstanding universal value of the Great Barrier Reef World Heritage Area. Great Barrier Reef Marine Park Authority. 1997 ISBN 0-642-23028-5.{{ref-en}}
* ''Mather P., Bennett, I.'' A Coral Reef Handbook: A Guide to the Geology, Flora and Fauna of the Great Barrier Reef (3rd ed.). Chipping North: Surrey Beatty &amp; Sons Pty Ltd. 1993. ISBN 0-949324-47-7.{{ref-en}}
* ''McCook L. J., Ayling T., Cappo M., Choat J. H., Evans R. D., De Freitas D. M., Heupel M., Hughes T. P., Jones G. P., Mapstone B., et al.'' Marine Reserves Special Feature: From the Cover: Adaptive management of the Great Barrier Reef: A globally significant demonstration of the benefits of networks of marine reserves.; 2010. PNAS 107, 18278-18285{{ref-en}}
* ''Rinaldi R.'' Australien. Enzyklopädie der Unterwasserwelt. Jahr Verlag, Hamburg 1997, ISBN 978-3861322221.{{ref-de}}
* ''Zell L.'' Diving &amp; Snorkeling. Australia’s Great Barrier Reef. Lonely Planet Publications, ISBN 978-1740591232.{{ref-de}}

== Документаль фильмдар ==
* ''Australiens Great Barrier Reef.'' Dokumentarfilm, Deutschland, 2003, 43 Min., Buch und Regie: Dirk Steffens, Produktion: ds.tv, ZDF, [http://www.phoenix.de/content/phoenix/die_sendungen/voyages_voyages/504724?datum=2012-08-20 Film-Informationen]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} von Phoenix.{{ref-de}}
* ''Australien: Great Barrier Reef in Gefahr.'' Dokumentation (Weltspiegel-Beitrag), Deutschland, 2014, 11:17 Min., Autor: Norbert Lübbers, Produktion: Bayerisches Fernsehen, [http://www.daserste.de/information/politik-weltgeschehen/weltspiegel/sendung/br/australien-riff-100.html Film-Informationen] von ARD.{{ref-de}}
* ''Great Barrier Reef.'' (OT: ''Great Barrier Reef.'') Folge 1: ''Naturwunder der Superlative.'' Dokumentarfilm, Großbritannien, Australien, 2011, 43 Min., Buch: James Brickell, Richard Fitzpatrick, Regie: James Brickell, Produktion: BBC Earth, Digital Dimensions, Discovery Channel, Nine Network Australia, Polyband, deutsche Erstsendung: 4. Juni 2012 bei ARD, [http://www.daserste.de/information/reportage-dokumentation/erlebnis-erde/sendung/wdr/2012/great-barrier-reef-100.html Film-Informationen] von ARD, [http://www.kino.de/kinofilm/erlebnis-erde-great-barrier-reef-naturwunder-der-superlative/143548 Vorschau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413145156/http://www.kino.de/kinofilm/erlebnis-erde-great-barrier-reef-naturwunder-der-superlative/143548 |date=2014-04-13 }}.{{ref-de}}
* ''Great Barrier Reef. Folge 2: Vom Riff zum Regenwald.'' Dokumentarfilm, Großbritannien, Australien, 2011, 43 Min., Buch: James Brickell, Richard Fitzpatrick, Regie: James Brickell, Produktion: BBC Earth, Digital Dimensions, Discovery Channel, Nine Network Australia, deutsche Erstsendung: 11. Juni 2012 bei ARD, [http://www.daserste.de/information/reportage-dokumentation/erlebnis-erde/sendung/wdr/2012/great-barrier-reef-2-100.html Film-Informationen]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103215114/http://www.daserste.de/information/reportage-dokumentation/erlebnis-erde/sendung/wdr/2012/great-barrier-reef-2-100.html |date=2012-11-03 }} von АRD.{{ref-de}}
* ''Great Barrier Reef. Folge 3: Tierische Besucher aus aller Welt.'' Dokumentarfilm, Großbritannien, Australien, 2011, 43 Min., Buch: James Brickell, Richard Fitzpatrick, Regie: James Brickell, Produktion: BBC Earth, Digital Dimensions, Discovery Channel, Nine Network Australia, [http://www.bbcgermany.de/GERMANY/dokumentationen/genre11/sendung_1142.php Film-Informationen] von BBC Germany.{{ref-de}}

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat-inline|Great Barrier Reef|Оло Барьерлы риф}}

{{Һайланған мәҡәлә|Гидрология|География}}

[[Категория:Мәрйен рифтары]]
[[Категория:Тымыҡ океан]]</text>
      <sha1>8eh3e1eajqs33j8vzp33swivg31s3to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>НаноВижн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88871</id>
    <revision>
      <id>1299846</id>
      <parentid>1286892</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T22:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7360" sha1="cs5dojicdzbrywyrbip2hqp1hsmfiip" xml:space="preserve">{{Компания карточкаһы
 |название             = НаноВижн
 |прежние названия     = 
 |логотип              = 
 |тип                  = Яуаплығы сикләнгән йәмғиәт&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.k-agent.ru/?mod=obj&amp;id=5761441|title=ООО &quot;Нановижн&quot;, Москва|publisher=www.k-agent.ru|description=выписка из ЕГРЮЛ|accessdate=2015-04-29}}&lt;/ref&gt;
 |основана             = 
 |основатели           = Дмитрий Дементьев
 |упразднена           = 
 |причина упразднения  = 
 |преемник             = 
 |расположение         = {{Флагификация|Россия}}: [[Мәскәү]]
 |ключевые фигуры      = Дмитрий Дементьев
 |листинг на бирже     = 
 |отрасль              = Медик ҡорамалдары һәм материалдары етештереү
 |продукция            = офтальмологик инструменттар
 |оборот               =
 |операционная прибыль = 
 |чистая прибыль       = 
 |активы               = 
 |капитализация        = 
 |число сотрудников    = 
 |материнская компания = 
 |дочерние компании    = ЯСЙ «НаноОптика»
 |сайт                 = http://www.nanovisiongroup.com/
}}
'''НаноВижн''' (ҡайһы берҙә '''НаноВижн Груп'''&lt;ref name=&quot;Посольство&quot; /&gt; тип атайҙар) — Дмитрий Дементьев ойошторған рәсәй офтальмологик компания. Компания яһалма күҙ яҫмығында (интраокуляр линзалар) махсуслашҡан{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=22}}.

Бынан башҡа компания офтольмологик лазерҙар етештерә һәм күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһен кире тергеҙер өсөн ҡулланған материалдың һаҡлауы һәм етештереүе өсөн эшләнгән «АйЛаб» күҙ банкын барлыҡҡа килтерәләр&lt;ref name=&quot;Посольство&quot;&gt;{{cite news|url=http://rus.rusemb.org.uk/press/1102|title=«Нановижн Груп» в Лондоне|date=17-09-2014|publisher=Посольство России в Великобритании|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://archive.is/sfLU6|archivedate=29 апреля 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193047/http://rus.rusemb.org.uk/press/1102 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
2014 йылдың 30 ғинуарында &quot;Ноновижн&quot;дың бүлендек компанияһы «НаноОптика» ОЭЗ «Зеленоград» резиденты статусын ала&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.russez.ru/oez/innovation/moscow/news?apage=1&amp;fnid=68&amp;fxsl=view.xsl&amp;newWin=0&amp;nm=115199&amp;oo=1&amp;rid=24929|title=Компания ООО &quot;НаноОптика&quot; стала резидентом ОЭЗ &quot;Зеленоград&quot;|date=21 марта 2015|publisher=Россия. Особые Экономические Зоны|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://archive.is/VuMw9|archivedate=29 апреля 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304074216/http://www.russez.ru/oez/innovation/moscow/news?apage=1&amp;fnid=68&amp;fxsl=view.xsl&amp;newWin=0&amp;nm=115199&amp;oo=1&amp;rid=24929 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 13 сентябрендә [[Лондон]]да 32-се халыҡ-ара офтольмологик конгреста компания үҙ стендын аса, шул стендта күҙ микрохирургияһында ҡулланған төрлө инструменттар күрһәтә. Стендты [[Яковенко Александр Владимирович|Александр Яковенко]] аса, асыуҙа компанияның ойоштороусыһы Дмитрий Дементьев һәм билдәле офтольмологтар ҡатнашалар&lt;ref name=&quot;Посольство&quot; /&gt;.

2014 йылдың 15 сентябрендә Лондонда компания үҙе етештергән әйберҙәре тураһында һөйләүгә бағышланған «Офтольмологияла яңы йүнәлештәр» фәни конференцияһын үткәрә. Конференция Бөйөк Британиялағы Рәсәй посольствоһы эгидаһы аҫтында үтә&lt;ref name=&quot;Посольство&quot; /&gt;.

== Продукцияһы ==
2014 йылдың октябрендә «НаноВижн» баҙарға йыл һайын 200 мең яһалма күҙ яҫмығы сығарырға тип планлаштыра ине{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=22}}. Кәрәккән саҡта «НаноОптика» фабрикаһы эшләгән линзалар һанын 600 меңгә еткерә ала, ә был рәсәй баҙарының мохтажлығынан күберәк. Компанияның линзалары конкурент ойошмаларҙан етештереү технологияһы менән айырылып тора, был саҡта етешһеҙлектәр проценты кәмей. План буйынса тәүге партияны 2015 йылдың башына сығарырға уйлайҙар ине{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=24}}.

Конкуренттарҙан өҫтөнлөк алыр өсөн компания ҡыйбат линзаларҙы түбән хаҡҡа һатырға планлаштыра ине. Шул уҡ ваҡытта төрлө хаҡы булған күҙ яҫмығының биш төрөн эшләп сығарырға уйҙар бар{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=24}}.

== Ҡорамалдары ==
Компанияның «НаноОптика» фабрикаһы [[Зеленоград]]та урынлашҡан, шунда уҡ компанияның сәнәғәт үҙәге. Фабрикала микроорганизмдарҙан һәм саңдан һаҡланған 800 квадрат метрҙа махсус цехтар бар{{sfn|Бизнес-журнал|2014|с=24}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор=Югринова, Наталья|заглавие=Глаз-плексиглас|ссылка=http://b-mag.ru/2014/importozameshhenie/glaz-pleksiglas/|место=М.|издательство=Бизнес-журнал|год=2014|номер=10|страницы=22-25|issn=1819-267X|ref=Бизнес-журнал}}

=== Электронные публикации ===
* {{cite news|url=http://rus.rusemb.org.uk/press/1102|title=«Нановижн Груп» в Лондоне|date=17-09-2014|publisher=Посольство России в Великобритании|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://archive.is/sfLU6|archivedate=29 апреля 2015}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193047/http://rus.rusemb.org.uk/press/1102 |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Рәсәйҙә медицина]]</text>
      <sha1>cs5dojicdzbrywyrbip2hqp1hsmfiip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97479</id>
    <revision>
      <id>1299830</id>
      <parentid>1055394</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T13:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12271" sha1="rsc783nzn2wfwbo7lp7kk7gz7k05coq" xml:space="preserve">{{фамилиялаш|Мортазин}}
{{Учёный
| Имя              = Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы
| Изображение      = Хайрулла Муртазин.jpg
| Ширина           = 
| Описание изображения = 
| Оригинал имени   = {{lang-ru|Муртазин Хайрулла Хабибуллович}}
| Дата рождения    = 4.01.1941
| Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Учалы районы}} [[Аҙнаш]] ауылы 
| Дата смерти = 17.11.2016
| Место смерти = [[Рәсәй]], [[Башҡортостан Республикаһы]] {{МС|Өфө}} ҡалаһы 
| Гражданство = {{USSR}}&lt;br&gt;{{RUS}}
| Научная сфера = [[математика]]
| Учёная степень = физика‑математика фәндәре докторы
| Учёное звание = {{Учёное звание||0}}
| Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
| Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
| Научный руководитель =Наймарк Марк Аронович
| Знаменитые ученики =
| Известен как =
| Награды и премии = 
| Викитека =
| Сайт =
}}

'''Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы''' ([[4 ғинуар]] [[1941 йыл]] — [[17 ноябрь]] [[2016 йыл]]) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995).

== Биографияһы ==
[[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлағандан һуң шунда уҡ эшләй (1978—2013 йылдарҙа математика анализ кафедраһы мөдире).&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-matematicheskogo-analiza/ Bashkir State University site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063036/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-matematicheskogo-analiza/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://posredi.ru/Doc/BashGU/m/murtazinhh.htm  Bashkir State University site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006080035/http://posredi.ru/Doc/BashGU/m/murtazinhh.htm |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8756&amp;option_lang=rus www.mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020617/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8756&amp;option_lang=rus |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; [[:ru: Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында]] уҡый.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге [[квант механикаһы]] проблемаларына арналған.

Мортазин тарафынан ''Шрёдингер операторының'' дискрет спектры асимптотикаһы, бүлендек сығарылмаларҙа операторҙарҙың болартыуҙары спектры тикшерелгән, дөйөмләштерелә торған потенциалдар класындағы ике өлөшсәле оператор тураһында һөҙөмтәләр алынған, 4 виртуаль өлөшсәнең булыу шарттары табылған.

Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре [[квант химияһы]], [[ядро физикаһы]] һәм [[акустика]] буйынса хеҙмәттәрҙә, Бөтә Союз геология-разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑конструкторлыҡ институтында (Октябрьский) геология һәм сейсмологик эштәр башҡарғанда файҙаланылған.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Spectral Asymptotics For Nonsmooth Perturbations Of Differential Operators And Trace Formulas. Akhmerova E.F., Murtazin Kh.Kh. Doklady Mathematics. 2003. Т. 67. № 1. С. 78-80.
* Trace Formulas For Nonnuclear Perturbations. Murtazin Kh.Kh., Fazullin Z.Yu. Доклады Академии наук. 1999. Т. 368. № 4. С. 442.
* Регуляризованный След Двумерного Гармонического Осциллятора. Фазуллин З. Ю., Муртазин Х. Х. Математический сборник. 2001. Т. 192. № 5. С. 87.
* The Regularized Trace Of A Two-Dimensional Harmonic Oscillator. Fazullin Z.Yu., Murtazin Kh.Kh. Sbornik: Mathematics. 2001. Т. 192. № 5. С. 87.
* Some properties of eigenfunctions of the schrödinger operator in a magnetic field. Gubaidullin M.B., Murtazin Kh.Kh. Theoretical and Mathematical Physics. 2001. Т. 126. № 3. С. 367—377.
* Spectrum And Scattering For Schrödinger Operators With Unbounded Coefficients. Murtazin Kh.Kh., Galimov A.N. Doklady Mathematics. 2006. Т. 73. № 2. С. 223—225.
* Асимптотика Спектра Оператора Штурма-Лиувилля. Муртазин Х. Х., Амангильдин Т. Г. Математический сборник. 1979. Т. 110. № 1. С. 135.
* The Spectrum And Trace Formula For The Two-Dimensional Schrödinger Operator In A Homogeneous Magnetic Field. Murtazin Kh.Kh., Fazullin Z.Yu. Doklady Mathematics. 2003. Т. 67. № 3. С. 426—428.
* Неядерные Возмущения Дискретных Операторов И Формулы Следов. Муртазин X.X., Фазуллин З. Ю. Математический сборник. 2005. Т. 196. № 12. С. 123—156.
* Asymptotic Behavior Of The Spectrum Of The Sturm-Liouville Operator. Murtazin Kh., Amangil’Din T.G. Sbornik: Mathematics. 1979. Т. 110. С. 135.
* Спектр И Рассеяние Для Оператора Шрёдингера В Магнитном Поле Муртазин Х. Х., Галимов А. Н. Математические заметки. 2008. Т. 83. № 3. С. 402—416.
* Асимптотика Спектра И Формулы Следов Для Дифференциальных Операторов С Неограниченными Коэффициентами Муртазин Х. Х., Садовничий В. А., Тулькубаев Р. З. Дифференциальные уравнения. 2008. Т. 44. № 12. С. 1628—1637.
* The Spectrum And The Scattering Problem For The Schrödinger Operator In A Magnetic Field. Murtazin Kh.Kh., Galimov A.N. Mathematical Notes. 2008. Т. 83. № 3-4. С. 364—377.
* Губайдуллин М. Б., Муртазин Х. Х. Доклады Академии наук. 2002. Т. 382. № 3. С. 310.
* Асимптотика Спектра И Формулы Следов Для Дифференциальных Операторов С Неограниченными Коэффициентами. Муртазин Х. Х., Садовничий В. А., Тулькубаев Р. З. Доклады Академии наук. 2007. Т. 416. № 6. С. 740—744.
* Муртазин Х. Х. Известия Российской академии наук. Серия математическая. 1976. Т. 40. № 2. С. 413.
* Муртазин Х. Х., Амангильдин Т. Г. Математический сборник. 1978. Т. 110. № 1. С. 137.
* Губайдуллин М. Б., Муртазин Х. Х. Теоретическая и математическая физика. 2002. Т. 126. № 3. С. 443.
* Trace Formulas For Non-Nuclear Perturbations. Murtazin Kh.Kh., Fazullin Z.Yu. Doklady Mathematics. 1999. Т. 60. № 2. С. 206—208.
* Murtazin Kh.Kh., Amangil’din T.G. Sbornik: Mathematics. 1978. Т. 110. № 1. С. 137.
* Murtazin Kh., Yu. F.Z. Sbornik: Mathematics. 2005. Т. 196. С. 123.
* Quantum Defect For The Dirac Operator With A Nonanalytic Potential. Ishkin Kh.K., Murtazin Kh.Kh. Theoretical and Mathematical Physics. 2000. Т. 125. № 3. С. 1678—1686.
* The Classical Formula For The Regularized Trace Of A Multidimensional Harmonic Oscillator. Fazullin Z.Yu., Murtazin Kh.Kh. Journal of Mathematical Sciences. 2002. Т. 108. № 4. С. 608—633.
* Об Асимптотике Спектра Возмущений Дробных Степеней Дифференциальных Операторов. Муртазин Х. Х. Доклады Академии наук. 2008. Т. 419. № 2. С. 164—168.
* Асимптотика Спектра Возмущенного Оператора ЛапласаБельтрами На Трехмерной Сфере. Муртазин Х. Х., Атнагулов А. И. Доклады Академии наук. 2011. Т. 441. № 4. С. 442.
* О Полноте Волновых Операторов Для Оператора Шредингера&lt;ref&gt;[http://elibrary.ru/download/35235268.pdf ]&lt;/ref&gt; Галимов А. И., Муртазин X.X. Вестник Башкирского университета. 2007. Т. 12. № 2. С. 3-4.
* Аналитическое Продолжение Решения Задачи Теории Рассеяния Для Оператора Шредингера С Магнитным Потенциалом. Галимов А. Н., Муртазин Х. Х. Вестник Башкирского университета. 2011. Т. 16. № 2. С. 322—325.&lt;ref&gt;[http://elibrary.ru/download/99102914.pdf ]&lt;/ref&gt;
* Asymptotic Behavior Of The Spectrum Of Perturbed Fractional Powers Of Differential Operators. Murtazin Kh.Kh. Doklady Mathematics. 2008. Т. 77. № 2. С. 198—202.
* On The Properties Of Eigenfunctions And The Spectrum Of An Elliptic Operator. Gubaidullin M.B., Murtazin Kh.Kh. Doklady Mathematics. 2002. Т. 65. № 1. С. 44-46.
* The Asymptotic Behavior Of The Spectrum Trace Formulas For Differential Operators With Unbounded Coefficients. Murtazin Kh.Kh., Tul’kubaev R.Z., Sadovnichii V.A. Doklady Mathematics. 2007. Т. 76. № 2. С. 762—766.
* Spectrum Asymptotics Of A Perturbed Laplace-Beltrami Operator On A Three-Dimensional Sphere. Murtazin Kh.Kh., Atnagulov A.I. Doklady Mathematics. 2011. Т. 84. № 3. С. 824—825.
* Regularized Trace Of A Two-Dimensional Harmonic Oscillator. Fazullin Z.Yu., Murtazin Kh.Kh. Sbornik: Mathematics. 2001. Т. 192. № 5-6. С. 725—761. 0
* Non-Nuclear Perturbations Of Discrete Operators And Trace Formulae. Murtazin Kh.Kh., Fazullin Z.Yu. Sbornik: Mathematics. 2005. Т. 196. № 11-12. С. 1841—1874.
* Spectrum And The Trace Formula For A Two-Dimensional Schrödinger Operator In A Homogeneous Magnetic Field. Murtazin Kh.Kh., Fazullin Z.Yu. Differential Equations. 2009. Т. 45. № 4. С. 564—579.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/9659-mortazin-kh-jrulla-kh-bibulla-uly|автор=Әхтәмов А. М.}}
* {{cite web |url= http://www.bashinform.ru/news/923016-v-ufe-skonchalsya-professor-uchenyy-khayrulla-murtazin/|title= В Уфе скончался профессор, ученый Хайрулла Муртазин|author= Аралбаева Л.|date= 2016-11-17|work= |publisher= ИА «[[Башинформ]]»|accessdate=2016-11-18 |lang=}}

[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре‎]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>rsc783nzn2wfwbo7lp7kk7gz7k05coq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оптимистическая мәмерйәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107243</id>
    <revision>
      <id>1299866</id>
      <parentid>1246518</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7308" sha1="41zec0yzsxh5bfuhygk18vdqjljxt5y" xml:space="preserve">{{Пещера
 |Название                = Оптимисти́ческая
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = Optymistychna Cave.jpeg
|Подпись                = Вход в пещеру
 |Координаты              = 48/44/7/N/25/58/30/E
  |CoordScale             =
 |Глубина                 = 20
 |Длина                   = 232000
 |Объём                   = 
 |Год открытия            = 1966
 |Тип                     =Горизонтальная 
 |Вмещающие породы        = гипс
 |Число входов            = 2
 |Категория сложности     = 
 |Доступно для посетителей= 
 |Освещение               = 
 |Сайт                    = 
 |Страна                 = Украина
 |Позиционная карта 1     = 
 |Категория на Викискладе = 
}}
[[Файл:Ua cave optimistic surface.jpg|thumb|300px|Ландшафт над пещерой]]
'''Оптимисти́ческая''' —Украинаның  Тернополь  өлкәһендәге карст  мәмерйәһе ; Борщёвский районының   Королёвка  ауылы  эргәһендә.  &lt;ref&gt;[http://pohodushki.org/places/optimistic-cave Пещера «Оптимистическая» | Походушки. Туризм, путешествия и активный отдых на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611164651/http://pohodushki.org/places/optimistic-cave |date=2017-06-11 }}&lt;/ref&gt;. Донъялағы  бик оҙон   гипс  мәмерйәһе.  Картаға төшөрөлгән  тиклем  юлының   суммар  оҙонлоғо  сама  менән   230,5 км&lt;ref&gt;[http://cml.happy.kiev.ua/cgi-bin/cml.cgi?num=10898 Архив спелеорассылки CML, сообщение от 25.01.2009]&lt;/ref&gt;. Был мәмерйә  өйрәнеп бөтөлмәгән.
 
== Һүрәтләмә==

Мәмерйә  1966  йылда  асылған.  Картаға төшөрөлгән  тиклем  юлының   суммар  оҙонлоғо  сама  менән  232 км. Мәмерйәнең  үҙенең  майҙаны   2 км²  тирәһе.  Был  уның  эсе  ныҡ тармаҡланыуына ,  борғоланыуына  бәйле.

Эске юлдар  20 м  тирәһе тәрәнлектә  яталар.  Мәмерйә эсе  көслө  итеп   балсыҡ   менән   йыуылған. Сталактит, геликтит,    башҡа  һарҡындынан  хасил булған   яһалмыштар,    гипс кристаллдары  осрай  .

== Тарихы==

Приднестровск   Подольеһе  мәмерйәләргә бик  бай. Шуның  менән  тикшеренеүселәрҙе үҙенә  йәлеп итеп  тора.

1965   йылда    яңы  ғына  төҙөлгән  «Циклоп»  клубының     Львовтағы   спелеологтары     «Ветровая »   мәмерйәһенең   топосъёмкаһын   үткәрә. Шул ваҡытта,   Тернополь  өлкәһенең    Борщёвский районы   Королёвка    ауылы  эргәһендә,  урындағы   малайҙар   алыҫ   түгел   ерҙә  ер   аҫтына   төшөп   китеүсе    шишмәне   күрһәтәләр. 

Ул   йылда  бер нәмә   лә   асыҡлай  алмайҙар.  Тик  йыл  үткәс  кенә,  1966 йылдың   8   майында   Алексей  Соляр   һәм   Мирон   Савчин   балсыҡ  сифон   аша  үтеп,   мәмерйәнең     400  м   тирәһе   арауығын  тикшереп   сыға.   

Тәүҙә  уның  оҙонлоғо  3  км-ҙан  үтмәй  тип   фаразлайҙар.   Артабан  тикшеренеүҙәр  был мәмерйәнең  Советского Союзында бик   оҙон  мәмерйәләрҙән икәнлеген  күрһәтә .   

Мәмерйәгә    Оптимистическая    тип атама  бирәләр.  Сөнки,   хеҙмәттәштәре   ышанмаусанлыҡ белдереп,  львовсыларға    «оптимистар»   тип    исем  биргән  була.

Шул  ваҡыттан  бөтәһе   240 –тан   артыҡ  экспедиция   үткәрелә .  Мәмерйәне  тикшереүҙә  Болгария,   Польша, Рәсәй  һәм  башҡа илдәрҙең   спелеологтары ла  ҡатнаша.  

Тикшеренеү  барышында    ер   аҫтыңда    яңы  база  лагерҙары  булдырыу  кәрәклеге  асыҡлана.   2008   йылда    лагерҙар  һаны  15  булып  китә.   

Мәмерйәнең  периметрынды  урынлашҡан  иң  йыраҡ  ер аҫты  лагерҙарҙың  береһе  «Оазис»   -шулай уҡ,  иң  уңайлыларҙан  һанала.  Лагерҙың  үҙендә  таҙа  һыу  резервуары  бар. Һыу  һурҙырыу колонкаһы ,  һәр  саҡ   һаҡлыҡта   700 литр  тирәһе  була.  Иллеләп  кеше  йоҡларлыҡ  урын  булдырылған,  өр-яңы  ҡашығаяҡ    килтерелгән. 

== Рекордтар  ==
* Был донъяла  бик  оҙон  гипс  мәмерйә. Оҙонлоғо буйынса   донъяла   икенсе  урынды  биләй.&lt;ref&gt;[http://www.caverbob.com/wlong.htm Worlds longest caves. Compiled by: Bob Gulden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608064824/http://www.caverbob.com/wlong.htm |date=2019-06-08 }}&lt;/ref&gt;.
* Бында  табылған    геликтит   әлегәсә    йәшәп килгән   ҡалыпты   инкар итә.  Йәғни,  геликтит    эзбизташ  мәмерйәләрендә  барлыҡҡа килә  тигән  тәғлимәтте   кире  ҡаға.  
&lt;!--кто определяет &quot;красивейшесть&quot;??
К красивейшим участкам можно отнести галереи Караганда, Золотой Полоз, Пушкина, Млечный Путь, также район Радио Люкс, гроты Тудуся и Кит.--&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* Пещера Оптимистическая: к 45-летию Львовского спелеоклуба «Циклоп». — 302 с. — Львов, 2008

== Һылтанмалар ==
* [http://optimisticheskaya.com.ua/ Оптимистик мәмерйәһе музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406210216/http://optimisticheskaya.com.ua/ |date=2016-04-06 }}

[[Категория:Украина мәмерйәләре]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]]
[[Категория:Тернополь өлкәһе географияһы‎]]</text>
      <sha1>41zec0yzsxh5bfuhygk18vdqjljxt5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәҙинә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108353</id>
    <revision>
      <id>1299837</id>
      <parentid>1282676</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T19:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14630" sha1="bqlae55mkp2veo3zzclmh8yxnap5a7u" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = ҡала
 |русское название        = Мәҙинә
 |оригинальное название   = {{lang-ar2|المدينة المنورة}}
 |изображение              =
 |страна                  = Сәғүд Ғәрәбстаны
 |герб                    =
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 24|lat_min = 28|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min = 36|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |размер карты страны     = 
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Административ округ (Сәғүд Ғәрәбстаны |герб=){{!}}Административ округ
 |регион                  = Мәҙинә (административ округ){{!}}Мәҙинә
 |регион в таблице        = 
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |карта страны            = &lt;!-- альтернатив, тик сиктәр шундай уҡ  --&gt;
 |карта региона           = &lt;!-- альтернатив, тик сиктәр шундай уҡ  --&gt;
 |карта района            = &lt;!--альтернатив, тик сиктәр шундай уҡ --&gt;
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = 
 |глава                   = [[Фәйсал ибн Сәлмән Әл Сәғүд]]
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = Йәсриб
 |статус с                = 
 |площадь                 = 589
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 608
 |климат                  = 
 |официальный язык        = ғәрәп
  |население              = 1 102 728
  |год переписи           = 2010
  |плотность              = 
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +3
 |DST                     = 
 |телефонный код          = 
 |почтовый индекс         = 
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = 
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Medina
 |сайт                    = 
 |язык сайта              = 
}}

'''Мәҙи́нә'''&lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|224}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|المدينة المنورة}}, ''Әл-Мәҙинә-әл-Мөнәүәрә''&lt;ref name=&quot;АС&quot;&gt;Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 25.&lt;/ref&gt;, йәки {{lang-ar|المدينة}}, ''Эль-Мадина''&lt;ref name=&quot;АС&quot; /&gt;) — [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нының тарихи [[Хиджаз]] өлкәһендәге ҡала . Әлеге көндә унда йәшәгән халыҡ һаны — 1 102 728 кеше. (2010 йылға ҡарата)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130616121214/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=gamelan&amp;srt=npan&amp;col=adfhimoq&amp;msz=1500&amp;geo=-185 Saudi Arabia: largest cities and towns and statistics of their population] World Gazetteer {{ref-en}}{{ref-de}}{{ref-fr}}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;.

== Дини әһәмиәте ==
Ҡаланың боронғо исеме ''Йәсриб'', һуңғараҡ ул Madīnat an-Nabī (المدينة النبوية «Пәйғәмбәр ҡалаһы») йәки ''al-Madīnah al-Munawwarah'' («мәғрифәтле ҡала» йәки «нурлы ҡала»), Мәҙинә атамаһы «ҡала» тигәнде аңлата. Мәҙинә — мосолман донъяһының [[Мәккә]]нән ҡала әһәмиәте буйынса икенсе урында тора.

Уның дини әһәмиәте тупрағында [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] мәңгелек йорто булыуы менән бәйле. Рәсүлдең йорто янында [[Ән-Нәбәүи мәсете]] (Пәйғәмбәр мәсете)  төҙөлгән, уны икенсе төрлө «йәшел көмбәҙ» тип тә йөрөтәләр. Уның йорто торараҡ [[хәлифә]] Әбд әл-Мәлик мәсетте ҙурайтып төҙөгәндә уның өлөшө булып тороп ҡала.

Мосолмандарҙың беренсе мәсете шулай уҡ Мәҙинәнән йыраҡ түгел һәм [[әл-Ҡүбә мәсете]] (Мәсжид әл-Ҡүбә) тип атала.

Ике ҡалала ла мәсеттәр бихисап, һәм хаж ҡылырға килгән мосолмандар уларҙа намаҙ уҡырға тырышалар. Мосолман булмағандарға ҡалаға инергә рөхсәт юҡ.

== Климат ==
[[File:Мадина, сояафкан.jpg|thumb|Мәҙинә. Пәйғәмбәр мәсете ихатаһы сатырҙары]]
Мәҙинәнең климаты ныҡ эҫе, июндән сентябрь үткәнсе уртаса температура +35&amp;nbsp;°C тәшкил итә, ә көндөҙгө температура ҡайһы бер көндәрҙә +45&amp;nbsp;°C булғылай. Бынан тыш [[Ҡыҙыл диңгеҙ|КҠыҙыл диңгеҙ]]ҙең яҡынлығы ҡалалағы һауаға тәьҫир итә, дымлы ҡайнар һауала тын алыуы бик ауыр.

Мәҙинәнең климаты — [[сүл|тропик сүл]] климаты. Мәҙинәлә яуым-төшөм бик һирәк, йылына бары тик 50 мм тәшкил итә, шуға ла ул донъяның иң ҡоро климатлы ҡалалары иҫәбенә инә. Ямғыр бары тик көҙ һәм ҡыш ҡына яуа.
Ҡышҡы температура кеше өсөн бик яйлы, көндөҙ уртаса йылы, төндәр һалҡынса була

&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Медины
|Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/s/SD40430.php World Climate]
| Янв_ср=17.7          | Янв_ср_осад=8
| Фев_ср=19.9          | Фев_ср_осад=1.2
| Мар_ср=23.8          | Мар_ср_осад=8.3
| Апр_ср=27.6          | Апр_ср_осад=11.9
| Май_ср=32.2          | Май_ср_осад=4.6
| Июн_ср=35.8          | Июн_ср_осад=0.4
| Июл_ср=36.0          | Июл_ср_осад=0.2
| Авг_ср=35.9          | Авг_ср_осад=0.3
| Сен_ср=34.4          | Сен_ср_осад=0.1
| Окт_ср=29.4          | Окт_ср_осад=1.1
| Ноя_ср=23.4          | Ноя_ср_осад=9.2
| Дек_ср=19.0          | Дек_ср_осад=3.8
| Год_ср=27.9          | Год_ср_осад=49.1
| Янв_ср_мин=11.6      | Янв_ср_макс=23.6
| Фев_ср_мин=13.3      | Фев_ср_макс=26.1
| Мар_ср_мин=17.4      | Мар_ср_макс=30.2
| Апр_ср_мин=20.8      | Апр_ср_макс=33.9
| Май_ср_мин=24.9      | Май_ср_макс=38.9
| Июн_ср_мин=27.9      | Июн_ср_макс=41.7
| Июл_ср_мин=28.4      | Июл_ср_макс=39.3
| Авг_ср_мин=28.7      | Авг_ср_макс=42.2
| Сен_ср_мин=27.1      | Сен_ср_макс=41.0
| Окт_ср_мин=21.9      | Окт_ср_макс=36.4
| Ноя_ср_мин=17.2      | Ноя_ср_макс=29.7
| Дек_ср_мин=12.9      | Дек_ср_макс=25.0
| Год_ср_мин=21.0     | Год_ср_макс=34.0
| Янв_а_макс=35.2      | Янв_а_мин=0.0
| Фев_а_макс=36.0      | Фев_а_мин=4.6
| Мар_а_макс=37.4      | Мар_а_мин=7.4
| Апр_а_макс=39.5      | Апр_а_мин=10.0
| Май_а_макс=42.6      | Май_а_мин=18.8
| Июн_а_макс=46.4      | Июн_а_мин=21.0
| Июл_а_макс=47.7      | Июл_а_мин=25.7
| Авг_а_макс=47.0      | Авг_а_мин=25.5
| Сен_а_макс=42.5      | Сен_а_мин=22.9
| Окт_а_макс=38.5      | Окт_а_мин=15.5
| Ноя_а_макс=36.6      | Ноя_а_мин=10.6
| Дек_а_макс=34.5      | Дек_а_мин=8.2
| Год_а_макс=47.7      | Год_а_мин=0.0
|}}
&lt;/div&gt;

== Тарихы ==
Исламға тиклем ҡалала йәһүдтәр, ғәрәптәр ҡатнаш йәшәгән. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әсәһе ошо ҡаланан булыуы билдәле.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Һижрәтенән һуң ҡалалағы ғәрәптәр һәм йәһүдтәрҙең бер өлөшө Ислам ҡабул итә.
&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|12680|Медина}}&lt;/ref&gt;

===Мәҙинә-Мөнәүәрә  ===
Мәҙинә-Мөнәүәрә, «нурлы Мәҙинә» - шулай тип атайҙар Исламды күтәреп алған, тупрағы пәйғәмбәребеҙҙең ғәзиз кәүҙәһен үҙ ҡосағына ҡабул иткән күркәм был ҡаланы.   Үҙ ҡалаһында йәбер-золом күтәргән [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Рәсүлулла]] - Аллаһ илсеһе Мәҙинәлә - (элекке атамаһы - Йәсриб) аңлау-яҡлау таба, арҡалаштарын арттыра, ғәрәптәрҙе милләт, көслө дәүләт итеп туплай. Ул тап Мәҙинәлә төрлө милләттәргә, илдәргә, ҡитғаларға, быуаттарға таралыр дин, егерме беренсе быуатҡа аяҡ баҫыусылар донъяның иң бөйөк кешеһе тип атарлыҡ рухи-әхлаҡи тәғлимәт ҡалдыра. 

Төрлө мәҙһәб вәкилдәре, үҙ хәлдәренә, мөмкинлегенә ярашлы, ҡалаға төрлө ваҡытта килеп, хаж сәфәрен ошонда тамамлап ҡайта.Был Пәйғәмбәргә табыныу түгел, ә Уның рухына доға ҡылыу, ихтирам күрһәтеү өсөн эшләнә.

Пәйғәмбәр мәсетен - [[Ән-Нәбәүи  мәсете |«Мәсжид ән-нәбәүи»ҙе]] зыярат ҡылыу - хаждың айырылғыһыҙ өлөшө, һиммәте. Рәсүлулла заманындағы мәсет хәҙер мөһабәт, матурлығы менән хайран итерлек ғибәҙәтхана эсендә ҡалған. Колонналар аяттар нағышланған алтын пластиналар менән биҙәлгән, әммә был семәрҙәр күҙгә бәрелеп бармай, зауыҡлы һәм урынлы, саманан ашыу юҡ, кешене байлыҡ менән шаңҡытыуға йүнәлдерелмәгән. 

[[Ән-Нәбәүи  мәсете]]ндә ҡатындар һәм ирҙәр айырым ғибәҙәт үтәй &lt;ref&gt;Г.Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. - Өфө, 2014.-66-70-се бит&lt;/ref&gt;.

== [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Рәсүлулла]] кәшәнәһе ==
[[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)]] Мәҙинәлә [[632]] йылда вафат була һәм ошонда ерләнә. Уның янында тоғро сәхәбәләре [[Әбү Бәкер |Әбү Бәкер әс-Ситдиҡ]] һәм [[Ғүмәр ибн әл-Хәттаб]] ерләнгән.

=== Мәҙинәлә Пәйғәмбәр мәсете ===
[[File:Madina Haram at evening.jpg|980px|align-cap=center|&lt;center&gt;Мәҙинә ҡалаһы. Был мәсет эргәһендә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. Кәшәнәнең икенсе исемен көмбәҙенең төҫөнән  &quot;Йәшел көмбәҙ&quot; тип йөрөтәләр.&lt;/center&gt;]]

* '''Мәҙинә ҡалаһы.Пәйғәмбәр мәсете. Был мәсет ихатаһы эсендә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. &quot;Йәшел көмбәҙ&quot; кәшәнәһе күренә'''

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}}

== Һылтанмалар ==
* Густерин П. [http://islam-info.ru/raznoe/1587-medina.html МЕДИНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327133810/http://islam-info.ru/raznoe/1587-medina.html |date=2016-03-27 }}
* [http://transday.ru/news/tour/12036-al-muna-kareem-radisson-blu.html В Медине открылся отель Al Muna Kareem Radisson Blu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100623021157/http://transday.ru/news/tour/12036-al-muna-kareem-radisson-blu.html |date=2010-06-23 }}
* [http://islamnaneve.com/?p=art/mosque/mosqueanNabawi Мечеть Пророка в Мадине — вторая святыня ислама. История и структура мечети. Могила Пророка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101092127/http://islamnaneve.com/?p=art%2Fmosque%2FmosqueanNabawi |date=2021-11-01 }}
* [http://artislam.org.ua/nauchnaya-zhizn/medina.html/ Медина]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Города Саудовской Аравии}}
{{Хаж}}

[[Категория:Сәғүд Ғәрәбстаны ҡалалары]]
[[Категория:Сәғүд Ғәрәбстанының халҡы миллиондан ашҡан ҡалалары]]
[[Категория:Изге ҡалалар]]
[[Категория:Мәҙинә]]


{{SA-stub}}</text>
      <sha1>bqlae55mkp2veo3zzclmh8yxnap5a7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заликин Александр Тарасович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109536</id>
    <revision>
      <id>1299845</id>
      <parentid>832096</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T21:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikeZah</username>
        <id>23954</id>
      </contributor>
      <origin>1299845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6073" sha1="02km1vt704xmoweptktofgs87t9ov6f" xml:space="preserve">{{Дәүләт эшмәкәре
 | имя        = Заликин Александр Тарасович
 | изображение            = Zalikin AT.jpg
 | описание изображения   = 1938 йыл
 | ширина    = 200 px
 | должность          = ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары
 | порядок            = 
 | флаг               = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | периодначало       = [[октябрь]] [[1937 йыл]]
 | периодконец        = [[ғинуар]] [[1939 йыл]]
 | предшественник     = Быкин Яков Борисович
 | преемник           = Растёгин Григорий Сергеевич
 | должность_2        = Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе 
 | порядок_2          = 
 | флаг_2             = 
 | периодначало_2     = 1938
 | периодконец_2      = 1939
 | предшественник_2   = 
 | преемник_2         = 
 | вероисповедание    = 
 | дата рождения      = 1893
 | место рождения     = Серпухов ҡалаһы
| дата смерти        = 
 | место смерти       = 
 | похоронен          = 
 | отец               = 
 | мать               = 
 | супруга            = 
 | дети               = 
 | годы службы        = 1937 - 1939
 | принадлежность     = {{USSR}}
 | род войск          = 
 | звание             = 
 | командовал         = 
| сражения           = 
 | партия             = КПСС|ВКП(б) / КПСС
 | образование        = 
| награды            = 
 | автограф           = 
 | сайт               = 
 | викисклад          = 
 }}

'''Заликин Александр Тарасович''' ([[1893]]—[[1952]], Серпухов ҡалаһы) — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1937—1939), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе (1938—1939).

== Биографияһы ==
Заликин Александр Тарасович [[1893 йыл]]да Мәскәү губернаһының Серпухов ҡалаһында тыуған.

1912 йылдан — РСДРП(б) ағзаһы. Флотта (1914—1918) һәм армияла (1020—1921) хеҙмәт иткән.

1921—1924 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда, ә 1926—1927 йылдарҙа — ЦК ВКП(б) эргәһендәге марксизм-ленинизм курсында уҡый.

Эш урыны:1918 — 1919 йылдарҙа — Елизаветградта (Херсон губернаһы) урындағы власты ойоштороу буйынса инструктор, 1920—1921 йылдарҙа — Серпухов өйәҙенең халыҡ мәғариф бүлеге мөдире (Мәскәү губернаһы), 1924—1926 йылдарҙа — ЦК РКП(б) — ВКП(б)-ның сит ил ячейкаһы Бюроһы яуаплы сәркәтибе, 1927—1930 йылдарҙа ЦК ВКП(б)-ның Пропаганда эше төркөмө етәксеһе ([[Һамар]], [[Кемерово]]), 1930 — мәҙәниәт һәм ЦК ВКП(б)-ның ленинизмды пропагандалау Бүлеге мөдиренең ярҙамсыһы, 1933 — ЦК ВКП(б)-ның мәҙәниәт-пропаганда Секторы мөдире, 1933—1934 — СССР-ҙың игенселек һәм малсылыҡ совхоздарының Халыҡ комиссариаты Сәйәси идаралығы башлығы урынбаҫары, 10.2.1934 — ЦК ВКП(б) эргәһендәге партия контроле Комиссияһы ағзаһы, 1934—1936 йылдарҙа — ЦК ВКП(б) эргәһендәге партия контроле Комиссияһының Ауыл хужалығы төркөмө етәксеһе урынбаҫары, 1936—1937 йылдарҙа — ЦК ВКП(б)-ның Силәбе өлкәһе буйынса партия контроле Комиссияһы вәкиле, 6.10.[[1937]] — 12.6. [[1938]] йылдар — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты 1-се сәркәтибе бурысын башҡарыусы, 17.6.[[1938]] — 1.[[1939 йыл]]дар — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты 1-се сәркәтибе, 25.7.[[1938]] — [[1939 йыл]] — Башҡорт АССР-ы Юғары Советы рәйесе, 1939—1940 йылдарҙа — СССР-ҙың ит һәм һөт сәнәғәте Халыҡ комиссариатының Баш сусҡасылыҡ башлығы, 1940 йылдан — «Пятилетка» совхозы (Мәскәү өлкәһе) директоры, 1942 йылдан — Сусҡасылыҡ тресты (Мәскәү) идара итеүсеһе.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.knowbysight.info/ZZZ/02662.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991]
* {{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/5720-zalikin-aleksandr-tarasovich|ЗАЛИКИН Александр Тарасович }}

{{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}}

[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:БАССР Юғары Советы Рәйестәре]]
[[Категория:Мәскәү өлкәһендә тыуғандар]]</text>
      <sha1>02km1vt704xmoweptktofgs87t9ov6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагоя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111569</id>
    <revision>
      <id>1299844</id>
      <parentid>1266124</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T21:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27376" sha1="kjgdm2pxfmc5rpsmq6e6adxkhtwktn2" xml:space="preserve">{{НП-Япония
 |русское название        = Нагоя
 |оригинальное название   = 名古屋市
 |изображение             = Japan Nagoya.png
 |подчинение              = Административ үҙәк
 |статус                  = Хөкүмәт указы менән билдәләнгән ҡала
 |герб                    = Emblem of Nagoya, Aichi.svg
 |флаг                    = Flag of Nagoya, Aichi.svg{{!}}border
 |lat_dir = N |lat_deg =  35|lat_min = 07|lat_sec = 
 |lon_dir = E |lon_deg = 136|lon_min = 56|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(2220738)_region:JP
 |префектура              = Айти
 |уезд                    = 
 |глава                   = {{nl|Такаси|Кавамура}}
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 1610
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |высота центра НП        = 
 |климат                  = 
 |телефонный код          = 52
 |почтовый индекс         = 
 |автомобильный код       = 
 |цифровой идентификатор  = 23100-2
 |категория в Commons     = Nagoya, Aichi
 |цветок                  = [[Лилиә]]
 |дерево                  = [[Камфора ағасы]]
 |птица                   = 
 |сайт                    = http://www.city.nagoya.jp/
}}
'''Наго́я''' ([[Япон теле|яп.]] &lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;名古屋市&lt;/span&gt; ''Нагоя-си'', букв. «именной (фамильный) старый дом»&lt;ref&gt;Также известны старые равнозначные написания: 那古屋 и 名護屋.&lt;/ref&gt;) — хөкүмәт указы менән ҡала статусы бирелгән , Япония иленең халыҡ һаны буйынса дүртенсе урында торған ҡалаһы . Японияның иң ҙур порты һәм Айти префектураһының административ үҙәге. Токай иҡтисад районының төп үҙәге. Порттың йыллыҡ тауар әйләнеше −110 млн т . 2005 йылда Нагоя Бөтә донъя Экспо күргәҙмәһен ҡабул иткән. Ҡала майҙаны-326,43 км²&lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;Площадь указывается по данным сайта [http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO-title.htm ''Geospatial Information Authority of Japan''] (яп.) с учётом [http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/201110/opening.htm изменений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126174433/http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/201110/opening.htm |date=2012-11-26 }}, опубликованных 1 октября 2011 года.&lt;/ref&gt;

== Дөйөм белешмәләр ==
Нагоя — , [[Токио]], Йокогама һәм [[Осака|Осак]]&lt;nowiki/&gt;а ҡалаларынан һуң халыҡ һаны буйынса дүртенсе урындағы ҡала. Токио һәм Киото ҡалалары араһында ятыуы арҡаһында уны икенсе төрлө Тюкё (&lt;span&gt;[[Япон теле|яп.]] &lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%;&quot;&gt;中京&lt;/span&gt; ''тю: ке:'', « урталағы баш ҡала») тип тә йөрөтәләр.&lt;/span&gt;

Нагоя илдең һәм Тюбу төбәгенең иң мөһим сауҙа-иҡтисад үҙәге булып тора, сөнки ул Японияның ҙур әһәмиәткә эйә булған юлдары киҫелешкән ерҙә урынлашҡан.

[[XVII быуат]]тан алып Овари провинцияһының тарихи үҙәге ролен уйнай һәм сегунға туғанлығы арҡаһында Токугава самурайҙар ырыуының бер тармағы булып тора.

== Ҡала символдары ==
 Нагояның эмблемаһы — 八 («һигеҙ») иероглифы, ҡул түңәрәк ҡулса эсендә төшөрөлгән.алынған кеше даирәһенә. Был боронғо символындағы һигеҙ һаны осһоҙ-ҡырыйһыҙлыҡты һәм Нагояның бер туҡтауһыҙ үҫешен һәм сәскә атыуына ишара итә. Эмблема , [[1907 йыл]]дың октябрендә раҫланған.&lt;center class=&quot;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Flag_of_Nagoya, Aichi.svg|граница|150x150пкс]]
|-
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;'' Нагояның флагы''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|}
&lt;/center&gt;Нагояның флагы — аҡ төҫтәге туҡыманан 2-гә 3 өлөшлө итеп эшләнгән. Флагтың уртаһында ҡаланың ҡыҙыл төҫтәге эмблемаһы урынлашҡан.&lt;center class=&quot;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
|[[Файл:Lilium japonicum (1).jpg|130x130пкс]]
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Sorakuen07s3200.jpg|150x150пкс]]
|-
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;''Лилия''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;''Камфора ағасы''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|}
&lt;/center&gt;Нагоя ҡалаһының символы — лилиә сәскәһе. Ул сәскә мегаполистың барлыҡ урындарында ла үҫә. Ул [[1950 йыл]]да ҡала халҡынан һорауҙар үткәреү һөҙөмтәһендә башҡа сәскә кандидаттары араһынан һайлап алынған.

Камфора ағасы Нагояның ағас-символы булып тора. Был ағас ҡаланың барлыҡ урындарында ла үҫә, шунлыҡтан [[1972 йыл]]да үткәрелгән референдум тарафынан символ итеп һайлап ҡуйылған.

== География ==
[[Файл:Nagoya_(2015-11-03).JPG|мини|250x250пкс|«Мидленд сквер» небоскребынан күренгән Нагоя панорамаһы.]]
Нагоя [[Хонсю]] утрауының үҙәк өлөшөндәге Овари провинцияһының Мино тигеҙлегендә урынлашҡан. Ҡаланың көньяғы Исэ ҡултығының һыуҙары менән йыуыла. Нагояның майҙаны 326,45 км²&lt;ref name=&quot;nagoya00012941&quot;&gt;[http://www.city.nagoya.jp/shisei/toukei/web/nagoyacompact/nagoya00012941.html Статистические данные с сайта города Нагоя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314020736/http://www.city.nagoya.jp/shisei/toukei/web/nagoyacompact/nagoya00012941.html |date=2009-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

Нагоя янында ике ҙур йылға, төньяҡта — Сёнай һәм көнсығышта Тэмпаку — аға. Уларҙың икеһе лә Исэ ҡултығына ҡоя. Шулай уҡ ҡаланың үҙәгендә төньяҡтан көньяҡҡа табан XVII быуатта төҙөлгән Хорикава каналының һыуҙары аға.
[[Файл:Tokugawabijutsukan1.JPG|слева|мини| Токугава сәнғәт музейы]]
Нагояның рельефы көнсығыш убаларынан, үҙәктәге платонан һәм аллювиаль тигеҙлектәренән өс өлөшкә бүленеп тора.

Көнсығыш рельеф зоналарына Морияма, Тикуса, Мэйта, Тэмпаку и Мидори ҡала райондары ҡарай.. Уның иң бейек нөктәһе — Тогокусан тауы (198,3 м), ул төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Бындағы [[диңгеҙ кимәле]]нән 50—100 метр бейеклегендә ятҡан убалар Микава тауы менән барып тоташа. Был урындарҙа V—XIII быуаттарҙа Санага тауының кибеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән бик ҙур сифатлы балсыҡты керамика әйберҙәр эшләү өсөн сығарғандар. 20-се быуатта был урындарҙа йорттар һалынған.
[[Файл:JR_Central_Towers01.JPG|мини| Нагоя станцияһы]]
Үҙәк зона Нака, Хигаси, Сева ,Мидзухо һәм шулай уҡ Минами һәм Ацута райондарынан тора. Уларҙың торған платоһының диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 10−15 м . Ямадзаки, Сёдзин йылғаларының үҙәндәрендәге ерҙәр байтаҡҡа түбәнерәк һәм бәләкәйерәк Нагоя, Ацуто һәм Мидзухо платоларына таралып киткән. IV—VIII быуаттарҙа был ерҙәр «Манъёсю» шиғырҙарында телгә алынған Аютия лагунаһына көньяғы менән килеп сыҡҡан. XVIII быуатта Ацутаның көньяғында порттар булған, тик яр буйҙары яңынан культивацияланыу арҡаһында плато үҙенең диңгеҙгә сығыу юлын юғалтҡан. XXбыуатта үҙәк райондар торлаҡ йорттары һәм коммерция йорттары булған урынға әүерелгән.

Төньяҡта Нагояға Кита, Ниси, Накамура, Накагава һәм Минато райондары һәм Минами менән Ацутаның әҙерәк өлөштәре ингән. Был урындар — йылға үҙәндәрендә һәм тамағында аллювий тотолоу арҡаһында барлыҡҡа килгән тигеҙлек. Уның иң түбән урыны диңгеҙ кимәленән 1,73 м түбән тора. Был зона йыш ҡына тайфундарҙан һәм һыу баҫыуҙан йыш ҡына зыян күрһә лә, һуғарылған ерҙәрҙә дөгө үҫтереү өсөн иң уңайлы урын булып тора. Шунлыҡтан был ерҙәрҙе боронғо замандарҙа һәм урта быуаттарҙа Адзики-сэ («арзан аҙыҡ урыны») һәм Томита-сэ («бай баҫыулы урын») тип йөрөткәндәр. XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап бында торлаҡ йорттар һәм сәнәғәт предприятиелары күпләп урынлаша. Бында ҡала порты ла бар.

Нагояның климаты уртаса булып, дымлылыҡтың уртаса йәйге күләме 70 % тәшкил иткәнлектән, бында һауа бик тынсыу, ә ҡыштарын төньяҡ-көнбайыштан ҡаты һалҡын елдәр иҫә, шуға ла префектура үҙәге иң һыуыҡ урын булып һанала. [[2006 йыл|2006 ]]йылда һауаның уртаса температураһы 15,9 °C, иң юғарыһы — 37,5 °C, иң түбәне — −3,7 °C булған&lt;ref name=&quot;nagoya00012941&quot;/&gt;.

Нагоя Япон архипелагының тайфундар юлында тора. Тик [[1980 йыл|1980]]-сы йылдарҙан алып уларҙың йышлығы кәмегән. Иң көслө тайфун ҡалаға [[1959 йыл|1959 ]]йылдың 26 сентябрендә ябырыла, уның һөҙөмтәһендә 1851 кеше һәләк булан&lt;ref name=&quot;nagoya00012941&quot;/&gt;.

== Тарих ==
[[Файл:Nagoya_Castle_Keep_Tower_from_Midland_Square.JPG|слева|мини|250x250пкс|Нагоя замогы ҡош осҡан бейеклектән ҡарағанда.]]
Кешеләр Нагоя территорияһында [[палеолит]] осоронда уҡ йәшәгән булған. Халыҡ бик тығыҙ урынлашҡан. XVII быуат башында хәҙерге ҡала төбәгендә Ацута ҡалаһы булған, ул синтоистарҙың ғибәҙәтханаһы урынында барлыҡҡа килгән. Ул шул уҡ исемдәге синто ғибәҙәтханаһы эргәһендә барлыҡҡа килгән һәм ҙурлығы буйынса Исэлағы император ғибәҙәтханаһынан һуң икенсе урында тора. Быларҙан тыш көнбайышта Кувана порты булған. Ул Японияның элекке баш ҡалаһы Киотоның көнсығышҡа алып барыусы мөһим транспорт юлы булып торған.

1610 йылда илде берләштереүсе Япония сёгуны Токугава Иэясу Ногая платоһында торған шул уҡ исем йөрөткән замокты капиталь төҙөтә башлаған һәм уны ике йыл эсендә төҙөтөп бөтөргән. Күрше Киеси ҡасабаһы халҡы был тирәгә күсеп ултырған һәм ҡалаға нагоя исемен ҡушҡан. Ошо ваҡыттан башлап Нагоя Овари провинцияһының үҙәгенә һәм Токугава сегун ырыуының өс ситке тармағын барлыҡҡа килтергән. XIX быуаттың урталарында Нагоя Японияның Эдо, Осака һәм Киото ҡалаларынан һуң дүртенсе урында торған.

[[1871 йыл]]да Мэйдзи хөкүмәте ил менән идара иткән саҡта административ реформалар үткәргән һәм шунлыҡтан Нагоя префектураһы төҙөлгән, уға 6 район, шул иҫәптән Нагоя һәм Ацута өйәҙҙәре ингән. Биш йылдан һуң Нагоя префектураһына Айти исемен биргәндәр, ә Нагоя ҡала тип аталып, унда үҙаллы административ район төҙөгәндәр.

[[1889 йыл|1889 йылдың]] 1 октябрендә Нагоя өйәҙе ҡала статусын алған. Был ваҡытта уның майҙаны 3,34 км² булып, унда яҡынса 150 700 кеше йәшәгән.

XIX—XX быуаттың беренсе яртыһында донъя иҡтисадының ныҡ үҫеүе арҡаһында Нагоя Японияның эре сауҙа-сәнәғәт үҙәгенә әйләнгән. [[1937 йыл|1937]] йылда ҡалала Тымыҡ океан тыныслыҡ күргәҙмәһе үткәрелә, бында Японияның һәм көнбайын Азия илдәре хужалыҡтарының ҡаҙаныштары ҡуйылған. Тик [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Нагояның алға үҫеүе туҡталып торған — ҡаланың ¼ өлөшө АҠШ авиацияһының бомбаға тотоуҙарынан бөтөнләй янып бөтә&lt;ref&gt;[http://www.city.nagoya.jp/kankou/profile/yoran/nagoya00000165.html Данные с сайта города Нагоя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090404050547/http://www.city.nagoya.jp/kankou/profile/yoran/nagoya00000165.html |date=2009-04-04 }}{{Ref-ja}}(яп.&lt;/ref&gt;.

Һуғыштан һуң Нагоя яңынан тергеҙелә. [[1956 йыл]]дың 1 сентябрендә уны Японияның хөкүмәт әһәмиәтендәге ҡалалар иҫәбенә индерәләр. [[1957 йыл|1957]] йылда ҡалала метро эшләй башлаған, ә [[1964 йыл|1964 ]] йылда шәп тиҙлекле поезд — синкансэн йөрөй башлай. [[1989 йыл]]да Бөтә донъя дизайн күргәҙмәһе үткәрелә.

== Иҡтисад ==
Машиналар төҙөү (Mori Seiki), металлургия; химик, нефть эшкәртеү, туҡымалар туҡыу, еңел сәнәғәт.

Үҙәк Япон тауар биржаһы эшләй.

== Күренекле урындары ==
* Токугава сәнғәт музейы&lt;ref&gt;[http://www.globmuseum.info/24.html Музеи мира: Музей Токугава в Нагое]&lt;/ref&gt;, Айти префектураһының сәнғәт галереяһы, Нагоя замогының хазиналары музейы
* Ботаник баҡса
* Хәрби -диңгеҙ арсеналы.
* [[Синтоизм|Синто]]&lt;span&gt;истское святилище Ацута&lt;/span&gt; ([[Япон теле|яп.]] 熱田神宮 ''Ацута-дзингу''), восходит к началу н. э.), замок (XVII в.), храм Тофукудзи (VIII века).
* &lt;span&gt;Храм Ниттайдзи&lt;/span&gt; храмы ([[Япон теле|яп.]] 日泰寺), построенный для святыни [[Будда|Будды]].

=== һәйкәлдәр ===
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot; class=&quot;&quot;&gt;
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''Памятник'''&lt;/div&gt;
| width=&quot;40%&quot; |&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''Описание'''&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''Памятник'''&lt;/div&gt;
| width=&quot;40%&quot; |&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''Описание'''&lt;/div&gt;
|-
![[Файл:Atsuta Shrine 01.JPG|150x150пкс]]
|'''{{Нихонго|[[Синто]]истское святилище Ацута|熱田神宮|Ацута-дзингу}}([[Япон теле|яп.]] 熱田神宮 ''Ацута-дзингу'')''' — древнейшая в городе синтоистская святыня, строительство которой, по легендам, датируют II веком н. э. В ней чествуют Кусанаги-но-цуруги — божественный меч, одну из трех священных реликвий Императора Японии.
![[Файл:Nagoya-Castle-1.jpg|150x150пкс]]
|'''Замок Нагоя''' — один из символов Нагои. До появления небоскребов блеск золотых украшений на его крыше виднелся за десятки километров от города. Замок пострадал во время Второй мировой войны, но был восстановлен жителями Нагои.
|-
![[Файл:Oosukannon.JPG|150x150пкс]]
|'''Осу Каннон''' — буддистский храм XII века секты Сингон. Был уничтожен авиацией США в [[1945 йыл|1945 году]], но восстановлен в жителями в [[1970 йыл|1970 году]]. В храме хранится древнейшая копия японской древней хроники «Кодзики».
![[Файл:Arako kannon 11.JPG|150x150пкс]]
|'''Арако Каннон''' — буддистский храм VIII века, принадлежащий секте Тэндай. Его пагода является самой старой на территории города. Храм содержит много произведений Энку, выдающегося японского скульптора XVII века.
|-
![[Файл:Okehazamakosenjou1.JPG|150x150пкс]]
|Место '''битвы при Окэхадзаме''' — один из самых значимых районов города. В 1560 году выходец из Нагои, Ода Нобунага, молниеносной атакой разбил численно превосходящую армию соседа-агрессора, прославив себя на всю Японию.
![[Файл:KASADERA-Kannon 03.JPG|150x150пкс]]
|'''Касадэра Каннон''' — буддистский храм секты Сингон. Пострадал во время религиозных реформ периода Мэйдзи. По преданию, паломничество влюбленных или невест в этот храм дарит им прочный союз.
|}

== Административ бүленеүе ==
Нагоя 16 районовға (ку)бүленгән : Нака-ку, Кита-ку, Минами-ку, Ниси-ку, Хигаси-ку, Тикуса-ку, Накамура-ку, Мэйто-ку, Накагава-ку, Мидори-ку, Морияма-ку, Тэмпаку-ку, Мидзухо-ку, Ацута-ку, Минато-ку и Сёва-ку.

Ҡала мэры— {{Нихонго|Такаси Кавамура|[[:ja:河村たかし|河村たかし]]}}([[Япон теле|яп.]] [[:ja:河村たかし|河村たかし]]).

== Демография ==
Йәштең пирамидаһы ошондай :
* 0-14 йәштәгеләр — 13,1 %
* 15-29 йәштәгеләр — 17,6 %
* 30-64 йәштәгеләр — 48,3 %
* 65 йәштән ололар — 20,1 %
Тыуым — мең кешегә 9 кеше, үлем — мең кешегә 7,9 кеше тәшкил итә .

рәсми иҫәпләүҙәрҙән күренеүенсә һуңғы ун йыллыҡта Нагояның халҡы бер ярым тапҡырға артҡан. Нагояла 67 000 сит ил кешеһе бар, ул ҡала халҡының 2,98 % тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;уй&quot;&gt;{{Cite web|title=Статистика народонаселения Нагоя|url=http://docs.google.com/viewer?a=v&amp;q=cache:ibrT1u7z_pMJ:www.city.nagoya.jp/_res/usr/52659/kou09H20.pdf+kou09H20+site:city.nagoya.jp+filetype:pdf&amp;hl=ru&amp;gl=by&amp;sig=AHIEtbSLloe7I6wU0352bk5bfBL3Te1rsQ|format=PDF|lang=ja|accessdate=2010-02-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Был хәл 2009 йылдың иҫәпләүҙәре буйынса сит ил кешеләренең урындағы халыҡтың пропорцияһы мең кешегә 27,5 кешенең тура килгәнен күрһәтә. 25 йыл элек был пропорция 14,7 кешене күрһәткән. Ҡалала күрәләтә сит ил кешеләренең артыу тенденцияһы бара&lt;ref&gt;http://www.nui.or.jp/machidukuri_info/databook/1-2-1.pdf#search='名古屋市外国人人数' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127124938/http://www.nui.or.jp/machidukuri_info/databook/1-2-1.pdf#search='名古屋市外国人人数' |date=2012-01-27 }}&lt;/ref&gt;. Милли диаспоралар буйынса Нагояла иң ҙур урынды ҡытайҙар, икенсе урынды кореялылар, өсөнсө урынды филиппиндар, дүртенсе урынды бразиль халыҡтары биләй&lt;ref name=&quot;уй&quot;/&gt;.

== Мәғариф ==
Нагояла 21 университет бар. Шуларҙың иң билдәлеһе Нагоя дәүләт университеты. [[1939 йыл|1939]] йылда асылған был университет Үҙәк Японияның иң ҙур университеты. Уның дүрт ғалимы [[Нобель премияһы]] лауреаты.&lt;ref&gt;[http://www.nagoya-u.ac.jp/about-nu/history-data/ 歴史／各種データ | 名古屋大学] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906195442/http://www.nagoya-u.ac.jp/about-nu/history-data/ |date=2018-09-06 }}&lt;/ref&gt;

Нагояла шулай уҡ Нандзан һәм Тюкё университеттары, төрлө колледждар һәм дөйөм белем биреүсе уҡыу йорттары бар.

== Транспорт ==
Нагояла киң селтәрле ҡала транспорты эшләй. Ҡала автобустары һәм метрополитендан башҡа шәхси тиер юлдар линияһы ла бар. Улар ҡаланы башҡа ҡалалар һәм ҡала яны ҡасабалары менән тоташтырып торалар.

Нагоя — Японияның ҙур транспорт үҙәге. уның аша шәп йөрөүсе Синкансән поезы үтә. Ҡалала шулай уҡ һауа юлы транспорты ла бар, ике халыҡ-ара Тюба һәм Комакиҙағы Нагоя аэропорттары бар и аэропорт Нагоя в Комаки.

== Музыка ==
Ҡала Nagoya kei-ҙың һәм шулай уҡ иң популяр япон рогы булған- Visual kеi- ҙың тыуған иле&lt;ref&gt;[http://www.jame-world.com/ru/article.php?id=6304 статьи — JaME Россия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091112223107/http://www.jame-world.com/ru/article.php?id=6304 |date=2009-11-12 }}&lt;/ref&gt;.

2007 йылда Нагояла coldrain рок төркөмө барлыҡҡа килгән.

== Туғандаш ҡалалары ==
* {{АҠШ флагы}} [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]], [[Америка Ҡушма Штаттары|США]] (с [[1 апрель|1 апреля]] [[1959 йыл|1959 года]]);
* &lt;span class=&quot;mw-image-border&quot;&gt;[[Файл:Flag of Mexico.svg|22x22пкс]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-image-border&quot;&gt;&lt;/span&gt; [[Мехико]], [[Мексика]] (с [[16 февраль|16 февраля]] [[1978 йыл|1978 года]]);
* &lt;span class=&quot;mw-image-border&quot;&gt;[[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|22x22пкс]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-image-border&quot;&gt;&lt;/span&gt; [[Нанкин]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Китай]] (с [[21 декабрь|21 декабря]] [[1978 йыл|1978 года]]);
* &lt;span class=&quot;mw-image-border&quot;&gt;[[Файл:Flag of Australia.svg|22x22пкс]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-image-border&quot;&gt;&lt;/span&gt; [[Сидней]], [[Австралия]] (с [[16 сентябрь|16 сентября]] [[1980 йыл|1980 года]]);
* {{Флаг Италии}} Турин, Италия (с 27 мая 2005 года).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.city.nagoya.jp/ Официальный сайт]{{Ref-ja}}(яп.)
* {{Япония-ая|n10|Нагоя|}}

&lt;/div&gt;

[[Категория:Хөкүмәт указы менән билдәләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Нагоя|*]]
[[Категория:Айти префектураһы ҡалалары]]
[[Категория:Японияның миллионер ҡалалары]]
[[Категория:Япония префектураларының административ үҙәктәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>kjgdm2pxfmc5rpsmq6e6adxkhtwktn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Напалков Валентин Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116941</id>
    <revision>
      <id>1299847</id>
      <parentid>1184657</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T22:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9764" sha1="md5zu9miqxjlmvc09ha2u0xdfj7jsmq" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Валентин Васильевич Напалков 
| Оригинал имени       = 
| Изображение          = 
| Ширина               = 250px 
| Описание изображения              = 
| Дата рождения        = 30.07.1941
| Место рождения       = {{МестоРождения|Горький|Түбәнге Новгородта}}
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{Флагификация|Россия}}
| Научная сфера = математика
| Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|физика-математика фәндәре}} (1977)
| Учёное звание = РФА мөхбир ағзаһы (1991; 1990 йылдан СССР ФА мөхбир ағзаһы)
| Место работы = РФА ӨФҮ Математика институты менән уның хисаплау үҙәге
| Альма-матер = Горький университеты
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики = [[Юлмөхәмәтов Ринад Салауат улы|Р. Юлмөхәмәтов,]] А. Кривошеев, И. Мусин, А. Секерин
| Известен как = математик, РФА мөхбир ағзаһы
| Награды и премии = {{Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» II степени}}
| Сайт =
}}

'''Напалков Валентин Васильевич''' ([[30 июль]] [[1941 йыл]]) — ғалим-[[математик]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы, профессор (1980), РФА мөхбир ағзаһы (1991; 1990 йылдан СССР ФА мөхбир ағзаһы), [[1991 йыл]]дан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы.

== Биографияһы ==
Валентин Васильевич Напалков&lt;ref&gt;[http://www.anrb.ru/blog/Item/202/14 Академия Наук Республики Башкортостан — Напалков Валентин Васильевич]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://img-fotki.yandex.ru/get/6412/36256508.23/0_64e8c_cd83db85_orig&lt;/ref&gt; 1941 йылдың 30 июлендә Горький ҡалаһында тыуа. [[1964 йыл]]ла Горький дәүләт университетын тамамлай. Университеттан һуң Напалков Мәскәү энергетика институтының аспирантураһында уҡый (1966—1969) һәм 1970 йылда унда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1964 йылдан Горький университетында ассистент, өлкән уҡытыусы булып эшләй. Аспирантуранан һуң 1971 йылдан Өфөлә — СССР ФА Башҡортостан филиалы Физика һәм математика бүлегенең кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәре, сектор мөдире.

[[1977 йыл]]да Напалков Мәскәүҙә В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында «Күп үлсәмле арауыҡтарҙа свёртка тигеҙләмәләре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

[[1988 йыл]]дан Напалков — СССР ФА Урал бүлексәһе Башҡортостан фәнни үҙәгенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәге директоры, 1993 йылдан — РФА Өфө фәнни үҙәге Математика институты менән уның хисаплау үҙәге директоры; бер үк ваҡытта ул [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның — функциялар теорияһы һәм функциональ анализ кафедраһы (1987 йылдан), [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация университетының]] махсус математика бүлектәре кафедраһы мөдире булып эшләй. [[2006 йыл]]дан Напалков — БР ФА Физика-математика һәм техник фәндәр бүлексәһенең академик-секретары.

Напалковтың фәнни эшмәкәрлек даирәһе — комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теориялары. Ул күп үлсәмле арауыҡтарҙа свёртка тигеҙләмәләре теорияһында фундаменталь һөҙөмтәләргә өлгәшә, күп комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең аналитик функциялары теорияһы буйынса фундаменталь һөҙөмтәләр ала, гиперфункциялар теорияһын эшләүгә өлөш индерә, күп үлсәмле арауыҡтарҙа свёртка тигеҙләмәләрен тикшереүҙең яңы ысулын таба.

Напалков — функциялар теорияһы һәм функциональ анализ буйынса Өфө фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе, БР Фәндәр академияһын ойоштороуҙа ҡатнаша (Академияның 10 ойоштороусыһы иҫәбенә инә), &quot;Уфимский математический журнал&quot;ды аса һәм уның баш мөхәррире булып тора&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/journal.phtml?jrnid=ufa&amp;option_lang=rus Уфимский математический журнал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015000634/http://www.mathnet.ru/php/journal.phtml?jrnid=ufa&amp;option_lang=rus |date=2012-10-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Уҡыусылары ==
Напалковтың уҡыусылары араһында — 7 фән докторы һәм 20 фән кандидаты.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы (1999).

== Хеҙмәттәре ==
Напалков —100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, ете авторлыҡ танытмаһына эйә.
* Уравнение свёртки в многомерных пространствах. М., 1982.
* Комплексный анализ и уравнения свёртки // Успехи математических наук. 1992. Т. 47, № 6. С. 3-85 (соавтор).
* Фундаментальный принцип Эйлера для дискретных разностных операторов // Доклады РАН. Т. 390, № 5. С. 599—601.
* О некоторых свойствах субгармонических и целых функций нулевого порядка // СМФН. 2007. Т.25. С.88-101 (в соавторстве с Таровым В. А.).
* Операторы Данкла как операторы свёртки //Доклады РАН. 2008. Т.423. № 3. С.300- 302 (в соавторстве с Напалковым В. В.(мл.)).

== Әҙәбиәт ==
* Научная элита. Кто есть кто в Российской академии наук. М., 1993.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|195|Валентина Васильевича Напалкова}}
* http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=17867 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308184215/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=17867 |date=2016-03-08 }}
* http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-13-1336.html{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://tower.ict.nsc.ru/EMIS/journals/VMJ/articles/2011_3_8.pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:30 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1941 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>md5zu9miqxjlmvc09ha2u0xdfj7jsmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орлов районы (Ростов өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118945</id>
    <revision>
      <id>1299868</id>
      <parentid>1291910</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17128" sha1="t84j5v2bxh5vugts8owfj36yxvp6ah6" xml:space="preserve">{{Административная единица
 | Цвет1                          = {{Цвет|Россия}}
 | Русское название               = Орлов муниципаль районы
 | Оригинальное название          = 
 | Герб                           = 
 | Флаг                           = 
 | Гимн                           = 
 | Страна                         = {{RUS}}
 | lat_dir                        = 
 | lat_deg                        = |lat_min = |lat_sec =
 | lon_dir                        = 
 | lon_deg                        = |lon_min = |lon_sec =
 | region                         = 
 | type                           = 
 | уровень                        = 
 | CoordScale                     = 
 | Статус                         = Муниципаль район
 | Входит в                       = [[Ростов өлкәһе]]
 | Включает                       = {{nobr|11 Муниципаль берәмек}}
 | Столица                        =  Орлов ҡасабаһы
 | Образование                    = [[1934]]
 | Упразднение                    = 
 | Глава                          = Канатова Валентина Егоровна
 | Название главы                 = Депутаттар йыйылышы рәйесе
 | Глава2                         = Харенко Юрий Викторович
 | Название главы2                = Район Хәкимиәте башлығы
 | ВВП                            = 
 | Год ВВП                        = 
 | Место по ВВП                   = 
 | ВВП на душу населения          = 
 | Место по ВВП на душу населения = 
 | Языки                          = 
 | Население                      = {{ Население | Орловский район (Ростовская область) | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Орловский район (Ростовская область) | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ( {{ Население | Орловский район (Ростовская область) | ч }} * 100 / {{ Население | Ростовская область | ч }} round 2 ) }}
 | Место по населению             = 
 | Плотность                      = {{formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Орловский район (Ростовская область) | ч }} / 3300 round 2 ) }} }}
 | Место по плотности             = 
 | Национальный состав            = 
 | Конфессиональный состав        = 
 | Площадь                        = 3300
 | Процент от площади             = 
 | Место по площади               = 
 | Максимальная высота            = 
 | Средняя высота                 = 
 | Минимальная высота             = 
 | Карта                          = Location Of Orlovsky District (Rostov Oblast).svg
 | Размер карты                   = 
 | Карта административной единицы = 
 | Размер карты ае                = 
 | Часовой пояс                   = {{MSK+0}}
 | Аббревиатура                   = 
 | ISO                            = 
 | FIPS                           = 
 | Телефонный код                 = 86375
 | Почтовые индексы               = 347510 - 347515
 | Интернет-домен                 = 
 | Код автомобильных номеров      = 61, 161
 | Сайт                           = http://orlovsky.donland.ru
 | Категория в Commons            = 
 | Примечания                     = 
 | Название параметра1            = [[ОКАТО]]
 | Параметр1                      = {{ОКАТО|60242000}}
 }}

'''Орлов районы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ростов өлкәһе]] составындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Орлов ҡасабаһы. [[Дондағы Ростов]]ҡа тиклем алыҫлыҡ — 250 км.

== Тарихы ==
Орлов районына муниципаль берәмек булараҡ [[1934 йыл]]дың 28 декабрендә нигеҙ һалынған.

[[1917 йыл]]дағы революцияға тиклем район биләмәһе [[Дон]] ғәскәре өлкәһенең Сальск округы составына инә. Яңы административ бүленеш һөҙөмтәһендә [[1924 йыл]]да Орлов өлкәһе ойошторола, ул һуңынан [[1926 йыл]]да бөтөрөлә. [[1935 йыл]]да район яңынан тергеҙелә, ә [[1963 йыл]]да тағы бер тапҡыр бөтөрөлә. [[Ростов өлкәһе]] башҡарма комитетының [[1962 йыл]]дың 16 октябрендәге ҡарары менән, Орлов станицаһы эшселәр ҡасабаһы статусы ала. [[1965 йыл]]дың ноябрь айында район тулыһынса тергеҙелә&lt;ref&gt;[http://www.don-history.ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=58&amp;Itemid=73 История Донского края — Орловский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422155540/http://www.don-history.ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=58&amp;Itemid=73 |date=2009-04-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Район [[Ростов өлкәһе]]нең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм төньяҡтан [[Ростов өлкәһе]]нең Мартынов һәм Зимовников райондары менән, көнсығыштан [[Ростов өлкәһе]]нең Ремонтненский районы менән, көньяҡтан [[Ҡалмыҡ Республикаһы]] менән, көньяҡ-көнбайыштан һәм көнбайыштан [[Ростов өлкәһе]]нең [[Пролетар районы (Дондағы Ростов)|Пролетар районы]] менән сикләнгән.

Район ике тупраҡ зонаһы сигендә урынлашҡан — ҡара тупраҡ һәм ҡыҙғылт ҡара.

== Халҡы ==
{{ Население | Орловский район (Ростовская область) | Оформление=standard | Столбцов=6}}
&lt;br /&gt;
{{население| Орловский район (Ростовская область) |график}}


== Административ бүленеше ==
'''Орлов районы составына 11 ауыл биләмәһе инә''':
# Волочаевское ауыл биләмәһе ('''Волочаевский ҡасабаһы'''; Маныч ҡасабаһы; Правобережный ҡасабаһы; Рунный ҡасабаһы; Стрепетов ҡасабаһы; Чабрецы ҡасабаһы)
# Дон ауыл биләмәһе ('''Гундоров утары'''; Дон утары; Ребричанский утары; Романов утары; Шалгаков утары)
# Каменно-Балковское ауыл биләмәһе ('''Таш Балка утары'''; Грек утары; Журавлев утары; Комарьки утары;Красное Знамя утары; Лагерный утары; Малая Каменка утары; Нижнеталовый утары; Ленин Ордены утары ; Троицкий утары)
# Камышев ауыл биләмәһе ('''Камышевка утары'''; Новоегорлыкский утары; Таловый утары; Тарасов утары ; Чернозубов утары)
# Красноармейский ауыл биләмәһе ('''Красноармейский ҡасабаһы'''; Верхнетавричанский утары; Ленинский утары; Нижневерхоломовский утары; Нижнетавричанский утары; Раздорский утары; Русский утары; Садовый утары; Старопесчаный утары; Токмацкий утары; Широкий утары)
# Курган ауыл биләмәһе ('''Курганный''' утары; Верхневодяной утары; Нижнеантоновский утары; Терновой утары)
# Луганский ауыл биләмәһе ('''Быстрянский утары'''; Кундрюченский утары; Курмоярский утары; Луганский утары; Куреный Разъезд утары)
# Майорский ауыл биләмәһе ('''Майорский утары'''; Ермаков утары; Красный Октябрь утары; Успенский утары)
# Орлов ауыл биләмәһе ('''Орлов ҡасабаһы''')
# Островянский ауыл биләмәһе ('''Островянский утары'''; Андрианов утары; Большевик утары; Верхнезунды утары; Веселый утары; Нижнезунды утары)
# Пролетарский ауыл биләмәһе ('''Пролетарский утары'''; Львов утары; Николаевский утары; Черкесский утары)

== Урындағы үҙидаралыҡ ==
; Депутаттар йыйылышы рәйесе&lt;br /&gt;
* Михалюк Виктор Иванович
* 2015 йылдың 26 мартынан — Канатова Валентина Егоровна&lt;ref&gt;[http://www.zsro.ru/index.php4?mod=149 РАЙОННОЕ СОБРАНИЕ ДЕПУТАТОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402155958/http://www.zsro.ru/index.php4?mod=149 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;
; Хакимиәт башлыҡтары
* Лопатько Юрий Павлович
* 2015 йылдың 26 мартынан — Харенко Юрий Викторович

== Иҡтисады ==
Иҡтисадтың нигеҙен ауыл хужалығы етештереүе менән эшкәртеү сәнәғәте, ауыл хужалығы машиналары төҙөү, стена ҡороу өсөн материалдар етештереү, юл төҙөү, фәнни-тикшеренеү эше, тимер юл һәм автомобиль ташыуҙары тәшкил итә.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Орлов ҡасабаһындағы һәләк булған яугирҙәргә мемориал һәм [[1943 йыл]]дағы туғандар ҡәберлеге&lt;ref&gt;[http://www.pobeda1945.su/burial/764/ Мемориал павшим воинам и братская могила 1943 года в поселке Орловский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211080316/http://www.pobeda1945.su/burial/764/ |date=2017-02-11 }}&lt;/ref&gt;. Мемориал янындағы туғандар ҡәберлегендә 1119 кеше ерләнгән, 185 кешенең исемдәре билдәле. Элек бында ҡыҙыл йондоҙло ағас обелиск ҡуйылған булған. [[1954 йыл]]да бөтә кәүҙәһе менән эшләнгән һалдат һынынан ғибәрәт булған һәйкәл ҡуйыла. 16 йылдан һуң һәйкәл һүтеп алына һәм «Бында Орлов станицаһын азат иткәндә батырҙарса һәләк булған һалдаттар һәм офицерҙар ерләнгән» тигән яҙыу менән тимер-бетон плита ҡуйыла. [[1973 йыл]]да һуғышта һәләк булған һалдат һәм офицерҙарға мемориал асыла.
* Орлов районында дәүләт һаҡлауында торған 150 археологик ҡомартҡы бар. Улар араһында: «Черкесский» Ҡурған төркөмө, «Орлов I» Ҡурғаны, «Нижнетаврический I» Ҡурғаны, «Красноармейский I» Ҡурғаны&lt;ref&gt;[http://special.donland.ru/Default.aspx?pageid=93793 Список памятников археологии Орловского района, состоящих на государственной охране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211081915/http://special.donland.ru/Default.aspx?pageid=93793 |date=2017-02-11 }}&lt;/ref&gt;.
* Ҡасабаны азат итеүселәргә һәйкәл — Орлов ҡасабаһында постаментта пушка.
* Орлов ҡасабаһында Пресвятая богородица Раштыуаһы сиркәүе.
* Ребричанский утары өсөн [[1943 йыл]]дың ғинуарында барған алышта һәләк булған яугирҙәрҙең (195) туғандар ҡәберендә һәләк булған яугирҙәргә һәм яҡташтарға мемориал. Бында 253 яугирҙең кәүҙәһе ята&lt;ref&gt;[http://www.pomnite-nas.ru/mshow.php?s_OID=8540 Описание памятника павшим воинам и землякам]&lt;/ref&gt;.
* Курганный утарында яугир-ауылдаштарға мемориал&lt;ref&gt;[http://memory-map.prosv.ru/#/memorial-4489/type=map&amp;center=46.565471072888,42.801568621415&amp;zoom=13 Мемориал воинам-односельчанам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816163110/http://memory-map.prosv.ru/#/memorial-4489/type=map&amp;center=46.565471072888,42.801568621415&amp;zoom=13 |date=2017-08-16 }}&lt;/ref&gt;. Ауыл мәҙәниәт йорто эргәһендәге скверҙа урынлашҡан. «Бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай» тигән яҙыулы ике ауыш стеланан ғибәрәт. Һәйкәлдең нигеҙендә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында һәләк булған ауылдаштарының исемдәре яҙылған плита ҡуйылған.
Орлов районының археология ҡомартҡылары:
* «Черкесский I» ҡурған төркөмө (2 ҡурған).
* «Черкесский I» ҡурған төркөмө (2ҡурған).
* «Курганный I» ҡурған төркөмө (2ҡурған).
* «Курганный I» ҡурған төркөмө (2 ҡурған).
* «Нижнеантоновский III» ҡурған төркөмө (13 ҡурған).
[[Ростов өлкәһе]]нең Орлов районында иҫәптә бөтәһе 150 археология ҡомартҡыһы бар&lt;ref&gt;[http://special.minprom.donland.ru/Default.aspx?PageId=78774 Памятники истории и культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211162229/http://special.minprom.donland.ru/Default.aspx?PageId=78774 |date=2017-02-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Административное деление Ростовской области
* Населённые пункты Ростовской области

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=77074 Орловский район на сайте администрации Ростовской области]
* [http://orlovsky.donland.ru/ Сайт Администрации Орловского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016130633/http://orlovsky.donland.ru/ |date=2012-10-16 }}
* [http://www.rostov-time.ru/20.html Администрация Орловского района Ростовской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115221309/http://www.rostov-time.ru/20.html |date=2010-01-15 }}
* [http://orlovsky.smoro.ru/ Муниципальное образование Орловского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110621121219/http://orlovsky.smoro.ru/ |date=2011-06-21 }}
* [http://www.rgpbz.ru/ ФГБУ Государственный природный биосферный заповедник Ростовский] — официальный сайт
* [http://www.gosspravka.ru/61/030/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов]
* '''Почтовые индексы:''' &lt;br /&gt;
** [http://www.moscowindex.ru/rus/61030/ Почтовые индексы | Ростовская область | Орловский район]

[[Категория:Ростов өлкәһе райондары]]</text>
      <sha1>t84j5v2bxh5vugts8owfj36yxvp6ah6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паулс Раймонд Вольдемарович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120494</id>
    <revision>
      <id>1299876</id>
      <parentid>1285159</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T11:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51176" sha1="qisnw6ek6oqgl8nml6wdwfemapcggxr" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Раймонд Паулс
 |Оригинал имени   = Raimonds Pauls
 |Изображение      =
 |Описание изображения = 
 |Фон              = non_performing_personnel
 |Полное имя       = Ояр-Раймонд Вольдемарович Паулс
 |Дата рождения    = 12.1.1936
 |Место рождения   = [[Рига]], [[Латвия]]
 |Дата смерти      =
 |Место смерти     =
 |Страна           = {{USSR}} → {{LVA}}
 |Профессии        = Композитор, кинокомпозитор, дирижёр, пианист
 |Инструменты      = аккордеон, рояль
 |Жанры            =
 |Сотрудничество   = Алла Пугачёва, Валерий Леонтьев, Лайма Вайкуле, Илья Резник
 |Награды          = {{{!}}
{{!}}{{Гранд-офицер ордена Трёх звёзд|2016}}{{!!}}{{Командор ордена Трёх звёзд|1995}} {{!!}} {{Рыцарь 1 класса ордена Полярной звезды (Швеция)|1997}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{Орден Почёта|2010}}{{!!}} {{Крест Признания|2008}} {{!!}} {{Орден Почёта (Армения)|2013}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Народный артист СССР|1985}}{{!!}} {{премия Ленинского комсомола|1981}}
{{!}}}
 |Викисклад        = 
}}
{{Listen
| Имя_файла = Rajmond Pauls voice.oga
| Название = Р. В. Паулстың тауыш яҙмаһы
| Описание = «Эхо Москвы»ға биргән интервьюһынан, 2014 йылдың 8 марты
| float =
}}
'''Раймонд Паулс''' ({{Lang-lv|Ojārs Raimonds Pauls}}; [[12 ғинуар]] [[1936 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Латвия]] композиторы, дирижёр, пианист, сәйәси эшмәкәр; 1989—1993 йылдарҙа [[Латвия]]ның мәҙәниәт министры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985). Ленин комсомолы премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
Оярс Раймондс Паулс 1936 йылдың 12 ғинуарында [[Рига]]  ҡалаһының Ильгюциемс биҫтәһендә Вольдемар һәм Алма-Матильда Паулстар ғаиләһендә тыуа. Атаһы — быяла өрөүсе, әсәһе ынйы менән сигеүсе булып эшләй.  Атаһы һәүәҫкәр музыкант та була: «Михаво» тигән үҙешмәкәр оркестрҙа һуҡма музыка ҡоралдарында уйнай. 

Раймонд бала саҡтан [[фортепиано]]ла уйнай.  Өс йәшенән 1-се музыка институтының балалар баҡсаһына йөрөй, шунда музыкаль тәрбиә ала башлай. 10 йәшендә Латвия консерваторияһы эргәһендәге музыка мәктәбенә — Эмилс Дарзиньш исемендәге Рига музыка мәктәбенә инә &lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;[http://www.1tvnet.ru/video/show/dve-storoni-populyarnosti.html Видеоинтервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160814173750/http://www.1tvnet.ru/video/show/dve-storoni-populyarnosti.html |date=2016-08-14 }}&lt;/ref&gt;. Мәктәпте тамамлағас, 1953—1958 йылдарҙа Язеп Витол исемендәге Латвия консерваторияһында (хәҙер Язеп Витол исемендәге Латвия музыка академияһы) профессор Г. Браунда фортепиано класы буйынса белем ала. 1962—1965 йылдарҙа — йәнә Латвия консерваторияһында, был юлы Янис Иванов етәкселегендә композиция бүлексәһендә уҡый.

Шул саҡта уҡ фортепианола оҫта уйнай. Уҡыу менән йәнәш автоюлсылар һәм медицина хеҙмәткәрҙәренең профсоюз клубтарындағы эстрада оркестрҙарында пианист булып та эшләй, филармонияла концертмейстер була. [[Джаз]] классиктарын һәм заманса йырҙарҙы өйрәнеп, ресторандарҙа уйнай. Үҙенең тәүге музыкаһын Латыш ССР-ы Ҡурсаҡ театры һәм Латыш ССР-ының А. Упит исемендәге Драма театры (хәҙерге Латвия Милли театры) өсөн яҙа. 

1958 йылда консерваторияны тамамлағас, Латвия филармонияһының Рига эстрада оркестрында эшләй, концерттар менән Грузияла, Әрмәнстанда, Украинала, сит илдәрҙә сығыш яһай. 1964—1971 йылдарҙа был оркестрҙың художество етәксеһе була. 1973—1978 йылдарҙа — «Модо» инструменталь ансамбленең художество етәксеһе. 

1978—1982 йылдарҙа — Латвия радио һәм телевидениеһының Еңел һәм джаз музыкаһы оркестры дирижёры, [[1982 йыл|1982—]][[1988 йыл|1988]] йылдарҙа — Латвия радиоһы музыкаль тапшырыуҙарының баш мөхәррире. [[1986 йыл|1986 йылда]] Раймонд Паулс инициативаһы менән йәш башҡарыусыларҙың «Юрмала» халыҡ-ара популяр музыка конкурсы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://pesnyagoda.nm.ru/molod.html Фестиваль молодых исполнителей Юрмала—Ялта—Москва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324234158/http://pesnyagoda.nm.ru/molod.html |date=2012-03-24 }}&lt;/ref&gt;, ул 1992 йылға тиклем үткәрелә. 

1994—1995  йылдарҙа — Латвия радио һәм телевидениеһы джаз-оркестрының (биг-бэндтың) художество етәксеһе һәм баш дирижёры.

2002 йылда Игорь Крутой менән берлектә йәш башҡарыусыларҙың «Яңы тулҡын» (Юрмала) халыҡ-ара популяр музыка конкурсының инициаторы була.

2010-сы йылдарҙа нигеҙҙә Латвияла башлыса пианист булараҡ сығыш яһай, симфоник оркестр менән дә  уйнай.

1967 йылдан — Латыш ССР-ы Композиторҙар союзы ағзаһы.
Латыш ССР-ы Кинематографистар союзы ағзаһы.

«Детектив и политика» журналының мөхәррирәт ағзаһы була.

=== Ғаиләһе ===
Һеңлеһе — {{Тәржемәһеҙ 3|Эдите Паула-Вигнере|3=lv|4=Edīte Paula-Vīgnere}}&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot;  телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(латыш.)&lt;/span&gt;[[Эдите Паула-Вигнере|баш.]] (1939), гобеленға һүрәт төшөүсе рәссам
* Ҡатыны — Светлана Епифанова, лингвист
** Ҡыҙы — Анета (1962), «телевидение режиссёры» специальносы буйынса ЛГИТМИК  тамамлаған, ғаиләһе менән [[Мәскәү]]ҙә йәшәй
*** Ейән-ейәнсәрҙәре: Анна-Мария (1989), Моник-Ивонн (1994) һәм Артур Паулс (1995)

== Ижады ==
Раймонд Паулс — бик күп эстрада хиттары музыкаһының, джаз композицияларының һәм фильмдарға яҙылған көйҙәрҙең авторы. Иң билдәле йырҙары Илья Резник, Андрей Вознесенский һәм Янис Петерс шиғырҙарына ижад ителгән. 

=== Йырҙары һәм көйҙәре ===
Раймонд Паулстың рус телендә башҡарылған бик күп билдәле йырҙары төп нөсхәлә [[латыш теле]]ндә лә йырлана.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 1836px;&quot;
! Йыр һәм рус тексының авторы
!Рус версияһын башҡарыусы
! Йыр һәм латыш тексының авторы
! Латыш версияһын башҡарыусы
|-
| '''А ты не знал''' (И. Резник)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Nāc dejot riņķa deju ({{Lang-ru|Пойдем танцевать круговой танец}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Алфавит''' (Г. Рачс)
| Ансамбль «Кукушечка»
| Negribu izcelties ({{Lang-ru|Не хочу отличиться}})&lt;br /&gt;
(И. Зиедонис)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Ангел''' (В. Дозорцев)
|Мария Наумова&lt;br /&gt;
| Sargeņģelis ({{Lang-ru|Ангел-хранитель}})&lt;br /&gt;
(М. Самаускис)
| Мария Наумова
|-
| '''Ангел-лётчик''' (С. Патрушев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Taurenītis ({{Lang-ru|Мотылек}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Ах, какая музыка''' (М. Танич)
|Лайма Вайкуле
|Neparasta mūzika ({{Lang-ru|Необычная музыка}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Бабочки на снегу''' (Н. Зиновьев)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Elēģija ({{Lang-ru|Элегия}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Нора Бумбиере һәм Виктор Лапченок
|-
| '''Бархатный сезон''' (М. Танич)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Kā senā dziesmā ({{Lang-ru|Как в старинной песне}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Родриго Фоминс
|-
| '''Без меня''' (И. Резник)
|Алла Пугачёва&lt;br /&gt;
Айя Кукуле
| Ar balsi vien ({{Lang-ru|Только голосом}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Айя Кукуле
|-
| '''Белая церковь''' (В. Дозорцев)
|Мария Наумова&lt;br /&gt;
| Ja vien es spētu ({{Lang-ru|Если бы я в силах}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Харий Спановскис
|-
| '''Белые туманы''' (Л. Фадеев)
|Бер туған Базыкиналар
| Laimīte ({{Lang-ru|Счастье}}) &lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Хор мальчиков
|-
| '''Белый ветер''' (Г. Рачс)
| Джей Стивер (Янис Стибелис)
| Baltā dziesma ({{Lang-ru|Белая песня}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс) (из мюзикла «Легенда о Зеленых Девах» ({{Lang-lv|Leģenda par Zaļo Jumpravu}}))
| Гунар Калныньш
|-
| '''В заброшенной таверне''' (М. Танич)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Viss nāk un aiziet tālumā ({{Lang-ru|Всё приходит и уходит}})&lt;br /&gt;
(Л. Вацзэмниекс)
| Нора Бумбиере һәм Виктор Лапченок
|-
| '''Вернисаж''' (И. Резник)
|Лайма Вайкуле һәм Валерий Леонтьев (дуэт менән дә, айырым да)
| Jasmīnzars ({{Lang-ru|Ветка жасмина}})&lt;br /&gt;
(Я. Юрканс) (из мюзикла «Дьявольщина» ({{Lang-lv|Vella būšana}}))
| Дайнис Поргантс
|-
| '''Вероока''' (И. Резник)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Verokoko ({{Lang-ru|Верококо}}) &lt;br /&gt;
(Я. Петерс) («Таинственное похищение» ({{Lang-lv|Nāc pie puikām!}}) мюзиклынан)
| ВИА «Далдери»
|-
| '''Возвращение''' (И. Резник)
|Алла Пугачёва&lt;br /&gt;
| Atgriešanās ({{Lang-ru|Возвращение}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Айя Кукуле
|-
| '''Всё равно''' (В. Серова)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Tik un tā ({{Lang-ru|Так и так}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Где ты, любовь?''' (И. Резник)
|София Ротару&lt;br /&gt;
| Atceries gan ({{Lang-ru|Вспомни меня}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Айя Кукуле
|-
| '''Гиподинамия''' (И. Резник)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Pieņem mani, kāda esmu ({{Lang-ru|Прими меня, какая я есть}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Айя Кукуле һәм Виктор Лапченок
|-
| '''Годы странствий''' (И. Резник)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Brīnumu gaidot ({{Lang-ru|В ожидании чуда}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Жорж Сиксна
|-
| '''Голливуд Самба''' (В. Дозорцев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Tu skumja nāc ({{Lang-ru|Ты грустная идешь}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Виктор Лапченок
|-
| '''Город песен''' (И. Резник)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Liec pie lūpām kausu ({{Lang-ru|Оставь кубок к губам}}) &lt;br /&gt;
(Я. Юрканс) («Дьявольщина» ({{Lang-lv|Vella būšana}}) мюзиклынан)
| Виктор Лапченок
|-
| '''Давай женись''' (Л. Рубальская)
|Лайма Вайкуле һәм Джей Стивер (Янис Стибелис)
| Nīcā ({{Lang-ru|В Нице}})&lt;br /&gt;
(В. Брутане)
| Нора Бумбиере һәм Виктор Лапченок
|-
| '''Дай Бог!''' (Е. Евтушенко)
|Александр Малинин&lt;br /&gt;
| Dod, Dievs ({{Lang-ru|Дай Бог}})&lt;br /&gt;
(М. Чаклайс)
| Маргарита Вилцане
|-
| '''Дай мне удачу''' (И. Резник)
|Мила Романиди&lt;br /&gt;
| Laid mani vaļā ({{Lang-ru|Отпусти меня}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Харий Спановскис һәм Янис Паукштелло
|-
| '''Две минуты''' (М. Танич)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| O, Lamara ({{Lang-ru|О, Ламара}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Нора Бумбиере һәм Виктор Лапченок
|-
| '''Девушка из ресторана''' (В. Дозорцев)
|Мария Наумова&lt;br /&gt;
| Trīs lietas ({{Lang-ru|Три вещи}})&lt;br /&gt;
(М. Залите)
| Харий Спановскис
|-
| '''Делу — время''' (И. Резник)
|Алла Пугачёва&lt;br /&gt;
| Genoveva ({{Lang-ru|Геновева}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Жорж Сиксна
|-
| '''Диалог''' (Н. Зиновьев)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Ilgošanās ({{Lang-ru|Тоска}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Айя Кукуле
|-
| '''Дождик в Юрмале''' (М. Танич)
|Мария Наумова&lt;br /&gt;
| Straujā upīte ({{Lang-ru|Быстрая речка}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Нормунд Рутулис
|-
| '''Ду-би-ду''' (Г. Витке)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Meitenei ({{Lang-ru|Для девочки}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Дуэт''' ('''Музыкант''') (А. Вознесенский)
|Айя Кукуле&lt;br /&gt;
| Dzīvotgriba ({{Lang-ru|Воля к жизни}})&lt;br /&gt;
(Х. Паукш)
| Айя Кукуле
|-
| '''Если ты уйдёшь''' (А. Дементьев)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Jūra, es dziedu tev ({{Lang-ru|Море, я пою тебе}}) &lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Ингус Петерсонс
|-
| '''Ещё не вечер''' (И. Резник)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Zagļu stundā ({{Lang-ru|Воров час}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
|-
| '''Замок на песке''' (В. Дозорцев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Pietiks ({{Lang-ru|Достаточно}})&lt;br /&gt;
(И. Зиедонис)
| Виктор Лапченок
|-
| '''Затмение сердца''' (А. Вознесенский)
|Андрей Миронов&lt;br /&gt;
Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Es raudāt netaisos ({{Lang-ru|Я не собираюсь плакать}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Виктор Лапченок
|-
| '''Зелёный берег''' (В. Пеленягрэ)
|Лайма Вайкуле
| Mājās ({{Lang-ru|В дом}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Зелёный свет''' (Н. Зиновьев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Pasaulīte ({{Lang-ru|О, этот мир}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Жорж Сиксна
|-
| '''Зеркало''' (В. Дозорцев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Sargies vēja ({{Lang-ru|Берегись ветра}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Виктор Лапченок
|-
| '''Золотая свадьба''' (И. Резник)
| Ансамбль «Кукушечка» ({{Lang-lv|Dzeguzīte}})
| Nepalaid garām ({{Lang-ru|Не пропустите}})&lt;br /&gt;
(В. Артавс)
| Жорж Сиксна
|-
| '''Исчезли солнечные дни''' (Р. Гамзатов, перевод Е. Николаевской)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Kad saule aiziet ({{Lang-ru|Когда уходит солнце}}) &lt;br /&gt;
(Р. Гамзатов, перевод И. Паклоне)
| Виктор Лапченок
|-
| '''Кабаре''' (Н. Денисов)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Dziesma par gaili ({{Lang-ru|Песня про петуха}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Айя Кукуле
|-
| '''Карусель''' (М. Танич)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Karuseļa zirgs ({{Lang-ru|Карусельный лошадь}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Родриго Фоминс
|-
| '''Король сочиняет танго''' (М. Танич)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Es nevēlos dejot tango ({{Lang-ru|Я не хочу танцевать танго}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Харий Спановскис һәм Инта Спановска
|-
| '''Кукушечка''' (И. Резник)
| Джей Стивер (Янис Стибелис) һәм Лайма Вайкуле
| Kūko, kūko dzeguzīte ({{Lang-ru|Куко, куко кукушечка}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Мария Наумова һәм Нормунд Рутулис
|-
| '''Легенда (Anno Domini)''' (Н. Зиновьев)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Anno Domini&lt;br /&gt;
(Я. Петерс) (из мюзикла «Таинственное похищение» ({{Lang-lv|Nāc pie puikām!}}))
| ВИА «Далдери»
|-
| '''Лекарство от любви''' (В. Дозорцев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Rudenī vēlu, vēlu ({{Lang-ru|Поздно, поздно осенью}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Нора Бумбиере һәм Виктор Лапченок
|-
| '''Лестница на небо''' (В. Дозорцев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Tā es tevi mīlēšu ({{Lang-ru|Так я буду любить тебя}})&lt;br /&gt;
(И. Зиедонис)
| Нора Бумбиере һәм Виктор Лапченок
|-
| '''Листопадом'''
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Lietainā vakarā ({{Lang-ru|Дождливым вечером}})&lt;br /&gt;
(Е. Вирза)
| Рихард Лепер
|-
| '''Листья жёлтые''' (И. Шаферан)
|Галина Бовина һәм Владислав Лыньковский
&lt;br /&gt;
Анне Вески&lt;br /&gt;
| Par pēdējo lapu ({{Lang-ru|О последнем листе}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Нора Бумбиере &lt;br /&gt;
Маргарита Вилцане һәм Ояр Гринбергс
|-
| '''Лунный блюз''' (С. Патрушев)
|Лайма Вайкуле
| Negribas vairāk ({{Lang-ru|Не хочу больше}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Люблю тебя''' (Е. Сигова)
| Джей Стивер (Янис Стибелис)
| Es vējā saucu ({{Lang-ru|Я зову на ветру}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
|-
| '''Любовь настала''' (Р. Рождественский)
|Роза Рымбаева &lt;br /&gt;
 Ренат Ибрагимов
Ольга Пирагс &lt;br /&gt;
 Людмила Сенчина&lt;br /&gt;
| Es aiziet nevaru ({{Lang-ru|Я не могу уйти}})&lt;br /&gt;
(В. Белшевица)
| Мирдза Зивере
|-
| '''Маэстро''' (И. Резник)
|Алла Пугачёва&lt;br /&gt;
| Tik tā viena ({{Lang-ru|Только она одна}})&lt;br /&gt;
(И. Зиедонис)
| Мирдза Зивере
|-
| '''Мгновение прекрасно''' (И. Резник)
|Ольга Пирагс&lt;br /&gt;
| Mirkli, tu esi skaists! ({{Lang-ru|Момент, ты прекрасна!}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Ҡатын-ҡыҙҙар вокаль ансамбле
|-
| '''Мгновения''' (Р. Фоминс)
|Родриго Фоминс&lt;br /&gt;
| Nepasauc, nepiesauc mani vēl ({{Lang-ru|Не называй меня еще}})&lt;br /&gt;
(А. Ранцане)
| Родриго Фоминс
|-
| '''Мелодия летнего сада''' (др.назв. '''Танго летнего сада''')&lt;br /&gt;
(И. Резник)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Nenāciet klāt man rudenī ({{Lang-ru|Не подходи ко мне в осенью}})&lt;br /&gt;
(А. Ранцане)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Миллион алых роз''' (А. Вознесенский)
|Алла Пугачёва&lt;br /&gt;
| Dāvāja Māriņa ({{Lang-ru|Подарила Ма́риня}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Айя Кукуле &lt;br /&gt;
Лариса Мондрус
|-
| '''Мне бы робкую любить''' (Е. Сигова)
| Джей Стивер (Янис Стибелис)
| Tā ir vīna pasaule ({{Lang-ru|Это вина мир}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Нормунд Рутулис
|-
| '''Мне снится Юрмала''' (Е. Сигова)
| Джей Стивер (Янис Стибелис)
| Zied ievas Siguldā ({{Lang-ru|Черемуха цветет в Сигулде}})&lt;br /&gt;
(А. Смагар)
| Виктор Лапченок
|-
| '''Можно все ещё спасти''' (Е. Евтушенко)
|Интарс Бусулис&lt;br /&gt;
| Melnā vārna ({{Lang-ru|Чёрная ворона}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Анце Краузе
|-
| '''Море любви''' (И. Резник)
| Группа «Самоцветы»
| Diena pēc svētkiem ({{Lang-ru|День после праздников}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Иева Пльавиниеце
|-
| '''Мореход''' (М. Танич)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Kapteinis ({{Lang-ru|Капитан}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Муза''' (А. Вознесенский)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Tālā ({{Lang-ru|Далёкая}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Ингус Петерсонс
|-
| '''Музыканты''' (др.назв. '''Четыре ветра''')&lt;br /&gt;
(В. Серова)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Caur manu sirdi naivu ({{Lang-ru|Через мое сердце наивное}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Нора Бумбиере
|-
| '''Надежда''' (Л. Бриедис)
|Ольга Пирагс&lt;br /&gt;
| Cerība ({{Lang-ru|Надежда}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Айя Кукуле
|-
| '''Накрой мне плечи пиджаком''' (М. Танич)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Skauj mani cieši, cieši klāt ({{Lang-ru|Обнимает меня крепко, крепко к себе}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Нас друг для друга создал Бог''' (Е. Евтушенко)
|Интарс Бусулис&lt;br /&gt;
| Dievs citu citam lēmis mūs ({{Lang-ru|Бог решил нас друг с другом}}) &lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
|-
| '''Наш город''' (др.назв. '''Тот город''') (О. Гаджикасимов)
|Ренат Ибрагимов&lt;br /&gt;
| Tai pilsētā ({{Lang-ru|В том городе}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Мирдза Зивере һәм Айя Кукуле
|-
| '''Не спеши, дорогой''' (В. Пеленягрэ)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Nesteidzies ({{Lang-ru|Не спеши}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Не хлопай дверью''' (М. Танич)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Uz redzēšanos ({{Lang-ru|До свидания}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Новогодний аттракцион''' (И. Резник)
|Алла Пугачёва&lt;br /&gt;
| Rudens ({{Lang-ru|Осень}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Мирдза Зивере
|-
| '''Ночь темна''' (др.назв. '''На Рижской мостовой''')&lt;br /&gt;
(В. Дозорцев)
|Мария Наумова&lt;br /&gt;
Валерий Леонтьев
| Laba dziesma par dzīvošanu ({{Lang-ru|Хорошая песня о жизни}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Харий Спановскис
|-
| '''Ночной костёр''' (И. Резник)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Vējputeņos ({{Lang-ru|Буря}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Рита Тренце
|-
| '''Огоньки''' (В. Серова)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Vienā laivā ({{Lang-ru|В одной лодке}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Орга́н в ночи''' &lt;br /&gt;
(Д. Авотыня, перевод Л. Азаровой)
|ВИА «Ариэль»&lt;br /&gt;
| Ērģeles naktī ({{Lang-ru|Орга́н в ночи}})&lt;br /&gt;
(Д. Авотыня)
| Нора Бумбиере һәм Виктор Лапченок
|-
| '''От зари до зари''' (др.назв. '''Сокол''')&lt;br /&gt;
(В. Серова)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Zvaigznīte ({{Lang-ru|Звездочка}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Письмо''' (В. Дозорцев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Tāls Parīzes radio ({{Lang-ru|Далекий Париж радио}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Маргарита Вилцане
|-
| '''Под новый век''' (А. Вознесенский)
| Bēgšana ({{Lang-ru|Бегство}})&lt;br /&gt;
(Х. Паукш)
| Айя Кукуле
|-
| '''Подберу музыку''' (А. Вознесенский)
|Яак Йоала&lt;br /&gt;
| Nenes zvaigznes istabā ({{Lang-ru|Не приноси звёзды в комнату}})&lt;br /&gt;
(И. Зиедонис)
| Ингус Петерсонс
|-
| '''Поезда'''
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Vilcieni ({{Lang-ru|Поезда}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Полюбите пианиста''' (А. Вознесенский)
|Андрей Миронов&lt;br /&gt;
Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Pianists ({{Lang-ru|Пианист}}) &lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''После дождика в четверг''' (Е. Сигова)
| Джей Стивер (Янис Стибелис)
| Uz tava pleca ({{Lang-ru|На твоем плече}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Анце Краузе һәм Нормунд Рутулис
|-
| '''После праздника''' (И. Резник)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Rudens mīla ({{Lang-ru|Осенняя любовь}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Жорж Сиксна
|-
| '''Поющий мим''' (И. Резник)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Ap Jāņiem Mārtiņos ({{Lang-ru|После дождичка в четверг}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Жорж Сиксна
|-
| '''Притяжение любви''' (М. Танич)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Robots ({{Lang-ru|Робот}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Айя Кукуле
|-
| '''Пугало''' (И. Резник)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Vienu vienīgu vārdu ({{Lang-ru|Одно единственное слово}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Харий Спановскис
|-
| '''Путь к свету''' (И. Резник)
|Родриго Фоминс&lt;br /&gt;
| Es sev paņemšu līdz ({{Lang-ru|Я возьму к себе}})&lt;br /&gt;
(А. Ранцане)
| Родриго Фоминс
|-
| '''Радуйся''' (И. Резник)
|Алла Пугачёва&lt;br /&gt;
| Atziedi, dvēsele ({{Lang-ru|Расцвети, душа}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Мирдза Зивере
|-
| '''Раны''' (Е. Евтушенко)
|Интарс Бусулис &lt;br /&gt;
Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Lietus pļava ({{Lang-ru|Дождь луг}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Римские каникулы''' (И. Резник)
|Борис Моисеев&lt;br /&gt;
Лайма Вайкуле и
| Mēs ar tevi dejosim ({{Lang-ru|Мы с тобой будем танцевать}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Сверчок''' (Аспазия) (из т/ф «Долгая дорога в дюнах»)
|Валентина Талызина и хор мальчиков
Ансамбль «Кукушечка»
| Circenīša Ziemassvētki ({{Lang-ru|Сверчок Рождество}}) &lt;br /&gt;
(Аспазия) («Долгая дорога в дюнах» телефильмынан)
| Хор мальчиков
|-
| '''Седьмое небо''' (М. Танич)
|Мария Наумова&lt;br /&gt;
| Pasaka ({{Lang-ru|Сказка}})&lt;br /&gt;
(П. Стутан)
| Мария Наумова
|-
| '''Сердитая песенка''' (Р. Рождественский)
|София Ротару&lt;br /&gt;
| Nevajag mierināt ({{Lang-ru|Не надо успокаивать}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Айя Кукуле,&lt;br /&gt;
группа «Кредо»
|-
| '''Синий лён''' (А. Дмоховский)
|Лариса Мондрус&lt;br /&gt;
| Zilie lini ({{Lang-ru|Синий лён}})&lt;br /&gt;
(А. Круклис)
| Маргарита Вилцане һәм Ояр Гринбергс
|-
| '''Снегопад''' (М. Танич)
|Мария Наумова&lt;br /&gt;
| Rudens Rīga ({{Lang-ru|Осенняя Рига}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Харий Спановскис
|-
| '''Старинные часы''' (И. Резник)
|Алла Пугачёва&lt;br /&gt;
| Es mīlu tevi ({{Lang-ru|Я люблю тебя}})&lt;br /&gt;
(В. Белшевица)
| Имант Скрастиньш
|-
| '''Старый друг''' (Е. Евтушенко)
|Интарс Бусулис&lt;br /&gt;
| Mans draugs ({{Lang-ru|Мой друг}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Мартинс Рускис
|-
| '''Старый друг''' (В. Серова)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Zemenes ({{Lang-ru|Клубника}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Танго за стеной''' (В. Дозорцев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Atvadas vasarai ({{Lang-ru|Проводы лета}})&lt;br /&gt;
(А. Круклис)
| Нора Бумбиере
|-
| '''Танец на барабане''' (А. Вознесенский)
|Николай Гнатюк
София Ротару&lt;br /&gt;
| Muļķe sirds ({{Lang-ru|Глупое сердце}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Жорж Сиксна
|-
| '''Телеграмма''' (М. Танич)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Laternu stundā ({{Lang-ru|В час фонарей}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Нора Бумбиере
|-
| '''Три билета''' (В. Дозорцев)
|Мария Наумова&lt;br /&gt;
| Māsa vientulība ({{Lang-ru|Сестра одиночество}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Харий Спановскис
|-
| '''Три вишни''' (В. Дозорцев)
|Мария Наумова&lt;br /&gt;
| Māte Marija ({{Lang-ru|Мать Мария}})&lt;br /&gt;
(Я. Стрейч) («Жернова судьбы» кинофильмынан)
| Артурс Скрастиньш
|-
| '''Ты-ветер''' (Е. Сигова)
|Интарс Бусулис&lt;br /&gt;
| Rudens klāt ({{Lang-ru|Осень пришла}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Мария Наумова
|-
| '''Ты меня забудь''' (В. Дозорцев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Rudens ogle ({{Lang-ru|Осенний уголь}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Мирдза Зивере
|-
| '''Ты меня не оставляй''' (А. Вознесенский)
|Валентина Легкоступова&lt;br /&gt;
| Uguntiņa ({{Lang-ru|Огонь}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Айя Кукуле
|-
| '''Ты полюбишь меня''' (Р. Рождественский)
|Андрей Миронов&lt;br /&gt;
| Tu skumja nāc ({{Lang-ru|Иди ты грустная}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Виктор Лапченок
|-
| '''Уехал в Америку Педро''' (В. Пеленягрэ)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Dzejnieks ({{Lang-ru|Поэт}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Харий Спановскис
|-
| '''Цветные сны''' (М. Танич)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Baltā saule ({{Lang-ru|Белое солнце}})&lt;br /&gt;
(З. Пурвс)
| Маргарита Вилцане
|-
| '''Чарли''' (И. Резник)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Jel pažēlo ({{Lang-ru|Хоть пожалей}}) &lt;br /&gt;
(Я. Юрканс) («Дьявольщина» ({{Lang-lv|Vella būšana}}) мюзиклынан)
| Угис Розе
|-
| '''Человек-магнитофон''' (А. Вознесенский)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Ēzelītis ({{Lang-ru|Баллада об ослике}}) &lt;br /&gt;
(Я. Петерс) («Таинственное похищение» ({{Lang-lv|Nāc pie puikām!}}) мюзиклынан)
| ВИА «Далдери»
|-
| '''Чёрный жемчуг''' (Е. Сигова)
| Джей Стивер (Янис Стибелис)
| Melnās pērles ({{Lang-ru|Чёрные жемчужины}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Мария Наумова
|-
| '''Что манит птицу'''
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Cāļus skaita rudenī ({{Lang-ru|Цыплят подсчёт осенью}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Нормунд Рутулис
|-
| '''Шаляй-валяй''' (И. Резник)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Vai tas var būt ({{Lang-ru|Или это может быть}})&lt;br /&gt;
(Я. Юрканс) («Дьявольщина» ({{Lang-lv|Vella būšana}}) мюзиклынан)
| Рижский джазовый секстет
|-
| '''Шерлок Холмс''' (И. Резник)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Šerloks Holmss ({{Lang-ru|Шерлок Холмс}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Лайма Вайкуле
|-
| '''Шире круг''' (И. Резник)
|Ренат Ибрагимов
&lt;br /&gt;
ВИА «Ариэль»&lt;br /&gt;
| Trubadūrs ({{Lang-ru|Трубадур}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
| Айя Кукуле
|-
| '''Я верю''' (Е. Сигова)
| Джей Стивер (Янис Стибелис)
| Lietus un saule ({{Lang-ru|Дождь и солнце}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| «Кукушечка» ансамбле
({{Lang-lv|Dzeguzīte}})
|-
| '''Я вышла на Пиккадили''' (В. Пеленягрэ)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Skumjā dziesma ({{Lang-ru|Грустная песня}})&lt;br /&gt;
(Г. Рачс)
| Харий Спановскис
|-
| '''Я ещё не с Вами''' (В. Дозорцев)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Dziesmiņa par prieku ({{Lang-ru|Песенка о радости}})&lt;br /&gt;
(И. Зиедонис)
| Виктор Лапченок
|-
| '''Я рисую''' (А. Дементьев)
|Яак Йоала&lt;br /&gt;
| Notici ({{Lang-ru|Поверьте}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
| Жорж Сиксна
|-
| '''Я с тобой не прощаюсь''' (И. Резник)
|Валерий Леонтьев&lt;br /&gt;
| Debesis, kuras ar mums ({{Lang-ru|Небо, которые с нами}})&lt;br /&gt;
(Л. Бриедис)
|-
| '''I Love You Too''' (В. Серова)
|Лайма Вайкуле&lt;br /&gt;
| Grieze ({{Lang-ru|Дергач}})&lt;br /&gt;
(Я. Петерс)
|
|}

=== Инструменталь композициялары ===
* Фортепиано менән эстрада оркестры өсөн рапсодия (1964)&lt;ref&gt;[http://www.musenc.ru/html/p/pauls.html ПАУЛС в энциклопедии музыки]&lt;/ref&gt;
* Тамамланмаған фортепиано концерты
* «Пасмурная погода»&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=XVzhLkIT6Q0 Пасмурная погода]&lt;/ref&gt;
* «Старый клавесин»&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=_SfHdg51g34 Старый клавесин]&lt;/ref&gt;
* «Беспокойный пульс»&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=B7802Vwl6a4 Беспокойный пульс]&lt;/ref&gt;
* «Памяти Нино Рота»&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=A-v0XOAwxoM Памяти Нино Рота]&lt;/ref&gt;
* «Балтийский ветер»
* «Капля дождя» (Вокализ) — Нора Бумбиере башҡара.

=== Балеттары ===
* &quot;Кубинские мелодии&quot; (1963)
* &quot;Витражи&quot; (1979) (балет миниатюраһы)
* &quot;Ритмы, ритмы, ритмы&quot; (1979) (балет миниатюраһы)

=== Мюзиклдары ===
* «Сестра Керри» (1979)
* «Шерлок Холмс» (1979; 2006)
* «Таинственное похищение» (1982)
* «Дьявольщина» (1987)
* «Дикие лебеди» (1995)
* «Легенда о Зеленых Дева» (2000)
* «Дамский рай» (2001)
* «Лео. Последняя богема» (2010)
* «Марлен» (2011)
* «Всё о Золушке» (2014)

=== Композиторлыҡ фильмографияһы ===
# 1963 — Три плюс два (аранжировка һәм фон музыкаһы)
# 1963 — Ты нужен (ҡыҫҡа метражлы)
# 1964 — До осени далеко
# 1967 — 235 000 000 (документаль)
# 1969 — Мальчишки острова Ливов
# 1970 — Слуги дьявола
# 1970 — Клав — сын Мартина
# 1971 — Большой янтарь
# 1971 — Танец мотылька
# 1972 — Слуги дьявола на чёртовой мельнице
# 1973 — Подарок одинокой женщине
# 1975 — В клешнях чёрного рака
# 1975 — Четыре весны
# 1975 — Мой друг — человек несерьёзный
# 1975 — Стрелы Робин Гуда (В. Высоцкий һәм А. Зубов менән берлектә)
# 1976 — Под опрокинутым месяцем
# 1976 — Смерть под парусом
# 1977 — Будьте моей тёщей!
# 1977 — Подарки по телефону
# 1978 — Открытая страна
# 1978 — Театр
# 1979 — За стеклянной дверью
# 1979 — Незаконченный ужин
# 1979 — Грустный рассказ о Кэрри (телевизион) («Сестра Кэрри» мюзиклының музыкаһы)
# 1979 — Jo pliks, jo traks (телевизион)
# 1980 — Где ты, любовь? (популяр шлягерҙар)
# 1980 — Жаворонки
# 1980 — Испанский вариант
# 1981 — Долгая дорога в дюнах
# 1981 — Лимузин цвета белой ночи
# 1981 — Два дня в начале декабря
# 1981 — Береги этот вечный свет (документаль)
# 1982 — Блюз под дождем
# 1982 — Краткое наставление в любви
# 1982 — Рыжая ворона (анимацион) (Весёлая карусель № 18 мультипликацион альманахы )
# 1982 — Однажды вечером (анимацион)
# 1982 — Созвездие стрелков (документаль)
# 1983 — Я возвращаю Ваш портрет (документаль)
# 1983 — Мечта (анимацион, ҡыҫҡа метражлы)
# 1984 — Последний лист (анимацион, ҡыҫҡа метражлы)
# 1984 — Меньший среди братьев
# 1985 — Двойной капкан
# 1986 — Принцесса и пума (анимацион, ҡыҫҡа метражлы)
# 1986 —  Душа Пегаса (анимацион, ҡыҫҡа метражлы)
# 1986 — Бармен из «Золотого якоря» («Сестра Керри» мюзиклынан увертюра)
# 1989 — Композиция на тему... Рыжик (анимацион, ҡыҫҡа метражлы) (Л. Вайнштейн менән берлектә)
# 1990 — Композиция на тему... Паршивец (анимацион, ҡыҫҡа метражлы) (Л. Вайнштейн менән берлектә)
# 1991 — Депрессия
# 1991 — Композиция на тему... Принцесса-Мимо (анимацион, ҡыҫҡа метражлы) (Л. Вайнштейн менән берлектә)
# 1992 — Дуплет
# 1995 — Рига — Балтийская жемчужина (документаль)
# 1995 — Apburtais loks (документаль)
# 1997 — Жернова судьбы
# 2009 — Bēgums (документаль)
# 2010 — Наследство Рудольфа (У. Праулиньш менән берлектә)
# 2012 — Raganu mēnesis (документаль)
# 2013 — Тётушки (Е. Костягина һәм  А. Комиссаров менән берлектә).

=== Кинолағы ролдәре ===
# 1978 — Театр — ''пианист''
# 1986 — Как стать звездой — ''пианист.''

=== Фильмдарҙа ҡатнашыуы ===
# 1972 — И снова Раймонд Паулс (телевизион)
# 1977 — Раймонд Паулс: Портрет музыканта (документаль)
# 1980 — Мелодии Балтики (документаль)
# 1981 — Береги этот вечный свет (документаль)
# 1985 — Раймонд Паулс: Работа и размышления (документаль)
# 2009 — Валерий Леонтьев: Я ещё не жил (документаль)
# 2009 — Никто не хотел забывать. Будрайтис, Банионис и другие (документаль)
# 2010 — Раймонд Паулс: Сыграй, маэстро, жизнь свою… (документаль)
# 2011 — Балтийский дом: Биография (документаль)
# 2011 — Мелькает колесо жизни (документаль).

=== Камео ===
# 1995 — Жди и помни меня (мини-сериал) (документаль)
# 2007 — Живая легенда (сериал) (документаль)

== Сәйәси эшмәкәрлеге ==
Латыш ССР-ы Юғары Советы депутаты  (1985—1989), СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991). [[1988 йыл|1988 йылдан]] — Латыш ССР-ының Мәҙәниәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе, [[1989 йыл|1989]]—[[1991 йыл|1991 йылдарҙа]] — Латыш ССР-ының мәҙәниәт министры. [[1991 йыл|1991—]] [[1993 йыл|1993 йылдарҙа]] — Ивар Годманис кабинетында [[Латвия]]ның мәҙәниәт министры. [[1993 йыл|1993]]— [[1998 йыл]]дарҙа — Латвия Президентының мәҙәниәт буйынса кәңәшсеһе. 

[[1998 йыл|1998 йылда]] Сеймға Яңы партия исемлеге буйынса,  ә [[2002 йыл|2002]] һәм [[2006 йыл|2006 йылдарҙа]] Халыҡ партияһынан һайлана. [[1999 йыл|1999 йылда]] Латвия Президенты вазифаһына дәғүәсе була, ләкин кандидатураһын кире ала.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Бөтә Союз йәш композиторҙар смотры лауреаты (1961)
* Латыш ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1967 йыл|1967]])
* Латыш ССР-ының халыҡ артисы ([[1976 йыл|1976]])
* СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1985 йыл|1985]])
* Ленин комсомолы премияһы ([[1981 йыл|1981]]) — йәштәр өсөн музыкаль ижады өсөн
* Латыш ССР-ының Дәүләт премияһы ([[1977 йыл|1977]])
* Латыш ССР-ы Ленин комсомолы премияһы  ([[1970 йыл|1970]])
* Өс йондоҙ ордены командоры  ([[Латвия]], [[1995 йыл|1995]])
* Тимер ҡаҙыҡ йондоҙо орденының  I класс рыцары ([[Швеция]]; [[1997 йыл|1997]])
* Танылыу тәреһе ([[Латвия]]; [[2008 йыл|2008]])
* Почёт ордены ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]; [[2010 йыл|2010]]) 
* Почёт ордены (Әрмәнстан) ([[2013 йыл|2013]]) &lt;ref&gt;[http://arka.am/ru/news/society/prezident_armenii_nagradil_raymonda_paulsa_ordenom_pocheta/ Президент Армении наградил Раймонда Паулса Орденом Почета]{{Ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;
* Өс йондоҙ орденының гранд-офицеры  ([[Латвия]], [[2016 йыл|2016 год]])&lt;ref&gt;[http://tass.ru/kultura/3207804 Композитор Раймонд Паулс удостоен высшей государственной награды Латвии]&lt;/ref&gt;
* Латвияның Ҙур музыкаль наградаһы (1994)
* Латвияның Ҙур музыкаль наградаһы  (2000)
* «Балтийская звезда» халыҡ-ара премияһы ([[Санкт-Петербург]], [[2008 йыл|2008]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Премию «Балтийская звезда» получили в Петербурге Раймонд Паулс, Даниил Гранин и Томас Венцлова (литературовед Т. Венцлова)|url=http://www.echomsk.spb.ru/content/store/default.asp?shmode=2&amp;ids=438&amp;ida=78682&amp;idt=news|publisher=Радио Эхо Москвы, Санкт-Петербург|date=20 октября 2008|datepublished=20 октября 2008|accessdate=25 октября 2008}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Церемония вручения Международной премии за развитие и укрепление гуманитарных связей в странах Балтийского региона «Балтийская звезда»)|url=http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2005/hm11_2_216.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/65QSLHJXe|archivedate=2012-02-13|publisher=Государственный Эрмитаж|date=2005|datepublished=2005|accessdate=25 октября 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314031351/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2005/hm11_2_216.html |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt;)
* Латвияның Министрҙар Кабинеты премияһы (2010)
* «Мелодия» фирмаһының «Алтын диск» премияһы
* Латвия Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы 
* Юрмаланың почётлы гражданы (2010).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.raimondspauls.lv/ru/ Официальный сайт композитора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114144517/https://www.raimondspauls.lv/ru/ |date=2017-11-14 }}
* [http://www.peoples.ru/art/music/composer/pauls/ Статья на сайте «Люди: Биографии, Интервью, Истории»]
* [https://web.archive.org/web/20070210084352/http://www.biograph.ru/bank/pauls.htm «Международный объединенный биографический центр»]
* [http://www.countries.ru/index.cgi?pid=1782 Фильмы Рижской киностудии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191953/http://www.countries.ru/index.cgi?pid=1782 |date=2016-03-04 }}
* [http://video.yandex.ru/users/serv1989/view/110/ Сыграй, маэстро, жизнь свою (2010)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: документальный фильм о Раймонде Паулсе
* [http://www.youtube.com/watch?v=Hw5T2HP1g0E Видео песни: «Дай бог».] [http://www.youtube.com/watch?v=Hw5T2HP1g0E Музыка: Раймонд Паулс, слова: Евгений Евтушенко, поёт: Александр Малинин]

[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Балет композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат дирижёрҙары]]
[[Категория:СССР дирижёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены (Армения) кавалерҙары]]
[[Категория:СССР кинокомпозиторҙары]]
[[Категория:Йыр ижад итеүсе композиторҙар]]
[[Категория:XXI быуат композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат пианистары]]
[[Категория:СССР пианистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса пианистар]]
[[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>qisnw6ek6oqgl8nml6wdwfemapcggxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәсими</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128205</id>
    <revision>
      <id>1299861</id>
      <parentid>1268054</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T05:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22937" sha1="mfkxbo51qqdqb07kfopot5tbyhp5vtx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәсими ''' (ҡушаматы; ысын исеме '''Сәйед Имадеддин'''; {{lang-az|İmadəddin Nəsimi}}, {{lang-fa|عمادالدین نسیمی}}; яҡынса 1369—1417 йыл, Һалеб) — XIV—XV быуаттың мәшһүр шағиры һәм мистигы, [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәрендә ижад иткән&lt;ref name=&quot;британскиеученые&quot;&gt;Энциклопедия Британника. Статья: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409761/Seyid-Imadeddin-Nesimi Seyid İmadeddin Nesimi]: &lt;/ref&gt;.

Нәсими әзербайжан шиғриәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;[http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x Encyclopaedia Iranica. Azeri Literature in Iran.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x |date=2011-04-04 }}:&lt;/ref&gt;, «Ираника» энциклопедияһы уны беренсе әзербайжан шағиры тип атай&lt;ref name=&quot;Герхард&quot;&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii Encyclopaedia Iranica. Azeri Turkish]&lt;/ref&gt;.

[[Ғәзәл]], [[робағи]] һәм тойуғ жанрҙарында яҙа. Әҫәрҙәре [[Яҡын Көнсығыш]]та һәм Урта Азияла танылыу таба&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;БСЭ. Статья: [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_53861 Несими]&lt;/ref&gt;. [[Суфыйсылыҡ]]тың бер тармағы булған хәрефселек эйәрсәне була.

== Сығышы ==
Нәсими 1369 йылда тыуған. Ҡайҙа тыуғанлығы аныҡ ҡына билдәле түгел: тыуған төйәге тип иҫәпләнгән урындар араһында [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]]&lt;ref name=&quot;Шемаха&quot;&gt;{{книга|автор=Inna Naroditskaya.|заглавие=Song from the land of fire: continuity and change in Azerbaijanian mugham|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Routledge|год=2002|том=|страниц=263|страницы=10|isbn=}} &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;horufism&quot;&gt;{{статья|автор=[[Альгар, Хамид|H. Algar]].|заглавие=HORUFISM|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/horufism|язык=en|место=[[Encyclopædia Iranica]]|год=2004|том=XII|страницы=}} &lt;/ref&gt;, [[Тәбриз]]&lt;ref name=&quot;Ашурбейли&quot;&gt;{{книга|автор=Сара Ашурбейли.|заглавие=История города Баку: период средневековья|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Азербайджанское государственное издательско-полиграфическое объединение|год=1992|том=|страниц=401|страницы=|isbn=}} &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Burrill&quot;&gt;''Kathleen R. F. Burrill''. The quatrains of Nesimî, fourteenth-century Turkic Hurufi. — Columbia University publications: Near and Middle East studies, Series A, Volume 14. — Mouton, 1973 — p. 19 &lt;/ref&gt;, Диярбаҡыр&lt;span dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;andrews211&quot;&gt;{{cite book|last=Andrews|first=Walter G.|authorlink=|coauthors=Black, Najaat; Kalpakli, Mehmet|editor=|others=|title=Ottoman Lyric Poetry: An Anthology|origdate=|origyear=|origmonth=|url=|format=|accessdate=|edition=|series=|date=|year=1997|month=|publisher=University of Texas Press|location=|language=|isbn=0292704720|oclc=|doi=|id=|pages=211–212|chapter=|chapterurl=|quote=}}&lt;/ref&gt;, Бурса&lt;ref name=&quot;safarli&quot;&gt;{{cite book|title=Imadəddin Nəsimi, Seçilmis Əsərləri|last=Safarli|first=Aliyar|authorlink=|coauthors=|year=1985|publisher=Maarif Publishing House|location=Baku|isbn=|pages=1-7}}&lt;/ref&gt;, Һалеб&lt;ref name=&quot;devellioglu824&quot;&gt;{{cite book|last=Devellioğlu|first=Ferit|authorlink=|coauthors=|editor=|others=|title=Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat: eski ve yeni harflerle|origdate=|origyear=|origmonth=|url=|format=|accessdate=|edition=|series=|date=|year=1993|month=|publisher=|location=|language=|isbn=9757519022|oclc=|doi=|id=|pages=823–824|chapter=|chapterurl=|quote=}}&lt;/ref&gt;, [[Бағдад]]&lt;ref name=&quot;babinger&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-5892|title=Nesīmī, Seyyid ʿImād al-Dīn|accessdate=2008-09-01|author=|last=Babinger|first=Franz|authorlink=|coauthors=|date=|year=2008|month=|format=|work=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill Online|pages=|language=|doi=|archiveurl=https://www.webcitation.org/65incBKMf|archivedate=2012-02-25|quote=}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/65incBKMf?url=http://www.brillonline.nl/public/LOGIN?sessionid=9e48c95d2ac06a8aacef322fe2b5e652 |date=2012-02-25 }}&lt;/ref&gt;һәм Шираз бар&lt;ref name=&quot;ОттоЛирик&quot;&gt;Walter G. Andrews, Najaat Black, Mehmet Kalpaklı «Ottoman lyric poetry: an anthology», стр. 211, University of Washington Press, 2006: &lt;/ref&gt;. Нәсимиҙең ҡәрҙәше шағир Шаһандан (Шаһиҙә-һандан) Шәмәхәлә Шаһандан зыяратында ерләнгән, тип фараз ителә&lt;ref name=&quot;Шахандан&quot;&gt;{{статья|заглавие=Шахәндан|ответственный=Под ред. Дж. Кулиева|язык=az|место=Б.|издание=[[Азербайджанская советская энциклопедия]]|издательство=Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии|год=1987|том=X|страницы=472}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Джидди Г. А.|заглавие=Средневековый город Шемаха (IX—XVII века)|место=Б.|издательство=Элм|год=1981|страниц=174|страницы=105}}&lt;/ref&gt;. Әзербайжан тикшеренеүсеһе Сәлмән Мумтаз билдәләүенсә, Шәмәхәләге Шаһандан зыяраты Нәсимиҙең ҡәрҙәше Шаһандан исеме менән бәйле. Мумтаз, ошоға таянып, Нәсими Шәмәхәлә тыуғандыр, тип һығымта яһай&lt;ref&gt;{{статья|автор=Xeybər Göyyallı|заглавие=İnsanlıq mərtəbəsini ucaldan şair|ссылка=http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_dekabr2009/100558.htm|язык=az|издание=Mədəniyyət|тип=газета|год=18  декабря 2009|страницы=6-7}}&lt;/ref&gt;. Немец төркиәтсеһе Герхард Дёрфер фекеренсә, Нәсими сығышы менән Әзербайжандыҡы, ә Анатолия йә Хорасандыҡы түгел.&lt;/span&gt;

«Нәсими» тигән ҡушаматы [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һүҙе &quot;нәсим&quot;дән (еңелсә ел) яһалған.

Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, Нәсими төркүмән сығышлы булған&lt;ref name=&quot;ЭнцИс&quot;&gt;Энциклопедия Ислама, том VIII, стр. 8, E. J. Brill: &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭнцСуф&quot;&gt;N. Hanif «Biographical encyclopaedia of Sufis: Central Asia and Middle East», стр. 360, Sarup &amp; Sons&lt;/ref&gt;. Шағирҙың «сәйед» тигән титул йөрөтөүе уның [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] сығышлы булып, [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] пәйғәмбәр ырыуына ҡарау ихтималлығына ишаралай, Нәсими үҙе лә ҡайһы бер шиғырҙарында ошо хаҡта әйтә&lt;ref name=&quot;Lornejad&quot;&gt;Siavash Lornejad, Ali Doostzadeh «On the Modern Politicization of the Persian Poet Nezami Ganjavi», стр. 18, Caucasian Centre for Iranian Studies: &lt;/ref&gt;.

Совет төркиәтсеһе Афрасияб Вәкилев раҫлауынса, әзербайжан теле Нәсимиҙең туған теле булған&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Векилов, Афрасияб Паша оглы|Векилов А. П.]]|заглавие=Насими. Биографическая справка|издание=Поэты Азербайджана. Малая серия. Издание третье.|место=Л.|издательство=Советский писатель|год=1970|ответственный=[[Орлов, Владимир Николаевич (литературовед)|В. Н. Орлов]] (главный редактор)|страницы=162}}&lt;/ref&gt;.

== Тормошо ==
Нәсими шиғырҙарын [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәрендә яҙған.

Нәсими әзербайжан диванына башланғыс һалған (15 меңләп юл)&lt;ref&gt;[http://www.idmedina.ru/medina/?4346 Медина аль-Ислам № 126 — Творчество выдающегося Насими в восприятии немецкого профессора]&lt;/ref&gt;, бынан тыш ул фарсы телендә диван төҙөгән (5 меңләп юл). Нәсими әзербайжан шиғриәтенең тәүге шедерҙарын тыуҙырған, әзербайжан әҙәби теленә башланғыс һалған.

Нәсими һөнәрселәр араһында үҫә; [[математика]], [[астрономия]], [[логика]] һәм теология өйрәнә. Ижадының башында Нәсими, остазы Наими кеүек үк, [[суфыйсылыҡ]] ҡараштарында тора һәм данлыҡлы суфый шәйехе Шиблиҙең эйәрсәне була. Ул шулай уҡ Х быуаттың иран суфыйы һәм шағиры Хөсәйен Халлаж Мансур ижадын бик ярата, Мансур: «Мин — Аллаһ!» тип әйтер булған, шулай итеп, ул һәр кемдә [[Хоҙай|Аллаһ]] йәшәүе, йәғни һәр кеше Аллаһтың бер өлөшө булыуы тураһындағы фекерҙе белдерә. Нәсими ҙә был фразаны шиғырҙарында ҡуллана. Шулай итеп, ул хәрефселек эйәрсәне булып китә.

Нәсими әҫәрҙәрендә Жәләлетдин Руми, [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Әбүғәлисина]], Фәридәддин Аттар телгә алына. Шағирҙың ижадына фарсы әҙәбиәте классиктары Руми, [[Низами Гәнжәүи]] һәм Шәйех Аттарҙың йоғонтоһо көслө була. Шәмәхәлә Нәсими ғалимдар (мәжлис-үл-өләмә) һәм музыканттар (муғанниҙар) йәмғиәтен ойоштора, уларға талантлы кешеләр берләшә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Научно-исследовательский институт общей педагогики (Академия педагогических наук СССР).|заглавие=Очерки истории школы и педагогической мысли народов СССР, с древнейших времен до конца XVII в|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Педагогика|год=1989|том=1|страниц=479|страницы=406|isbn=}} &lt;/ref&gt;. Наими язалап үлтерелгәс, Нәсими Ширвандан китә һәм [[Бағдад]]ҡа килә, [[Ираҡ]], [[Төркиә]] ҡалаларында йөрөй, йөрөгән ерендә хәрефселек идеяларын тарата. Бының өсөн йыш ҡына йә ҡыуыла, йә зинданға ябыла.

Нәсими Сүриәгә юллана һәм Һалеб ҡалаһында туҡтай. Дин әһелдәренең ғәйепләүҙәре буйынса ул язалап үлтерелергә тейеш була. Үлем көткәндә Нәсими «хабсиә» («төрмәлә)» тигән дөйөм баш аҫтында бер нисә шиғыр яҙа, уларҙа хакимдарҙың ғәҙелһеҙлеге, хөкөмдарҙарҙың һатлыҡлығы тураһында әрнеүле фекерҙәрен белдерә, фетнәсел ҡарашта ҡалыуын раҫлай. Мысыр солтаны Мөәйәд уның тиреһен һыҙырып алырға һәм кәүҙәһен Һалебта бөтә кеше күрерлек итеп элек ҡуйырға бойора.

Шағир Һалебтағы зыяратҡа ерләнә. Нәсими ырыуы мәрхүмдәре лә шунда ҡуйыла. 1970-се йылдарҙа Нәсими ҡәберенә Әзербайжан ССР-ының Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары [[Алиев Гейдар Алирза улы|Гейдар Алиев]] килә&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Выступление Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева в Президентском дворце на заседании Государственной юбилейной комиссии в связи с 500-летним юбилеем гениального азербайджанского поэта Мухаммеда Физули - 1 августа 1994 года|ссылка=http://lib.aliyev-heritage.org/ru/5197265.html|язык=Переведено с азербайджанского языка|издание=Азербайджан|тип=газета|год=2 августа 1994 года}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Нәсими әзербайжан әҙәбиәтендә әзербайжан телендә лирик мөхәббәт шиғырҙары — ғәзәлдәр — яҙған беренсе шағир була. Нәсими ижадының башы Әзербайжанда хәрефселек таралыу ваҡытына тап килә. Нәсими хәрефселектең башлығы булған Наими йоғонтоһона бирелә. Нәсими ижады һәм [[Кесе Азия|Анатолияла]] уның эйәрсәндәренең күп булыуы был төбәктә хәрефселектең киң таралыуына сәбәпсе була&lt;ref name=&quot;SO&quot;&gt;''Said Öztürk''. «Ottoman History: Misperceptions and Truths». — IUR Press, 2011 — p. 136 — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9090261087 ISBN 9090261087]&lt;/ref&gt;. Лирикала Нәсими [[ғәзәл]], [[робағи]], тойуғ кеүек жанрҙар оҫтаһы булып таныла.

Нәсимиҙең шиғри мираҫы уның ҡараштарының киңлеген һәм тәрәнлеген дәлилләгән лирик-философик шиғырҙарға бай.
&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
&lt;poem&gt;
Миңә ике донъя ла һыйыр, тик был донъяға мин һыймам.
Мин — асыл, минең урыным юҡ, йәшәйешкә мин һыймам.
Бөтә булған, бар һәм буласаҡ — һәммәһе лә миндә кәүҙәләнә.
Һорама. Артымдан эйәр. Аңлатмаларға мин һыймам.

&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;Шағирҙы тәбиғәт, тирә-йүндең күркәмлеге һоҡландыра һәм тормошто, йыһанды өйрәнеүгә илһамландыра.

Һөйгәнен ул алиһәгә тиңләй, был үҙе үк дин әһелдәренә Аллаһты хурлау булып күренә.

Нәсими ҡарашынса, хәҡиҡәттең ни икәненә төшөнөргә теләгән кеше кешене, уның матурлыҡҡа, изгелеккә ынтылыштарын аңларға тырышырға тейеш, сөнки Нәсими өсөн кеше — донъя үҙәге, йәшәйеш тажы.&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;&lt;poem&gt;
Эй һин, таштар һәм мәғдәндәр араһында хазина эҙләүсе,
Кешенән дә зиннәтлерәк хазинаның булғаны юҡ әле!

&lt;/poem&gt; &lt;/blockquote&gt;Нәсими гуманизмы кешенең бөйөк тәғәйенләнешен, сикһеҙ мөмкинлектәрен аңлау менән бәйләнгән.

Нәсими ижадына фетнәселек кәйефтәре хас була, ул социаль ғәҙелһеҙлек, шәхесте ирекһеҙләү, хакимдарҙың ҡанһыҙлығы һәм тиранлығы менән көрәшкә әйҙәй. Уның шиғырҙары кеше матурлығын һәм аҡылын данлай, һәр төрлө ҡалыптарҙан, шартлылыҡтарҙан, дини догмаларҙан азат булырға саҡыра.

== Әҫәрҙәренең ҡулъяҙмалары ==
[[Истанбул]]дағы Баязит китапханаһында 3353-сө һан һуғылған Имаметдин Нәсими диваны әҙиптең иң тулы ҡулъяҙмалар йыйынтығы һанала. Датаһы ҡуйылмаған был &quot;Диван&quot;да 1 мәснәүи, мөнәжәт, 582 ғәзәл, 4 мүстәзад, 3 тәрджибәнд, 302 тойуғ бар{{Sfn|Каграманов|1973|страницы=170|с=170}}.

[[Баҡы]]ның Ҡулъяҙмалар институтында датаһы ҡуйылмаған «Диван-и Нәсими» һаҡлана (шифры М-227). Палеографик бирелмәләренә ҡарағанда ҡулъяҙма [[XVI быуат]]ҡа ҡарай{{Sfn|Каграманов|1973|страницы=170|с=170}}. Институтта тағы М-188 шифры аҫтындағы «Диван-и Нәсими» бар{{Sfn|Каграманов|1973|страницы=170|с=170}}.

Нәсими әҫәрҙәре шулай уҡ Матенадаранда ([[Әрмәнстан]])&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Григорян С.|заглавие=Певец дружбы|издание=Имадеддин Насими|тип=сборник статей|место=Б.|год=1973|страницы=222}}&lt;/ref&gt;, [[Үзбәкстан]] Фәндәр академияһы Көнсығышты өйрәнеү институтында (Р-1794 шифры) һаҡлана.

== Хәтер ==
[[Файл:Nesimi_Film.jpg|мини|300x300пкс|«Нәсими» фильмынан күренеш. Нәсими (''илл.'') ролен Рәсим Балаев башҡара]]
Нәсими исеме бирелгән:
* Әзербайжан Фәндәр академияһы Нәсими исемендәге Тел белеме институты
* Баҡы ҡалаһында Нәсими районы
* Баҡыла Нәсими — метро станцияһы
* Нәсими исемендәге 2-се ҡала урта мәктәбе (Балакен, [[Әзербайжан]])&lt;ref&gt;[http://www.agf.az/Article.aspx?id=52&amp;lang=ru Федерация гимнастики Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706130747/http://www.agf.az/Article.aspx?id=52&amp;lang=ru |date=2011-07-06 }}&lt;/ref&gt;
* Ағжабедиҙа, Худатта һәм Баҡыла урам исемдәре
* Әзербайжандың Сабирабад һәм Биләсүвәр райондарында Нәсими ауылдары, Саатлы районында Нәсимикенд ауылы.
* Каспий Дәүләт диңгеҙ пароходсылығының «Нәсими» ҡоро йөк теплоходы.
1973 йылда Нәсимиҙең тыуыуына 600 йыл тулыу уңайынан әзербайжан режиссёры Хәсән Сәйетбейле «Нәсими» тигән фильм төшөрә. Төп ролде Рәсим Балаев башҡара. Шул уҡ йылды әзербайжан композиторы Фикрәт Әмиров «Нәсими хаҡында дастан» хореографик поэмаһын (балет) яҙа.

1980 йылда Баҡыла Нәсимигә һәйкәл ҡуйыла. Скульпторҙары — Т. Мәмәдов һәм И. Зәйнәлов; архитекторҙары — А. Гусейнов һәм Г. Мөхтәров (бронза, гранит)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Воронов, Никита Васильевич|Н. В. Воронов]].|заглавие=Советская монументальная скульптура, 1960-1980|место=М.|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|год=1984|страницы=217|страниц=221}} &lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://deathweb.ru/index.php?name=Page&amp;op=page&amp;pid=426 Жизнь и смерть Имадеддина Насими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108214206/http://deathweb.ru/index.php?name=Page&amp;op=page&amp;pid=426 |date=2019-01-08 }}
* [http://www.gender-az.org/index.shtml?id_doc=1718 Имадеддин Насими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223150021/http://gender-az.org/index.shtml?id_doc=1718 |date=2011-12-23 }}
* [http://82.146.59.108/classik/plots/?more=1&amp;id=3087 Насими, Несими (Nəsimi) (псевдоним; настоящее имя Сеид Имадеддин)]
* книга «Азербайджанская литература», Гасан Гулиев, 2005 год

== Әҙәбиәт ==
* Каграманов Дж. В. Научные поиски наследия азербайджанского поэта XIV Сеййида Имадеддина Насими // Из истории средневековой восточной философии. Баку, 1989. С.139-147.
* {{Мәҡәлә|автор=Каграманов Дж.|заглавие=Научно-критический текст произведений Насими|издание=Имадеддин Насими|тип=сборник статей|место=Б.|год=1973|ref=Каграманов}}
[[Категория:Фарсы шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Төрки шағирҙар]]</text>
      <sha1>mfkxbo51qqdqb07kfopot5tbyhp5vtx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәдир шаһ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128338</id>
    <revision>
      <id>1299860</id>
      <parentid>1284899</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T05:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39576" sha1="o13a5lzfj3q4g3lnb02ygc4hll44dgm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нәдир-шаһ Афшар''' ({{lang-fa|نادر شاه}} — ''Nâdir Šâh''), шулай уҡ  ''Нәдир-ҡули хан'', уларҙың вәкилдәре XV быуатта ҡыҙылбаштар ҡәбиләһе менән берләшеп&lt;ref&gt;{{Книга|автор=И.П. Петрушевский|заглавие=Ислам в Иране в VII-XV веках|ответственный=|издание=|место=|издательство=Издательство С.-Петербургского университета|год=2007|страницы=387|страниц=428|isbn=978-5-288-04260-7|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, Хөрәсәнгә үзбәк һөжүмдәрен кире ҡағып торорға Сәфәүиҙәр  ебәргән булған&lt;ref name=&quot;second&quot;&gt;[http://www.iranica.com/articles/nader-shah Encyclopaedia Iranica. NĀDER SHAH.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425051442/http://iranica.com/articles/nader-shah |date=2011-04-25 }}: «''Born in November 1688 into a humble pastoral family, then at its winter camp in Darra Gaz in the mountains north of Mashad, Nāder belonged to a group of the Qirqlu branch of the Afšār (q.v.) Turkmen. Beginning in the 16th century, the Safavids had settled groups of Afšārs in northern Khorasan to defend Mashad against Uzbek incursions. ''»&lt;/ref&gt;. Нәдир Шаһтың яулап алыу һуғыштары нигеҙендә ҙур империя барлыҡҡа килгән, унда [[Иран]] менән [[Әзербайжан]]дан тыш  провинция йәки вассал сифатында [[Әрмәнстан]], [[Грузия]], өлөшләтә [[Дағстан]], [[Афғанстан]], Белуджистан, [[Хиуа]] һәм  [[Бохара]] ханлығы ингән. 1737—1738 йй. Нәдир шаһ Төньяҡ [[Һиндостан]]ға йүнәлә һәм 1739 йылда [[Дели]]ҙы  — Бөйөк моголдар империяһының баш ҡалаһын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/11663/Нәдир Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.]&lt;/ref&gt;, әйткәндәй, ул да төрки дәүләт була.

Нәдир шаһ үҫкәндә Исламдың [[шиғыйҙар]] фирҡәһе йүнәлешендә тәрбиәләнгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Michael Axworthy|заглавие=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=34|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;, артабан дингә битараф ҡалған&lt;ref&gt;''Michael Axworthy.'' The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant. — С. 168.&lt;/ref&gt;. Ил башына килгәс, ул  дәүләт дине булараҡ шиғыйлыҡтан баш тарта һәм бик еңеләйтеп уның яңы формаһын индерә. Имам итеп  алтынсы Джафар әс-Садиҡ ҡуйылырға тейеш була&lt;ref&gt;{{Книга|автор=К. Босфорт|заглавие=Мусульманские династии|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=231|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Сәфәүиҙәр кеүек үк, Нәдир шаһ төрки әҙәбиәткә өҫтөнлөк бирә&lt;ref&gt;Tourkhan Gandjei, The Turkish inscription of Kalat-i Nadiri, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, Vol. 69 (1977), pp. 45-53{{Oq|2=Nadir Shah, following the tradition which was established under the Safavids, patronised Turkish letters}}
&lt;/ref&gt;. Уның исеме — نادر (nādir) — ғәрәпсәнән «һирәк осрар», «үҙе бер башҡа» тип тәржемә ителә.

== Сығышы, ғүмер башы ==
Нәдир-ҡули Абиверде ҡалаһында, Ашхабадтан 100 саҡрым самаһы ерҙә донъяға килә. Каахкин районының Хиваабат тигән урынында әле лә боронғо Нәдир ҡәлғәһе һаҡлана. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, уға балсыҡ менән ҡом  Хиуанан килтерелгән, буласаҡ шаһ шунда әсирлектә булған икән. Тотҡондан ҡайтҡас, ул хаким Бабахан  ҡыҙына өйләнә&lt;ref name=&quot;first&quot;&gt;[http://www.culture.gov.ru статья: «История древнего Мерва»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210810145520/https://culture.gov.ru/ |date=2021-08-10 }}&lt;/ref&gt;.

Атаһы төрки,  афшар ҡәбиләһенең ҡырҡлы араһынан, уларҙы [[Хөрәсән]]гә үзбәк яуын ҡайтарып торорға ебәргән булалар&lt;ref name=&quot;second&quot; /&gt; Нәдир үҙе 1734 осман вәзире Хакимзадәгә ике хат ебәрә (береһе төрки, береһе фарсы телендә), ул османдар менән төркмәндәр бер сығышлы, килешеп йәшәйек, тип яҙа. Могол хакимы Мөхәммәд Шаһҡа ла халҡы туркоман сығышлы, тимәк Могол һәм Афшар халҡы Аҡһаҡ Тимер затынан булып, бер тамырға барып тоташа, тип хәбәр ебәрә. 1741 йылда осман солтанына ул Һиндостан башында Мөхәммәд Шаһты ҡалдырыуын уның төрки булыуы менән аңлата&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Tourkhan Gandjei, The Turkish inscription of Kalat-i Nadiri, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, Vol. 69 (1977), pp. 45-53&lt;/ref&gt;. В. Минорский яҙыуынса, Нәдир уғыҙ теленең көньяҡ-төркмән диалектында, ябай ғына әйткәндә [[әзербайжан]] телендә һөйләшкән&lt;ref&gt;Reviewed Work(s): Nadir Shah by L. Lockhart, Review by: V. Minorsky, Source: Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, Vol. 9, No. 4, p 1122.{{Цитата|Nadir’s native language could not be “ Turki or Eastern Turkish ”. As an Afshar he surely spoke a southern Turcoman dialect, similar to that of all the Afshars scattered throughout Persia, i.e. in usual parlance, “the Turkish of Azarbayjan.” The Afshars were certainly an Oghuz, and not a Mongol tribe.}}&lt;/ref&gt;.

Ун һигеҙ йәшендә әсәһе менән Нәдир-ҡулины үзбәктәр әсирлеккә алып китә. Бер аҙҙан унан ҡаса һәм  Хөрәсәнгә ҡайта, төрлө хандарға хеҙмәт итә. Һуңғараҡ үҙе ҡораллы отряд төҙөп алып үҙ-ара һуғыштарға яугир булып яллана, талауҙарҙа ла ҡатнаша. Тиҙҙән исеме тотош Хөрәсәнгә таныла, хандар үҙ байлыҡтарын талатмаҫ өсөн уны ҡурсыусы итеп яллайҙар, бик күп аҡса түләй башлайҙар. Бабул бәк ханға ялланғанда уның ҡыҙын урлап, өйләнә. Был никахтан Риза-ҡули тигән улы була&lt;ref name=&quot;Рыжов&quot;&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/Монархи.%20Мусульманский%20Восток%20XV-XX/Надир-шах/ Рыжов К. В. Все монархи мира: Мусульманский Восток. XV—XX вв.: Справочник. — М.: Вече, 2004. — 544 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726084240/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%80-%D1%88%D0%B0%D1%85/ |date=2014-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғәскәр башы ==
Сәфәүиҙәр дәүләте ул заман ҙур ҡыйынлыҡтар кисергән. Шаһ сәйәсәтен оҡшатмаусылар бер-бер артлы баш күтәрә, сөнниҙәр менән курдтар бер яҡлы булып китә, Төркиә менән Рәсәй баҫыша. Урыҫ ғәскәренең Персияға уңышлы һөжүме, 1723 йылдың йәйендә османдарҙың Кавказ аръяғына баҫып инеүе 1723 йылдың 12 сентябрендә  Петербург менән солох килешеүе төҙөргә мәжбүр итә, Рәсәйгә Дербент, [[Баҡы]], Решт, Ширван төбәге, Гилян, Мазендеран һәм Астрабад ҡалдырыла. Османлылар [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, хәҙерге [[Әзербайжан]]дың көнбайыш яғын тар-мар килтерә. 1724 йылда [[Рәсәй]] менән [[Төркиә]] ғәмәлдә [[Иран]]дың төньяҡ биләмәләрен бүлешеп ала.

Ул арала афған фетнәселәре башлығы 1722 йылда Ирандың баш ҡалаһын баҫып ала һәм Сәфәүи хакимы Солтан Һөсәйенде бәреп төшөрә. Бик аҙ ғына ваҡытҡа Персияла афған хакимлығы урынлаша.

1726 йылда Нәдир 3000 кешеһе менән Мазендаранға килә, бында Сәфәүиҙәрҙең афғандар бәреп төшөргән йәш шаһы Тахмасп II ғәскәр туплай башлаған була. Нәдир-ҡули унан ғәфү үтенә һәм афғандарҙы ҡыуып сығарышырға теләгәнен әйтә. Шаһ уны яҡшы ҡабул итә һәм шул йылы уҡ Нәдир ғәскәр башы булып китә, Тахмасп-Ҡули-хан исеме алып, афғандарҙы Мешхедтан ҡыуып сығара. Рәхмәт йөҙөнән  шаһ уға солтан дәрәжәһе бирә һәм  Мазандаран менән Хөрәсәндең губернаторы итә. 1729 йылда Нәдир-ҡули ғәскәре афғандарҙы  Дамғандан бәреп сығара һәм [[Афғанстан]]ға ҡыҫырыҡлай.

Нәдир үҙенең ағаһын үлтерә, келат ғәскәрен үҙенекенә ҡуша һәм ике йыл эсендә илде ете йыллыҡ афған ҡоллоғонан ҡотҡара. Тахмасп Нәдирҙең көсәйеүенән ҡурҡып, хәрби хәрәкәтте туҡтатырға ҡуша, әммә тегенеһе шаһ һарайын ҡамап, дәүләттә бик ҙур власть талап итеп ала. Тахмасп уға идара итергә  дүрт ҙур майҙанлы өлкәһен бирә: [[Хөрәсән]], Мазендеран, Систан һәм Керман; Нәдир Хөрәсәндә үҙ исеме һуғылған тәңкә сығарта.

Ғәскәренә әҙме-күпме генә ял итергә биреп, Нәдир шаһ төрөктәргә ҡаршы һуғышҡа ебәрә, улар ҡулында Иран Әзербайжаны һәм [[Ираҡ]]тың иң яҡшы төбәктәре була бит. Нәдир еңеүҙәр яулап [[Әрмәнстан]]ға барып етә, тик һуғышҡа Тахмасп II ҡушылып, етәкселек итә белмәй, Нәдир яулағандарҙы юғалтыу ғына түгел, [[Персия]]ның бер өлөшөн дә биреп ҡуя.

Нәдир «кафыр» сөнниҙәр менән килешеүгә ҡарата халыҡ нәфрәтен уятырға тырыша, Тахмаспты хакимлыҡтан бәреп төшөрә (1732), тәхеткә  малай ғына Аббас Өсөнсөнө ултырта һәм үҙен уның регенты тип иғлан итә&lt;ref&gt;''{{не переведено|есть=:de:Hans Ferdinand Helmolt|надо=Гельмгольт, Ганс Фердинанд|текст=Гельмольт|язык=нем.}}''. История человечества. Всемирная история. — Т. 3. — Перевод [[Бартольд, Василий Владимирович|В. В. Бартольда]]. — СПб: Просвещение, 1903. — С. 364.&lt;/ref&gt;.

== Иран шаһыншаһы ==
Төрөктәр менән һуғыш яңынан башлана, мәгәр 1733 йылда Нәдир яңы ғәскәр туплай һәм [[Кавказ]]ға һөжүм итә. 1734—1736 йылдарҙа Нәдир шаһ Көнсығыш Кавказ аръяғын  төрөктәрҙән тартып ала. 1736 йылдың мартында Суговушан (хәҙерге Сабирабад) ҡалаһы йыйынында Нәдирҙе шаһ итеп һайлайҙар. Нәдиргә ҡаршы Гәнжә ханы ҡаршы сыға, сөнки Сәфәүиҙәр генә тәхет хужаһы була ала тип һанаған. Нәдир шаһ быны белгәс, үсләшеп уның Ғағ (Ҡаҙаҡ) һәм Сөмхәт (Борчлу) тигән өлкәләрен тартып ала. Шулай уҡ фарсылар ҡулы аҫтында биш әрмән мәлигенә Дизак, Варанда, Хачен, Джабраил һәм Талыш төбәктәрен Гәнжә ханынан бойондороҡһоҙ тип иғлан итә. Нәдир Ҡарабахта булдырған был биш мәликлек әрмән әҙәбиәтендә «Хамсаи меликутюннер» тип атала. Ә 1740 йылда Нәдир шаһ йәш шаһ Аббасты атаһы янына оҙата һәм тиҙҙән икеһен дә үлтерттерә&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Karabag_name/text1.phtml?id=945 ''Мирза Адигезаль-бек''. Карабаг-наме. Баку: АН Азерб. ССР, 1950]&lt;/ref&gt;.

Абраам Ереванци Нәдирҙең [[Иран]] тәхетенә нисек ултырғанын һүрәтләп ҡалдырған. Нәдир төрөктәрҙе ҡыуып сығарғас, илдең бар түрәләрен саҡырып ала һәм тантаналы йыйылыш үткәрә, үҙенең яу еңеүҙәрен һанап сыға, ҡоллоҡтан ҡотҡарғанын һөйләй. Хәҙер илгә батша һайларға кәрәк, ти. Түрәләр бөтәһе бер булып уны батшалыҡҡа күрһәтә, тәхеткә ултырта.

Нәдир тәхеткә ултырғанда 300 кеше булған. Әрмәндәрҙең бик юғары мәликтәре саҡырылған.

Нәдирҙең шиғыйлыҡ һәм сөннилек бер дәүләт дине тип иғлан итергә теләүенә шиғыйҙар башлығы мулла Баши ҡаршы сыға. Нәдир уны быуып үлтерттерә. Шулай уҡ шаһ булыуына ҡаршы сыҡҡан бер нисә түрәне лә язалата.&lt;ref&gt;(Абраам Ереванци, История войн 1721—1736 гг, Ереван,1938, стр. 83, 84)&lt;/ref&gt;. Үҙ ғәскәренә ҡыйыу күсмән илбаҫарҙарҙы — бәхтиәрҙәрҙе ҡушып, Нәдир 1737 йылда Афғанстанға һөжүм итә. Йыл эсендә Кандагар һәм башҡа урындар яулана; бер нисә афған яугир төркөмдәр Нәдир шаһтың төп көсөнә әйләнә.

Нәдир бойроғо менән Имам Али мәсете диуарына төрки телдә поэма яҙҙыртылған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Келат ҡәлғәһендәге Нәдир яҙмаһы ла ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Һиндостанға яу ===
[[Файл:Nadir Shah on the Peacock Throne after his defeat of Muhammad Shah. ca. 1850, San Diego MOA.jpg|мини| Нәдир Шаһ Мөхәммәт Шаһты еңгәндән һуң Тауис тәхетендә. Һинд миниатюраһы, ок. 1850 й., [[Сан Диегоның Сәнғәт музейы]]]]
[[Ҡабул]]ды алғас, Нәдир шаһ [[Дели]]ға бөйөк могол Мөхәммәд шаһҡа афған ҡасаҡтарын ҡабул итмәүҙе һорап хат яҙа. Үтенесен тыңламағастар, 1738 йылда Нәдир [[Һиндостан]]ға баҫып инә һәм тиҙ үк уларҙы буйһондора.

1739 йылдың 8 мартында Нәдир шаһ Делиға инә; өс көндән халыҡ баш күтәрә, Нәдир шаһ, ҡаны ҡыҙып, ҡаланы яндырырға, ә халҡын ҡырып сығырға ҡуша. Һуйыш ҡояш байығандан алып икенсе көн төшкә хәтлем бара. Бер нисә көндән Нәдир шаһ улын Бөйөк Могол ҡыҙына өйләндереп, туй үткәрә.

Майҙа Нәдир шаһ моголдарҙың бар байлығын тейәп (шул иҫәптән аҫылташтарҙан эшләнгән данлыҡлы тауис тәхетте алып), [[Персия]]ға ҡайтып китә. Һалым тигән булып, халыҡты Нәдир шаһ ҡушҡандан да арттырып талау дауам итә.

=== Дағстан өсөн һуғыш ===
[[Файл:Nadir Shah.jpg|thumb|right|200px|Нәдир шаһ һүрәтләнгән миниатюра, [[1769 йыл]].]]

Ҡайтып төшкәс, Нәдир шаһ Персия халҡын алдағы өс йылға һалымдан азат итә. 1740 йылда Төркөстанға юллана. Бохара ханы Әбүл Фәйез Нәдир шаһҡа [[Амударья]]ға тиклем ерҙәрен бирә һәм ҡыҙын уның туғанына кейәүгә бирә. Хиуа ханы Илбәрез ныҡ ҡаршылаша, әммә еңелә һәм урынына Таһир хан (Әбүл Фәйездең ике туған ҡустыһы) ҡуйыла.

1735 йылда Нәдир [[Рәсәй]] менән солох төҙөй, Рәсәй Нәдирҙең Дербент һәм [[Дағстан]]да хакимлығын таный. Дербент [[Иран]] хакимлығы аҫтында ҡала. Шуның менән файҙаланып, Нәдир 1736 йылда [[Төркиә]] менән килешеү төҙөй. Төркиә 1722 йылға тиклем Ирандыҡы булған ерҙәрҙе ҡайтарырға ризалаша. Быға өлгәшкәс, шул йылы уҡ дөйөм «Ҡоролтай»ға үҙенә тоғро Иран түрәләрен саҡырып, үҙен Иран шаһы ти иғлан иттерә.

1740 йылдың ҡышында Нәдир шаһ яратҡан Келат ҡәлғәһен төҙөкләндерергә тотона, тыныс йәшәргә күсергә уйлай, тик башта [[Дағстан]]ға һөжүм итергә була. Петр I үлгәс, Рәсәй менән Төркиә араһы киҫкенләшеүе менән файҙаланып, Рәсәй менән Төркиәгә ҡаршы килешеү төҙөүгә өлгәшә. Иранға [[Дербент]] һәм Каспий буйы өлкәләре бирелә. Бынан һуң Нәдир шаһ [[Дағстан]]ға яу аса. Урындағы халыҡ һуңғы тамсы ҡанына тиклем ҡаршылаша.

Дербенттағы баш күтәреү аяуһыҙ баҫтырыла. Морад-Али-хан язаланыла, урынына Нәжәф солтан ҡуйыла. Нәдир шаһтың рәхимһеҙлеге тураһында Дербентты яҡлаусыларҙың һәр береһенең бер күҙен сығарып, Йома мәсете ихатаһында күмелгәне тураһында риүәйәттәр һаҡлана.

Бының менән генә сикләнмәй, 100 ғаиләне төпкөл Хамаданға күсерәләр. Халыҡты урынынан ҡыуыу бара. Сикһеҙ яфалауҙарға түҙмәй, Дербент һәм ханлыҡтар, Дағстан һәм Кавказ аръяғы халыҡтары баш күтәреп тора. Шаһ ғәскәре уларҙы баҫтырырға ебәрелә, әммә авар ауылы Джар янында тар-мар ителә.

Дағстанда еңелеү Иранға ҡыйбатҡа төшә: Ибраһим хан һәләк була. Уның менән бергә күп танылған ғәскәр баштары, хандар һәм солтандар ҡырыла, 32 меңлек армиянан 8 меңләп кенәһе ҡасып ҡотола. 1741 йылдың йәйендә Нәдир шаһ 100 меңлек ғәскәр менән Дағстанға бәреп инә. Ҡаршылашыуҙарҙы Нәдир шаһ йыртҡыстарса ҡыра.

Асыуынан тәүге 14 ауылды ер менән тигеҙләй, өс меңләп ләзгин ҡаса. Таулылар ҡаһармандарса ҡаршы тора.

Иран армияһы төп ике төркөмгә бүленгән булған: береһе Мехтули ханлығы баш ҡалаһы Джунгутайға табан яу менән бара, икенсеһе, шаһ етәкселек иткәне, Ғази-Кумухҡа йүнәлә. Әммә таулыларҙан бер кем дә шаһ «тупһаһын үбергә» йыйынмай.

Табасаранда аяуһыҙ һуғыш өс көн бара. Фарсылар грузин отряды ярҙамында ғына ҡотолоп ҡала. Нәдир шаһ ғәскәр башында үҙе яуға сыҡҡас ҡына таулылар сигенә. Тик Табасаранда һуғыш бының менән тамамланмай әле.

Дюбек ауылы янында (бөгөнгө Табасаран районы, Дағстан) ҡырылышта шаһтың 18 меңләп ғәскәре һәләк була. Нәдир хан бының өсөн ғәскәр башын һәм дүрт йөҙбашын язалата.

Нәдир шаһ ғәскәре һөжүмде дауам итә. Дағстан халыҡтары ойошмаған була әле, шуға күрә күп кешеләрен юғалтып, улар еңелә. Халҡы ҡасып бөткән ауылдар аша үтеп, Нәдир шаһ Ғази-Кумухҡа инә.

Ғази-Кумух янында Сурхай-хан шаһ ғәскәре менән йәнә бер яу тота. Әммә еңелеп, 1741 йылдың 9 авгусында Сурхай-хан шаһ лагерына килеп, әсирлеккә бирелә. Тик улдары Муртазали менән Мөһәммәдте Аварияға ебәреп өлгөрә. 14 августа Нәдир шаһ Ғази-Кумухты ала һәм емертә башлай.

Шаһ уны Сурхай-ханды бик һалҡын ҡаршы ала, әммә икенсе көнөнә ҡәҙерле ҡунаҡ итеп тота башлай. Тиҙҙән башҡа түрәләр ҙә баш һала.

Аварҙар ғына буйһонмай, ерҙәрен һаҡлап ҡала&lt;ref&gt;''Г. Э. Алкадари.'' Асари Дағстан. С. 67.&lt;/ref&gt;.

Шаһ ғәскәренең икенсе төркөмө Мехтули ханлығын яулай, халыҡты талай. Ғәскәр түрәләре Аймаҡ тарлауығында ялға туҡтай.

Ул арала уцмий Әхмәд хан Ҡайтаглы ла ҡаршылашыуҙан туҡтарға мәжбүр була. Был уңышҡа ҡанатланып, Нәдир шаһ 52 меңлек ғәскәр менән Андалалға йүнәлә. Бында ҡаршылашҡан таулылар, шулар араһында Муртазали менән Мөхәммәд хан да була.

==== Нәдир шаһтың Аварстанда тар-мар ителеүе ====
1741 йылдың сентябренә Дағстанда Аварстан ғына буйһонмай ҡалған була.&lt;ref&gt;Эхо Кавказа. Выпуски 3-9. Ассоциация, 1993.&lt;/ref&gt;. Инглиз тарихсыһы Л. Локкарт яҙыуынса:
{{Начало цитаты}} Авария буйһондоролмай тороп, Нәдир шаһ Дағстандың асҡысына хужа була алмай&lt;ref&gt;LokhartL., 1938. Р. 202.&lt;/ref&gt;.{{Конец цитаты}}

Аварстанға янаған хәүеф авар йәмғиәтен берләштерә. Андалалдың имамы Ибраһим-Хажи шаһҡа ике тапҡыр мосолмандарға ҡаршы һуғышмаҫҡа саҡырып, хат яҙа. Әммә хат алып барыусыны язалайҙар. Бынан һуң Андалал ҡаҙыйы, хәҙер солох мөмкин түгел, тик һуғышырға ғына ҡала, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130101060315/http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html#selection-87.0-87.15 История аварцев]. М. Г. Магомедов.&lt;/ref&gt;.

Фарсылар Аварстанға ике төркөм булып килеп, төрлө яҡтан һөжүм итергә йыйына. Шаһ ғәскәре һуғышҡа теләмәй генә бара&lt;ref&gt;''М. Р. Арунова, К. З. Ашрафян.'' Государство Нәдир шаһа Афшара. М.: Изд-во восточной литературы, 1958 — С.193.&lt;/ref&gt;.

Лүтф-Али-хан, шаһ бойороғон үтәп, Андалал яғына йүнәлә. Өс рәт булып үтеп булмаған юл бик тар ғына Аймаҡ тарлауығы аша үтә. Ошонда уларҙы Мехтули ханы ғәскәре ҡарауыллап тороп, ҡырып бөтөрә лә инде&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Тамай А.И. К вопросу о провале Дағстанской кампании шаха Нәдира 1741-1743 гг. (kumukia.ru)|ссылка=|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt; И. Калушкин 1741 йылдың 21 сентябрендә, аврҙарға ҡаршы һуғышыу файҙаһыҙ, тип яҙа. Уның әйтеүенсә, фарсы һалдаттары үҙҙәре үк, бер ләзгин уныбыҙға тора, тип таныған&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=oF7-AgAAQBAJ&amp;pg=PA371&amp;dq=против+одного+лезгинца&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=yUuYVZyzN4KOsAHK46uwCg&amp;ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B0&amp;f=false История Дағстана]. В. Г. Гаджиев. Том 1.&lt;/ref&gt;. Дағстандар тауҙарҙан дошман башына таштар яуҙырып, 20 меңлек армияны тар-мар итә. Еңеүселәргә 19 пушка, күп ҡорал һәм ылау ҡала.

Койлюдере (бәлки Койсу-дере) тигән ерҙә шаһтың икенсе ғәскәре лә ҡырыла. Мәйеттәр араһында Джәлил-хан кәүҙәһе лә табыла. Күп хандар һәләк була, әҙ генә һалдаттар ҡасып ҡотола. Андалалға Дағстандың барлыҡ төбәктәренән тиерлек яугирҙәр ағыла башлай. Уларға Әхмәд-хан Мехтули етәкселек итә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Багаутдинов С.М. Ахмед-хан Дженгутаевский - забытый герой Кавказа. Махачкала, 2013. С. 45-47.|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Андалал тауҙары араһына килеп инеп иран армияһы үҙен бик хәүефле хәлгә ҡуя, улар ҡапҡанға төшкәндәй була. Нәдир шаһ авар хандарынан тау араһынан сығарып ебәреүҙе һорай башлай, ҙур аҡсалар вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=В. Дегоев. Северный Кавказ: исторические очерки. Кавказская война Нәдир шаһа. «Дружба Народов», 2011, № 4|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Яуап ала алмағас, өҫтәмә ғәскәре килеп етмәһә лә, Нәдир шаһ һөжүмгә күсергә бойора. Бишенсе көнөнә Согратль ауылы янында дәһшәтле яу башлана. Нәдир шаһ һуңғы резервын һуғышҡа индерә. Әммә Әхмәд-хан Мехтули үҙе ҡаршы сыға һәм еңеүгә өлгәшә. Нәдир шаһ сигенеп барғанда тарлауыҡта аварҙар көтмәгәндә емергес һөжүм итә һәм дошманын еңә. Һөҙөмтәлә Дербентҡа йөҙләп кенә кеше барып етә. Еңеүселәргә күп байлыҡ һәм шаһ хәрәменең бер өлөшө тороп ҡала. «Бөйөк Ғәскәр башы» Нәдир ошоғаса бында еңелеү белмәгән була.
[[Файл:Nader shah and his sons.jpg|thumb|right|Нәдир шаһ ғүмеренең һуңғы йылдарында сановниктар һәм улдары араһында]]
Был һуғыштарҙан һуң Нәдирҙең 100 меңлек ғәскәренән 25—27 меңләп кенә һалдаты ҡала.

Аварҙар Дербентҡа, шаһ отрядтарына туҡтауһыҙ һөжүм итеп тора, түҙмәй 1741 йылдың октябрендә Нәдир шаһ Аварияға яңынан юллана. Уңышҡа өлгәшә алмағас, юхалап еңергә маташып ҡарай, кешеләрен ебәреп, һалымдан азат итәм тип вәғәҙә итә. Тик ризалата алмай. Ҡырҡа кире яуап алғас, Нәдир шаһ бер аҙҙан Авариянан сығып китә.

Нәдир шаһтың Аварияла еңелеүе фарсыларҙан йонсоған халыҡтарҙы ҡанатландырып ебәрә. Төрөктәр үҙҙәренә һуғыш асылмаясаҡ тип шатлана. Нәдирҙең еңелеүен Петербургта ла шатланып ҡабул итәләр&lt;ref&gt;АВПР. Л. 391.&lt;/ref&gt;.

Фарсы ғәскәре ҡалдыҡтары [[Дағстан]]да һәм [[Чечня]]ла таралып ҡала&lt;ref&gt;Умалат Лаудаев. [http://oldcancer.narod.ru/caucasus/Laudaev.htm «Чеченское племя»] Сборник сведений о кавказских горцах. Тифлис, 1872.&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}.

1741—1743 йылдарҙағы Дағстан халыҡтарына ҡаршы кампания Персияға бик ҡиммәткә төшә. Үҙ халҡы хәйерселәнә.

Нәдир шаһ ғәскәрен еңгән өсөн төрөк солтаны Мәхмүд I Әхмәд-ханға осман армияһы генералы һәм Дағстан шамхалы дәрәжәһе бирә. Аббас Ҡули-аға Баҡыханов шулай уҡ уға 20 тоҡ аҡса бирелгәнен яҙа&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Бакиханов А. К. Гюлистан-и Ирам. Баку, 1991. С. 150.|ссылка=|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

==== Дағстандан ҡасыу ====
[[Файл:Nadershahtomb.jpg|right|200px|thumb|[[Мешхед]]та Нәдир шаһ ҡәбере]]
Аяуһыҙ сәйәсәте арҡаһында Нәдир шаһҡа ҡаршы [[Дербент ханлығы]]нда һәм [[Ширван]]да баш күтәреп кенә торалар.

Дошманға ҡаршы Дағстан халыҡтары берләшә башлай. Нәдир шаһ иһә Дағстанды буйһондороу уйынан ҡайтмай. Бының өсөн нығытмалар, ҡәлғәләр төҙөтә, Дербентта хәрби лагерь аса, уны «Иран хараб» йәки «Ирандың харап булыуы» тип атайҙар. Дербентты үҙенең резиденцияһына әйләндерә һәм һарай төҙөтә. Үҙе буйһонмаҫ аварҙарға караттар ебәрә тора. 1745 йылда Әхмәт хан етәкселегендәге Дағстан баш күтәреүселәре 60 меңлек табасаран ғәскәре менән Дербент янында шаһ ғәскәрен юҡҡа сығара.

Нәдир шаһ яңы ғәскәр йыя башлай, тик 1747 йылда уны үлтерергә маташалар. Бер аҙҙан Дербент ханлығы шаһ хөкүмәтенән бойондороҡһоҙлоҡ ала.

Ирандың илбаҫар һуғыштары Дағстанды, бигерәк тә Дербент ханлығын бөлгөнлөккә төшөрә. Нәдир шаһтың флот төҙөү ниәте лә тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Риза Шабани.
|заглавие     = Краткая история Ирана
|издательство = Петербургское востоковедение
|место        = СПб.
|год          = 2002
|страницы     = 209
|isbn         = 978-5-85803-380-6
}}&lt;/ref&gt;.

== Бөлөнөүе һәм үлеме ==
Нәдир шаһ бик шикселгә әйләнә: үҙен үлтерергә йыйыныуҙа өлкән улын — Риза-Ҡулиҙы ғәйепләп, 1743 йылда уны һуҡырайта. Выждан ғазабы яфалап, Нәдир аҡылдан шашҡан һымаҡ була башлай. 50 вельможаһын язалай (улары улын һуҡырайтҡанда балаһын яҡлашмаған, үҙҙәренең ғүмерен тәҡдим итмәгән имеш), шул мәлдән туҡтауһыҙ язалауҙар башлана.

Төрөктәр менән (1743—1746) Басра өсөн һуғышта, Бағдад һәм Мосулда уңышҡа өлгәшә, әммә дәүләттең үҙендә уны күрә алмау арта ғына бара. Ул бик ҡарунға әйләнә, алмаҫҡа вәғәҙә иткән өс йыллыҡ һалымды ла йыйҙырта, шиғыйҙарҙы язалата. Туҡтауһыҙ баш күтәреүҙәр бара, халыҡ тауҙарға ҡаса.

Нәдир шаһ үҙ ғәскәрендәге барлыҡ фарсыларҙы үлтерергә йыйынғас, 1747 йылда Нәдир шаһты ғәскәр башы Сәлех бей үлтерә. Яңы һайланған шаһ Али (Нәдир шаһтың туғаны) манифеста Нәдир шаһ уның бойороғо менән үлтерелгәнен әйтә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* Michael Axworthy, [https://books.google.com/books?id=O4FFQjh-gr8C&amp;dq=Michael+Axworthy+The+Sword+of+Persia:+Nader+Shah,+from+Tribal+Warrior+to+Conquering+Tyrant&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=6bWWcqPsmA&amp;sig=K4JUO1dMiEza-8Ru6Tg_mfWlrvk&amp;hl=en&amp;ei=VhAiSu7QKea9twfdg-2_Bg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1#PPR5,M1 The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant] 348 pages Publisher: I.B. Tauris 26 July 2006 — ISBN 1-85043-706-8 {{ref-en}}
* Malcolm, «Hist. de Perse» (III, 49—165; на стр. 65 указаны источники для истории Н.).
* [http://www.qajarpages.org/nadershah.html Nadir Shah’s portrait]
* [http://www.iranchamber.com/history/afsharids/afsharids.php History of Iran: Afsharid Dynasty (Nader Shah)]
* [http://www.xs4all.nl/~kvenjb/madmonarchs/nadir/nadir_bio.htm Biography of Nadir Shah Afshar «The Persian Napoleon»]
* [http://www.farsinet.com/mashhad/nader_shah.html Nader Shah Mausoleum and Museum]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://irane-man.tripod.com/NaderShah.html Nader Shah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111164923/http://irane-man.tripod.com/NaderShah.html |date=2018-01-11 }}
* ''В. Гаджиев, С. Мусаев.'' История Дағстана. Хронология.
* [https://web.archive.org/web/20140726084240/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%20XV-XX/%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%80-%D1%88%D0%B0%D1%85/ ''Рыжов К. В.'' Все монархи мира: Мусульманский Восток. XV—XX вв.: Справочник. — М.: Вече, 2004. — 544 с.]

== Әҙәбиәт ==
* Ш. Казиев. [http://bookmix.ru/book.phtml?id=640887 Крах тирана. Роман о разгроме армии Надир-шаха в Дагестане. — Махачкала: Эпоха, 2009.]
* Л. Х. Тер-Мкртичян, Арменяния под властью Нәдир шаһа,Москва 1963
* Решетов С. Персидский Александр или страшный Надир, потрясший самое богатейшее в свете индийское царство и нанесший трепет на весь Восток, Санкт Петербург, 1790

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Иран тарихы]]

{{Һайланған мәҡәлә}}

[[Категория:Әзербайжан]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>o13a5lzfj3q4g3lnb02ygc4hll44dgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Насташка (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129945</id>
    <revision>
      <id>1299849</id>
      <parentid>771492</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T22:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2382" sha1="9u61wmvq6c1nj06hu6pw56ezne5d24w" xml:space="preserve">{{Река
 |Название              = Насташка
 |Национальное название =  uk/Насташка
 |Изображение           = 
    | Подпись изображения = 
 |Длина                 = 20
 |Площадь бассейна      = 
 |Бассейн               = Ҡара диңгеҙ
 |Расход воды           = 
  |Место измерения      = 
 |Исток                 = 
  |Местоположение истока = Чупыра ауылы һем Потийивка ауылы
  |Высота истока         =
  |Координаты истока      = 
 |Устье                 = [[Поправка (йылға)|Поправка]]
  |Местоположение устья = 
  |Высота устья         = 
  |Координаты устья       = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = Украина
  |Регион                 = 
 |Позиционная карта       = 
   |Район                 = 
}}

'''Насташка''' ({{lang-uk|Насташка}}) — [[Украина]]лағы йылға. [[Киев өлкәһе]]нең Аҡ Сиркәү һем Рокытне райондары аша көньяҡҡа табан аға. [[Поправка (йылға)|Поправканың]] һул ҡушылдығы, [[Ҡара диңгеҙ]] бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 20 километр.


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Гідроекологічний стан басейну річки Рось / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-Центр, 2009. — 116 с. ISBN 978-966-521-507-3
* [http://www.novaecologia.org/voecos-2368-1.html Річки, які впадають на території Білоцерківщини в р. Рось] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424025410/http://www.novaecologia.org/voecos-2368-1.html |date=2016-04-24 }}

[[Категория:Киев өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>9u61wmvq6c1nj06hu6pw56ezne5d24w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталья Партыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135373</id>
    <revision>
      <id>1299850</id>
      <parentid>1184672</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T22:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6671" sha1="dq99kmsfww8cxz2l8grrlgriper2uwy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Наталья Дорота Партыка''' ({{Lang-pl|Natalia Dorota Partyka}}, [[27 июль]] [[1989 йыл]]&lt;ref name=&quot;SR&quot;&gt;{{Cite web|title=Natalia Partyka|url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pa/natalia-partyka-1.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6B5ds18JV|archivedate=2012-10-01|work=sports-reference.com|accessdate=08 January 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114160132/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pa/natalia-partyka-1.html |date=2012-11-14 }}&lt;/ref&gt;, [[Гданьск]]) — [[Польша]] [[спорт]]сыһы, [[өҫтәл теннисы]] уйынсыһы, өс тапҡыр Европа чемпионаты призеры, өс тапҡыр Паралимпия уйындары чемпионы (2004, 2008, 2012), паралимпсылар араһында күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы. 2008 йылда 5-се дәрәжәләге Польша Яңырыуы ордены менән бүләкләнә.

Тыуғанда иңбашы һәм уң ҡулы булмай, спортсылар өсөн яраҡлы ярыштарҙа ла&lt;ref&gt;[http://www.ittf.com/ittf_stats/All_events3.asp?ID=8890 ITTF_Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604044850/http://www.ittf.com/ittf_stats/All_events3.asp?ID=8890 |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ мөмкинлектәре сикләнгән спортсылар өсөн ярыштарҙа ла ҡатнаша.

== Биографияһы ==
1999 йылда Партыка инвалидтар араһында донъя чемпионатында өҫтәл теннисы буйынса үҙенең тәүге халыҡ-ара миҙалын яулай. 11 йәшенән ул 2000 йылда Сиднейҙа йәйге Паралимпия уйындарында ҡатнаша, Паралимпия уйындарының иң йәш ҡатнашыусыһы була. 2004 йылда Афиналағы Паралимпия уйындарында яңғыҙ разрядта алтын миҙал, команда зачетында көмөш миҙал яулай. Шул уҡ йылда Халыҡ -ара федерацияһы ойошторған (ITTF)өҫтәл теннисы буйынса Европа кадеттар чемпионатында ике алтын миҙал яулай. Һуңғы ярыш хеҙмәткә яраҡлы конкуренттар өсөн тәғәйенләнә. 2006 йылда Партыка Европа Паралимпия чемпионатында өс алтын миҙал яулай, Халыҡ-ара паралимпия комитетының инвалидтар өсөн чемпионатында өҫтәл теннисы буйынса ике алтын һәм бер көмөш, һәм Европа чемпионатының команда зачетында ITTF юниорҙары араһында көмөш миҙал яулай. 2007 йылда ошо уҡ ярышта бер бронза һәм ике көмөш миҙал яулай. 2007 йылда Европа паралимпия чемпионатында өс алтын миҙал һәм донъя чемпионатының юниор командалары араһында бронза яулай&lt;ref name=&quot;london2012.com&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20091123171902/https://www.london2012.com/blog/2008/06/18/natalia-paralympic-and-olympic-athlete.php «Natalia: Paralympic AND Olympic athlete»], official website of the 2012 London Olympics, June 18, 2008&lt;/ref&gt;.

Наталья 2008 йылда Олимпия һәм Паралимпия уйындарында ярышыусы ике спортсының береһе була, икенсеһе йөҙөүсе Натали де Туа. Был уның беренсе Олимпия һәм өсөнсө Паралимпия уйындары була. Пекин Паралимпияһында 10 класс буйынса көнәркәшлектә ҡытайлы Фан Лейҙы 3:0 иҫәбе менән еңеп, алтын миҙал яулай&lt;ref&gt;[http://www.chinadaily.com.cn/paralympics/2008-09/11/content_7018287.htm «Natalia Partyka: Pole apart»], ''China Daily'', September 11, 2008&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Пекиндағы Паралимпия уйындарында, 2004 йылғы Паралимпия уйындары һөҙөмтәләрен ҡабатлап, яңғыҙ разрядта алтын, командалы зачетта көмөш миҙал яулай. 2012 йылда Лондонда шәхси 10 класс буйынса Паралимпияла алтын, һәм шулай уҡ 6-10 класс буйынса командалы зачетта бронза яулай. 2016 йылда Рио-де-Жанейрола командалы 6-10-сы кластарҙа сираттағы алтынын ота, шулай уҡ шәхси разрядта еңеүсе була (10 класс).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://nataliapartyka.pl/ Официальный сайт Натальи Партыки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225082922/http://nataliapartyka.pl/ |date=2021-02-25 }} {{Ref-pl}}(пол.) {{Ref-en}}(инг.)
* {{SportsReference|pa/natalia-partyka-1|NAME=Наталья Партыка}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwMQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; сайтында олимпия статистикаһы&lt;/span&gt;
* [http://www.ipttc.org/players/women/natalia_partyka/index.htm «Natalia Partyka»], official website of the International Table Tennis Federation
* [http://www.pingpong.com.pl/zawodnik/43/natalia-partyka «Natalia Partyka — Polish table tennis player»], official profile of the Polish Table Tennis Magazine
* [http://www.ittf.com/ittf_stats/All_events3.asp?ID=8890 ITTF Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604044850/http://www.ittf.com/ittf_stats/All_events3.asp?ID=8890 |date=2011-06-04 }}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:27 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1989 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Польша спортсылары]]
[[Категория:Польшала тыуғандар]]
[[Категория:Польша Яңырыуы ордены менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Паралимпия уйындары]]
[[Категория:Европа чемпиондары]]</text>
      <sha1>dq99kmsfww8cxz2l8grrlgriper2uwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Острава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145525</id>
    <revision>
      <id>1299872</id>
      <parentid>1276523</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25709" sha1="2366n3shzjzo88hct4hlw7qzawthsqf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Острава'''&lt;ref name=&quot;BRE&quot;&gt;{{БРЭ|Острава|24|597}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Географический энциклопедический словарь. Географические названия|ответственный=Трёшников А.Ф. (гл. ред.)|издание=|место=Москва|издательство=Советская энциклопедия|год=1989|страницы=359a|isbn=5-852720-057-6}}&lt;/ref&gt;, ''Острава''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Агеенко Ф.Л.|заглавие=Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Мир и Образование|год=2010|страницы=16|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt; (чех.&lt;span lang=&quot;cs&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Ostrava&lt;/span&gt; ) ([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|IPA]]: {{Ipa|[ˈ&amp;#596;strava]}}, сил.&lt;span lang=&quot;szl&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Uostrawa&lt;/span&gt;) — [[Чех Республикаһы]]ның көнсығышында статуслы ҡала,   Моравскосилез крайының  һәм Острава ҡалаһы  районының административ үҙәге.  Көньяҡ Силезияла Остравица, [[Одра]] һәм Опава йылғаларының ҡушылдығы урынында урынлашҡан. 

Ҙурлығы буйынса Чехияла өсөнсө (Прага һәм Брнонан ҡала) һәм Моравияла икенсе ҡала. Илдә икенсе һәм Моравияла миллиондан ашыу ҡала агломерацияһын формалаштыра.  Ҡала халҡы  —  299,6 мең кеше (2012), тулы агломерацияһы ( [[:en:Larger Urban Zone|Larger Urban  Zone]]) — 1,15 миллион кеше (2004)&lt;ref name=&quot;agloLUZ&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.urbanaudit.org/CityProfiles.aspx|title=Urban Audit: City Profiles|accessdate=2012-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217141925/http://www.urbanaudit.org/CityProfiles.aspx|archivedate=2007-12-17}}&lt;/ref&gt;. Ҡала майҙаны — 214 км² тәшкил итә. 

Ҡаланың ете йөҙлөк тарихы бар, уның үҫеше төбәктәге яҡшы сифатлы күмерҙе эксплуатациялау һәм эшкәртеү менән бәйле, был Остраваға индустриаль ҡиәфәт һәм социалистик [[Чехословакия]]  осоронда рәсми булмаған «республиканың ҡорос йөрәге» тигән атама бирә.  Хәҙер күп кенә ауыр индустрия компаниялары ябыла йәки үҙгәртелә.

== Тарихы ==
[[Файл:Pohled_na_Ostravu_1728.jpg|слева|мини|240x240пкс|Острава күренеше, XVIII быуат]]
Археологик ҡаҙыуҙар хәҙерге Острава урынында кешеләр 25 000 йыл элек төпләнгән  тип раҫлай.  [[Урта быуат]]тарҙа  был урындар  аша Гәрәбә юлы үткән.  Ҡала үҙе  1267 йылда барлыҡҡа килгән. Ваҡыт үтеү менән Остраваның иҡтисади әһәмиәте кәмей, һәм  [[XVIII быуат]] аҙағына тиклем яҡынса 1000 кешеһе менән бәләкәй  провинциаль һөнәрселек ҡаласығы була. 

[[1763 йыл]]да күмерҙең эре запасы табыла, был ҡаланың индустриаль үҫешенә һәм халыҡтың күпләп килеүенә булышлыҡ итә.  [[1830 йыл]]да ҡалала металлургия заводы барлыҡҡа килә, [[1847 йыл]]да ҡаланы [[Вена]] менән тоташтырыусы тимер юлдар төҙөлә. 
[[Файл:Red_Army_Memorial_Ostrava_Czech_republic_19.JPG|мини|Ҡыҙыл армияның еңеүенә арналған мемориал.]]
1941 йылда&lt;ref name=&quot;BRE&quot;&gt;{{БРЭ|Острава|24|597}}&lt;/ref&gt;  '''Моравия'''  '''Остраваһы''' (чех.&lt;span lang=&quot;cs&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Moravská Ostrava&lt;/span&gt;) һәм '''Силезия''' '''Остраваһы'''   (чех.&lt;span lang=&quot;cs&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Slezská Ostrava&lt;/span&gt;) берләштерелә. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында  Острава металлуригя үҙәге булараҡ инглиз-америка авиацияһының утына тотола. [[1945 йыл]]дың ғинуарынан апреленә тиклем  совет ғәскәрҙәре Морава-Острава операцияһы барышында Морава-Остраваны яулап алырға маташа, был ваҡытта ҡалаға килеп ингән ерҙәрҙә ҡаты һуғыштар бара. Острава немецтарҙан тик  1945 йылдың 30 апрелендә генә азат ителә. Социалистик осорҙа ҡала һуғыштан һуң тергеҙелә һәм ҡабаттан Чехословакияның иң мөһим сәнәғәт үҙәктәренең береһе була.

[[1989 йыл]]да  бәрхәт революцияһынан  һәм баҙар иҡтисадына күскәндән һуң Острава көрсөк осорон кисерә һәм реструктуризацияға дусар була. [[1994 йыл|1994]] йылда рентабелһеҙлек сәбәбе һәм чех властарының был тармаҡты дотацияларға теләмәүе арҡаһында күмер сығарыу туҡтатыла. Металлургия предприятиелары трансмилли компанияларға һатыла:  Nová huta  [[2003 йыл]]да заводы Mittal Steel һатыла, Vitkovice заводы [[2005 йыл]]да  ЕвразХолдингҡа һатыла.

== Климаты һәм географияһы ==
[[Файл:Dolni_Vitkovice_sever.jpg|мини]]
Острава Чех Республикаһының төньяҡ-көнсығыш ситендә, [[Польша]] сигенә  (15 км) һәм һәм [[Словакия]] (55 км) сигенә яҡын урынлашҡан. Ул төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған Морава Ҡапҡалары үҙәненең (Moravská brána) төньяҡ өлөшө өҫтөндә йәйелеп ята. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — яҡынса 210 м.  

Урындағы [[климат]] уртаса, йәй  йылы, ҡыш дымлы, һалҡын килә.  Ҡаланың көнсығышта урынлашыуы арҡаһында континенталь климат илдең ҡалған өлөшөнә ҡарағанда киҫкенерәк.  Йыллыҡ уртаса [[температура]] — 8,6 °C (ғинуарҙың — -2.4°, июлдең — 17,8°), уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 700 мм.

* Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 8,7 °C
* Уртаса һауа дымлылығы — 77,6 %
* Уртаса ел тиҙлеге — 3,6 м/с

&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Ширина=80%
|Город_род=Остравы
|Источник=[http://www.worldweather.org/172/c00920.htm worldweather.org] [http://www.retscreen.net/ru/home.php RETScreen]
| Янв_ср=-1.7          | Янв_ср_осад=27
| Фев_ср=-0.6          | Фев_ср_осад=30
| Мар_ср=3.3          | Мар_ср_осад=34
| Апр_ср=8.6          | Апр_ср_осад=52
| Май_ср=13.8          | Май_ср_осад=91
| Июн_ср=16.5          | Июн_ср_осад=104
| Июл_ср=18.7          | Июл_ср_осад=91
| Авг_ср=18.3          | Авг_ср_осад=92
| Сен_ср=13.8          | Сен_ср_осад=59
| Окт_ср=9.3          | Окт_ср_осад=42
| Ноя_ср=3.6          | Ноя_ср_осад=45
| Дек_ср=-0.3          | Дек_ср_осад=34
| Год_ср=8.7          | Год_ср_осад=701
| Янв_ср_мин=-5.6     | Янв_ср_макс=0.4
| Фев_ср_мин=-4.1     | Фев_ср_макс=2.8
| Мар_ср_мин=-0.8      | Мар_ср_макс=7.7
| Апр_ср_мин=3.0      | Апр_ср_макс=13.5
| Май_ср_мин=7.3      | Май_ср_макс=18.9
| Июн_ср_мин=10.6     | Июн_ср_макс=21.9
| Июл_ср_мин=11.9     | Июл_ср_макс=23.6
| Авг_ср_мин=11.6     | Авг_ср_макс=23.4
| Сен_ср_мин=8.7      | Сен_ср_макс=19.4
| Окт_ср_мин=4.7      | Окт_ср_макс=14.0
| Ноя_ср_мин=0.9      | Ноя_ср_макс=6.7
| Дек_ср_мин=-3.2     | Дек_ср_макс=2.0
| Год_ср_мин=3.8      | Год_ср_макс=12.9
| Янв_а_макс=      | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=      | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=      | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=      | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=      | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=      | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=      | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=      | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=      | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=      | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=      | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=      | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=      | Год_а_мин=
|}}
&lt;/div&gt;

== Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы ==
Остравала бер нисә бик ҙур металлургия һәм кокс заводтары бар. Иң ҙур бысратыусы завод  — ArcelorMittal Ostrava; уға сиктәш булған Острава ҡалаһы өлөшө Бартовицела Чехия буйынса ғына түгел, ә бөтә Европа буйынса иң бысраҡ һауа. Был районда һауаға сикләнгән зарарлы матдәләр һәм бензапирен сығарыу күләме ҡайһы бер көндәрҙә 5-10 тапҡырға арта.  Острава халҡында  [[аллергия]], астма, йөрәк сирҙәре, тын юлдарының хроник ауырыуҙары йыш, һәм  [[грипп]] һәм тымау кеүек дөйөм сирҙәр һөҙөмтәһендә  етди өҙлөгөү барлыҡҡа килеүе мөмкин. Мәҫәлән Бартовицих районында астма менән мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың 30 проценты ауырый, ә ҡалған балаларҙа ул киләһе йылдарҙа йыш ҡына барлыҡҡа килә.

Острава халҡында XRCC5 гены табылған, ул ДНК генетик мәғлүмәтте зарарланыуҙан һаҡлай. Был ген  остраген тип аталған&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://zpravy.idnes.cz/vedci-uz-diky-nohavicovi-vedi-jak-rikat-genu-proti-smogu-p2x-/domaci.aspx?c=A111123_1689486_ostrava-zpravy_jog Už vědí Vědci Nohavicovi díky, jak genu říkat proti smogu] // iDNES.cz&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
[[Файл:Ostrava_458.jpg|мини|Острава, 2011.]]
[[Файл:Śląskoostrawski_zamek.JPG|мини]]
[[2003 йыл|2003]]  йылға 34 элекке ҡалалары һәм ауылдары ҡушылып барлыҡҡа килгән 23 районда йәшәгән Острава халҡы 315 442 кеше тәшкил итә.  . Острава майҙаны — 212 [[:ru:Км²|км²]]. Халыҡ тығыҙлығы — 1505 [[:ru:Км²|км²]]/кеше .

Остравала чехтарҙан тыш күп поляктар, немецтар һәм йәһүдтәр йәшәгән. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында күп йәһүдтәр юҡ ителгән йәки концентрацион лагерҙарға һөрөлгән. Һуғыштан һуң немецтар Бенеш Декретына ярашлы Остраванан ҡыуыла, һәм ҡалаға словактар килә башлай. Шулай итеп, Остраваның күп халҡын ( 90 % күберәк) хәҙер чехтар тәшкил итә, ҡалала шулай уҡ словактарҙың аҙсылығы йәшәй (яҡынса 3,4 %)&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.czso.cz/sldb/sldb2001.nsf/obce/554821?OpenDocument Sčítání lidu, 2001 bytů a domů] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108113452/http://www.czso.cz/sldb/sldb2001.nsf/obce/554821?OpenDocument |date=2014-01-08 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

Острава халҡы чех теленең айырым [[диалект]]ында  һөйләшә,  унда бөтә һуҙынҡы өндәр ҡыҫҡа әйтелә, ә [[баҫым]] һуңғынан алдағы [[ижек]]кә төшә, шуға диалект поляк теленә оҡшай. 

Райондың ауыр сәнәғәтен  күптән булмаған  реструктуризациялау арҡаһында  илдәгегә ҡарағанда   [[эшһеҙлек]] кимәле күпкә юғары  — 18,4 процент ( [[2004 йыл]]ға), 30,000 самаһы тәшкил итә.

== Мәҙәниәте ==
Остравала 4. [[театр]]: Národní divadlo moravskoslezské (Моравия-Силезияның милли театры).Уның  ике бинаһы бар: Divadlo Antonína  Dvořáka (  [[Антонин Дворжак]]) һәм Divadlo Jiřího Myrona. Башҡа театрҙары: Divadlo Petra  Bezruče (Петр Безруч исемендәге), Komorní  Aréna scéna ( камера-арена театры) һәм Divadlo loutek (ҡурсаҡ театры).

Милан Кундерыаның «Шаяртыу» романында  ваҡиғалар Острава ҡалаһында бара. 

1999 йылда Петр Котик Ostrava Center for New Music  нигеҙ һала.

== Университеттары ==
[[Файл:TU_Ostrava.JPG|мини|Острава техник университеты]]
Ҡалала өс университет бар:

* Острава техник университеты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://en.vsb.cz/information-in/russian/|title=ВШБ – Остравский технический университет|work=VŠB-TU Ostrava|lang=ru|accessdate=2010-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091111132318/http://en.vsb.cz/information-in/russian/|archivedate=2009-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111132318/http://en.vsb.cz/information-in/russian/ |date=2009-11-11 }}{{ref-cs}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* Острава Университеты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.osu.cz/ang/|title=University of Ostrava|work=University of Ostrava|lang=en|accessdate=2010-04-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/688NiZNfT|archivedate=2012-06-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615055846/http://www.osu.cz/ang/ |date=2006-06-15 }}{{ref-cs}}&lt;/ref&gt;
* Острава Бизнес Мәктәбе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vsp.cz/eng/|title=Business School Ostrava|work=Vysoká škola podnikání Ostrava|lang=en|accessdate=2010-04-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/688NjOrH2|archivedate=2012-06-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629030154/http://www.vsp.cz/en |date=2012-06-29 }}{{ref-cs}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Ҡала транспорты  трамвай (Моравияла иң эре  һәм илдә икенсе селтәр), троллейбус, автобус һәм таксиларҙан ғибәрәт.

=== Трамвайҙары ===
Трамвай ҡалала Остраваның хәҙерге төп тимер юлы вокзалынан Витковицеға тиклем беренсе линия асылғас [[1894 йыл]]дың [[18 август|18 авгусынан]] йөрөй башлаған, линияла трамвайҙар пар менән йөрөгән.  Юл бөтә  маршрутта  42 [[минут]] биләгән.  Бөтә юлдарҙың оҙонлоғо 65,7 км тәшкил итә, колеяһының киңлеге — 1435 мм.  2008 йылға Остравала 16  трамвай линияһы эшләгән. 1-ҙән алып  14 һәм 17-се линиялар    — көндөҙгө, һәм 18, 19 линиялар — төнгө.&lt;gallery&gt;
Файл:T3sucs 954 ostrava.jpg|Татра Т3
Файл:Ostrava, Moravská Ostrava a Přívoz, tram KT8.JPG|Татра КТ8Д5
Файл:Tram 01 Trio Ostrava.jpg|Инекон 01 Трио
Файл:Tram Vario LF3 Ostrava.jpg|Варио ЛФ3
&lt;/gallery&gt;

=== Троллейбустары ===
Беренсе троллейбус линияһы [[1952 йыл]]дың  [[9 май]]ында асыла.  Яҡынса [[1960 йыл|1960 йылдарҙа]]   троллейбустарҙы  трамвайҙар алмаштыра. Бөгөнгө көндә 9 троллейбус линияһы бар. Яҡын киләсәктә Бартовице һәм Франтишоков  ҡала өлөштәренә линиялар булдырыу планлаштырыла.&lt;gallery&gt;
Файл:Trolejbus Škoda 14Tr.jpg|[[Шкода 14Тр]]
Файл:Trol Škoda 21Tr Ostrava.jpg|[[Шкода 21Тр]]
Файл:Ostrava - Flickr - Infodad (78).jpg|[[СОР ТН 12|12 СОР ТН]]
Файл:Czech Raildays 2013, Škoda 26Tr Solaris, DPO, 3721 (09).jpg|Троллейбус Шкода Тр21 интерьеры
&lt;/gallery&gt;

=== Автобустары ===
Автобустар хәрәкәте [[1930 йыл]]да асыла. Бөгөн яҡынса 60 автобус линияһы эшләй. Линия номерҙары  — 20-нән алып  99-ға тиклем. 1970—1980 йылдарҙа автобустар  киң ҡулланыш ала. Етмешенсе йылдарға тиклем автобустарҙы Карос компанияһы етештергән, һуңғы йылдарҙа автобустарҙы Икарус компнаияһы етештерә башлай. 2000 йылдан  Острава маршруттарына автобустарҙы шулай уҡ Соларис компанияһы тәьмин итә.  90-сы йылдарҙан башлап бөтә техника Острава транспорт предприятиеһының төҫтәренә буяла.  &lt;gallery&gt;
Файл:Ostrava, Karosa B 732.jpg|alt=Б.Карос 732|[[Кароса Б 732|Б.Карос 732]]
Файл:Czech Raildays 2012, SOR EBN 10,5 (01).jpg|[[СОР ЕБН 10,5|ЕБНА]] [[СОР ЕБН 10,5|СОР 10,5]] 
Файл:Czech Raildays 2012, SOR EBN 10,5 (07).jpg|СОР автобусы интерьеры
Файл:Autobus Solaris Urbino.jpg|Solaris Urbino
&lt;/gallery&gt;

=== Авиатранспорты ===
Ҡаланан 20 км өҫтәрәк Леош Яначектың халыҡ-ара аэропорты  урынлашҡан, унан   [[Вена]] һәм [[Прага|Прагаға]] даими рейстар башҡарыла. 

== Остравала спорт. ==
[[Файл:Ostrawa_7181.jpg|мини|Баник]]
Футбол командалары:

* «Баник»
* «Витковице» футбол клубы 

Хоккей командаһы:

*  «Витковица» хоккей клубы

Еңел атлетика ярышы йыл һайын үтә — Остраваның Гран-при.

Баскетбол буйынса Европа чемпионаты FIMBA.

Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты-2015

== Билдәле кешеләре ==

* Балабан  Ян — яҙыусы һәм тәржемәсе
* Безруч  Петр — шағир. Остраваның почетлы гражданы
* Бенеш Эдвард — Чехословакияның икенсе президенты. Остраваның почетлы гражданы
* Бобырева Мария Максимовна — совет разведчигы. Остраваның почетлы гражданы
* Будинова Славка — театр, кино һәм телевидение актрисаһы
* Еременко Андрей Иванович — совет полководецы. Остраваның почетлы гражданы
* Кольдер  Драгомир — Чехославкия компартияһының Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы.
* Кубин  Рудольф — композитор
* Лендл  Иван — тенниссы
* Масарик  Томаш — Чехословакияның беренсе президенты. Остраваның почетлы гражданы
* Ногавица Яромир — шағир, музыкант, композитор, автор-башҡарыусы (бард)
* Девил Несса (Никола Йираскова) — порноактриса
* Свобода  Людвик — ЧССР президенты. Остраваның почетлы гражданы
* Тамара Черна  псевдоним SofiG    — балерина, балетмейстер,  фотограф

== Халыҡ-ара бәйләнештәр ==

* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почетлы консуллығы&lt;ref name=&quot;rf&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://www.honorarnikonzulat-rf.cz/ V federace Ostravě Honorární konzulát Ruské{{ref-cs}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516143447/http://www.honorarnikonzulat-rf.cz/ |date=2010-05-16 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rf2&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://www.brno.mid.ru/actinf_05.html Консуллыҡ почетлы Рәсәй острава.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221657/http://www.brno.mid.ru/actinf_05.html |date=2016-03-04 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

== Туғандаш ҡалалар ==

* {{флаг России}} — [[Волгоград]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ([[1947 йыл|1947]])
* {{флаг Великобритании}} — Ковентри, [[Бөйөк Британия]] ([[1957 йыл|1957]])
* {{флаг Польши}} — [[Катовице]], [[Польша]] ([[1960 йыл|1960]])
* {{флаг Германии}} — Дрезден, [[Германия]] ([[1971 йыл|1971]])
* {{флаг Хорватии}} — Сплит, [[Хорватия]] ([[1976 йыл|1976]])
* {{флаг Греции}} — Пирей, [[Греция]] ([[1997 йыл|1997]])
* {{флаг Словакии}} — Кошице, [[Словакия]] ([[2001 йыл|2001]])
* {{флаг Венгрии}} — Мишкольц, [[Венгрия]] ([[2001 йыл|2001]])
* {{флаг США}} — Питтсбург, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ([[2001 йыл|2001]])
* {{флаг Казахстана}} — [[Уральск]], [[Ҡаҙағстан]] ([[2008 йыл|2008]])&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.msb-uralsk.kz/index.php?id=29&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=588&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=12&amp;cHash=b0dd3c6938 Уральск һәм Острава — туғанлашҡан ҡалалар]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Украины}} — [[Донецк]], [[Украина]] ([[2009 йыл|2009]])

== Сығанаҡтар ==

* [http://ekolist.cz/cz/zpravodajstvi/zpravy/vitezem-discipliny-o-quotnejvyssi-znecisteni-vzduchuquot-je-ostrava-bartovice Vítězem disciplíny o «nejvyšší znečištění vzduchu» je Ostrava-Bartovice// ekolist.cz]
* [http://www.ceskatelevize.cz/ct24/regiony/142243-prachu-ve-vzduchu-na-ostravsku-je-i-desetkrat-vic-nez-by-melo/ Prachu ve vzduchu na Ostravsku je i desetkrát víc, než by mělo// www.ceskatelevize.cz]
* [http://zpravy.idnes.cz/lide-z-ostravska-jsou-odolnejsi-vuci-smogu-maji-aktivnejsi-jeden-gen-1iv-/domaci.aspx?c=A111109_1682408_ostrava-zpravy_jog Lidé z Ostravska jsou odolnější vůči smogu. Mají aktivnější jeden gen Zdroj// zpravy.idnes.cz]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ostrava.cz/ Официальный сайт города]
* [http://www.ostravainfo.cz Городской информационный центр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308134905/https://www.ostravainfo.cz/ |date=2022-03-08 }}
* [http://www.eostrava.cz Информационный сервер Остравы]
* [http://www.ostravskestranky.cz Компании Остравы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415182336/http://www.ostravskestranky.cz/ |date=2021-04-15 }}
* [http://www.ostravskenoviny.cz Газета Остравы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=C4hr_ITbCO0 Загрязнение Остравского воздуха на Ютубе]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>2366n3shzjzo88hct4hlw7qzawthsqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Осерен-Риварет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146272</id>
    <revision>
      <id>1299869</id>
      <parentid>1151511</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4737" sha1="gakbz9tgoj8rgmok494h0qhw9pri9e6" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Осерен-Риварет''' ({{Lang-fr|Osserain-Rivareyte}}) — коммуна во [[Франция|Францияның коммунаһы]], Аквитания төбәгендә урынлашҡан. Департаменты — Атлантик Пиреней. Коммуна Пеи-де-Бидаш, Остибар һәм Амикюз кантондары составына инә. Коммунаның округы — Байонна.

Коммунаның Insee коды — 64435.

== Географияһы ==
Коммуна [[Париж]]дан 660 км көньяҡ-көнбайышта, көньяҡта Бордонан 165 км-ҙа, По ҡалаһынан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡанк&lt;ref&gt;&lt;div&gt;Физик географик координаталары буйынса иҫәпләнгән алыҫлыҡ&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

Коммунаның биләмәләрендә {{Тәржемәһеҙ 5|Сезон (река)|Сезон|fr|Saison (rivière)}} йылғаһы аға.

=== Климат ===
Бында йылы океан климаты&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://web.archive.org/web/20121126060733/http://www.meteorologic.net/climat-francais.php Climat Le français]{{ref-fr}}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Ҡыш йомшаҡ, йылы, ғинуар айының уртаса температураһы — +5°с — +13°с , ә −10 °c бик һирәк була. Ноябрҙән апрелгә тиклем йылына 15 көн ҡар яуа. Йәйҙең максималь температураһы яҡынса 20-30 °C, ә 35 °C эҫелек бик һирәк була. Яуым-төшөм һаны юғары, йыл буйына яҡынса 1100 мм. Елһеҙ һауа торошо хас, көслө елдәр бик һирәк.

== Халыҡ ==
[[2010 йыл]]да коммуна халҡы 234 кеше тәшкил итә.{{Халыҡ иҫәбе||1962=283|1968=256|1975=255|1982=260|1990=266|1999=221|2010=234|source=[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&amp;millesime=2010&amp;nivgeo=COM&amp;codgeo=64435 INSEE]}}

== Хакимиәте ==
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Мэрҙар исемлеге:
! colspan=&quot;2&quot; |Осор
!Фамилия
!Партия
!Иҫкәрмә
|-
|1995
|2014
|Симон Кюрюч
|
|
|-
|2014
|2020
|Арно Фонтен
|
|
|}

== Иҫтәлекле урыны ==
* Изге Мария Магдалина сиркәүе (1857 йыл)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&amp;FIELD_1=REF&amp;VALUE_1=IA64000698|title=église paroissiale Sainte-Marie-Madeleine|publisher=www.culture.gouv.fr|lang=fr|accessdate=2015-06-15}}&lt;/ref&gt;

== Фотогалерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Файл:FR-64-Osserain.JPG|Осерен-Риварет
Файл:Map commune FR insee code 64435.png|Коммуна картаһы.
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад]]е есть медиафайлы по теме [[c:Category:Osserain-Rivareyte|Осерен-Риварет]]
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;fr&quot;&gt;[http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=64&amp;codecom=435 Осерен-Риварет]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на французском языке&quot;&gt;(фр.)&lt;/span&gt;.  [[Национальный институт статистики и экономических исследований Франции]]. &lt;small&gt;Проверено 15 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;fr&quot;&gt;[http://www.linternaute.com/ville/pechaudier/ville-64435 Осерен-Риварет]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на французском языке&quot;&gt;(фр.)&lt;/span&gt;.  www.linternaute.com. &lt;small&gt;Проверено 15 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;fr&quot;&gt;[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=25851 Осерен-Риварет]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на французском языке&quot;&gt;(фр.)&lt;/span&gt;.  cassini.ehess.fr. &lt;small&gt;Проверено 15 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Франция коммуналары]]</text>
      <sha1>gakbz9tgoj8rgmok494h0qhw9pri9e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ош (аэропорт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148621</id>
    <revision>
      <id>1299874</id>
      <parentid>1247196</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4854" sha1="eflenc40j1pbn739t2ob0hc7g3u9tqm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ош''' — Фирғәнә үҙәнендә иң эре аэропорттарҙың береһе, «Манас халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең бүлексәһе&lt;ref name=&quot;Manas&quot;&gt;[http://www.airport.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4&amp;Itemid=6 Airport.kg: «халыҡ-ара аэропорты Миһырбанлы: Төбәк аэропорты»]&lt;/ref&gt;. [[Ҡырғыҙстан]]дың Ош ҡалаһынан 9 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ош халыҡ-ара аэропортының тәғәйенләнеше —Ҡырғыҙстандың көньяҡ төбәгендә авиаташыу ихтыяждарын тәьмин итеү.  [[Бишкәк]] ҡалаһынан — 389 км, [[Ташкент|Ташкенттан]] — 322 км, Наманган — 103 км, [[Андижан]] — 43 км алыҫлыҡта ята. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 892. м. Аэродром  «Б» (МАК) һәм «4D» (ИКАО) класына ҡарай.
[[Файл:RIAN_archive_729588_Osh_Airport.jpg|мини|Аэропорт бинаһы фонында Як-40, 1974 йыл]]
Эш режимы  — тәүлек әйләнәһенә. Ош аэропортының  өс рулёж юлы бар.  Перронда 14  туҡталҡа урынлашҡан. Аэропорт перроны 59200 кв. м тәшкил итә. Осоу-ултырыу һыҙатының  2814  метр оҙонлоҡта, киңлеге 45 м. [[1974 йыл]]да  сафҡа индерелә.  Халыҡ-ара секторы [[1992 йыл]]да сафҡа  индерелгән&lt;ref name=&quot;Manas&quot;/&gt;. Төп эксплуатанты: Avia Traffic Company. [[2012 йыл]]да аэропорт 835900   пассажирҙы хеҙмәтләндерелгән, 2011 йыл менән сағыштырғанда   кпассажирҙар  һанының артыуы 18 процент тәшкил итә.

== Ҡабул ителеүсе һауа караптары  ==
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ә-32, Ан-72, Ан-74, Ил-76, Л-410, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A319, A320 Airbus, Boeing 737 (бөтә модификациялары) һ. б.  һәм Boeing 767 һәм 3-4 класс тибындағы һауа караптары, вертолеттар.  Осоу-ултырыу һыҙаты  (PCN) 30/F/B/X/T.

== Һәм авиакомпанияһы рейсы ==
Ҡышҡы рейстар башҡарыусы авиакомпаниялар түбәндәге йүнәлештәр буйынса 2017-2018 йылдарҙың Ош. теҙмәһе: 
{| class=&quot;sortable wikitable toccolours&quot; id=&quot;104&quot;
! id=&quot;107&quot; width=&quot;20%&quot; |Авиакомпанияһы
! class=&quot;unsortable&quot; id=&quot;109&quot; width=&quot;80%&quot; |Тәғәйенләнеш пункттары &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|-
|[[Avia Traffic Company]]
|Бишкәк, Екатеринбург, [[Емельяново (аэропорт)|Красноярск (Емельяново)]], Новосибирскиҙа, Сорғот, Мәскәү (Домодедово), Санкт-Петербург (Пулково-1), Иркутск, Мәскәү(Раменское)
|-
|[[China Southern Airlines|China Airlines Southern]]
|Урумчи
|-
|[[Air Manas]]
|Бишкәк
|-
|[[Аэрофлот]]
|Мәскәү (Шереметьево)
|-
|[[Глобус (авиакомпания)]]
|Мәскәү (Домодедово)
|-
|[[S7 Airlines]]
|Новосибирск
|-
|[[Tez Jet Airlines|Jet Airlines Tez]]
|Бишкәк, Тамчи (Ысыҡ-Күл)
|-
|[[Кыргызстан (авиакомпания)|Ҡырғыҙстан]]
|Бишкәк, [[Емельяново (аэропорт)|Красноярск (Емельяново)]], Сорғот
|-
|[[Уральские авиалинии|Урал авиалиниялары]]
|Екатеринбург, Мәскәү (Домодедово), Санкт-Петербург
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://avia.tutu.ru/airport/6840c0/ Tutu.ru: «Аэропорты Ош: Дөйөм мәғлүмәт»]
* [http://www.apinfo.ru/airports/OSS.html Apinfo мәғлүмәт базаһы: «Ош Аэропорт»]
* [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=KG84680&amp;sch=UAFO Data мәғлүмәт базаһы Aero World: «Osh»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328114643/http://worldaerodata.com/wad.cgi%3Fid%3DKG84680%26sch%3DUAFO |date=2019-03-28 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]
[[Категория:Аэропорттар]]</text>
      <sha1>eflenc40j1pbn739t2ob0hc7g3u9tqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оулу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148876</id>
    <revision>
      <id>1299873</id>
      <parentid>1264002</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28507" sha1="30mnunq2pwap11wr7f9qae9qnkvlbey" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Оулу''' ({{Lang-fi|Oulu}} {{Ipa|[ˈoulu]}}, {{Lang-sv|Uleåborg}} {{Ipa|[ˈʉːleɔˌbɔrj]}}) — [[Финляндия]]ның ҙурлығы буйынса дүртенсе урындағы ҡалаһы, Ботник ҡултығының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, Оулу губернаһының административ үҙәге. Оулуйоки йылғаһының [[Ботния ҡултығы|Ботник ҡултығына]] ([[Балтик диңгеҙе]]) ҡойған ерҙә урынлашҡан. Оулу ҡалаһына 1605 йылда нигеҙ һалынған, Оулу — Төньяҡ [[Финляндия]]лағы иң боронғо ҡала.

== Тарих ==
[[Новгород республикаһы]] менән [[Швеция]] короллеге араһындағы Ореховец килешеүе буйынса 1323 йылда Оулу төбәге Новгород ере составына ингән.

Новгород йылъяҙмаларынан сығып, Оулу йылға тамағында 1370 балыҡ тотоу-сауҙа ауылы (посад) булған тип әйтергә мөмкин, йәғни был эштәр өсөн уның торған урыны бик уңайлы булған, шунлыҡтан Оулу иң мөһим иҡтисади, сәйәси һәм стратегик пункт булып торған.

Оулу йылғаһы (Овла, Улео) рус Приботния йылғалары араһында иң мөһим булған һәм Пиелинен күле аша Аҡ дигеҙ Карелияһы һәм Приладожье менән бәйле булған. Нәҡ ошо йылға буйлап Приботнияға рустар бара алған ә, һәм улар, күрәһең, Приботния менән Новгородта сауҙа мөнәсәбәттәрен булдырған.

1375 йылда (София һәм Новгород I һәм IV йылъяҙмаһына ярашлы «постави корела семидесятская новый городок». София йылъяҙмаһы өҫтәмә күрһәтмәләр бирә: новгородлылар 1377 йылда Оулу «Тиврола окиян море» походын ойоштора. «Диңгеҙ окиян» һүҙе аҫтында Ботник ҡултығы күҙ алдында тотола; Тиврола — Приботния тирәһендәге урынды йәки йылғаны аңлата.

1357 йылдағы шведтарҙың Оулу ерҙәрен баҫып алыу походы һәм рустарҙың Приботния янына швед ерҙәрен баҫып алыу походының һөҙөмтәһе билдәһеҙ. Киләһе йылда рим папаһы Григорий XI конфликтҡа ҡыҫыла. Бынан һуң был ерҙәрҙе тиҙҙән рус тар ҡалдырып китә.

Әммә был ерҙәрҙең Швецияға 1375 йылда күсеүенә ҡарамаҫтан, был территория рәсми рәүештә [[Рәсәй]] ере сифатында йөрөй. Ике дәүләт араһындағы сик билдәләүсе Ореховец килешеүе тағы ла ике йөҙ йыл дауам итә.

1590 йылда Oulunsaari утрауындағы нығытмалар янында замок төҙөлә, ул Төньяҡ Остроботнияның административ үҙәге була. 1595 йылдағы Тявзин килешеүе буйынса Оулу һәм Оулуярви күле Швецияға тапшырыла.

=== Ҡалаға нигеҙ һалыу ===
[[Файл:Oulu_City_Hall_pre_1920_postcard.jpg|слева|мини|250x250пкс|Оулу хакимиәте бинаһы (1887) Финляндия почта карточкаһы, 1920 йыл.]]
8 апрелдә, 1605 йылда, швед короле Карл IX үҙ һарайы ҡаршыһында ауылға нигеҙ һалырға бойора, ә 1610 йылда уға ҡала статусын бирә. Был 1651 йылда Оулула 400-гә яҡын кеше йәшәй, 1682 йылда — 800 тирәһе . 1612 йылда беренсе мәктәп асыла.

[[Төньяҡ һуғыш|Бөйөк Төньяҡ һуғышында]] ([[1714 йыл|1714]]—[[1721 йыл|1721 йылдарҙа)]] урыҫ ғәскәрҙәре Финляндияның күп өлөшөн оккупациялай. Оулу ҡалаһы рус һәм швед ғәскәрҙәре араһындағы нейтраль һыҙыҡта тора. Әммә Ништадт килещеүе буйынса [[1721 йыл]]да Финляндия кенәзлеге тағын Швецияға күсә. Һуғыш һөҙөмтәһендә Оулу халҡы яҡынса 400 кешегә  тиклем кәмегән.

Һуғыштан һуң ҡала үҫеп китә, [[1724 йыл]]да Toppila яңы порты төҙөлә, һәм [[1765 йыл]]да Оулуға тышҡы сауҙа хоҡуғы бирелә, ҡала халҡы 1400 кешегә етә.

Рус-швед һуғышы йылдарында, 1808—1809 йылдарҙа, Остроботния ҡаты һуғышҡа дусар була, Оулу швед ғәскәрҙәренең терәк базаһына әйләнә. Фридрихсгам килешеүе буйынса 1809-сы йылда Финляндия территорияһының ҙур өлөшө, шул иҫәптән Остроботния, Рәсәйгә күсеп китә һәм Бөйөк [[Финляндия]] кенәзлегенә әүерелә.

=== Бөйөк Финляндия Кенәзлеге ===
[[1822 йыл]]да Оулу ҡалаһында ҙур янғын була, ундағы 395 йорттоң 330-ы янып юҡҡа сыҡҡан.

[[1854 йыл]]да,[[Ҡырым һуғышы]] ваҡытында инглиз флотилияһыОулуға рейд яһағанда якорь ташлай. 5800 кеше йәшәгән халыҡ ҡаршылыҡ күрһәтмәй генә, инглиздарға бирелә. Аҙыҡ-түлек запасын тулыландырырғандан һуң инглиздәр ҡаланың бер нисә сауҙа караптарын яндырып китә.

Беренсе күпер Оулуйоки йылғаһы аша [[1869 йыл]]да төҙөлә, ҡалалағы 6870 кеше йылғаны кәмәһеҙ сығып йөрөй ала. [[1886 йыл]]да [[Хельсинки]]-Оулу тимер юлы асыла.

=== Бойондороҡһоҙ Финляндия ===
Граждандар һуғышы [[1917 йыл|1917]]—[[1918 йыл]]дарҙа Оулуға бик аҙ ҡағыла.

[[1919 йыл]]да ҡалала 15 200-гә яҡын кеше йәшәй, Оулуҙа ҡала советтарына һайлауҙар үтә, унда 36 һайланыусы кешенең 5-е ҡатын-ҡыҙ була.

Совет-фин һуғышында, 1939—1940 йылдарҙа, ике тапҡыр Оулуҙы, 1940 йылдың 1 һәм 21 ғинуарҙа совет авиацияһы бомбаға тота, 25 мең кеше йәшәгән халыҡтың 5 кешеһе үлә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Оулу ҡалаһында немец һәм фин ғәскәрҙәре штабы урынлаша, немец гарнизондары 4000 кеше иҫәпләнә. Ҡала һыҙатында ике концлагерь була (немец һәм фин), унда әсир ҡыҙылармеецтар тотола. Әсирҙәр Мерикоски ГЭС-ын төҙөүҙә эшләй. Февралдә ҡала бомбаға тотола һм ныҡ емерелә ([[1944 йыл]]). [[19 сентябрь|19 сентябр]]ҙә, 1944 йылда, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм Финляндия араһындағы солох буйынса финдар немец ғәскәрҙәрен илдән ҡыҫырыҡлап сығарыу бурысын үтәй, немец гарнизоны ҡаланы тыныс ҡына ташлап китә. Артабан төньяҡта немец һәм фин ғәскәрҙәре араһында хәрби хәрәкәттәр башлана,  немецтар бөтө фин Лапландияһын юҡ итә, шул иҫәптән уның баш ҡалаһы Рованиемиҙы.

Һуғыштан һуң ҡала бик тиҙ үҫешә. [[1958 йыл]]да унда университет. асыла. [[1973 йыл]]да ҡалала Nokia компанияһының беренсе филиалы асыла, ә 1980 йылдар башында ҡала советы Оулу ҡалаһын яңы юғары технологиялар үҙгенә әйләндереү тураһында ҡарар ҡабул итә һәм артабан ике тиҫтә йыл ярайһы уңышлы бара.

== Климат ==
Ҡала субарктик климат зонаһында урынлашҡан, бында ҡарлы һыуыҡ ҡыш һәм ҡыҫҡа йылы йәй тора. Йыллыҡ уртаса температура-2.7 ОС(36.9&amp;nbsp;°F). Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме — 508 мм; башлыса яуым-йәй һәм көҙҙөң һуңғы айҙарында була.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;204&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; id=&quot;207&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Климат Оул'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! id=&quot;210&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! id=&quot;212&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! id=&quot;214&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Ғин.
! id=&quot;216&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! id=&quot;218&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! id=&quot;220&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! id=&quot;222&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! id=&quot;224&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! id=&quot;226&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! id=&quot;228&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! id=&quot;230&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! id=&quot;232&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! id=&quot;234&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Февр.
! id=&quot;236&quot; style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! id=&quot;239&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! id=&quot;241&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-7,4
! id=&quot;243&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6,8
! id=&quot;245&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,7
! id=&quot;247&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,5
! id=&quot;249&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12,2
! id=&quot;251&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,9
! id=&quot;253&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,4
! id=&quot;255&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,8
! id=&quot;257&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,9
! id=&quot;259&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5,5
! id=&quot;261&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-0,6
! id=&quot;263&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-4,9
! id=&quot;265&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |5,7
|-
! id=&quot;268&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! id=&quot;270&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-11,1
! id=&quot;272&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-10,4
! id=&quot;274&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-5,8
! id=&quot;276&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |0,5
! id=&quot;278&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,5
! id=&quot;280&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,5
! id=&quot;282&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,0
! id=&quot;284&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,7
! id=&quot;286&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,4
! id=&quot;288&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,0
! id=&quot;290&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-3,1
! id=&quot;292&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-8,2
! id=&quot;294&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |2,0
|-
! id=&quot;297&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса минимум, °C
! id=&quot;299&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-15,4
! id=&quot;301&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-14,7
! id=&quot;303&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-10,1
! id=&quot;305&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-3,4
! id=&quot;307&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,8
! id=&quot;309&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,8
! id=&quot;311&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,4
! id=&quot;313&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,5
! id=&quot;315&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,9
! id=&quot;317&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |0,3
! id=&quot;319&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-5,9
! id=&quot;321&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-12,1
! id=&quot;323&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |-2
|-
! id=&quot;326&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! id=&quot;329&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |26
! id=&quot;331&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |21
! id=&quot;333&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |23
! id=&quot;335&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |19
! id=&quot;337&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |30
! id=&quot;339&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |43
! id=&quot;341&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |57
! id=&quot;343&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |65
! id=&quot;345&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |48
! id=&quot;347&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |42
! id=&quot;349&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |31
! id=&quot;351&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |28
! id=&quot;353&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B4C8FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |433
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанағы: [http://www.climate-charts.com/Locations/f/FI02875.php World Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115221721/http://www.climate-charts.com/Locations/f/FI02875.php |date=2018-01-15 }}''
|}

== Халыҡ ==
[[Файл:Oulun_väestö.jpg|мини|230x230пкс|Халыҡ һаны динамикаһы Оулуҙа. 1880-2010 йылдарҙа&lt;ref&gt;[http://www.ouka.fi/historia/1960.htm Oulu 1960-2000] 15.6.2007. Oulun kaupunki. 21.11.2010 Viitattu&lt;/ref&gt;]]
Оулу ҡалаһында 2009 йылдың 31 декабрендә 139 151 кеше йәшәгән, шуларҙың 48,9 %-ир-ат ҡатын-ҡыҙҙар -51,1 %.

== Иҡтисад ==
[[Файл:Astrom_Park_Oulu_20110103.JPG|мини|Велосипед юлдары.]]
[[Файл:Hietasaari_railway_bridge_in_Oulu_2010.jpg|мини|Ташландыҡ тимер юл күпере. Toppila районында.]]

== Белем ==
[[1958 йыл]]да Оулу университетына нигеҙ һалына&lt;ref&gt;[http://www.oulu.fi/english/ Оул Университеты]&lt;/ref&gt; унда 6 факультет бар: биотехнология, мәғлүмәт технологиялары, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау мәсьәләләре һәм төньяҡ төбәге. Ғилми хеҙмәткәрҙәр һәм уҡытыусылар −3096, студенттар һәм уҡыусылар — 15 829, 236 профессор (2003 йыл).

== Иҫтәлекле урын ==
* [http://www.oulu.ouka.fi/ppm/English/index.html Төньяҡ Остроботния музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206051412/http://www.oulu.ouka.fi/ppm/English/index.html |date=2005-02-06 }}
* [http://www.oulu.ouka.fi/taidemuseo_eng/index.html Ҡаланың сәнғәт музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050207081403/http://www.oulu.ouka.fi/taidemuseo_eng/index.html |date=2005-02-07 }}.
* [http://www.tietomaa.fi/index.php?id=1&amp;lang_id=1 Tietomaa] — фәнни-танып белеү үҙәге.
* [http://www.oulu.ouka.fi/ppm/turkansaari/ Turkansaari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205212340/http://www.oulu.ouka.fi/ppm/turkansaari/ |date=2005-02-05 }} — асыҡ һауалағы ағас архитектура музейы. Оуллуҙан 10 км самаһы алыҫлыҡта.
* [http://www.kierikki.fi/ Kierikkikeskus] — тәүтормош кешеләренең тергеҙелгән торағы музейы Оулуҙан 35 км самаһы алыҫлыҡта.
* [http://www.kukka-jaelainpuistoescurial.fi/ Escurial] — ботаника һәм зообаҡсаһы
* [http://www.koskilinjat.fi/in_english/special_lines/potnapekka/index.html PotnaPekka] — бәләкәй экскурсион паровоз .
* [http://www.oulu.ouka.fi/teatteri/english.html Ҡала театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206031056/http://www.oulu.ouka.fi/teatteri/english.html |date=2005-02-06 }}.
* [https://web.archive.org/web/20111002012414/http://www.oulusinfonia.fi/sivu/fi/ Симфоник оркестр].
* [http://www.oulu.ouka.fi/english/Cathedral.htm Кафедраль соборын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050210230056/http://www.oulu.ouka.fi/english/Cathedral.htm |date=2005-02-10 }}[[1777 йыл]]да төҙөлгән һәм [[1832 йыл|1832]]—[[1845 йыл]]дарҙа янғындан һуң тергеҙелгән].
* [http://www.holidayclub.fi/english/oulun_eden_etusivu.html Oulu Eden Holiday Club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050215214456/http://www.holidayclub.fi/english/oulun_eden_etusivu.html |date=2005-02-15 }} — аквапарк менән ресторандар һәм ҡунаҡханалар, кемпинг [http://oulu.ouka.fi/matkailu/nallikari/eng/ Nallikari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050204100540/http://oulu.ouka.fi/matkailu/nallikari/eng/ |date=2005-02-04 }}, спорт комплексы [http://www.nallisport.com/ Nallisport] һәм [http://gamma.nic.fi/~villa2/ponipiha/ пони-клубы]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}.

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
* {{Флаг|Россия}} [[Архангельск]]
* {{Флаг|Швеция}} Буден
* {{Флаг|Украина}} [[Одесса]]
* {{Флаг|Казахстан}} [[Астана]]&lt;ref&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20050205033028/http://oulu.ouka.fi/english/ Официальный сайт города Оулу]
* [http://www.ouluthisweek.net/ Оулу на этой неделе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214110048/http://www.ouluthisweek.net/ |date=2007-02-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20050205020444/http://www.oulutourism.fi/ Туристическое бюро Оулу]
* [http://www.senovosti.ru/ События в Оулу по-русски]
* [http://suomik.com/oulu.html История города Оулу]
* [https://web.archive.org/web/20130106074104/http://www.ouluon.fi/ru/1054109110831091+106010801085108311031085107610801103/ Регион Оулу]

=== Карта ===
* [http://kartta.ouka.fi/ Карта города] Кроме туристической карты города, здесь имеются карта автобусных маршрутов, карта застройки и аэрофотосъемка 1947, 1965 и 1977 годов. Поиск по адресу и по объектам.
* [https://web.archive.org/web/20050210155156/http://alk.tiehallinto.fi/www2/kartta/at26p2.htm Автодорожная карта региона]

=== Тарих ===
* [http://pohjois-suomi.safa.fi/sights/oui.html Архитектурная история города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125091633/http://pohjois-suomi.safa.fi/sights/oui.html |date=2012-01-25 }}
* [http://www.ouka.fi/100kuvaa/ouluni/eng/index.html Оулу 1960-х в рисунках Eeli Aalto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205052004/http://www.ouka.fi/100kuvaa/ouluni/eng/index.html |date=2005-02-05 }}
* [http://www.ouka.fi/100kuvaa/Airin_kertomus/eng/index.html История Airi Aalto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050207091332/http://www.ouka.fi/100kuvaa/Airin_kertomus/eng/index.html |date=2005-02-07 }}
* [http://www.oulu.ouka.fi/ppm/verkkonayttelyt/index.htm Фотографии 1930—1950 годов, сделанные Uuno Laukka (1914—78)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050301230847/http://www.oulu.ouka.fi/ppm/verkkonayttelyt/index.htm |date=2005-03-01 }}
* [http://www.oulu.ouka.fi/ppm/laukka/hake/index.html Архив фотографий Uuno Laukka 1930—1970 годов (более 8000)]

=== Фотоһүрәттәр ===
* [http://tilhi.com/photostories/oulu/ Фотоистории Juha Lehtomäki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205034152/http://tilhi.com/photostories/oulu/ |date=2005-02-05 }}
* [http://personal.inet.fi/koti/juha.hintsala/digikuvat/alku.htm Фотографии Оулу 2000—2001 годов от Juha Hintsala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312004754/http://personal.inet.fi/koti/juha.hintsala/digikuvat/alku.htm |date=2016-03-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20091025153204/http://ouluphotos.com/ Ouluphotos.com — Juha Kalaoja]
* [http://www.kaleva.fi/cf/extra.cfm?depa=-23 Фотоархив газеты Kaleva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702173716/https://www.kaleva.fi/cf/extra.cfm?depa=-23 |date=2019-07-02 }}

=== Web-камералар ===
* [http://www.oulu.ouka.fi/english/webcam.htm Web-камера на официальном сайте города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050729013846/http://www.oulu.ouka.fi/english/webcam.htm |date=2005-07-29 }}
* [http://www.panoraama.com/live/index.html Web-камера на Rotuaari (пешеходной улице)]
* [http://www.tiehallinto.fi/alk/english/kelikamerat/kelikamerat_4.html Web-камеры на дорогах региона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925194218/http://www.tiehallinto.fi/alk/english/kelikamerat/kelikamerat_4.html |date=2008-09-25 }}

=== Төрлөһөнән ===
* [http://www.geocaching.com/seek/nearest.aspx?lat=65.020133&amp;lon=25.482467 Окрестности Оулу на geocaching.com]

[[Категория:XVII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Финляндия ҡалалары]]</text>
      <sha1>30mnunq2pwap11wr7f9qae9qnkvlbey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ольковичи (Минск өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150923</id>
    <revision>
      <id>1299865</id>
      <parentid>1290338</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6369" sha1="jem4kyjfje88ycnsj8f03ug4v0q56oh" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Ольковичи''' ({{Lang-be|Альковічы}}) — Белоруссияның]] Минск өлкәһе Вилей районындағы ауыл, Илья ауыл советы составында тора. Халҡы — 28 кеше (2009 йыл мәғлүмәттәре буйынса)&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/hrodzienskaja.htm Результаты переписи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509042828/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/hrodzienskaja.htm |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Ауыл агро ҡала Илья ауыл советы үҙәгенән Логойский районы сигенә тиклем 12 км төньяҡ-көнсығышҡа табан, район үҙәге Вилейка ҡалаһынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ольковичи ауылынан 10 км төньяҡ-көнбайышта Вилейка һыуһаҡлағысы урынлашҡан, ауылдан 3 км төньяҡҡа табан Вилия йылғаһының ҡушылдығы Кобылянка йылғаһы аға. Ольковичи ауылы тирә-яҡтағы Юнцевичи, Овсяники, Стайки, Матьковцы ауылдары менән урындағы юлдар менән тоташҡан. Яҡындағы тимер юл станцияһы — Вилейка ҡалаһы станцияһы.

== Тарих ==
Ауыл XVII быуаттан уҡ билдәле булған, бында 1699 йылда католик ағас часовняһы төҙөлгән, унда Дева Мария иконаһы ҡуйылған. 1722 йылда ауылдың хужаһы, епископ Александр Гараин, үҙ аҡсаһына Богородица Раштыуаһы ағас костелын төҙөтә. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Ольковичи мәхәлләһе үҙаллылыҡ статусын ала&lt;ref name=&quot;ks&quot;&gt;[http://orda.of.by/.lib/ks/t1/63 «Каталіцкія святыні. Мінска-Магілёўская архідыяцэзія. Частка I». Тэкст и фота Аляксея Яроменкі. Мінск, «Про Хрысто», 2003 год. ISBN 985-6628-37-7]&lt;/ref&gt;.

1793 йылда Речь Посполитая икенсе тапҡыр бүленгәс, Ольковичи, бөтә Вилейщина кеүек үк, [[Рәсәй империяһы]] составына инә. Артабан Минск губернаһының Вилейка өйәҙе составында тора, ә 1843 йылдан алып Вилен губернаһы составында була&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн. ISBN 985-11-0041-2&lt;/ref&gt;.

XIX быуатта бындағы католик ғибәҙәтханаһы неоклассицизм стилендә яңынан ағас сиркәү итеп төҙөлә. Ул алты колонналы портиклы, ике ҡатлы манаралы итеп һалынған. 1897—1905 йылдарҙа уның янында йәнәш неоготика стилендә таш ҡорам күтәртелә. Был ҡорам Посещение Пресвятой Девы хөрмәтенә иҙгеләндерелгән&lt;ref name=&quot;tut&quot;&gt;[https://globustut.by/olkovichi/ Ольковичи на сайте «Глобус Беларуси»]&lt;/ref&gt;. Иҫке ағас ҡорам һаҡланмаған.

[[Рига]] тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң (1921) Ольковичи һуғыштар араһындағы Польша составында була, өҫтәүенә, ил сиге ауыл янында үтә. 1939 йылдан алып Ольковичи [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] составында тора.1940 — 2013 йылдарҙа Ольковичи ауыл советы үҙәге була. 1941 йылдың июненән 1944 йылдың июленә тиклем Ольковичи Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец оккупацияһы аҫтында тора.
[[Файл:Alkovičy, Adviedzinaŭ. Альковічы, Адведзінаў (1905).jpg|мини|300x300пкс|1930 йылда иҫке ағас һәм таш ҡорам]]
1989 йылда католик ҡорамы реставрациялана һәм хәҙерге көндә эшләй&lt;ref&gt;[http://catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev/100207.html Храм на сайте Католической церкви в Белоруссии]&lt;/ref&gt;. Был ҡорам Ольковичи ауылы һәм тирә-яҡ ауылдары өсөн мәхәллә сиркәүе булып тора.

2013 йылда Ольковичи ауыл советы бөтөрөлә, Ольковичи ауылы һәм уның тирәһендәге башҡа тораҡ пункттар Илья ауыл советы составына инә.

== Иҫтәлекле урын ==
* Посещение Девы Мария католик ғибәҙәтханаһы (неоготика, 1905 йыл)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн. &lt;nowiki&gt;ISBN 985-11-0041-2&lt;/nowiki&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://globustut.by/olkovichi/ Ольковичи на сайте globustut.by]
* [http://radzima.org/be/miesca/alykovichy.html Ольковичи на сайте radzima.org] [http://radzima.org/be/miesca/alykovichy.html]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]][[Категория:Тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>jem4kyjfje88ycnsj8f03ug4v0q56oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ольга Токарчук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151628</id>
    <revision>
      <id>1299864</id>
      <parentid>1056039</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6994" sha1="qydlti0y3ekzhyeohpt9ymhiommj3t3" xml:space="preserve">{{ук}}
'''Ольга Токарчук''' ({{lang-pl|Olga Nawoja Tokarczuk}};&lt;ref&gt;https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010133131/https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel |date=2019-10-10 }}&lt;/ref&gt; [[29 ғинуар]] [[1962 йыл]], Сулехув) — [[Польша]] яҙыусыһы, шағир, хәҙерге поляк әҙәбиәтенең иң күренекле вәкилдәренең береһе. Халыҡ-ара Букер премияһы лауреаты (2018)&lt;ref&gt;[http://tass.ru/kultura/5223214 Ольга Токарчук стала лауреатом Международной Букеровской премии]
&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ольга Навоя Токарчук 1962 йылдың 29 ғинуарында [[Украина]]нан сыҡҡан ғаиләлә тыуған. Варшава университетында психология факультетын тамамлай, артабан Валбжихта психотерапевт булып эшләй. Хәҙерге ваҡытта Вроцлавта йәшәй. Польшаның Йәшелдәр партияһы һәм «Сәйәси тәнҡит» һул-либераль журналы редколлегияһы ағзаһы.

Тәүге китабы шиғырҙар йыйынтығы була. 1993 йылда «Китап шәхестәренең юлы» ({{lang-ru|«Путь людей книги»}}) тигән беренсе романы сыға. «Йүгеректәр» ({{lang-ru|«Бегуны»}}) тигән романы уға 2008 йылда илдәге иң абруйлы «Нике» әҙәби премияһын алып килә. 

Токарчук шулай уҡ ҡыҫҡа проза оҫтаһы. Тәнҡитселәр уны «1990-сы йылдарҙың йәш прозаһы» вәкилдәре иҫәбенә индерә. Әҙиптең әҫәрҙәре күп телдәргә тәржемә ителгән.

2018 йылдың майында «Йүгеректәр» ({{lang-pl|Bieguni}}, {{lang-en|Flights}}, {{lang-ru|«Бегуны»}}) тигән романы өсөн Ольга Токарчукҡа Халыҡ-ара Букер премияһы бирелгән. 2019 йылда Токарчук ошо премияның шорт-исемлегенә кергән&lt;ref&gt;https://literaturno.com/news-view/tokarchuk-v-short-liste/&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Нике премияһы (2008, 2015)
* Самуил Линде премияһы (2008)
* Виленица премияһы (2013)
* Букер премияһы (2018)

== Әҫәрҙәре ==
* ''Miasta w lustrach'', Kłodzko: Okolic, 1989 (шиғырҙар)
* ''Podróż ludzi księgi'', Warszawa: Przedświt, 1993 (роман)
* ''E. E.'', Warszawa: PIW, 1995 (роман)
* ''Prawiek i inne czasy'', Warszawa: W.A.B., 1996 (роман)&lt;br /&gt;
* ''Szafa'', Lublin: UMCS, 1997 (новеллалар)
* ''Dom dzienny, dom nocny'', Wałbrzych: Ruta, 1998 (роман)
* ''Opowieści wigilijne'' (2000) – авторҙаш
* ''Lalka i perła'', Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000 (эссе)
* ''Gra na wielu bębenkach'', Wałbrzych: Ruta, 2001 (хикәйәләр)
* ''Ostatnie historie'', Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2004
* ''Anna In w grobowcach świata'', Kraków: Znak, 2006 (роман)
* ''Bieguni'', Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2007
* ''Prowadź swój pług przez kości umarłych'', Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2009
* ''Moment niedźwiedzia'' (2012)
* ''Księgi Jakubowe'', Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2014
* ''Opowiadania Bizarne'', Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2018

=== Урыҫ теленә тәржемәләре ===

; Романдар
* Бегуны: Роман/ Предисл. Э. Худобы; Пер. с польского И. Адельгейм. — М.: Новое литературное обозрение, 2010. — 404 с. — ISBN 978-5-86793-825-3
* Игра на разных барабанах/ Предисловие М. Витковского. — М.: Новое литературное обозрение, 2006. — 376 с. ISBN 5-86793-456-X
* Последние истории: Роман/ Предисловие А. Вольны-Хамкало; Перевод с польского И. Адельгейм. — М.: Новое литературное обозрение. 2006. — 240 с.
* Дом дневной, дом ночной. — М.: АСТ, 2005. — 320 с. ISBN 5-17-022137-1
* Правек и другие времена/ Послесловие П. Чаплинского; Перевод с польского Т. Изотовой. — М.: Новое литературное обозрение, 2004. — 336 с. ISBN 5-86793-306-7
* Путь людей книги./ Перевод с польского К. Я. Старосельской. — М.: АСТ, 2002. — 240 с. (Мастера. Современная проза). ISBN 5-17-012646-8

; Хикәйәләр
* Че Гевара/ Перевод Марины Курганской// Новая Польша. — 2005. — № 7-8.
* Номера/ Перевод К. Старосельской// Иностранная литература. — 2000. — № 8.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* Туркевич. В поисках «золотой середины» (о прозе Ольги Токарчук)// STUDIA POLONOROSSICA: К 80-летию Елены Захаровны Цыбенко. — М., 2003.
* [http://wyborcza.pl/1,90497,5770552,Nike_2008_dla_Olgi_Tokarczuk____Bieguni__ksiazka_roku.html Roman Pawłowski. Nike 2008 dla Olgi Tokarczuk — «Bieguni» książką roku]// Gazeta Wyborcza. 2008-10-05.
* Dörte Lütvogt: Raum und Zeit in Olga Tokarczuks Roman 'Prawiek i inne czasy' (Ur- und andere Zeiten). — Frankfurt a. M.: Lang, 2004.

== Һылтанмалар ==
* [http://magazines.russ.ru/authors/t/tokarchuk/ Ольга Токарчук в Журнальном зале]
* [http://tokarczuk.wydawnictwoliterackie.pl/biogram.php Биография Ольги Токарчук на сайте Wydawnictwo Literackie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140215062538/http://www.tokarczuk.wydawnictwoliterackie.pl/biogram.php |date=2014-02-15 }}{{ref-pl}}
* [http://www.novpol.ru/index.php?id=491 Ольга Токарчук на сайте журнала «Новая Польша»]
{{Букеровская премия}}
{{внешние ссылки}}

[[Категория:Польша яҙыусылары]]
[[Категория:Польша шағирҙары]]
[[Категория:Поляк шағирҙары]]
[[Категория:Поляк яҙыусылары]]
[[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>qydlti0y3ekzhyeohpt9ymhiommj3t3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәғлүмәт теорияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154596</id>
    <revision>
      <id>1299836</id>
      <parentid>1286254</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T18:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10723" sha1="qvuitkvccdnju54vq4hlzb5fqpn3433" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәғлүмәт теорияһы''' —  ҡулланма математика, [[радиотехника]] (сигналдарҙы эшкәртеү теорияһы) һәм [[информатика]]ның бүлеге,   [[мәғлүмәт]]тең иҫәбен алыу, уның үҙенсәлектәрен хисаплау һәм бирелмәләрҙе тапшырыу системалары өсөн сикке нисбәттәр билдәләүгә ҡағыла.  Теләһә ҡайһы математик теория кеүек үк,  математик  моделдәр менән эш итә, ә реаль физик объекттар  (элемтә сығанаҡтары һәм каналдары) менән түгел. Башлыса ихтималлыҡтар теорияһының һәм математик статистиканың математик аппаратын ҡуллана.

Мәғлүмәт теорияһының төп киҫәктәре — сығанаҡты кодлау (ҡыҫыусы кодлау) һәм каналлы (ҡамасауҙарға тотороҡло) кодлау. Мәғлүмәт теорияһы мәғлүмәт энтропияһы, аралашыу системалары, [[криптография]] һәм башҡа аралаш дисциплиналар менән тығыҙ бәйле.

== Инеш ==
Мәғлүмәт теорияһы  [[1948 йыл]]да  Клод  Шеннондың «Элемтәнең математик теорияһы»  тигән хеҙмәте быҫылып сыҡҡас барлыҡҡа килә. Шеннон ҡарашынса, мәғлүмәт теорияһы — элемтәнең математик теорияһы бүлеге. Мәғлүмәт теорияһы  мәғлүмәт тапшырыу системалары мөмкинлектәренең төп сиктәрен нығыта, уларҙы эшләүҙең һәм ғәмәлгә ашырыуҙың сығанаҡ принциптарын билдәләй. Мәғлүмәт теорияһының бурыстар даирәһе мәғлүмәт тапшырыу йә һаҡлауҙың  структур  схемаһы, типик  системаһы ярҙамында  аныҡлана.
[[Файл:Передача_информации2.png|мини|731x731пкс|Элемтә системаһы схемаһы]]
Схемала [[Ғаләм|ғаләмдең]] арауыҡ һәм [[ваҡыт]] киңлегендә таралырға тейешле  хәбәрҙәр сығарып торған теләһә ҡайһы объекты сығанаҡ булып тора. Тәү физик тәбиғәте ниндәй булһа ла, таралырға тейешле бөтә хәбәрҙәр электр сигналдары формаһына әүерелә. 

Сығанаҡтың кодеры мәғлүмәтте иң ыҡсым формаға төрә.
Канал кодеры элемтә каналы буйлап тапшырғанда ҡамасауҙарҙан ҡурсалау йә һаҡлағанда боҙолоуҙан һаҡлау өсөн мәғлүмәтте эшкәртә.
Модулятор канал кодеры төҙөгән хәбәрҙәрҙе  элемтә каналының физик тәбиғәтенә йә мәғлүмәт туплағыстың мөхитенә яраҡлы  сигналдарға әйләндерә.
Мәғлүмәттең таралыу мөхите  (элемтә каналы) мәғлүмәт тапшырыу  процесына осраҡлы шау индерә һәм шуның менән уны  уҡыуҙы ауырлаштыра.
Ҡабул итеүсе яҡта урынлашҡан блоктар, кире  операциялар башҡарып,   алыусыға мәғлүмәтте ҡулай хәлгә индереп тапшыра.   
&lt;br /&gt;

== Тарихы ==
Мәғлүмәт теорияһы барлыҡҡа килеүҙе Клод Шеннондың 1948 йылдың июль-октябрендә Америкалағы «Bell System» телефон компанияһы журналында  «Элемтәнең математик теорияһы» тигән хеҙмәте баҫылып сығыуға бәйләүселәр күп. Әммә мәғлүмәт теорияһын төҙөүгә башҡа ғалимдар ҙа ҙур өлөш индерә. 

Шеннон башлыса Американың электронсы ғалимы Ральф Хартлиҙың хеҙмәттәрендәге  йүнәлеште дауам итә,  «мәғлүмәт» төшөнсәһен ҡуллана, әммә терминға аңлатма бирмәй.  Шеннон теорияһы теүәл итеп төҙөлгән математик мәсьәлә тип ҡабул ителә һәм шаулы коммуникация каналының үткәреү һәләтен асыҡлау мөмкинлеген бирә.   

== Бирелмәләрҙе кодлау ==
Кодлау элемтә каналына ингән хәбәрҙең сыҡҡанда кодҡа әйләнеү  процесынан ғибәрәт, шул уҡ ваҡытта хәбәрҙең мәғлүмәти ҡиммәте үҙгәрешһеҙ ҡалырға тейеш.
Мәғлүмәт  теорияһында түбәндәге киҫәктәр айырыла:

1. Дискретлы сығанаҡтарҙы кодлау  (бирелмәләрҙе «юғалтыуһыҙ» кодлау моделе).

2. Бирелмәләрҙе кодлап, уларҙың канал аша шау менән үтеүен тәьмин итеү.  

Код алфавиты символдарының (нигеҙҙә, 0 һәм 1) теләһә ҡайһы эҙмә-эҙлелеге айырым һүҙҙәргә бүленә алһа, код һис һүҙһеҙ сиселеүсән булып тора.
Әгәр кодланған бер һүҙ ҙә икенсе һүҙҙең башы булмаһа,  код префикслы тип атала һәм шулай уҡ һис һүҙһеҙ сиселеүсән булып тора. Тимәк, префикслылыҡ —  һис һүҙһеҙ сиселеүсәнлек өсөн етерлек, әммә мотлаҡ түгел шарт булып тора. Префикслылыҡ талабы кодлы һүҙҙәрҙең оҙонлоғон сикләй һәм кодлы һүҙҙәрҙе үтә ҡыҫҡа итеү мөмкинлеген бирмәй.  Префикслы күләм коды &lt;math&gt;M&lt;/math&gt;  барлыҡҡа килһен өсөн (кодлы һүҙҙәрҙең оҙонлоғо  &lt;math&gt;l_1,...,l_M&lt;/math&gt;)   Крафт тигеҙ түгеллеген үтәү талап ителә:

: &lt;math&gt;\sum_{i=1}^{M} {2}^{-l_i}\leqslant{1}&lt;/math&gt;

Йәнә Шеннон-Фано  коды ҡулланыла: ул  префикслы бер төрлө булмаған кодлау алгоритмы булып тора: 

: &lt;math&gt;{q_M}=\sum_{i=1}^{M-1} p_i&lt;/math&gt;

3. Күп файҙаланыусылы системалар өсөн бирелмәләрҙе кодлау дөйөм ресурсты, мәҫәлән, элемтә каналын, ҡулланған абоненттарҙың үҙ-ара уңайлы эш итеүен тасуирлай.  

== Әҙәбиәт ==

* Б. Д. Кудряшов Теория информации, СПбГУ НИУ ИТМО
* Фурсов В. А. Лекции по теории информации ISBN 5-7883-0458-X
* Claude E. Shannon, Warren Weaver. The Mathematical Theory of Communication. Univ of Illinois Press, 1963. ISBN 0-252-72548-4
* Thomas M. Cover, Joy A. Thomas. Elements of information theory New York: Wiley, 1991. ISBN 0-471-06259-6
* R. Landauer, Information is Physical Proc. Workshop on Physics and Computation PhysComp’92 (IEEE Comp. Sci.Press, Los Alamitos, 1993) pp. 1–4.
* Maxwell’s Demon: Entropy, Information, Computing, H. S. Leff and A. F. Rex, Editors, Princeton University Press, Princeton, NJ (1990). ISBN 0-691-08727-X
* ''Шеннон К.'' Работы по теории информации и кибернетике. — М.: Изд. иностр. лит., 1963. — 830 с.
* Колмогоров А. Н. [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=ppi&amp;paperid=68&amp;option_lang=rus Три подхода к определению понятия «количество информации», Пробл. передачи информ., '''1''':1 (1965), 3-11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701040932/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=ppi&amp;paperid=68&amp;option_lang=rus |date=2013-07-01 }}
* {{Книга|автор=MacKay, David.|заглавие=Information Theory, Inference, and Learning Algorithms|ссылка=http://www.inference.phy.cam.ac.uk/mackay/itila/|издательство=Cambridge University Press|год=2003|isbn=9780521642989}}

== Һылтанмалар ==

* {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/articles/15/1001541/1001541a1.htm}}
* [http://grachev62.narod.ru/cybern/contents.htm Норберт Винер «Кибернетика или Управление и связь в животном и машине»]
* [http://www.vbvvbv.narod.ru/bandwagon.htm К. Шеннон, «Бандвагон»]
* {{Тәржемәһеҙ 5|Важные публикации в теории информации||en|List of important publications in computer science#information theory}}{{ref-en}}
* [http://www.vbvvbv.narod.ru/problemnegentropy/index.htm Традиционные подходы к количественному определению информации]
* [http://ej.kubagro.ru/a/viewaut.asp?id=762 Синергетическая теория информации]
* [https://web.archive.org/web/20090125015136/http://www.mccme.ru/free-books/kholevo/index.htm Холево А. С. Введение в квантовую теорию информации]
* [http://compression.ru/ compression.ru]
* [http://mindspring.narod.ru/math/it/ Электронный учебник по теории информации]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://litwr2.atspace.eu/it_ebook2012.pdf Электронный учебник по теории информации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195116/http://litwr2.atspace.eu/it_ebook2012.pdf |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Мәғлүмәт теорияһы]]
[[Категория:Кибернетика]]
[[Категория:Элемтә]]</text>
      <sha1>qvuitkvccdnju54vq4hlzb5fqpn3433</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янгон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154992</id>
    <revision>
      <id>1299831</id>
      <parentid>1268858</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T15:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>29418</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Flag of Yangon Division.gif]] → [[File:Flag of Yangon Division.svg]]</comment>
      <origin>1299831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38990" sha1="kgqkvud70eozykihte6rtbubq1pvmcl" xml:space="preserve">
{{ТП|статус=Город|русское название=Янгон|оригинальное название={{lang-my|ရန်ကုန်}}|изображение=Yangon montage.png|страна=Мьянма|герб=|флаг=Flag of Yangon Division.svg|ширина флага=|ширина герба=|регион=|вид региона=|регион в таблице=|район=|вид района=|район в таблице=|lat_deg=16|lon_deg=96|lat_min=48|lat_sec=|lat_dir=N|lon_min=9|lon_sec=|lon_dir=E|CoordAddon=type:city|CoordScale=|внутреннее деление=|глава=Хла Мьин|вид главы=мэр|дата основания=1028|первое упоминание=|прежние имена=|статус с=|площадь=576|высота центра НП=15|вид высоты=|климат=|официальный язык=|население=7 360 703 &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view Census Main Report (UNION) - ENGLISH.pdf - Google Диск]&lt;/ref&gt;|год переписи=2015|плотность=|агломерация=|национальный состав=[[бирманцы]], [[чин (народы)|чин]], [[араканцы]], [[моны]], [[карены]], [[китайцы]], [[индусы]], [[англо-бирманцы]]|конфессиональный состав=[[буддизм]], [[христианство]], [[индуизм]], [[ислам]]|этнохороним=|часовой пояс=+6:30|DST=|телефонный код=1, 80, 99|почтовый индекс=|почтовые индексы=|автомобильный код=|цифровой идентификатор=|вид идентификатора=|сайт=https://web.archive.org/web/20100522073713/http://www.yangoncity.com.mm/|язык сайта=|категория в Commons=Yangon|официальный язык-ref=}}
'''Янгон'''&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2002|155|Мьянма}}&lt;/ref&gt;, элегерәк — ''Рангун''&lt;ref&gt;{{Словарь географических названий зарубежных стран|297}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-my|ရန်ကုန်}}, {{Ipa|jàɴɡòʊɴ}} MLCTS: Rangun — ''Янгоун''&lt;ref&gt;Инструкция по русской передаче географических названий Бирмы. — М.: Наука, 1978. — С. 25.&lt;/ref&gt;) — 1989 йылдан 2005 йылға тиклем [[Мьянма]]ның баш ҡалаһы. Исемен алмаштырғанға тиклем ''Рангун'' булараҡ билдәле була һәм 1948 йылда [[Бирма]] бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем уның баш ҡалаһы була. Халҡы 7 миллион тирәһе кеше тәшкил итә. Илдең мөһим иҡтисади, мәҙәни һәм белем биреү үҙәге. Эре транспорт үҙәге. 2005 йылдың 6 ноябрендәге хөкүмәт резиденцияһы [[Нейпьидо|Нейпьидоға]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Burma's new capital stages parade|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4848408.stm|publisher=BBC News|date=2006-03-27|accessdate=2010-12-28|language=en}}&lt;/ref&gt; күсерелә

[[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ның башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда Янгонда колониаль дәүерҙең күп биналары һаҡланып ҡалған&lt;ref name=&quot;bygone&quot;&gt;{{Cite web|last=Martin|first=Steven|date=2004-03-30|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3578993.stm|title=Burma maintains bygone buildings|publisher=BBC News|accessdate=2006-05-22}}&lt;/ref&gt;.

== Этимология ==
Янгон — ике ''ян'' һәм ''коун''  бирман һүҙҙәренең комбинацияһынан тора, улар тәржемәлә  «дошман» һәм «тамамланды» тигәнде аңлата. Шулай итеп, атамаһын  «дошманлыҡ тамам» кеүек тәржемә итергә мөмкин. Колониаль атамаһы «Рангун», моғайын, ҡала атамаһын бирман теленең аракан диалектында инглизсә әйтелеше  һөҙөмтәһендә  барлыҡҡа килгән. 

== Ҡала тарихы ==

=== Иртә осор ===
Янгодың бай һәм боронғо тарихы бар. Б.э. тиклем V быуатта уҡ археологтар бында, Янгон йылғаһы ярында Оккала исемле, ултыраҡ булыуын раҫлай. Оккала халҡы башлыса балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән&lt;ref&gt;[http://geosfera.info/aziya/myanma/1378-yangon-rangun.html Янгон — Рангун] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629100738/http://geosfera.info/aziya/myanma/1378-yangon-rangun.html |date=2014-06-29 }}&lt;/ref&gt;. XI быуат башында (1028—1043 йй) Оккала урынында мон халҡының ауылы барлыҡҡа килә, ул '''Дагон''' булараҡ билдәле була. Дагон [[Шведагон пагодаһы]] тирәләй үҫкән ҙур булмаған балыҡсылар ауылы була. [[1755 йыл]]да король Алаунпайя Дагонды яулай, уның исемен «Янгон» тип үҙгәртә. [[Британия империяһы|Британдар]] Янгонды Беренсе Инглиз-Бирма һуғышы ваҡытында оккупациялай (1824—1826), әммә һуғыш тамамланғандан һуң ҡала Бирма халҡына ул кире ҡайтарыла. 1841 йылда ҡала янғында емерелә

=== Колониаль осор ===
[[Файл:Public_Gardens,_Rangoon.jpg|слева|мини|1868 йылда баҡсалар урынлашыуына күренеш (Кандав Минглар Гарден).]]
[[Файл:RangoonStreetView.jpg|слева|мини|Түбәнге Рангунда емереклектәр — Икенсе донъя һуғышы эҙемтәләре]]
[[Файл:USDS_Nargis_Rangoon_Destroyed_House_2.jpg|слева|мини|Наргиз дауылынан емерелгән йорт]]
Британлылар 1852 йылда Икенсе Инглиз-Бирма һуғышы йомғаҡтары буйынса Янгон һәм бөтә Түбәнге Бирма өҫтөнән контроль урынлаштыра. Британия хакимиәте Янгонды Британия Бирмаһының коммерция һәм сәйәси үҙәгенә әйләндерә. Янгон [[Бөйөк Моголдар империяһы]]ның һуңғы императоры Бахадур Шаһ II 1857 йылда һинд ихтилалынан һуң һөргөн урыны була. Армия инженеры лейтенант Александр Фрейзер планына нигеҙләнеп, британлылар яңы ҡала төҙөй, ул көнсығышта Пазудонг Крик йылғаһы, ә көньяҡтан һәм көнбайыштан Янгон йылғаһы менән сикләнә. Янгон 1885 йылда Өсөнсө Инглиз-Бирма һуғышы һөҙөмтәһендә Үрге Бирма капитуляцияһынан һуң бөтә Британия Бирмаһының баш ҡалаһы була&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bookrags.com/Yangon|title=Yangon Summary Review and Analysis|publisher=Bookrags.com|date=2005-10-17|accessdate=2010-04-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061128201939/http://www.bookrags.com/Yangon |date=2006-11-28 }}&lt;/ref&gt;. Британлылар ваҡытында Рангундың үҙәк госпиталенә һәм Рангун университетына нигеҙ һалына.

Колониаль Янгон үҙенең парктары, күлдәре һәм бер нисә көнбайыш һәм традицион ағас архитектураһы менән «Көнсығыштың ҡала-баҡсаһы» булара билдәлелек ала&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы]] алдынан Янгондың ярты миллион халҡының яҡынса 55 процентын [[Һиндостан]]дан һәм Көньяҡ Азияның башҡа илдәренән, тик өстән бер өлөшөн бирмандар тәшкил итә&lt;ref name=&quot;tmmt&quot;&gt;{{Cite book|title=Indian Communities in Southeast Asia - Some Aspects of Indians in Rangoon|last=Tin Maung Maung Than|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=1993|pages=585–587|isbn=9789812304186}}&lt;/ref&gt;. Халҡының ҡалған өлөшөн карендар, бирман ҡытайлылары, инглиз-бирмандары һәм башҡалар тәшкил итә.

Янгон Рангун университетынан студент-коммунистар етәкселегендә милли-азатлыҡ хәрәкәте үҙәге була. Британ хакимлығына ҡаршы өс дөйөм милли забастовка 1920, 1936 һәм 1938 йылдарҙа Янгонда була.

1942 йылдан 1945 йылға тиклем Янгонды япон ғәскәрҙәре оккупациялай. 1945 йылдың май айында союздаштар азат итә. Ҡала һуғыш ваҡытында ныҡ зыян күрә.

1948 йылдың 4 ғинуарында Янгон Бирман союзының баш ҡалаһы була.

=== Хәҙерге Янгон ===
Тиҙҙән, [[1948 йыл]]да Бирма бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң күп колониаль парк һәм урам исемдәре бирма исемдәре менән алмаштырыла. 1989 йылда ҡалаға инглиз Рангун исемен алмаштырған '''Янгон''' исеме кире ҡайтарыла. Янгон яңынан әүҙем төҙөлә. 1950 йылдарҙа ҡаланың Такета, Төньяҡ һәм Көньяҡ Оккалапа, 1980 йылдарҙа- Хлайнтайа, Швепит һәм Көньяҡ Дагоун райондары төҙөлә&lt;ref name=&quot;mcy&quot;&gt;{{Cite book|title=Megacity yangon: transformation processes and modern developments|author=Kyaw Kyaw|isbn=3-8258-0042-3|editor=Frauke Krass, Hartmut Gaese, Mi Mi Kyi|pages=333–334|publisher=Lit Verlag|location=Berlin|year=2006}}&lt;/ref&gt;. Бөгөн Ҙур Янгондың майҙаны яҡынса 600 км² тәшкил итә.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
[[Файл:Rangoon_96.19638E_16.84495N.jpg|мини|Йыһандан Янгондың тирә яҡтарынының һ]]
Янгон Түбәнге Мьянмала Янгон һәм Пегу йылғаларының ҡушылдығы эргәһендә Моутама ҡултығынан яҡынса  30 км алыҫлыҡта  урынлашҡан 

;

Янгон климаты  субэкваториаль&lt;ref name=&quot;Peel&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification|издание=Hydrol. Earth Syst. Sci.|том=11|страницы=1633—1644|doi=10.5194/hess-11-1633-2007|ссылка=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf|issn=1027-5606|язык=en|тип=journal|автор=Peel, M. C. and Finlayson, B. L. and McMahon, T. A.|год=2007}}&lt;/ref&gt;.  Май айынан октябргә ямғырҙар миҙгеле дауам итә,  йыллыҡ яуым-төшөм  нормаһының  күпселек өлөшө яуа; ҡоро миҙгелдә (ноябрҙәнн апрелгә тиклем)  яуым-төшөм  әҙ. Ҡоро  миҙгелдә  һауа торошо  эҫе: уртаса максимум  апрелдә  +37 °C , уртаса минимум +24,3 °C.

{{Ҡала климаты
| Ширина = 70
| Положение = left
|Город_род=Янгона
|Источник=[http://www.worldweather.org/180/c00232.htm World Meteorological Organisation] [http://www.globalbioclimatics.org/station/my-rangu.htm]
| Янв_ср=25.1         | Янв_ср_осад=5
| Фев_ср=26.9     | Фев_ср_осад=2
| Мар_ср=28.8     | Мар_ср_осад=7
| Апр_ср=30.7     | Апр_ср_осад=15
| Май_ср=29.2      | Май_ср_осад=303
| Июн_ср=27.4     | Июн_ср_осад=547
| Июл_ср=26.9     | Июл_ср_осад=559
| Авг_ср=26.9     | Авг_ср_осад=602
| Сен_ср=27.3       | Сен_ср_осад=368
| Окт_ср=27.9      | Окт_ср_осад=206
| Ноя_ср=27.2     | Ноя_ср_осад=60
| Дек_ср=25.3     | Дек_ср_осад=7
| Год_ср=27.5      | Год_ср_осад=2681
| Янв_ср_мин=17.9     | Янв_ср_макс=32.2 	
| Фев_ср_мин=19.3     | Фев_ср_макс=34.5
| Мар_ср_мин=21.6     | Мар_ср_макс=36.0
| Апр_ср_мин=24.3     | Апр_ср_макс=37.0
| Май_ср_мин=25.0     | Май_ср_макс=33.4 
| Июн_ср_мин=24.5     | Июн_ср_макс=30.2 
| Июл_ср_мин=24.1     | Июл_ср_макс=29.7 
| Авг_ср_мин=24.1     | Авг_ср_макс=29.6
| Сен_ср_мин=24.2     | Сен_ср_макс=30.4 
| Окт_ср_мин=24.2     | Окт_ср_макс=31.5
| Ноя_ср_мин=22.4     | Ноя_ср_макс=32.0
| Дек_ср_мин=19.0     | Дек_ср_макс=31.5
| Год_ср_мин=22.6     | Год_ср_макс=32.3
| Янв_а_макс=37.8      | Янв_а_мин=12.8
| Фев_а_макс=38.3      | Фев_а_мин=13.3
| Мар_а_макс=39.4      | Мар_а_мин=16.1
| Апр_а_макс=41.1      | Апр_а_мин=20.0
| Май_а_макс=40.6      | Май_а_мин=20.6
| Июн_а_макс=36.7      | Июн_а_мин=21.7
| Июл_а_макс=33.9      | Июл_а_мин=21.1
| Авг_а_макс=33.9      | Авг_а_мин=20.0
| Сен_а_макс=34.4      | Сен_а_мин=22.2
| Окт_а_макс=35.0      | Окт_а_мин=21.7
| Ноя_а_макс=35.0      | Ноя_а_мин=16.1
| Дек_а_макс=35.6      | Дек_а_мин=12.8
| Год_а_макс=41.1     | Год_а_мин=12.8
|}}

== Административ-территориаль бүленеше ==
[[Файл:Yangoncityhall.PNG|мини|Ҡала советы]]
Янгон менән  Янгондың үҫеш буйынса комитеты (YCDC)  идара  итә. Комитет шулай уҡ ҡаланы планлаштырыу мәсьәләләрен ойоштора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chijihon.metro.tokyo.jp/asianet/participating_cities/yangon.htm|title=Yangon|accessdate=2006-08-13|publisher=Asian Network of Major Cities 21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060620010837/http://www.chijihon.metro.tokyo.jp/asianet/participating_cities/yangon.htm|archivedate=2006-06-20}}&lt;/ref&gt;. Ҡала 4  округҡа бүленә. Округтарҙы 33  район  берләштерә. Һәр район  менән  район лидерҙары комитеты  идара итә,   улар төҙөкләндереү һәм инфраструктура үҫеше мәсьәләләре буйынса ҡарарҙар  ҡабул итә. Уларҙың юрисдикцияһы ҡала биҫтәләренә лә тарала.  
[[Файл:Yangon_Districts_and_townships.png|мини|Янгон оокругтары]]
{|
! style=&quot;width:200px;&quot; |Көнбайыш округ (Даунтаун)
! style=&quot;width:200px;&quot; |Көнсығыш округ
! style=&quot;width:200px;&quot; |Көньяҡ округ
! style=&quot;width:200px;&quot; |Төньяҡ округ
|-
|
* Ахлон
* Бахан
* Дагоун
* Киаюктада
* Кимидьин
* Ланмадау
* Латха
* Пабедан
* Санджаун
* Сейкан
|
* Ботатаунг
* Дагоун Сейкан
* Восточный Дагоун
* Северный Дагоун
* Северная Оккалапа
* Пазундаун
* Южный Дагоун
* Южная Оккалапа
* Тинганджун
|
* Мингала Таунгниунт
* Дала
* Даубон
* Сейчи Канаунто
* Тамве
* Такета
* Янкин
|
* Инсэйн
* Хлайн
* Хлайнтайа
* Камают
* Маянгон
* Мингаладон
* Швепита
|}

== Халыҡ ==
[[Файл:Central_Yangon.jpg|справа|мини|Янгон үҙәгендә торлаҡ райондар ]]
Янгон — Мьянмала иң күп халыҡлы ҡала, әммә ҡала халҡының һаны төрлөсә  (һуңғы халыҡ иҫәбен алыу Мьянмала  1983 йылда үткәрелә). [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]  баһаһы буйынса  2010 йылда ҡала халҡы 4,35 миллион кеше тәшкил итә, әммә  2009 йылда АҠШ Дәүләт департаменты баһаһы буйынса &lt;ref name=&quot;usdos&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35910.htm|title=Background note: Burma|accessdate=2010-03-06|publisher=US Department of State}}&lt;/ref&gt; ҡала халҡы 5,5 миллион кеше тәшкил итә. Дөрөҫөрәге, АҠШ Дәүләт департаменты баһаһы  дөрөҫөрәк, сөнки БМО  һуңғы ике тиҫтә йыл эсендә ҡаланың сиктәре киңәйеүен иҫәпкә алмай. [[1948 йыл|1948 йылдан]] һуң ҡала халҡы илдең башҡа төбәктәренән күсеп килеүселәр иҫәбенә байтаҡ арта.  Баш ҡаланы Нейпьидоға күсереү тураһында ҡарарға  гражданлыҡ хеҙмәткәрҙәренең билдәһеҙ һаны  сәбәп була. 

Янгон — илдә иң күп милләтле ҡала. Әгәр И[[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы]]&lt;nowiki/&gt;на  тиклем Янгондың  сағыштырмаса күпселек халҡын [[Индуизм|индустар]]&lt;ref name=&quot;tmmt&quot;/&gt;  тәшкил итһә, бөгөн күпселек ҡала халҡы бирман сығышлы. Ҙур общиналарҙы Һиндостандан һәм Көньяҡ Азияның башҡа илдәренән һәм бирман ҡытайлытәшкил итә. Ҡатнаш никахтар һирәк күренеш түгел — бигерәк тә бирмандар  һәм ҡытайҙар араһында. Шулай уҡ  ҡалала аракандарҙың һәм карендарҙың күп өлөшө йәшәй. 

Төп аралашыу теле булып тора [[Бирма теле|бирман]] теле  тора. Өйрәнеү өсөн популяр булып инглиз теленән башҡа [[Ҡытай теле|ҡытай]], [[Япон теле|япон]], [[Француз теле|француз]] һәм [[Корей теле|корея]]  теле тора.

== Иҡтисады ==
[[Файл:01-rio-yangon-d03.jpg|мини|Янгон йылғаһы ярында йөк суднолары өсөн йылға ярына Янгон]]
[[Файл:Market,_Yangon,_Myanmar.jpg|мини|Даунтаунда урам баҙары]]
Янгон — илдең төп сауҙа, сәнәғәт үҙәге  һәм  туризм һәм күңел асыу индустрияһы  үҙәге. Ҡалала Мьянманың   [[Эске тулайым продукт|эске тулайым продуктының]] бишенсе өлөшө етештерелә. 2010—2011 йылғы  һалым йылы өсөн рәсми статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Янгондың иҡтисад күләме 8,93  триллион кьят, йәки 23  % милли тулайым продукт тәшкил итә&lt;ref name=&quot;mt-&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Yangon Region govt facing K22b budget black hole|ссылка=http://www.mmtimes.com/2011/news/600/news60002.html|издание=The Myanmar Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130617115438/http://www.mmtimes.com/2011/news/600/news60002.html|archivedate=2013-06-17|язык=mis|автор=Kyaw Hsu Mon and Yadana Htun|год=2011}}&lt;/ref&gt;

Ҡала — сауҙаның үҫешенә үҫешмәгән банк секторы һәм инфраструктураның торошо ҡамасаулаһа ла  төп аҙыҡ-түлектән алып тотонолған автомобилдәргә тиклем  бөтә тауарҙар өсөн Түбәнге Мьянманың төп коммерция үҙәге. Янгонда  Баиннаунг баҙары —  дөгө, фасоль, ҡуҙаҡлы һәм башҡа ауыл хужалығы тауарҙары сауҙаһы үҙәге  урынлашҡан&lt;ref name=&quot;bm&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.myanmar.com/myanmartimes/MyanmarTimes17-332/b007.htm|заглавие=Market reforms lead to Bayintnaung boom|издательство=The Myanmar Times|язык=mis|автор=Zaw Htet and May Thanda Win|год=2006|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090129150553/http://myanmar.com/myanmartimes/MyanmarTimes17-332/b007.htm|archivedate=2009-01-29}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Янгонда илден иң эре порты Тхилава  урынлашҡан. Янһонда рәсми булмаған  сауҙа өлөшө ҙур, уның төп урыны Даунтаун урамы буйлап урынлашҡан   урам  баҙары булып тора. Әммә 2011 йылдың 17 июнендә ҡала  комитеты  урамдарҙа сауҙа итеүҙе  тыйыу тураһында иғлан итә (сәғәт өстән рөхсәт ителә), һәм сауҙаны торлаҡ райондарҙа ғына рөхсәт итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Vendors belong in markets, says YCDC|author=Nay Nwe Moe Aung|coauthors=Moh Moh Thaw|url=http://mmtimes.com/2011/news/580/news58002.html|work=Myanmar Times|date=2011-06-20|accessdate=2011-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002061657/http://mmtimes.com/2011/news/580/news58002.html|archivedate=2011-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002061657/http://mmtimes.com/2011/news/580/news58002.html |date=2011-10-02 }}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың 1 декабрендә Янгон да юғары тығыҙлыҡтағы полиэтиленды  һәм пластик пакеттарҙы   файҙаланыу тыйыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Mayor reiterates bag ban|author=Myo Myo|url=http://www.mmtimes.com/no496/n010.htm|work=Myanmar Times|date=2009-11-09|accessdate=2011-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120612212418/http://www.mmtimes.com/no496/n010.htm|archivedate=2012-06-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612212418/http://www.mmtimes.com/no496/n010.htm |date=2012-06-12 }}&lt;/ref&gt;

Сәнәғәт байтаҡ эш урындары булдыра. Янгонды, кәм тигәндә, 14 сәнәғәт зонаһы уратып ала, 4300 предприятела  2010 йылға ҡарата 150 000 эш урыны бар. Ҡала тегеү сәнәғәте үҙәге, уның продукцияһы 292 миллион доллар  суммаға сит илдәргә сығарыла. 80 % фабрика эшселәре өсөн мәшғүллек даими булып тора. Күптәре уларҙың башҡа райондарҙан Янгонға яҡшы тормош эҙләп килгән 15 йәштән алып  27 йәшкә тиклемге йәш ҡатындар. Сәнәғәт структуралы һәм сәйәси проблемаларҙан яфа сигә. 2008  йылда Янгондың 2 500  фабрикаһы электроэнергияла мохтажлығы  120 MW  тәшкил итә. Ҡаланың мохтажлығы  250 MW алып  530 MW тиклем баһалана. Электроэнергияның хроник етешмәүе сәнәғәт  предприятиеларында эш сәғәтен 6 алып киске  8 тиклем сикләргә сәбәп була

Шулай уҡ мәшғүллектең  мөһим сығанағы булып төҙөлөш  тора. Индустрияға  күп гражданлыҡ хеҙмәткәрҙәренең  һәм күп хөкүмәт учреждениеларының Нейпьидо ҡалаһына күсеүе  кире йоғонто яһай. 2009 йылдың авгусында ҡабул ителгән яңы төҙөлөш нормативтары буйынса,  төҙөүселәр  төҙөлгән һәр ҡатҡа  12 парковка урыны төҙөү күҙ уңында тоторға бурыслы.  2009—2010 йылдарҙа төҙөлөш өсөн 334 рөхсәт бирелә (2008—2009 йылдарҙа 582)&lt;ref name=&quot;mt-bldg-slowdown&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=High-rise building slowing down|издание=The Myanmar Times|том=26|номер=9|язык=mis|автор=Htar Htar Khin|год=2010}}&lt;/ref&gt;.

Сит ил валютаһы керемдәренең мөһим  сығанағы булып туризм тора, хәйер, башҡа Көньяҡ-Көнсығыш Азия  илдәре менән сағыштырғанда, туристар ағымы аҙ  —2007 йылдың сентябрендә  Шафран революцияһына тиклем   250 000 тирәһе. Туристарҙың һаны Шафран революцияһы һәм Наргиз дауылынан  һуң кәмей&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tourism decline in Burma in 2008|author=Weekly Eleven Journal|url=http://burmadigest.info/2008/11/27/tourism-decline-in-burma-in-2008/|publisher=Burma Digest|date=2008-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509094945/http://burmadigest.info/2008/11/27/tourism-decline-in-burma-in-2008/|archivedate=2010-05-09}}&lt;/ref&gt;. Күптән түгел сәйәси климаттың яҡшырыуы сит ил туристарын һәм эшҡыуарҙарын күберәе йәлеп итә башлай. 2011 йылда Янгондың халыҡ-ара аэропортының пассажирҙар ағымы 300 000-дән алып 400 000 -гә тиклем  тәшкил итә. Әммә, инвестициялап еткермәү арҡаһында 8000 дөйөм ҡунаҡхана урыны һанынан  тик 3000 ҡунаҡхана урыны ғына  «туристарҙы урынлаштырыу өсөн яраҡлы»&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Colin Hinshelwood|title=Rangoon Hotels Struggle to Meet Tourist Demand|date=2012-02-09|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=23002|publisher=The Irrawaddy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209111849/http://irrawaddy.org/article.php?art_id=23002|archivedate=2012-02-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209111849/http://irrawaddy.org/article.php?art_id=23002 |date=2012-02-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Мәғариф ==
[[Файл:Main_building_of_the_University_of_Medicine_1,_Yangon,_2009.jpg|мини|1-се Медицина университеты]]
Янгонда Мьянманың  иң яҡшы белем биреү учреждениелары урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|title=HRDU Yearbook 2006 Chapter 9: Rights to Education and Health|url=http://burmalibrary.org/docs4/HRDU2006-CD/education.html|publisher=Human Rights Documentation Unit|accessdate=2008-09-14}}&lt;/ref&gt;. Әммә ҡалала   бай һәм ярлы  мәктәптәр араһында мөмкинлектәрҙең тигеҙһеҙлеге асыҡ сағыла. Ғәмәлдә дәүләт финанслауынан мәхрүм  мәктәптәр, ата-әсәләр яғынан ирекле һәм мәжбүри иғәнә йыйыуға мәжбүр була&lt;ref name=&quot;dvb-edu&quot;&gt;{{Cite web|title=Educationalists concerned by Burmese literacy rate|url=http://english.dvb.no/news.php?id=1732|publisher=DVB}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914132228/http://english.dvb.no/news.php?id=1732 |date=2008-09-14 }}&lt;/ref&gt;, был ярлы ғаиләнән булған күп уҡыусыларҙың мәктәпте ҡалдырыуына  сәбәп була.

; Юғары белем

Янгонда  20-гә яҡын колледж һәм университет, шул иҫәптән, Мьянмала  иң боронғо һәм иң билдәле  университет — университеты бар, әммә ул бөгөнгө көндә башлыса аспиранттарҙы әҙерләй һәм бакалавриат программаһын тормошҡа ашырмай.1988 йылда милли ихтилалдан  һуң, хөкүмәт университетты яба һәм студенттарҙың күп өлөшөн Дагоун университеты, Көнсығыш Янгон университеты һәм Көнбайыш Янгон университеты кеүек яңы юғары уҡыу йорттарына күсерә. Шуға ҡарамаҫтан, илдең   иң яҡшы юғары уҡыу йорттары  элеккесә Янгонда урынлаша. Ҡайһы бер һөнәрҙәрҙе тик ҡаланың юғары уҡыу йорттарында ғына алырға мөмкин.  Иң популяр булып  Беренсе медицина университеты, Янгон технология университеты, Мьянманың Диңгеҙ университеты, компьютер тикшеренеү университеты тора&lt;ref&gt;{{Cite news|title=HR key to development|author=Minh Zaw|url=http://www.mmtimes.com/feature/edu08/e001.htm|publisher=The Myanmar Times|date=2008-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080720031121/http://www.mmtimes.com/feature/edu08/e001.htm|archivedate=2008-07-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720031121/http://www.mmtimes.com/feature/edu08/e001.htm |date=2008-07-20 }}&lt;/ref&gt;.

* Мьянманың Милли музейы

== Транспорт ==
Янгон — илдең ҙур  транспорт үҙәге

=== Һауа  транспорты ===
Янгондың халыҡ-ара аэропорты ҡала үҙәгенән  19 км  алыҫлыҡта ята, ул илдең төп һауа гаване булып тора. Унан Азияның эре ҡалаларына — [[Дакка]]ға, [[Ханой]]ға, [[Хошимин]]ға, [[Гонконг]]ҡа, [[Токио]]ға, [[Пекин]]ға, [[Сеул]]ға, [[Гуанчжоу]]ға, [[Тайбэй]]ға, [[Бангкок]]ҡа, [[Куала-Лумпур]]ға, Куньминға һәм [[Сингапур]]ға тура рейстар башҡарыла, щулай уҡ 20 йүнәлештә эске рейстар башҡарыла, уларҙың иң мөһиме [[Паган]], Мандалай, Хехо, Нгапали һәм  [[Нейпьидо]]ға бара.

=== Тимер юлы транспорты ===
[[Файл:Myanmar-Yangon-Main train station.jpg|thumb|Үҙәк вокзал]]
Янгондың үҙәк вокзалы — Мьянма тимер юлдарының төп терминалы — 5403 км оҙонлоҡтағы селтәр&lt;ref name=nlm-rail&gt;{{Cite news| title=MR to link Mandalay and Bhamo | date=2010-02-22 | publisher=New Light of Myanmar}}&lt;/ref&gt;.

39 станциянан торған Янгондың 45,9 км оҙонлоҡтағы ҡулса тимер юлы Янгондың биҫтәләрен тоташтыра. Линия буйлап барған поездарға көн һайын  150 000-гә яҡын  билет һатыла&lt;ref name=&quot;railway bazzar&quot;&gt;{{Cite news| url=http://www.irrawaddy.org/multimedia.php?art_id=10074| title=The Railway Bazaar| date=2008-01-30| author=Yeni| publisher=The Irrawaddy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208202549/http://www.irrawaddy.org/multimedia.php?art_id=10074 |date=2008-02-08 }}&lt;/ref&gt;

=== Автотранспорт ===
Янгондың дөйөм автомобилдәр юлының оҙонлоғо  4 456 км тәшкил итә (2011 йылдың мартына ярашлы). Күп юлдар аяныс хәлдә   һәм машиналар ағымын хәл итә алмай&lt;ref name=w11-30yr-plan/&gt;. Ҡала халҡының күп өлөшө шәхси машинаға эйә була алмай һәм йәмәғәт транспорты менән файҙалана. Яҡынса 3000 маршрутта  айырым пассажир ташыусыларҙың 6 300 автобусы йөрөй, улар көнөнә  яҡынса  4,4 миллион  пассажир ташый&lt;ref name=uncrd/&gt;&lt;ref name=&quot;bus&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://www.myanmar.com/myanmartimes/MyanmarTimes18-341/n008.htm|заглавие=First private bus line in Yangon launched|издательство=The Myanmar Times|язык=mis|автор=Yan Naing Hein}}&lt;/ref&gt;. Бөтә автобустар һәм  80 % таксиҙар  Янгонда 2005 йылғы хөкүмәт указына ярашлы тәбиғи газда эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=14444| title=Rangoon Commuters Afraid of Gas Explosions| date=2008-10-14| author=Wai Moe| publisher=The Irrawaddy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501123123/http://www.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=14444 |date=2011-05-01 }}&lt;/ref&gt;. Ҡалал ике ҡала -ара автовокзал эшләй&lt;ref name=&quot;mm-net&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.myanmars.net/myanmar-travel/myanmar-yangon/yangon.htm#Getting_Around| title=Getting Around Yangon| accessdate=2008-10-14| publisher=Myanmar's Net}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921211746/http://www.myanmars.net/myanmar-travel/myanmar-yangon/yangon.htm#Getting_Around |date=2008-09-21 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Yangon Shwedagon 1.jpg|thumb|200px|left|Рангунда Шведагон килеһе]]

* Ҙур алтын киле] (Шведагон пагодаһы) ҡала өҫтөндә күтәрелеп тора. Киле тирәләй — бер нисә тиҫтә павильондан торған ҡорам комплексы. Сит ил кешеләре өсөн йөҙләгән баҫҡыстан менмәҫкә махсус лифтар булдырылған. Периметры буйлап  платформа 8 өлөшкә бүленгән, улар  8 яҡтылыҡҡа һәм аҙнаның 8 көнөнә  тап килә (традицион бирман астрологик календарҙа шаршамбы ике өлөшкә бүленә). Һигеҙ секцияның һәр береһендә павильондар урынлашҡан, унда йәндәрҙең -наттарҙың сиркәүҙәре бар. Павильондарҙың береһендә ҡыңғырау эленеп тора, уны инглиздәр алып китергә теләп, йылғала батыра, ә бирман инженерҙары ләмдән сығарып алып урынына кире ҡуя.  Шведагон ҡаршыһында  — тағы  бер бәләкәйерәк  [[пагода]]  — Мах Визай пагодаһы тора, ул диндарҙар өсөн әллә ней әһәмиәткә эйә түгел һәм уға әҙерәк баралар.  Уны  1980 йылда боронғо хакимдар өлгөһө буйынса үҙенең шәхси ҡармаһын яҡшыртыр өсөн ил менән 1962—1988 йылдарҙа идара иткән генерал [[Не Вин]] төҙөй.

* Киле (Суле паголаһы), ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан, риүәйәт буйынса Будданың сәсен һаҡлай. Суле килеһе янында буддаларға ике аҙна сәскә алып киләләр һәм уларға һыу һибәләр.
[[Файл:Yangon Downtown.JPG|thumb|200px|Янгондың үҙәк урамы]]

* [[Ботатхаун]] комплексында киле тирәләй Бирманың һуңғы короле Миндондың алтын ҡомартҡылары менән  көҙгөлө [[лабиринт]] төҙөлгән. 

* Каба Эй килеһе бойондороҡһоҙ Бирманың беренсе премьер-министры [[У Ну]] тәҡдиме буйынса 1954—1956 йылдарҙа 6-сы Бөтә донъя будда Синодына ҡарата төҙөлгән. Киле тирәләй донъяның бөтә будда илдәренән килтерелгән Будданың һүрәттәре тора.

* [[Чаутхачжи пайя]] павильонында ҙур ятыусы Будда урынлашҡан. Табандарында  — Будданың  «эҙенең» һүрәте, уның буйынса астрологтар уның киләсәген билдәләгән.

== Туғанлашҡан ҡалалар ==

* {{Флаг|Vietnam}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]] (2012)&lt;ref&gt;http://www.bernama.com/bernama/v6/newsindex.php?id=652059&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Индонезии}} Палангкарать, провинцияһының Үҙәк Калимантан, [[Индонезия]]
* {{Флаг Китая}} Куньмингә, провинцияһы Юньнань, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]
* {{Флаг Китая}} Наньнин, гуанси-чжуан автономиялы районында, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]
* {{Флаг Китая}} Бойһондорған янчжоуҙан, провинцияһы Цзянсу, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]
* {{Флаг|Nepal}} [[Катманду]], [[Непал]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Мьянма ҡалалары]]
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>kgqkvud70eozykihte6rtbubq1pvmcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Осташев Аркадий Ильич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156243</id>
    <revision>
      <id>1299871</id>
      <parentid>1266748</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36376" sha1="inpq2ykl7m3350gqwd51h0wijkpizjc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Осташев Аркадий Ильич''' ({{Тыуған көнө|30|9|1925}} — {{Үлгән көнө|12|7|1998}}) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-механик, [[Ер]]ҙең беренсе яһалма юлдашын һәм [[Гагарин Юрий Алексеевич|беренсе космонавты]] осороуҙа ҡатнашыусы, техник фәндәр кандидаты, доцент, Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты, ракеталарҙы һәм ОКБ-1 ракета-космос комплекстарын төп һынаусы, Королев Сергей Павловичтың уҡыусыһы һәм фекерҙәше.

== Биографияһы ==
1925 йылдың 30 сентябрендә [[Мәскәү]] өлкәһенең Ногинский районы Малое Васильево ауылында тыуған. Әсәһе — Осташева Серафима Васильевна] (ҡыҙ фамилияһы Гирусова), [[1888 йыл]]да тыуған. Атаһы — Илья Васильевич Осташев], [[1881 йыл]]да тыуған.

Аркадий өлкән [[Туғанлыҡ төшөнсәләре|ағаһы]] Евгений менән бергә мәктәп йылдарында «Белем — көс» журналы етәкселегендә 10 тапҡыр ҙурайтыусы, кәрәкле станинаһы һәм ике яҫылыҡта боролош механизмдары булған [[телескоп]] төҙөй, окуляр һәм объектив өсөн линзаларҙы журнал редакцияһы бушлай ебәрә. Унан [[Ай (юлдаш)|Айҙы]] күҙәтәләр, [[Ҡояш системаһы]] планеталарына осоу тураһында хыялланалар. Евгений Аркадийға икенсе класта немец телен өйрәтә башлай. Был Аркадийға алдынғы фәнни-техник әҙәбиәтте өйрәнеүгә ғүмер буйы ярҙам итә.

А. И. Осташев [[1942 йыл]]да Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Электроугли ҡалаһында 32-се урта мәктәптең 9 класын тамамлағас, С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институты янындағы әҙерлек курстарында 2,5 ай уҡый һәм 10 класс программаһы буйынса имтихандар тапшыра һәм шуның һөҙөмтәләре буйынса С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтына уҡырға инә. Институттың дүртенсе курсында уҡығанда А. И. Осташевҡа ракета техникаһы буйынса немец документтары менән танышыу форсаты тейә. Уны ил етәкселеге ебәргән белгестәр төркөмө [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң [[Германия]]нан алып сыға. Немец белгестәре ракета эшләүҙә өлгәшкәндәрҙе ентекле тикшергәндән һуң, А. И Осташев диплом проекты темаһын тулыһынса билдәләй: «Составная ракета с крылатой последней ступенью, со спецчастью — устойчивость движения крылатой ступени». Әммә диплом проектының темаһы консультант һайлау менән ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Темаһы яңы булғанлыҡтан консультациянан баш тарталар:
&lt;br&gt;

* МАИ-ның 2-се факультеты деканы, [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]], профессор, генерал-майор Владимир Михайлович Мясищев;
* ЛИИ начальнигы урынбаҫары, техник фәндәр докторы, профессор Иван Васильевич Остославский;
* Н. Н. Поликарповтың урынбаҫары, истребителдәр өсөн шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе ракета двигателдәре тиҙләткестәренең баш конструкторы [http://www.airwar.ru/enc/fww2/i21.html Михаил Михайлович Пашинин].

Декан ярҙамсыһы Гапоненко Михаил Прокопьевич уға Сергей Павлович Королевҡа мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә. Шулай итеп, [[1947 йыл]]да А. И. Осташев С. П. Королёв менән таныша. Һәм 1947 йылдан алып 1948 йылда МАИ-ны тамамлағанға тиклем А. И. Осташев оборона сәнәғәте министрлығының ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙең студенттар конструкторлыҡ бюроһы-3-тә өлкән техник булып эшләй, Сергей Павлович Королев етәкселеге аҫтында диплом яҡлауға әҙерләнә.

[[1948 йыл|1948]] -[[1951 йыл]]дарҙа ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙә оборона конструкторҙары бюроһында (ОКБ-1) инженер һәм өлкән инженер булып эшләй. [[1951 йыл|1951]] — [[1953 йыл]]дарҙа НИИ-88 ОКБ-1 5-се бүлек төркөмө начальнигы булып эшләй. [[1952 йыл]]да Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты янындағы Юғары инженерҙар курсын тамамлай. Шулай уҡ был йылда Мкрксизм-Ленинием университетын (ВУМЛ) тамамлай. [[1953 йыл|1953]] -[[1959 йыл]]дарҙа — ОКБ-1 19-сы бүлек начальнигы урынбаҫары. [[1956 йыл]]да [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] сафына инә.

[[1959 йыл|1959]] — [[1969 йыл]]дарҙа — ОКБ-1 721-се бүлек начальнигы. [[1969 йыл|1969]] — [[1973 йыл]]дарҙа — ЦКБЭМ МОМ һынау буйынса баш конструкторҙың ғилми консультанты. [[1973 йыл|1973]]-[[1980 йыл]]дарҙа— ЦКБЭМ МОМ 7-се комплекс (ракеталар һынау һәм КА) урынбаҫары һәм етәксеһе (1974 йылдан [[:ru:Энергия (РКК)|НПО «Энергия»]] МОМ 10-сы комплексы). [[1975 йыл]]да А. И. Осташев Байконур космодромы техник комплексында Рәсәй-Америка [[:ru:Союз — Аполлон|«ЭПАС»]] программаһы буйынса техник етәксе урынбаҫары сифатында һынау етәксеһе була.

[[1980 йыл|1980]] -[[1986 йыл]]дарҙа — 102-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы. [[1986 йыл]]дан 382-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы (1994 йылдан — П. С. Королев исемендәге РКК «Энергия»). [[1947 йыл]]дан алып А. И. Осташевтың бөтә ғилми-инженерлыҡ эшмәкәрлеге ракеталарҙы һәм ракета-космос комплексын һынау системаһын эшләү һәм әйләнешкә индереү менән бәйле. А. И. Осташев етәкселегендә тулыһынса ракеталарҙы һынауға бағышланған том № 14] төҙөлгән. Аркадий Ильич 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, мәҡәләләр һәм уйлап табыуҙар авторы һәм авторҙашы.
[[Файл:Аттестат_доцента.JPG|мини|300x300пкс|доцент А. И. Осташевтың аттестаты.]]
А. И. Осташев инженерлыҡ һәм ғилми эштән тыш уҡытыу эшмәкәрлеге лә алып бара.

[[1964 йыл]]дан С. Орджоникидзе исемендәге МАИ («Комплексные системы измерений летательных аппаратов» кафедраһы) доценты, 308-се кафедрала лекциялар уҡый.

Предприятие хеҙмәткәрҙәре өсөн «ракета-космос техникаһын һынау» курсы буйынса лекциялар уҡый. Предприятиеның һәм [[Рәсәйҙең космос сәнәғәте|космос тармағының]] үҫеш тарихын яҙыуҙа ҡатнаша. Королев һәм Гагарин фәнни уҡыуҙарында әүҙем ҡатнаша.

А. И. Осташев 1998 йылдың 12 июлендә Мәскәү ҡалаһында вафат була. Аркадий Ильич Осташевтың шәхси васыяты буйынса өлкән ағайы Аркадий Ильич Осташевтың ҡәберендә ерләү өсөн кремациялана. 1998 йылдың декабрендә, [[Ҡаҙағстан]] етәкселегенән тейешле рөхсәт һәм ризалыҡ алғандан һуң, А. И. Осташевтың көлөн ҡатыны һәм улы [[Байҡоңыр (ҡала)|Байконур]] ҡалаһына алып баралар һәм бында  1960 йылдың 24 октябрендә Байконур космодромының 41 майҙансығында континент-ара ракета Р-16-ны осороуға әҙерлек барған саҡта һәләк булған уның өлкән ағаһы Осташев Евгений Ильич ерләнгән туғандар ҡәберендә ерләйҙәр.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Осташева (кейәүгә сыҡҡанға тиклем Васильева) Людмила Васильевна (1924—2003 й.й..).

Ҡыҙы — Ольга Аркадьевна Осташева (1951 йылда тыуған).

Улы — Михаил Аркадьевич Осташев (1956 йылда тыуған).

Ейәне — Осташев Никита Олегович (1977 йылда тыуған).

Ейәнсәре — Осташева Юлия Михайловна (1979 йылда тыуған).

Ейәнсәре — Осташева Анна Михайловна (1982 йылда тыуған).

Ейәне — Осташев Илья Олегович (1984 йылда тыуған).

Бүләсәре — Алена (2007 йылда тыуған).

Бүләсәре — Александра (2009 йылда тыуған).

Бүләһе — Никита (2014 йылда тыуған).

Бүләһе — Александер Лиам (2018 йыл тыуған).

Бүләсәре — Миа Джулиана (2020 йылда тыуған).

== Наградалары ==
[[Файл:Благодарность_Президента.JPG|мини|Рәсәй Федерацияһы Президентының ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн рәхмәт хаты.]]
Профессиональ эшмәкәрлегендә өлгәшкән һөҙөмтәләре өсөн А. И. Осташев бүләкләнә:

* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы — 1945 й.
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] — ракета техникаһын үҙләштереүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн һәм ОКБ-1-ҙең 10-йыллығы менән бәйле — 1956 г.
* [[Ленин ордены]] — Ерҙең беренсе юлдашын осорған өсөн — 1957 йыл.
* СССР Фәндәр академияһының миҙалы, беренсе юлдаш өсөн.
* [[Ленин премияһы]] — [[Ер|Ерҙең]] тышҡы радиация бүлкәттәрен асыуҙа һәм тикшереүҙә һәм Ер менән Айҙың магнит ҡырын тикшереүҙә ҡатнашҡаны өсөн — 1960 й.
* Ленин ордены — Ерҙең [[Гагарин Юрий Алексеевич|беренсе космонавт]]ы осҡан өсөн— 1961 й.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — беренсе берлектәге халыҡ-ара осош СОЮЗ-АПОЛЛОН-ды осоуға әҙерләгән һәм тормошҡа ашырған өсөн — 1976 йыл
* Дәүләт премияһы — космос тикшеренеү өлкәһендә эштәре өсөн (&quot;Прогресс&quot; йөк карабын һынау методикаһын булдырыған һәм ғәмәлгә ндерегән өсөн) — 1979 й.
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]].
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн (хәрби ҡыйыулыҡ өсөн) юбилей миҙалы. Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100 йыллығы хөрмәтенә».
* Башҡа миҙалдар.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты ([[9 апрель|9 апрель,]] [[1996 йыл]]) — ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/acts/bank/9156 Распоряжение Президента Российской Федерации от 9 апреля 1996 года № 174-рп «О поощрении ветеранов ракетно-космической отрасли, внёсших большой вклад в развитие отечественной космонавтики»]&lt;/ref&gt;.

1959 йылда А. И. Осташевҡа техник фәндәр кандидаты ғилми исем бирелә. Профессиональ эшмәкәрлегендә өлгәшкән һөҙөмтәләре өсөн А. И. Осташевҡа Республика әһәмиәтендәге персональ пенсия тәғәйенләнә ([http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/razdel1/foto_01_01.jpg персональ пенсия тәғәйенләү өсөн характеристика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412063051/http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/razdel1/foto_01_01.jpg |date=2019-04-12 }}).

Үлсәү йондоҙлоғонда йондоҙ А. И. Осташев исеме менән атала (Аркадий).

== Хәтер ==
[[Файл:В_музее_площадки_№_2_космодрома_Байконур.jpg|мини|300x300пкс|Байконур космодромында 2-се майҙансыҡ музейы]]

* Байконур космодромының 2-се майҙансыҡ музейында А. И. Осташевҡа бағышланған экспозиция ойошторолған.
* Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Электроугли ҡалаһындағы крайҙы өйрәнеү музейында ағалы-ҡустылы Осташевтарға бағышланған стенд бар. Малое Васильево ауылында Осташевтар бала сағында йәшәгән 17-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Мәскәү ҡалаһындағы космонавтика Мемориаль музейында А. И. Осташевтың шәхси архивынан документтар һаҡлана.
* А. И. Осташев 50-нән ашыу йыл эшләгән предприятие музейында (РКК «Энергия»), уға арналған материал бар.
* 1993 йылда РГАНТД-ла А. И. Осташевтың шәхси архив документтары ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Королева Н. С.'' «С. П. Королев Атаһы» — {{М.}}: «Фән», 2007. — ISBN 5-02-034428-1.
* ''Е. б чертка''[http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html кеше һәм ракета] — {{М.}}.: «Машина», 1999. — ISBN 5-217-02942-0.
* ''В. п мишина'' «Записки ракетчик» ясй — полиграфия компанияһы «Лаватер», 2013. — ISBN 978-5-904341-26-8.
* ''Николай Каманин. П.'' [http://www.books.sh/blib_108577.html «йыһан Йәшереп»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201004222347/http://www.books.sh/blib_108577.html |date=2020-10-04 }} — {{М.}}.: «Инфортекс-ИФ», 1995.
* ''В. к. Герчик'' [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ziv/1991/5/proryv.html «йыһан Прорыв»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119202625/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ziv/1991/5/proryv.html |date=2019-11-19 }} — {{М.}}.: АЛАТАУ «Велес», 1994. — ISBN 5-87955-001-X;
* {{Китап|автор=Голованов Я. К.|заглавие=Королёв: Факты и мифы|ссылка=http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm|место=М.|издательство=«Наука»|год=1994|страниц=798|isbn=5-02-000822-2}} Архивная копия 1 февраль 2014 н Wayback Machine
* {{Китап|автор=Белоглазова Е. Т.|заглавие=Совершенно секретный генерал|место=М.|издательство=«Герои Отечества»|год=2005|страниц=344|isbn=5-98698-012-3|тираж=1500}}
* {{Китап|автор=[[Позамантир, Раиса Дмитриевна|Позамантир Р. Д.]], Бондаренко Л. К.|заглавие=Калининград-Королев: к космическим высотам - из глубины веков|издание=2-е|место=М.|издательство=«Московский журнал»|год=1998|страниц=301}}
* {{Китап|автор=Туль А. А.|заглавие=В зоне риска|место=[[Калуга]]|издательство=«Золотая аллея»|год=2001|страниц=464|isbn=5-7111-0333-1}}
* [http://kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm ''Ер Ануфриенко А.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415040955/http://www.kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm |date=2014-04-15 }} [http://kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm «Минең беренсе тормош»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415040955/http://www.kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm |date=2014-04-15 }};
* ''С. а. Лоскутов'' «ОКБ Телеметрия-1»;
* {{Китап|автор=Корешков А. А.|заглавие=За стеной секрета: записки испытателя|место=Владимир|издательство=«Собор»|год=2010|страниц=287|isbn=5-904418-74-4}}
* {{Китап|автор=Harford, James|заглавие=Korolev: How One Man Masterminded the Soviet Drive to Beat America to the Moon|ссылка=http://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=16350571791&amp;searchurl=isbn%3D0471148539|место=[[Нью-Йорк|New York]]|издательство=[[John Wiley &amp; Sons]]|год=1997|allpages=392|isbn=0-471-14853-9|ref=Harford J.}}
* ''А. а. Шмелев'' «бурыстары һәм намыҫлы кеше» — {{М.}}.: «Борисом пастернаком», 1996. — ISBN [[Категория:Википедия:В источниках используется некорректный ISBN]] 5-86568-133-3 (ошибоч.&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:default&quot; title=&quot;Хотя данный ISBN-номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.&quot;&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;; [[Категория:Википедия:В источниках используется некорректный ISBN]]
* {{Китап|автор=Шмелёв А. А|заглавие=Люди долга и чести. — Кн. 2-я|место=М.|издательство=Изд-во «Московский журнал»|год=1998}}
* {{Китап|автор=Сковорода-Лузин В. И.|заглавие=Телеметрия. Глаза и уши главного конструктора|место=М.|издательство=«Оверлей»|год=2009|страниц=320|isbn=978-5-85493-134-2}}
* {{Китап|автор=Марков Ю.|заглавие=Космонавтика с веселым лицом: полувековая история космонавтики в парадоксах и курьезах, шутках и анекдотах|издательство=«Маска»|год=2011|страниц=473|isbn=978-5-91146-550-6}}
* {{Китап|заглавие=Неизвестный Байконур: сборник воспоминаний ветеранов Байконура|ответственный=под ред. Б. И. Посысаева|место=М.|издательство=«Глобус»|год=2001|страниц=528|isbn=5-8155-0051-8}}
* {{Китап|автор=Порошков В. В.|заглавие=Ракетно-космический подвиг Байконура|место=М.|издательство=«Патриот»|год=2007|страниц=291|isbn=5-7030-0969-3|тираж=1000}}
* {{Китап|заглавие=Берег Вселенной: воспоминания ветеранов космодрома Байконур|ответственный=под общ. ред. А. С. Болтенко|место=К.|издательство=Феникс|год=2014|страниц=537|isbn=978-966-136-169-9}}
* {{Китап|заглавие=С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества|ответственный=под ред. [[Лопота, Виталий Александрович|В. А. Лопота]]|издательство=РКК «Энергия» им. С. П. Королёва|год=2014|страниц=704|тираж=5000|isbn=978-5-906674-04-3}}
* {{Китап|автор=Осташев А. И.|заглавие=Испытания ракетно-космической техники — дело моей жизни: события и факты|место=Королёв|год=2005|страниц=284|ref=Осташев А. И.}}
* {{Китап|автор=Осташев А. И.|заглавие=Сергей Павлович Королев − гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королеве|место=М.|издательство=Изд-во Московского гос. ун-та леса|год=2010|страниц=128|isbn=978-5-8135-0510-2|ref=Осташев А. И.}}
* {{Китап|автор=[[Лебедев, Валентин Витальевич|Лебедв В.В.]]|заглавие=«Устоять на дороге в космос»|место=М.|издательство=ИТРК|год=2016|страниц=400|isbn=978-5-88010-400-0}}
* {{Китап|автор=Елисеев В.И.|заглавие=«Мы в Байконур вросли сердцами»|место=М.|издательство=ОАОМПК|год=2018|страниц=766|isbn=978-5-8493-0415-1}}
* {{Китап|автор=[[Позамантир, Раиса Дмитриевна|Позамантир Р. Д.]]|заглавие=«Ракетно-космический наукоград Королёв»|место=М.|издательство=ИП Струченевская О.В.|год=2018|страниц=260|isbn=978-5-905234-12-5}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://sm.evg-rumjantsev.ru/|title=Сайт «Космический мемориал» (sm.evg-rumjantsev.ru)|accessdate=2016-02-24}}
** [http://sm.evg-rumjantsev.ru/des3/ostashev-arkadij-iljich.htm Осташев А. И.] на сайте «Космический мемориал».
* {{Cite web|url=http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/index.htm|title=«Осташев Аркадий Ильич». Интернет-выставка из серии «Архив и личность: сотрудничество для истории»|accessdate=2015-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222035456/http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/index.htm |date=2014-02-22 }}
* [http://www.gazetakoroleva.ru/?number=2010111&amp;&amp;st=248 Гвардеец королёвской школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221230447/http://www.gazetakoroleva.ru/?number=2010111&amp;&amp;st=248 |date=2014-02-21 }} // ''«Калининградская правда»''
* [http://www.mosoblpress.ru/regions/18/mass_media/3/93/item26457/ Братья Осташевы из Электроуглей] // ''Агентство новостей Подмосковья''
* [http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/thisday/index.shtml?09-30.html Календарь энциклопедии космонавтики] // А. Железняков.
* [http://cosmosinter.ru/data/witness/detail.php?ID=1715 Об испытаниях ракеты Р-7 вспоминает известный испытатель фирмы С. П. Королёва, Лауреат Ленинской и Государственной премий Аркадий Ильич Осташев] // ''Социально-просветительный портал «Труженики космоса»''
* [http://www.gazetakoroleva.ru/index.php?arhivyear=2011&amp;month=7&amp;number=2010070&amp;st=142 Ещё одна встреча с Королёвым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221230444/http://www.gazetakoroleva.ru/index.php?arhivyear=2011&amp;month=7&amp;number=2010070&amp;st=142 |date=2014-02-21 }} // ''«Калининградская правда»''
* [http://projects.rusarchives.ru/12april/pages/02_53.php Заметки ведущего испытателя ОКБ-1 А. И. Осташева «Незабываемые дни» о днях перед стартом Ю. А. Гагарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204152750/http://projects.rusarchives.ru/12april/pages/02_53.php |date=2019-12-04 }} // ''Федеральное архивное агентство''
* [http://www.lawmix.ru/pprf/109532 Распоряжение Президента РФ от 09.04.1996 г.]
* {{Китап|автор=Осташев А. И.|часть=Раздел 3. Конструктор|ссылка часть=http://www.korolev-s-p.ru/tpk/tp217.htm|заглавие=С. П.  Королёв. Учёный. Инженер. Человек. Творческий портрет по воспоминаниям современников: Сб. статей|ссылка=|ответственный=|место=М.|издательство=«Наука»|год=1986|страниц=519|isbn=|тираж=|ref=Осташев А. И.}}
* {{Китап|автор=Осташев А. И.|год=1986|тираж=|isbn=|серия=|страниц=519|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=Раздел 4. С. П. Королёв — организатор|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=С. П.  Королёв. Учёный. Инженер. Человек. Творческий портрет по воспоминаниям современников: Сб. статей|ссылка часть=http://www.korolev-s-p.ru/tpk/tp311.htm|ref=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Осташев А. И.|заглавие=Дело моей жизни|ссылка=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/9712.php|издание=«Наше Наследие»|тип=журнал|год=2011|номер=97|страницы=|doi=|issn=}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=dqT90VmYgEU День, когда не стартуют ракеты. Часть первая]
* [https://www.youtube.com/watch?v=pvHfdDrenaA День, когда не стартуют ракеты. Часть вторая]
* [https://www.youtube.com/watch?v=qqBa_uxs6v8 Открытый космос. 1 серия]
* [http://users.livejournal.com/___lin___/250471.html История РКК «Энергия» с 1946 по 2011 год. Три тома в электронном виде.]
* [http://astronaut.ru/bookcase/books/chert2/text/43.htm?reload_coolmenus Фото покорителей космоса]
* [http://www.famhist.ru/famhist/chertok/003802ba.htm#002a97e4.htm Осташев Аркадий Ильич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214141051/http://www.famhist.ru/famhist/chertok/003802ba.htm#002a97e4.htm |date=2014-12-14 }} // ''Семейные истории''
* [http://nature.web.ru:8001/db/msg.html?mid=1171376 Российский общеобразовательный портал РОО «Мир Науки и Культуры». ISSN 1684-9876 Космический календарь. 30 сентября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421050633/http://nature.web.ru:8001/db/msg.html?mid=1171376 |date=2014-04-21 }}
* [http://tripulacion.narod.ru/ Воспоминания ветерана ракетно-космической корпорации «Энергия», соратника С. П. Королёва, инженера-испытателя ракетно-космических комплексов, лауреата Ленинской и Государственной премий СССР Аркадия Ильича Осташева]
* [http://pomnipro.ru/memorypage67799/biography Осташев А. И. на электронном мемориале памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204152539/http://pomnipro.ru/memorypage67799/biography |date=2019-12-04 }}
* Эдуард Щербаков [https://soyuzveteranov.ru/content/gazeta-raketno-kosmicheskoy-korporacii-energiya-za-novuyu-tehniku-pishet-o-veterane-raketno «Из когорты первопроходцев»]
* [http://www.mk.ru/incident/2015/10/29/katastrofa-na-baykonure-pochemu-pogibli-124-cheloveka-vo-glave-s-marshalom.html ''Сажнева Е.'' Катастрофа на Байконуре: почему погибли 124 человека во главе с маршалом. &lt;small&gt;«Что я скажу Никите Сергегевичу?!»&lt;/small&gt; // Сайт газеты «Московский комсомолец» (www.mk.ru) 29 октября 2015], опубликовано:&lt;br&gt;&lt;br&gt;''Сажнева Е.'' «Причин не раскрывать, а если спросят — взорвался бензовоз…» // Газета «Московский комсомолец», 30 октября 2015. — № 26951.
* [http://www.r-kosmos.ru/issue/118/ Племя титанов // Научно-популярный журнал «Российский Космос» — 2015. — № 10. — С. 46.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004185834/http://www.r-kosmos.ru/issue/118/ |date=2015-10-04 }}
* [http://www.soyuzveteranov.ru/?q=content/zhurnal-rossiyskiy-kosmos-no-10-za-2015-goda-ob-arkadii-iliche-ostasheve Общероссийская общественная организация ветеранов «Российский совет ветеранов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009053253/https://soyuzveteranov.ru/?q=content%2Fzhurnal-rossiyskiy-kosmos-no-10-za-2015-goda-ob-arkadii-iliche-ostasheve |date=2019-10-09 }}
** [https://soyuzveteranov.ru/content/delegaciya-rossiyskogo-soyuza-veteranov-pochtila-pamyat-ispytateley-pogibshih-pri-ispolnenii День Памяти и уважения // Российский Союз Ветеранов].
* [https://web.archive.org/web/20170406021710/http://www.elugli.info/gazeta/articles.php?ELEMENT_ID=9410 Космический подвиг Евгения Осташева//Газета «ЭЛЕКТРОУГЛИ ДЕНЬ ЗА ДНЕМ» 12/04/2011]
* [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/press-byulleten-gagarin/press_bull_3-2011.pdf К 50-летию полёта Ю. А. Гагарина //Пресс-бюллетень № 3 |Январь — апрель| 2011].
* [https://aboutspacejornal.net/2017/09/30/30-сентября-1925-года-родился-осташев-аркад/ Журнал «Всё о космосе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804045424/https://aboutspacejornal.net/2017/09/30/30-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F-1925-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2-%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4/ |date=2020-08-04 }}.
* {{Китап|автор=|заглавие=Военный энциклопедический словарь ракетных войск стратегического назначения|ответственный=Министерство обороны РФ; Гл. ред.: [[Сергеев, Игорь Дмитриевич|И. Д. Сергеев]], [[Яковлев, Владимир Николаевич (военачальник)|В. Н. Яковлев]], [[Соловцов, Николай Евгеньевич|Н. Е. Соловцов]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1999|страниц=632|isbn=5-85270-315-X|тираж=8500}}.

[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт авиация институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт авиация институты уҡытыусылары]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1998 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>inpq2ykl7m3350gqwd51h0wijkpizjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оскар Авилес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156843</id>
    <revision>
      <id>1299870</id>
      <parentid>1056097</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5223" sha1="fhihm6lm65t15f0duam4euux37ik480" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Оскар Авилес''' ({{Lang-es|Óscar Guillermo Avilés}}; ([[24 март]] [[1924 йыл]] —[[ 4 май]] [[2014 йыл]]) — [[Перу]] йырсыһы, музыкант, билдәле гитарасы, аранжировщик һәм {{Композитор|Перу|XX века|XXI века}}''. Música criolla'' — перуан музыкаһы жанрының иң яратҡан һәм билдәле музыканттарының береһе&lt;ref&gt;[https://www.livinginperu.com/peru-mourns-loss-of-first-guitarist-oscar-aviles-102679/ PERU MOURNS LOSS OF ‘FIRST GUITARIST’ ÓSCAR AVILÉS]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

«La Primera Guitarra del Perú» Почетлы титулына лайыҡ булыуы менән билдәле (Перуның Беренсе гитарасыһы).

== Биографияһы ==
Оскар Авилес илдә билдәле фотограф ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан креол музыкаһы менән мауыға. Гитарала уйнарға ҡартәсәһенән өйрәнә. Һуңғараҡ, 1936—1938 йылдарҙа, Милли консерваторияла гитараны ныҡлап үҙләштерә.

Музыкаль карьераһы 1939 йылда, 15 йәшендә, башлана — ''La Limeñita y Ascoy'' ағалы-ҡустылы дуэт менән''.'' 1942 йылда ''Núñez, Arteaga &amp; Avilés'' төркөмөндә сығыш яһай, улар менән бергә радиоконкурста еңеү яулай, конкурсты «La Noche» гәзите ойоштора. Әлеге конкурстан һуң уны ''La Primera Guitarra del Perú'' тип атай торған булалар. Был титулды йырсы ғүмеренең аҙағынаса һаҡлай. Артабан ул билдәле ансамблдәр һәм музыкаль төркөмдәр менән сығыш яһай, күренекле перуан йырсыларына аккомпаниаторлыҡ итә. Ҡала властары уның исемен музыкант тыуған урамға бирергә ҡарар итә һәм тыуған йорто фасадына мемориаль таҡтаташ урынлаштыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.last.fm/es/music/Oscar+Avil%C3%A9s/+wiki|title=Biografía de Oscar Avilés|publisher=Last.fm|lang=es|accessdate=2019-08-26}}&lt;/ref&gt;

Бер нисә наградаға (шул иҫәптән, Сан-Маркос Университетының Почетлы докторы исеме) һәм күп алтын пластинкаларға эйә .

== Дискографияһы ==
# ¡Avilés Otra vez!
# Bailable dimensión Nueva
# Corazón Mi: Alicia Óscar Maguiña Avilés y
# Presenta Óscar Avilés…
# Así nomás
# Dialogando (con Granda Chabuca)
# Es decir
# Юғиһә estilo Cuatro un y: Zañartu Los Óscar y Avilés.
# Sus invitados Avilés y
# Mar Desde los Andes al
# I II Juntos y: Alicia Óscar Avilés y Maguiña.
# Los García Esta vez y Avilés.
# El Viva… Perú! Carajo.
# Ahora con Avilés Y…Banda.
# Criolla y… Pancho Jiménez Avilés En Oscar Фиеста
# Solo Avilés.
# I II eternos peruanos Valses y (con Augusto Valderrama).
# Sabor En guapeo y
# Gente morena
# Ortega Avilés Gabriela Óscar y
# Bracamonte Avilés con Cecilia Óscar
# Avilés Cuadros Óscar Víctor y
# Vásquez Jesús con de la Avilés Óscar guitarra
# Chabuca Granda a Homenaje: Oscar Avilés fetiche y
# Марья América Chabuca Grande con de el Vargas
# ¡¡¡Tal trío Que!!!
# Valseando festejos
# Festejos Seguimos valseando
# Dávalos Avilés con Óscar Los
# 40 años Avilés…
# ¡Son nuestros!
# Únicos
# El Chacombo traemos Les…
# Siempre juntos
# Sobraron Se: Mori Óscar Avilés y Julio.
# Arturo «Zambo» y Óscar Cavero Avilés
# Y Sabor sabor más: Campos Lucila.
# El compuso Pinglo también Gran.
# Un Sinfonía en Perú (con Víctor Cuadros).
# Tinta Roja Corazón de&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Valdivia Dayanne.
# Con Avilés Oscar…
# Bronces de Los Neves Lucho
# Y Pinglo Chabuca.
# Cofre de Los Embajadores con Criollos recuerdos los.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://peru.com/entretenimiento/musica/oscar-aviles-fallecio-primera-guitarra-peru-noticia-242550 Óscar Avilés: la якынлашты guitarra Falleció del Perú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109153710/https://peru.com/entretenimiento/musica/oscar-aviles-fallecio-primera-guitarra-peru-noticia-242550 |date=2020-11-09 }}{{ref-es}}
* [https://alchetron.com/%C3%93scar-Avil%C3%A9s Óscar Avilés]{{ref-es}}
[[Категория:Почётлы докторҙар]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Перу музыканттары]]
[[Категория:Перу йырсылары]]</text>
      <sha1>fhihm6lm65t15f0duam4euux37ik480</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Образцова Елена Васильевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158522</id>
    <revision>
      <id>1299862</id>
      <parentid>1237379</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56642" sha1="2e645bis4dq74oybxjnoixjiujonsqw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Образцова Елена Васильевна''' ([[7 июль]] [[1939 йыл]], [[Ленинград]] — [[12 ғинуар]] [[2015 йыл]], [[Лейпциг]], [[Германия]]) — СССР һәм Рәсәйҙең опера йырсыһы (меццо-сопрано), актриса, опера режиссеры, [[Уҡытыусы|педагог]]. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1990). СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).

== Биографияһы ==
Елена Васильевна Образцова 1939 йылдың 7 июлендә [[Санкт-Петербург|Ленинградта]], Образцов Василий Алексеевич&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Рена Шейко|заглавие=Елена Образцова: записки в пути: диалоги|ссылка=https://books.google.be/books?id=6QWTAAAAIAAJ&amp;q=%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%86+%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9&amp;dq=%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%86+%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0CCQQ6AEwAWoVChMIqPfBnLnMxwIVTDoUCh2nRAQY|издательство=Искусство|год=1984|страницы=53|страниц=351}}&lt;/ref&gt; (1905—1989) һәм Образцова Наталья Ивановна (1913—1994) ғаиләһендә тыуған.

Блокадалы Ленинградта йәшәгән. 1943 йылда ғаиләһе менән бергә Вологда өлкәһенең Устюжна ҡалаһына эвакуациялана.

1948—1954 йылдарҙа А. А. Жданов исемендәге Ленинград Пионерҙар һарайында балалар хорында йырлай (хор етәксеһе — М. Ф. Заринская).

1954 йылдың йәйендә атаһы Таганрогтың «Ҡыҙыл ҡаҙансы» заводына баш конструктор итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Волошин — Восхождение&quot;&gt;''Волошин В.'' Восхождение // Таганрогская правда. — 2015. — 20 февр.&lt;/ref&gt;. Ҡала етәкселеге Образцовтар ғаиләһенә ҡала үҙәгендә, Фрунзе урамында, 43-сө йортта, Елена уҡыясаҡ 10-сы мәктәп менән йәнәшәлә фатир бүлә. 1956 йылда мәктәпте тамамлап, ул П. И. Чайковский исемендәге Музыка мәктәбенә, педагог А. Т. Куликоваға уҡырға инә. Отчет концертында Еленаны [[Ростов сәнғәт колледжы|Ростов музыка училищеһы]] директоры А. А. Маньковская ишетеп ҡала, һәм уның тәҡдиме буйынса Елена 1957 йылда шунда уҡ училищеның икенсе курсына ҡабул ителә. Бер йыл үткәс, 1958 йылдың август айында, тыңлауҙарҙы уңышлы үтеп, Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһының әҙерлек бүлегенә уҡырға инә .

1962 йылда М. И. Глинка исемендәге Бөтә союз вокалистар конкурсында беренсе премияны яулай. 1963 йылда, консерватория студенты булараҡ, Ҙур театр сәхнәһендә М. П. Мусоргскийҙың «Борис Годунов» операһында ''Марина Мнишек'' партияһында тәүге тапҡыр сығыш яһай.

1964 йылда Ленинград консерваторияһын А. А. Григорьева класы буйынса тамамлай (А. Н. Кирееваның опера а класы). Шул уҡ йылдан — Ҙур театр йырсыһы. Шул уҡ йылда Ҙур театрҙың беренсе гастролдәре ваҡытында Миландың «Ла Скала» театры сәхнәһендә [[Чайковский Пётр Ильич|П]] [[Чайковский Пётр Ильич|И. Чайковскийҙың]] «Пиковая дама» операһында Гувернантка ролендә сығыш яһай. . Был партия ябай булыуға ҡарамаҫтан, итальян тамашасыһының һәм матбуғатының иғтибарын үҙенә йүнәлтә. Артабан «Ла Скала» сәхнәһендә төп партияларҙаы башҡара.

1975 йылда Ҙур театр менән гастролдәр менән бергә АҠШ-ҡа сығып китә. «Борис Годунов» спектакле барышында, Марина Мнишек ролен башҡарыусы йырсыны тамашасылар сәхнәгә биш тапҡыр саҡырып сығаралар: спектаклде туҡтатырға тура килә. АҠШ-тағы триумфы тулыһынса уның донъя операһы йондоҙо статусын раҫлай. Бер нисә айҙан «Трубадурҙа» — Сан-Франциско Операһы миҙгелен асыусы спектаклдә сығыш яһай: уның партнерҙары булып [[Лучано Паваротти|Л.]] [[Лучано Паваротти|Паваротти]] һәм Дж. Сазерленд сығыш яһай.

1976 йылда «Метрополитен-опера» саҡырған йырсы статусында — Дж. Вердиҙың «Аида» операһында ''Амнерис'' ролен башҡарып сенсация тыуҙыра. 1977 йылда ошо уҡ театрҙа ''Далила'' ролендә сығыш яһай.

Рус операларында төп партиялар «Хованщина», М. Мусоргский (''Марфа''), «Батша кәләше» Н. Римский-Корсаков (''Любаша''), П. Чайковский «Пиковая дама»(''Графиня''), был партияны 1965 йылдан ул 40 йылға яҡын башҡарған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fondobraztsovoy.ru/%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%bd%d1%87%d0%b0%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%8c-%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b0-%d0%be%d0%b1%d1%80%d0%b0%d0%b7%d1%86%d0%be%d0%b2%d0%b0/|title=Скончалась Елена Образцова|accessdate=2015-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120174548/http://fondobraztsovoy.ru/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C-%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0/|archivedate=2015-01-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120174548/http://fondobraztsovoy.ru/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C-%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0/ |date=2015-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

Сит илдәргә гастролдәргә күп йөрөй. Донъяның иң яҡшы опера театрҙары сәхнәһендә эшләй. Күп музыкаль фестивалдәрҙә йырлай күп, шул иҫәптән Оранжда Халыҡ-ара фестивалендә (Далила, 1979 йылда дебют) һәм Зальцбург фестивалендә 1978 йылда дебют — ''Эболь'')&lt;ref&gt;[http://www.bolshoi.ru/persons/opera/34/ Елена Образцова]&lt;/ref&gt;.

Ф. Дзеффирелли тарафынан «Сельская честь» фильмындағы ''Сантуцци'' роленә саҡырыла (1982). «Минең ғүмеремдә, — тип яҙа Ф. Дзеффирелли, — өс таң ҡалдырғыс хәл була: Маньянь Анна, Мария Каллас һәм Елена Образцова, ул „Сельская честь“ фильмын төшөргәндә мөғжизә тыуҙырҙы».

Примадоннаның вокал ижадының айырым ҡатламы Г. Свиридов музыкаһы менән бәйле, композитор йырсыға «Десять песен на стихи Александра Блока» вокаль циклын, меццо-сопрано өсөн редакцияла С.Есениндың «Отчалившая Русь» (1983) шиғырына поэма арнаған&lt;ref&gt;[http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/bio/ Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813233753/http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/bio/ |date=2015-08-13 }}&lt;/ref&gt;.

Опера режиссеры сифатында сығыш яһай: 1986 йылда Ҙур театрҙа Ж.Масснеҙың «Вертер» операһын ҡуя (дирижёры- ҡуйыусы — А. Жюрайтис), унда төп партияларҙы башҡара.

Йырсы «Весёлая вдова», «Моя Кармен», «Сельская честь» и «Тоска» телевизион музыкаль фильмдарында төп ролдәрҙе башҡара, киң концерт репертуарына — П. И. Чайковскийҙың, М. И. Глинканың, А. С. Даргомыжскийҙың, С. В. Рахманиновтың, Г. В. Свиридовтың, Р.Шумандың, И. С. Бахтың, Г. Ф. Генделиҙың камера-вокаль әҫәрҙәрена эйә була.

Иң яратҡан һәм бөйөк партнерҙар тип тенорҙар В.Атлантовты һәм П.Домингоны атай.

Дирижерҙар Д.Баренбойм, Г.фон Караян, П. менән эште айырым билдәләй&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Телеканал «Культура», 12 января 2015&lt;/ref&gt;.

1999 йылда Роман Виктюк Театрында Р.Майнардиҙың «Антонио фон Эльба» пьесаһы буйынса драма сәхнәһендә уйнай.

Унда классик джаз программаһы менән сығыш 2003—2004 йыл үтте (Д. Эллингтон, В Дюк, Дж. Гершвин) менән квартет И. М. Бутман оркестр һәм идара аҫтында Да. Бергер.

2007—2008 йылдарҙа художество етәксеһе булараҡ Михайлов театрының (Санкт-Петербург). опера төркөмөн етәкләй.

Йырсы эре грампластинка яҙҙырыу студияларында 50-нән ашыу диск яҙҙыра.

1996 йылдан Санкт-Петербургта йырсы исемен йөрөткән, уның тарафынан ойошторолған Мәҙәни үҙәк эшләй, унда ул йәш башҡарыусылар менән эшләгән&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.startvocal.ru/publ/16-1-0-234|title=Культурный Центр Елены Образцовой|publisher=// startvocal.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8m4ybp?url=http://www.startvocal.ru/publ/16-1-0-234|archivedate=2012-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702023542/http://www.startvocal.ru/publ/16-1-0-234 |date=2011-07-02 }}&lt;/ref&gt;.

1999 йылдан Санкт-Петербургта Елена Образцованың йәш опера йырсыларының Халыҡ-ара конкурсы даими үткәрелә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.operaworld.ru/konkursy/20-mezhdunarodnyj-konkurs-molodykh-opernykh-pevtsov-eleny-obraztsovoj.html|title=Международный конкурс молодых оперных певцов Елены Образцовой|publisher=// operaworld.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8urDue?url=http://www.operaworld.ru/konkursy/20-mezhdunarodnyj-konkurs-molodykh-opernykh-pevtsov-eleny-obraztsovoj.html|archivedate=2012-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229121930/http://www.operaworld.ru/konkursy/20-mezhdunarodnyj-konkurs-molodykh-opernykh-pevtsov-eleny-obraztsovoj.html |date=2012-02-29 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдан Мәскәүҙә Елена Образцова Фонды — музыка сәнғәтенә ярҙам итеүҙең хәйриә фонды эшләй&lt;ref&gt;[http://fondobraztsovoy.ru/ Фонд Елены Образцовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115083545/http://fondobraztsovoy.ru/ |date=2015-01-15 }}&lt;/ref&gt;.

1973—-1994 йылдарҙа П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында уҡыта, 1984 йылдан — профессор. Европала, Япония, Санкт-Петербург һәм Мәскәүҙә оҫталыҡ дәрестәре бирә, бер нисә Европа халыҡ-ара вокалистар конкурсында жюри рәйесе була. 2011 йылда П. И. Чайковский исемендәге XIV халыҡ-ара конкурстың жюри составын. Токио «Мусашино» музыка академияһында уҡыта (профессор)&lt;ref&gt;[http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/bio/ Елена Образцова. Биография // Фонд Елены Образцовой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813233753/http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/bio/ |date=2015-08-13 }}&lt;/ref&gt;.

Йырсының киң ижади эшмәкәрлеге һәм Рәсәй музыка мәҙәниәте алдындағы ҡаҙаныштары музыка һәм сәнғәт белгестәренең күп баҫмаларында сағылыш таба&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.bolshoi.ru/persons/opera/34/|title=Елена Образцова Народная артистка СССР|publisher=// bolshoi.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8pcWGx?url=http://www.bolshoi.ru/persons/opera/34/|archivedate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.operaworld.ru/opernye-pevitsy/64-elena-obraztsova.html|title=Мир оперы - Елена Образцова|publisher=// operaworld.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8rA9Yd?url=http://www.operaworld.ru/opernye-pevitsy/64-elena-obraztsova.html|archivedate=2012-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229022235/http://www.operaworld.ru/opernye-pevitsy/64-elena-obraztsova.html |date=2012-02-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://opera-life.ru/pop/srus/obraz.html|title=Елена Васильевна Образцова|publisher=// opera-life.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8sZu3p?url=http://opera-life.ru/pop/srus/obraz.html|archivedate=2012-02-19}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|datepublished=2007|url=http://www.лик-спб.рф/aboutmusic.html|title=Искусство — Елена Образцова – мы|publisher=// лик-спб.рф|accessdate=2013-07-06}}&lt;/ref&gt;.

РФ Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Пушкин академияһының почётлы ағзаһы (1995), Рус музейы дуҫтарының халыҡ-ара йәмғиәте ағзаһы (1998), Сәнғәт белеме һәм музыкаль башҡарыуҙың Рус академияһы академигы (1999), Рәсәй сәнғәт академияһы академигы (1999).

=== Ғүмеренең һуңғы йылдары ===
[[Файл:2009-PonasenkovE.jpg|мини|Е. в. Образцова юбилей хөрмәтенә Концерт, 2009 йыл]]
2014 йылдан лейкемия менән яфа сигә. Ноябрь уртаһында Лейпциг клиникаһында дауалау курсы үтә, унда оҡшаш донор табыла һәм елек мейеһен күсереп ултыртыу буйынса операция үткәрелә. Операция көткән һөҙөмтәгә килтермәй, сөнки 75 йәшлек пациенттың көсһөҙләнгән орагнизмы тейешенсә ҡабул итмәй. 2014 йыл аҙағында Германияла йырсы эргәһенә Иосиф Кобзон һәм [[Терешкова Валентина Владимировна|Валентина Терешкова]] килә&lt;ref name=&quot;Gazeta. ru&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.gazeta.ru/culture/news/2015/01/13/n_6818525.shtml|title=Тело Образцовой доставят в Москву до конца дня|date=13 января 2015 года|publisher=[[Gazeta. ru]]|accessdate=2015-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://itar-tass.com/kultura/1691954|title=На 76-м году жизни скончалась оперная певица Елена Образцова|date=2015-01-12|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|accessdate=2015-01-12}}&lt;/ref&gt;.

Образцова 2015 йылдың 12 ғинуарында 76 -сы йәшендә Лейпцигтың клиникаларының береһендә вафат була&lt;ref name=&quot;Gazeta. ru&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/culture/417334 В Германии умерла оперная певица Елена Образцова]&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 14 ғинуарында хушлашыу тантанаһы Ҙур театрҙа үтә. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.

=== Ғаиләһе ===
* беренсе ире — Макаров Вячеслав Петрович (1938), физик-теоретик, Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының ФН4 кафедраһы доценты
** ҡыҙы — Елена (1966), йырсы (меццо-сопрано), Монтсеррат Кабалье уҡыусыһы&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.
** ейәне — Александр (1988)
** ейәнсәре — Элиа (2010)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mk.ru/culture/2015/02/08/elena-obrazcovamladshaya-ya-do-sikh-por-ne-mogu-plakat-po-mame.html|title=Елена Образцова-младшая: «Я до сих пор не могу плакать по маме»|publisher=www.mk.ru|lang=ru-RU|accessdate=2019-02-13}}&lt;/ref&gt;
* икенсе ире (1982 йылдан) — Альгис Жюрайтис (1928—1998), Ҙур театр дирижеры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976).

== Хәтер ==
[[Файл:Vladimir_Putin_and_Elena_Obraztsova_in_2000.jpg|справа|мини|300x300пкс|[[Рәсәй Президенты|Рәсәй президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләй. 2000 йылдың 28 марты, [[Мәскәү]], Кремль]]
'''Вокаль конкурстар наградалары:'''

* 1962 — [[Хельсинки]] ҡалаһында 8 -се Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестиваленең Алтын миҙалы&lt;ref name=&quot;Elena Obraztsova Awards&quot;&gt;[http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/awards/ Фонд Елены Образцовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109192521/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/93888/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0 |date=2014-01-09 }}&lt;/ref&gt;
* 1962 — М. И. Глинка исемендәге Бөтә союз вокалистар конкурсының 1-се премияһы
* 1970 — Мәскәүҙә П. И. Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурстың 1-се премияһы
* 1970 — Барселонала Ф.Виньяс исемендәге Халыҡ-ара вокалсылар конкурсының 1-се премияһы

'''Почётлы исемдәре:'''

* РСФСР-ҙың[[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1970) — ''совет вокал сәнғәте өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/54/42005?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 29 апреля 1970 года «О присвоении почетного звания заслуженной артистки РСФСР Образцовой Е. В.»]&lt;/ref&gt;
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1973) — ''совет сәнғәте өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/57/42273?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 7 декабря 1973 года «О присвоении почетного звания народного артиста РСФСР творческим работникам Государственного академического Большого театра Союза ССР»]&lt;/ref&gt;
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1976) — СССР Дәүләт академик Ҙур Театрының ''200-йыллығы менән бәйле'' ''совет һәм хореография һәм музыка сәнғәтен үҫтереүгә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ң''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/274/10721?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 25 мая 1976 года № 4019—IX «О присвоении почетного звания народного артиста СССР творческим работникам Государственного академического Большого театра СССР»]&lt;/ref&gt;
* Төньяҡ Осетия Республикаһы — Аланияның халыҡ артисы (1999)&lt;ref name=&quot;Elena Obraztsova Awards&quot;/&gt;

[[Санкт-Петербург]]та йырсы исеме менән Марина театрынан алыҫ түгел Декабристар һәм Писарев урамы киҫелешендә урынлашҡан сквер атала&lt;ref&gt;В Петербурге появятся скверы Петипа и Елены Образцовой (14 июля 2017). &lt;small&gt;Дата обращения 14 июля 2017.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Петербурге появились скверы Брусилова и Образцовой|author=|url=http://www.fontanka.ru/2017/12/01/006/|work=|date=2017-12-01|accessdate=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;.

* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1990) — совет музыкаль сәнғәтен ү''үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_17903.htm Указ Президента Союза Советских Социалистических Республик от 27 декабря 1990 года № УП-1246 «О присвоении звания Героя Социалистического Труда тов. Образцовой Е. В.»]&lt;/ref&gt;
* М. И. Глинка исемендәге РСФСР-ҙың дәүләт премияһы (1973) —''1971-1972 йылдарҙа'' ''концерт программалары һәм театр эшмәкәрлеге өсөн''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/119/125/913/15311?view=1 Постановление Совета Министров РСФСР от 18 декабря 1973 года № 623 «О присуждении Государственных премий РСФСР 1973 года в области литературы, искусства и архитектуры»]&lt;/ref&gt;.
* [[Ленин премияһы|Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Ленин премияһы]] (1976) — ''1973-1974 йылдарҙа концерт программалары өсөн һәм СССР Дәүләт Ҙур академик тетарҙа «Семен Котко», «Кармен», «Трубадур» операларында партиялар башҡарған өсөн''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/129/374/11360?view=1 Постановление ЦК КПСС, Совмина СССР от 20 апреля 1976 года № 255 «О присуждении Ленинских премий 1976 года в области литературы, искусства и архитектуры»]&lt;/ref&gt;.
* [[Ленин ордены]] (1990)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1980) — ''XXII Олимпиада уйындарын әҙерләү һәм үткәреү буйынса ҙур эштәр өсөн''&lt;ref&gt;[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=39115;dst=0;rnd=189271.3137720914091915;SRDSMODE=QSP_GENERAL;SEARCHPLUS=%C7%F3%F0%E0%E1%20%D6%E5%F0%E5%F2%E5%EB%E8%20;EXCL=PBUN%2CQSBO%2CKRBO%2CPKBO;SRD=true;ts=88876370618927147325992258265615 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 14 ноября 1980 года № 3301-X «О награждении орденами и медалями СССР работников, наиболее отличившихся при подготовке и проведении Игр XXII Олимпиады»]&lt;/ref&gt;
* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2009) — ''күп йыллыҡ емешле ижади эшмәкәрлеге һәм музыка сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://giod.consultant.ru/documents/1015741|title=Указ Президента Российской Федерации от 10 июня 2009 года № 645 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Образцовой Е. В.»|accessdate=2018-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415001750/https://giod.consultant.ru/documents/1015741|archivedate=2018-04-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415001750/https://giod.consultant.ru/documents/1015741 |date=2018-04-15 }}&lt;/ref&gt;
* III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1999) — ''музыка сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://giod.consultant.ru/documents/1065004|title=Указ Президента Российской Федерации от 17 июня 1999 года № 763 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Образцовой Е. В.»|accessdate=2018-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180414234144/https://giod.consultant.ru/documents/1065004|archivedate=2018-04-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414234144/https://giod.consultant.ru/documents/1065004 |date=2018-04-14 }}&lt;/ref&gt;
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2014) — ''хеҙмәттәге уңыштары, гуманитар өлкәлә ҡаҙаныштары, закондар сығарыу буйынса һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201405290001?index=1&amp;rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 28 мая 2014 года № 374 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
* «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1997)
* «Санкт-Петербургтың 300-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2003)&lt;ref name=&quot;Elena Obraztsova Awards&quot;/&gt;

''' Рәсәй Федерацияһының президенты һәм хөкүмәт бүләктәре:'''

* Рәсәй федерацияһы Президентының рәхмәт хаты (2001) — ''музыка-театр сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://giod.consultant.ru/page.aspx?679168|title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 22 марта 2001 года № 147-рп «О поощрении работников Государственного академического Большого театра России»|accessdate=2018-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415001430/https://giod.consultant.ru/page.aspx?679168|archivedate=2018-04-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415001430/https://giod.consultant.ru/page.aspx?679168 |date=2018-04-15 }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (2011) — ''емешле ижади эшмәкәрлеге һәм музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://government.consultant.ru/page.aspx?1564818|title=Распоряжение Правительства Российской Федерации от 11 июля 2011 года № 1201-р «O награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Образцовой Е. В.»|accessdate=2018-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415001751/https://government.consultant.ru/page.aspx?1564818|archivedate=2018-04-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415001751/https://government.consultant.ru/page.aspx?1564818 |date=2018-04-15 }}&lt;/ref&gt;.

'''Төбәк наградалары: '''

* I дәрәжә «Кузбасс үҫешенә айырым өлөшө өсөн» миҙалы (2002) — ''күп йыллыҡ емешле эше өсөн, юғары профессионализмы, социаль-иҡтисади үҫеш өлкәһендә ҙур өлөш ингдергән өсөн''&lt;ref&gt;[http://kemerovo.news-city.info/docs/sistemst/dok_oerggb.htm Постановление Совета народных депутатов Кемеровской области от 28 марта 2002 года № 1442 &quot;О награждении медалью Кемеровской области «За особый вклад в развитие Кузбасса»]&lt;/ref&gt;
* Мәскәү Хөкүмәтенең почет грамотаһы (2009) — ''ватан операһы сәнғәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө, әүҙем йәмәғәт һәм педагогик эшмәкәрлектә һәм юбилейы менән бәйле''&lt;ref&gt;[http://www.lawmix.ru/moscow-prof/14125 Распоряжение Правительства Москвы № 1446-РП от 3 июля 2009 года «О награждении Почётной грамотой Правительства Москвы»]&lt;/ref&gt;
* «Санкт-петербург алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почёт билдәһе (2009)&lt;ref&gt;[https://www.oreanda.ru/kultura_i_dosug/Za_zaslugi_pered_Otechestvom_nagradili_Elenu_Obraztsovu/article401874/ «За заслуги перед Отечеством» наградили Елену Образцову]&lt;/ref&gt;
* Санкт-петербургтың Закондар сығарыу йыйылышының алтын миҙалы (2009)&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2009/07/08/077/ На юбилее Образцовой за Тюльпанова спел Кехман]&lt;/ref&gt;
* «Дуҫлыҡ асҡысы» ордены ([[Кемерово өлкәһе]], 2012)&lt;ref&gt;[https://ako.ru/news/detail/segodnya-v-muzykalnom-teatre-im-a-k-bobrova-proshel Сегодня в Музыкальном театре им. А. К. Боброва прошел концерт оперной примы, народной артистки СССР Елены Образцовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709153851/https://ako.ru/news/detail/segodnya-v-muzykalnom-teatre-im-a-k-bobrova-proshel |date=2018-07-09 }}&lt;/ref&gt;
* «Санкт-Петербург алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почёт билдәһе (2013)&lt;ref&gt;[https://www.gov.spb.ru/press/governor/32853/ Елена Образцова отмечает 50-летие творческой деятельности]&lt;/ref&gt;

'''Сит ил наградалары:'''

* Э. Гранадос миҙалы ([[Испания]], 1970)&lt;ref name=&quot;Elena Obraztsova Awards&quot;/&gt;
* «Йәмғиәт алдындағы хеҙмәттәре өсөн» Сан-Франциско ҡалаһы бүләге ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], 1977)
* «Музыкаль телевизион программа» категорияһында XIV халыҡ-ара «Злата Прага» (Чехословакия, 1977) телевизион фильмдарҙың «Күренекле интерпретацияһы өсөн» дипломы
* [[Бела Барток|Б. Барток]] иҫтәлекле миҙалы ([[Венгрия]], 1982)
* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] Почётлы миҙалы (1994)
* Изге Николай Чудотворец ордены ([[Украина]], 1998)
* З.Анджапаридзе. фондының Почентлы миҙалы ([[Грузия]], 2001)
* Чудотворец Николай ордены, «Ерҙә яҡшылыҡты арттырғаны өсөн» (Украинала халыҡ-ара премиялар фонды, 2003)
* Әрмәнстан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының алтын миҙалы (2009) — ''әрмән-рәсәй мәҙәни бәйләнешенә йүнәлтелгән донъя опера сәнғәтенә тос өлөш индергәне һәм эшмәкәрлеге өсөн''&lt;ref&gt;[http://newsarmenia.am/news/politics/arm1-20090804-42114441/ Елена Образцова награждена Золотой медалью Министерства культуры Армении]&lt;/ref&gt;
* «Лисео» театрының алтын миҙалы (Испания, 2009)

'''Конфессиональ бүләктәре: '''

* I дәрәжә Изге Мәскәү Даниил ордены — Сиркәү мәнфәғәте хеҙмәтенә иғтибары һәм тыуған көнөнөң''70-йыллығы менән бәйле''&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/688578.html Народная артистка СССР Е. В. Образцова награждена орденом преподобного Даниила Московского I степени]&lt;/ref&gt;
* I дәрәжә Изге княгиня Ольга ордены (РПЦ, 2014)&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/3683306.html Патриаршее поздравление народной артистке СССР Е. В. Образцовой по случаю дня рождения]&lt;/ref&gt;.

'''Йәмәғәт премиялары:'''

* 1994 — Сицилияның театрҙар ассоциацияһы премияһы ([[Италия]])&lt;ref name=&quot;Elena Obraztsova Awards&quot;/&gt;
* 2002 — Рәсәй опера «Casta diva» премияһы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100323063858/http://www.lgz.ru/archives/html_arch/lg232003/Polosy/art10_1.htm «Литературная газета» о присуждении премии «Casta diva» за 2002 г.]; о самой премии см. также: [[Гуманитарный университет (Екатеринбург)]]&lt;/ref&gt;
* 2004 — «Рәсәйҙең милли Олимпы» премияһы
* 2006 —&quot;Шәфҡәтлелек музаһы&quot; номинацияһында Милли йәмәғәт «Изге Фәрештә» премияһы
* 2010 — «Ижади эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары өсөн» «Trebbia» Европа премияһы ([[Чехия]])
* 2008 — Л. Э. Нобелдең Рәсәй премияһы (Л. Нобель Фонды, [[Санкт-Петербург]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ludvignobel.ru/laureate|title=Российская Премия Людвига Нобеля&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2016-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170331093517/http://ludvignobel.ru/laureate|archivedate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
* 2009 —&quot;Планета Красота&quot; журналының «Алтын лира» премияһы ([[ЮНЕСКО]] нәшриәте)
* 2011 — «Алтын күпер» (Италия)
* 2012 — «Тормош ағасы» премияһы («Тормош ағасы» хәйриә фонды, Санкт-Петербург)
* 2014 — Балтика төбәге илдәрендә гуманитар бәйләнештәрҙе үҫтереү һәм нығытыу өсөн Халыҡ-ара «Балтик йондоҙ» премияһы (РФ киң коммуникациялар һәм мәҙәниәт министрлығы, РФ Театр эшмәкәрҙәре союзы, хөкүмәт мәҙәниәт буйынса комитет [[Санкт-Петербург|, Санкт-Петербург]])&lt;ref&gt;[http://business-m.eu/georg-ots-udostoen-ordena-baltijskoj-zvezdy/ Георг Отс удостоен ордена Балтийской Звезды | BUSINESS -M — Информационно-деловой Портал]&lt;/ref&gt;

'''Приздары:'''

* 1972 — «Тәнҡиттең алтын ҡәләме» призы ([[Висбаден]])&lt;ref name=&quot;Elena Obraztsova Awards&quot;/&gt;
* 1978 — «Алтын Верди» призы ([[Италия]])
* 1982 — Француз грампаластинкалар яҙҙырыу академияһы гран-прийы
* 1982 — «Ф.Виньяс исемендәге XX халыҡ-ара конкурсын асыуҙа ҡатнашыуы өсөн» призы ([[Испания]])
* ???? — «[[Мелодия]]» фирмаһының «Алтын диск» призы — «П И. Чайковский романстары» грампластинкаһы өсөн&lt;ref&gt;[https://melody-su.livejournal.com/30212.html Из истории «Мелодии». Золотые диски «Мелодии»]&lt;/ref&gt;.
* 2010 — Бүләк «Ф.Виньяс исемендәге 47 -се конкурсты асыуҙа ҡатнашлығы иҫтәлегенә» призы (Испания)

'''Йәмәғәт наградалары:'''

* 1999 — Сәнғәт белеме һәм музыкаль башҡарыуҙың Рус Сәнғәттәр Академияһы ордены&lt;ref name=&quot;Elena Obraztsova Awards&quot;/&gt;
* 1999 — Рәсәй сәнғәте академияһының почетлы миҙалы
* 2004 — «Ижад йондоҙо» ордены (Рәсәй Милли мәҙәниәт, меценеатлыҡ һәм хәйриә академияһы ордены)
* 2004 — «Ватан һәм хеҙмәт өсөн» Изге Александр Невский ордены билдәһе
* 2006 — «Сәнғәткә хеҙмәт итеү» алтын ордены (хәрәкәте «Донъяла изге кешеләр» йәмәғәте хәрәкәте)
* 2007 — Ломоносов ордены (Рәсәй Федерацияһының наградалары Милли комитеты)
* 2008 — Бөйөк Екатерина ордены (Хәүефһеҙлек мәсьәләләре, хоҡуҡ тәртибе һәм оборона академияһы)
* 2008 — «Ватанға тырышлығы өсөн» («Ватан өсөн» Милли Фонды)
* 2009 — Дан ордены (Халыҡ-ара ижад академияһы)

1981 йылдың 24 октябрендә 4623-се кесе планета асыла, уға «Образцова» исеме бирелә. 2003 йылда Е.Образцова портреты менән «Билдәле Петербург кешеләре» серияһында почта маркаһы сығарыла.

== Ижады ==

=== Опера партиялары ===
{{Колонки|2}}
'''''[[1963 год|1963]]'''''

* '''17 декабрь''' — [[Мусоргский, Модест Петрович|М. П. Мусоргский]] [[Борис Годунов (опера)|«Борис Годунов»]] — ''Марина Мнишек''

'''''[[1964 год|1964]]'''''

* '''12 март''' — [[Чайковский, Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] [[Пиковая дама (опера)|«Пиковая дама»]] — ''Полина / Миловзор''
* '''29 сентябрь''' — [[Прокофьев, Сергей Сергеевич|С. С. Прокофьев]] [[Война и мир (опера)|«Война и мир»]] — ''Горничная''
* '''1 октябрь''' — С. С. Прокофьев «Война и мир» — ''княжна Марья''
* '''3 октябрь''' — П. И. Чайковский «Пиковая дама» — ''Гувернантка''

'''''[[1965 год|1965]]'''''

* '''10 ғинуар''' — П. И. Чайковский «Пиковая дама» — ''Графиня''
* '''19 май''' — [[Верди, Джузеппе|Дж. Верди]] [[Аида|«Аида»]] — ''Амнерис''
* '''28 октябрь''' — [[Бриттен, Бенджамин|Б. Бриттен]] «Сон в летнюю ночь» — ''Оберон''

'''''[[1967 йыл|1967]]'''''

* '''29 март''' — [[Римский-Корсаков, Николай Андреевич|Н. А. Римский-Корсаков]] [[Царская невеста (опера)|«Царская невеста»]] — ''Любаша''

'''''[[1968 йыл|1968]]'''''

* '''3 май''' — [[Бородин, Александр Порфирьевич|А. П. Бородин]] [[Князь Игорь (опера)|«Князь Игорь»]] — ''Кончаковна''
* '''18 май''' — М. П. Мусоргский [[Хованщина (опера)|«Хованщина»]] — ''Марфа''

'''''[[1970 йыл|1970]]'''''

* '''13 апрель''' — С. С. Прокофьев [[Семён Котко|«Семён Котко»]] — ''Фрося''

'''''[[1971 год|1971]]'''''

* '''5 ғинуар''' — С. С. Прокофьев «Война и мир» — ''Элен Безухова''

'''''[[1972 год|1972]]'''''

* '''4 март''' — [[Бизе, Жорж|Ж. Бизе]] [[Кармен (опера)|«Кармен»]] — ''Кармен''
* '''7 октябрь''' — Дж. Верди [[Трубадур (опера)|«Трубадур»]] — ''Азучена''

'''''[[1973 год|1973]]'''''

* '''4 апрель''' — Дж. Верди [[Дон Карлос (опера)|«Дон Карлос»]] — ''Эболи''

'''''[[1974 год|1974]]'''''

* '''8 ғинуар''' — [[Сен-Санс, Камиль|К. Сен-Санс]] [[Самсон и Далила (опера)|«Самсон и Далила»]] — ''Далила''
* '''1 ноябрь''' — [[Массне, Жюль|Ж. Массне]] [[Вертер (опера)|«Вертер»]] — ''Шарлотта''

'''''[[1975 йыл|1975]]'''''

* '''11 апрель''' — [[Молчанов, Кирилл Владимирович|К. В. Молчанов]] «Зори здесь тихие» — ''Женя Комелькова''

'''''[[1977 йыл|1977]]'''''

* '''2 февраль''' — [[Масканьи, Пьетро|П. Масканьи]] [[Сельская честь|«Сельская честь»]] — ''Сантуцца''
* '''9 сентябрь''' — [[Чилеа, Франческо|Ф. Чилеа]] [[Адриана Лекуврёр|«Адриана Лекуврёр»]] — ''Принцесса де Буйон''
* '''30 декабрь''' — Дж. Верди [[Бал-маскарад (опера)|«Бал-маскарад»]] — ''Ульрика''

'''''[[1978 йыл|1978]]'''''

* '''29 апрель''' — [[Барток, Бела|Б. Барток]] [[Замок герцога Синяя Борода|«Замок герцога Синяя Борода»]] — ''Юдит''

'''''[[1979 йыл|1979]]'''''

* '''12 март''' — [[Беллини, Винченцо|В. Беллини]] [[Норма (опера)|«Норма»]] — ''Адальджиза''
* '''1 сентябрь''' — Н. А. Римский-Корсаков [[Садко (опера)|«Садко»]] — ''Любава''

'''''[[1980 йыл|1980]]'''''

* '''9 апрель''' — [[Стравинский, Игорь Фёдорович|И. Ф. Стравинский]] [[Царь Эдип (опера Стравинского)|«Царь Эдип»]] — ''Иокаста''

'''''[[1982 год|1982]]'''''

* '''21 февраль''' — [[Доницетти, Гаэтано|Г. Доницетти]] [[Анна Болейн (опера)|«Анна Болейн»]] — ''Джейн Сеймур''

'''''[[1984 йыл|1984]]'''''

* '''15 ноябрь''' — [[Глюк, Кристоф Виллибальд|К. В. Глюк]] [[Орфей и Эвридика (опера Глюка)|«Орфей и Эвридика»]] — ''Орфей''

'''''[[1989 йыл|1989]]'''''

* '''22 июль''' — [[Керубини, Луиджи|Л. Керубини]] «Медея» — ''Нерис''

'''''[[1990 йыл|1990]]'''''

* '''5 июнь''' — [[Респиги, Отторино|О. Респиги]] «Пламя» — ''Эвдосия''
* '''14 июль''' — Ж. Массне [[Иродиада (опера)|«Иродиада»]] — ''Иродиада''
* '''16 сентябрь''' — [[Пуччини, Джакомо|Дж. Пуччини]] [[Сестра Анджелика|«Сестра Анжелика»]] — ''Герцогиня''

'''''[[1992 йыл|1992]]'''''

* '''23 март''' — Г. Доницетти [[Фаворитка (опера)|«Фаворитка»]] — ''Леонора''

'''''[[1996 йыл|1996]]'''''

* '''23 ғинуар''' — С. С. Прокофьев [[Игрок (опера)|«Игрок»]] — ''Бабуленька''

'''''[[1999 йыл|1999]]'''''

* '''9 май''' — Дж. Верди [[Луиза Миллер|«Луиза Миллер»]] — ''Федерика''

'''''[[2000 йыл|2000]]'''''

* '''18 февраль''' — С. С. Прокофьев «Война и мир» — ''Ахросимова''

'''''[[2003 йыл|2003]]'''''

* '''6 сентябрь''' — [[Штраус, Иоганн (сын)|И. Штраус]] [[Летучая мышь (оперетта)|«Летучая мышь»]] — ''Князь Орловский''

'''''[[2006 йыл|2006]]'''''

* '''3 июнь''' — Г. Доницетти [[Дочь полка|«Дочь полка»]] — ''Маркиза де Биркенфельд''
{{Конец кол}}

=== Драма театрында ролдәре ===
* 1999 — Ренато Майнарди «Антонио фон Эльба» — ''Амалия''
* 2012 — Альдо Николаи «Реквием по Радамесу» — ''Норма Кверчолини''

=== Фильмографияһы ===
* 1969 — Похищение — ''артист Образцова''
* 1972 — Воскресный музыкант — ''опера йырсыһы''
* 1977 — Моя Кармен (фильм-опера) — ''Кармен''
* 1979 — Поёт Елена Образцова (короткометражный) — ''төп роль''
* 1980 — Счастливое содружество
* 1980 — Елена Образцова в Японии
* 1979 — И образ мой предстанет тебе
* 1982 — Сельская честь — ''Сантуцци''
* 1984 — Весёлая вдова (фильм-спектакль) — ''Ганна Главари''
* 1984 — Наследство — операла ''артистка в опере''
* 1988 — Любовь и муки Елены Образцовой
* 1995 — Елена Великая
* 2012— Реквием по Радамесу (фильм-спектакль) — ''Норма Кверчолини''

; Фильмдарҙа ҡатнашыуы.

* 1981 — Романса трепетные звуки (документаль)
* 1989 — Выше, чем любовь (документаль)

== Хәтер ==
2015 йылдың июнь-июль айҙарында йырсы иҫтәлегенә арналған сопрано А.Нетребко, бас А. Абдразаҡов, тенор А. Антоненко һәм меццо-сопрано Е.Губанованың [[Европа]] турнеһы үтә. [[Париж]]да, [[Вена]]ла, [[Мәскәү]]ҙә, [[Прага]]ла һәм Барселонала артистар дирижёр М. Армильято етәкселеге аҫтындағы оркестрҙарҙың оҙатыуында итальян операһынан ариялар башҡара&lt;ref&gt;[http://www.interfax-russia.ru/Moscow/citynews.asp?id=624437 Нетребко и другие оперные «звезды» посвятят концерт в Москве 7 июля памяти Образцовой]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.parter.ru/%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B-tickets.html?affiliate=RUE&amp;doc=artistPages%2Ftickets&amp;fun=artist&amp;action=tickets&amp;erid=1384007&amp;includeOnlybookable=true «Moscow Nights», 7-сезон, лето 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310002659/http://www.parter.ru/%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B-tickets.html?affiliate=RUE&amp;doc=artistPages%2Ftickets&amp;fun=artist&amp;action=tickets&amp;erid=1384007&amp;includeOnlybookable=true |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 14 октябрендә Мәскәүҙә, Ф. И. Шаляпиндың Мемориаль усадьбаһында йырсының юбилейына ҙур күргәҙмә асыла, ул 2015 йылдың 25 ғинуарына тиклем дауам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ekogradmoscow.ru/novosti/novosti-press-sluzhb/o-elene-obraztsovoj-s-lyubovyu|title=«О Елене Образцовой с любовью…». Популярное периодическое издание «Экоград»|accessdate=2017-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160419010629/http://ekogradmoscow.ru/novosti/novosti-press-sluzhb/o-elene-obraztsovoj-s-lyubovyu|archivedate=2016-04-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419010629/http://ekogradmoscow.ru/novosti/novosti-press-sluzhb/o-elene-obraztsovoj-s-lyubovyu |date=2016-04-19 }}&lt;/ref&gt;.

[[Санкт-Петербург]]та йырсы исеме менән Марина театрынан алыҫ түгел Декабристар һәм Писарев урамы киҫелешендә урынлашҡан сквер атала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
 

* {{Warheroes|id=11065|star=Labor}}
* [http://fondobraztsovoy.ru/ Благотворительный фонд поддержки музыкального искусства Елены Образцовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115083545/http://fondobraztsovoy.ru/ |date=2015-01-15 }}
* [http://www.obraztsova.org Культурный центр Елены Образцовой]
* [http://biograph.ru/index.php/whoiswho/19-balet/867-obraztsovaev Биография]
* [http://www.krugozor-kolobok.ru/83/08/83_08_09.html И романс, и оперетта. Журнал «Кругозор» (№ 8, 1983)]
* [http://www.myudm.ru/interview/sorokina/obraztsova Елена Образцова. Мировая женщина (интервью Ольге Сорокиной, февраль 2012 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217004045/http://www.myudm.ru/interview/sorokina/obraztsova |date=2020-02-17 }}
* [http://dailytalking.ru/interview/obrazcova-elena-vasilevna/409/ Интервью Елены Образцовой для сайта «Daily Talking»]
* [http://gallery-mt.narod.ru/pages-o/obraztsova.html Фотогалерея Е. В. Образцовой на сайте «Мастера музыкального театра»]

[[Категория:Санкт-Петербург консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]]
[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Меццо-сопрано]]
[[Категория:Мәскәү консерваторияһы уҡытыусылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:XX быуат музыка педагогтары]]
[[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]]
[[Категория:СССР музыка педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат актрисалары]]
[[Категория:Рәсәй актрисалары]]
[[Категория:СССР актрисалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:XX быуат опера йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй опера йырсылары]]
[[Категория:СССР опера йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Лейпцигтә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2015 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:1939 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>2e645bis4dq74oybxjnoixjiujonsqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новосёлов Константин Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162557</id>
    <revision>
      <id>1299855</id>
      <parentid>1243313</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T03:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11316" sha1="bequoe8386tarvp0fk8fp2r97hslh5u" xml:space="preserve">{{Ук}}
Сэр '''Константин&lt;ref&gt;В Англии известен как Костя, так он называет себя на своей официальной странице на сайте Манчестерского университета&lt;/ref&gt; Сергеевич Новоселов''' (23 август 1974 йыл) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/06oct2010/honour.html|title=Нобелевский лауреат Новосёлов считает честью быть российским учёным|date=2010-10-06|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2014-09-04}}&lt;/ref&gt; һәм [[Бөйөк Британия]]&lt;ref name=&quot;RUS-GBR&quot;/&gt; физигы.

Физика буйынса 2010 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Андрей Гейм менән берлектә), Лондон король йәмғиәте ағзаһы (2011), АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2019)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership], 30 апреля 2019{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың июленә ҡарата уның эштәренең 200000 ашыу өҙөмтәһе бар. Хирша индексы — 110-дан күберәк. Reuters Thomson версияһы буйынса 2014 йылдың абруйлы ғалимдар рейтингы лидерҙары араһына инә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=THE WORLD’s Most Influential Scientific Minds 2014|ссылка=http://sciencewatch.com/sites/sw/files/sw-article/media/worlds-most-influential-scientific-minds-2014.pdf|издательство=[[Институт научной информации|Highly Cited Researchers]]|год=2014|pages=7|allpages=108}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 31 декабрендә королева [[Елизавета II]] указы менән уға фәндәге ҡаҙаныштары өсөн бакалавр-рыцары исеме бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/12/31/knight/|title=Создатели графена стали рыцарями|date=2011-12-31|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-09-04}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Константин Новоселов [[1974 йыл]]дың [[23 август|23 авгусында]] [[Түбәнге Тагил]]да тыуа. Атаһы — Сергей Викторович — инженер, Уралвагонзаводында эшләй. Олатаһы, Виктор Константинович Новоселов, 39-сы мәктәпкә (2005 йылдан — 39-сы лицей) нигеҙ һалыусы һәм уныңберенсе директоры була. Әсәһе — Татьяна Глебовна — ошо мәктәптең инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. Елена апаһы бар.

Константин 39-сы мәктәптә уҡый&lt;ref&gt;[http://www.uraledu.ru/node/8331 г. Нижний Тагил, лицей № 39] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313065207/http://uraledu.ru/node/8331 |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Тәүге уңышын алтынсы синыфта уҡығанда яулай — [[1986 йыл]]да физика буйынса өлкә олимпиадаһында беренсе урын ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129162617/http://izvestia.ru/obshestvo/article3147030/ Известия. Ру: Учил физику сам и давал списывать другим]&lt;/ref&gt;, ә СССР Бөтә Союз мәктәп уҡыусылары олимпиадаһында көслө унау исемлегенә инә. 1988—1991 йылдарҙа өҫтәмә рәүештә ситтән тороп физика-техник мәктәптә уҡый. [[1990]] — [[1991 йыл]]дарҙа физика һәм математика буйынса Бөтә союз олимпиадаһында ҡатнаша. [[1991 йыл]]да мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү физика-техник институтына уҡырға инә.

[[1997 йыл]]да МФТИ-ның Физика һәм квант электроникаһы факультетын «наноэлектроника» специальносы буйынса бик яҡшы таммалай&lt;ref&gt;[http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html?start=15&amp;img=838795 Приложение к диплому К. Новосёлова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — ''Веб-музей МФТИ''.&lt;/ref&gt;. Институттан һуң ике йыл эшләй Черноголовкала Рәсәй Фәндәр академияһының Микроэлектроника технологиялары проблемалары институтында (ИПТМ РАН) эшләй, Юрий Дубровскийҙың аспиранты була.

1999 йылда [[Нидерланд]]&lt;ҡа күсенә, унда Неймеген университетында Андрей Гейм менән эшләй башлай. 2001 йылда уның менән бергә Манчестер университетына күсә. 2004 йылдың 3 ноябрендә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Konstantin S. Novoselov|заглавие=Development and Applications of Mesoscopic Hall Microprobe|ссылка=http://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/19519/19519%20%20_deveanapo.pdf|место=[[Неймеген]]|издательство=[[Университет Неймегена]]|год=2004|allpages=142|isbn=90-9018366-3}}&lt;/ref&gt; Новоселов профессор Ян-Кеес Маан етәкселегендә философия докторы (PhD) дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

2011 йылда Король йәмғиәте ағзаһы итеп һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2011/kostya-novoselov/|title=Professor Kostya Novoselov FRS|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Әлеге ваҡытта Манчестер университеты һәм Король йәмғиәте профессоры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov|title=The Royal Society, Dr. Konstantin Novoselov|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006115226/https://secure.royalsociety.org/ResearchFellows/holders/rp140026/konstantin-novoselov |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

Манчестерҙа йәшәй, Рәсәй һәм Британия гражданлығына эйә&lt;ref name=&quot;RUS-GBR&quot;&gt;{{cite web|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|title=Graphene pioneers bag Nobel prize|author=Hamish Johnston|date=2010-10-05|publisher=[[PhysicsWorld]]|lang=en|accessdate=2010-10-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/66S42YCHO?url=http://physicsworld.com/cws/article/news/43939|archivedate=2012-03-26|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008071254/http://physicsworld.com/cws/article/news/43939 |date=2010-10-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''G. Brumfiel.'' [http://www.nature.com/news/2010/101005/full/467642a.html Graphene speeds pair to Stockholm win] // ''[[Nature]].'' — Vol. 467, P. 642 (2010).
* ''A. Cho.'' [https://dx.doi.org/10.1126/science.330.6001.159 Still in Its Infancy, Two-Dimensional Crystal Claims Prize] // ''[[Science]].'' — Vol. 330, P. 159 (2010).
* ''Д. Бухвалов.'' [http://trv-science.ru/2010/10/12/nobelevskij-tip-ugleroda/ Нобелевский тип углерода] // ''[[Троицкий вариант]].'' — № 64, С. 4 (12.10.2010).
* [http://trv-science.ru/2010/10/12/mixail-kacnelson-oni-sdelali-to-chto-zapreshheno-uchebnikami/ Михаил Кацнельсон: «Они сделали то, что запрещено учебниками»] // ''[[Троицкий вариант]].'' — № 64, С. 4—5 (12.10.2010).
* ''Y. Hancock.'' [https://dx.doi.org/10.1088/0022-3727/44/47/473001 The 2010 Nobel Prize in physics—ground-breaking experiments on graphene] // J. Phys. D: Appl. Phys. — Vol. 44, P. 473001 (2011).

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Константин Новосёлов}}
* {{ВТ-ЛП|Новосёлов, Константин}}
* {{Официальный сайт}}
* [https://web.archive.org/web/20101026013339/http://www.condmat.physics.manchester.ac.uk/pdf/people/novoselov/NovoselovCV.doc Curriculum Vitae]{{ref-en}}
* [http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html Из личного дела] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140622002738/http://museum.phystech.edu/gallery/scientists/mipt/nobel/novoselov.html |date=2014-06-22 }}
* ''Ю. Ерин.'' [http://elementy.ru/news/431427 Нобелевская премия по физике — 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130015816/http://elementy.ru/news/431427 |date=2011-11-30 }} // «[[Элементы.ру]]», 11.10.2010
* {{статья
| автор         = K. S. Novoselov
| заглавие      = Nobel Lecture: Graphene: Materials in the Flatland
| ссылка        = http://rmp.aps.org/abstract/RMP/v83/i3/p837_1
| язык          = en
| издание       = [[Rev. Mod. Phys.]]
| год           = 2011
|том= 83
|страницы= 837—849
| doi           = 10.1103/RevModPhys.83.837
}}
** На русском языке {{статья|автор = К. С. Новосёлов. |заглавие= Графен: материалы Флатландии |ссылка= http://ufn.ru/ru/articles/2011/12/f/ |издание=[[Успехи физических наук]] |год= 2011 |том= 181 |страницы= 1299—1311 |язык= ru |издательство= [[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] }}.
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Бөйөк Британия физиктары]]
[[Категория:Рәсәй физиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рыцарь-бакалаврҙар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1974 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>bequoe8386tarvp0fk8fp2r97hslh5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Папанин Иван Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162862</id>
    <revision>
      <id>1299875</id>
      <parentid>1287494</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T10:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19295" sha1="dmedvcf32yidr7958mi9x4kg0n97k9t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Папанин Иван Дмитриевич''' ( {{OldStyleDate2|26|ноябрь|1894|14}}, [[Севастополь]] — [[30 ғинуар]]  [[1986 йыл]], [[Мәскәү]] ) — [[СССР]]-ҙың [[Арктика]]ны тикшереүсеһе. География фәндәре докторы (1938), контр-адмирал (1943 ), ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1937, 1940).

== Биографияһы ==
Иван Дмитриевич Папанин [[Севастополь]] ҡалаһында Хәрби-диңгеҙ флоты моряк ғаиләһендә тыуған. Грек сығышлы, урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=897 Дважды Герой Советского Союза Папанин Иван Дмитриевич :: Герои страны]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;По данным Метрической книги Николаевского Адмиралтейского собора г. Севастополя (ЦГИА СПб. Фонд 19. Опись 128. Дело 319) Иван Дмитриевич '''Папаня''' родился '''13''' ноября 189'''5''' г. в семье запасного матроса 29-го флотского экипажа из крестьян Бессарабской губ. Измаильского у. Дмитрия Николаевича Папаня и жены его Секлетиньи Петровны. Расхождение в дате рождения в один день связано с неправильным переводом юлианской даты в григорианскую и обратно. Вероятно, год рождения был сознательно исправлен родителями И. Д. Папанина при определении его на работу учеником токаря в 1909 г. Всего в МК имеются сведения о рождении 7 детей в семье Д. Н. Папаня&lt;/ref&gt; . 

=== Белеме ===
1909 йылда ул башланғыс земство мәктәбен, 1929 йылда — Осоавиахимдың махсус курстарын, 1931 йылда — Почта һәм телеграф халыҡ комиссариатының Үрге бәйләнеш курстарын, 1932 йылда - Планлаштырыу академияһының бәйләнеш факультетының беренсе курсын тамамлай. 

=== Революцияға тиклем эше ===
Механика оҫтаханалары токаре Черноаз (октябрь 1909 — июнь 1912) уҡыусыһы, Севастополь оҫтаханалары (июнь 1912-декабрь 1913), Ревелдә суднолар төҙөү заводы (хәҙер — [[Таллин]]) (декабрь 1913-декабрь 1914) токаре. 1914 йылда хәрби хеҙмәткә алына (флотҡа эләгә). 

=== Граждандар һуғышында ҡатнашыуы ===
1918-1920 йылдарҙа Папанин [[Украина]] һәм [[Ҡырым]]дағы [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнаша. 1920 йылдың 17 авгусында А.В. Мокроусов етәкселегендә 11 кешенән торған отряд Капсихор янындағы кәмәнән Врангель тылына һуғышырға төшә. Унда шулай уҡ Папанин да була. 1920 йылдың көҙөндә ул тағы бер тапҡыр фронт һыҙығын аша үтә  һәм Ҡырым порттарына эвакуацияланған Врангелдең Рәсәй армияһы ғәскәрҙәренә ҡаршы забастовкаларында  ҡатнашып, 1920 йылдың 10 ноябрендә 24 моряк көсө менән Ҡырымға ҡайта . 

1920 йылдан-Көньяҡ-Көнбайыш фронтының диңгеҙ көстәре менән идара итеүсе оператив идара комиссары. 

[[1920 йыл]]дың ноябрендә ул Ҡырым  ғәҙәттән тыш комиссияһы командиры итеп билдәләнә. 

[[1921 йыл]]да ул [[Харьков]]ҡа Украина Үҙәк Башҡарма комитетының хәрби командиры итеп күсерелә, шуның менән бергә [[1921 йыл]]дың июленән [[1922 йыл]]дың мартына тиклем Ҡара диңгеҙ флотының Революцион хәрби советы секретары булып эшләй. 

'''Поляр тикшереүсе'''

[[1922 йыл]]да [[Мәскәү]]гә диңгеҙ эштәре халыҡ комиссариатының Хужалыҡ идараһы комиссары, 1923 йылда почта һәм телеграфтар Халыҡ комиссариатына эштәр идарасыһы һәм Үҙәк хәрби һаҡ идараһы  башлығы итеп күсерелә. 1923-1925 йылдарҙа үрге бәйләнеш курстарын тамамлай, унан һуң [[Саха Республикаһы|Якутияға]] Томмодтағы радиостанцияны төҙөү буйынса экспедиция башлығы урынбаҫары сифатында ебәрелә. 

1932-1933 йылдарҙа Бухта Тихая поляр станцияһы (Франц-Иосиф Ере)&lt;ref&gt;В этой экспедиции с ним работал учёный И. Г. Гутерман.&lt;/ref&gt;, ә 1934-1935 йылдарҙа Челюскин бортында станция башлығы була 

[[1937 йыл|1937]] - [[1938 йыл]]дарҙа ул донъялағы беренсе &quot;Төньяҡ полюс&quot; станцияһын етәкләй. Уникаль дрейфта алынған фәнни һөҙөмтәләр  [[1938 йыл]]дың 6 мартында СССР Фәндәр академияһының Дөйөм йыйылышына тәҡдим ителә һәм белгестәр тарафынан юғары бәйәләнә. И.Д. Папанин  һәм ҡалған ҡатнашыусылар  география фәндәре докторҙары дәрәжәһен ала. 

'''Алдағы  карьераһы'''

1939-1946 йылдарҙа Төп  төньяҡ  диңгеҙ юлдары башлығы, 1941 йылдың 15 октябренән — шулай уҡ Аҡ диңгеҙҙә ташыу  буйынса Дәүләт оборона комитеты вәкиле булып эшләй. 1946-1949 йылдарҙа-ауырыуы буйынса пенсияла (стенокардия &lt;ref name=&quot;diapapa&quot;&gt;Папанин. «Лёд и пламень», глава «[http://militera.lib.ru/memo/russian/papanin_id/21.html Выходим в море]».&lt;/ref&gt; ).

1949 йылдан 1951 йылға тиклем экспедициялар буйынса СССР Фәндәр академияһының  океанология институты директорының урынбаҫары була, 1951 йылдан башлап тормош аҙағына тиклем СССР ФА ОМЭР — СССР ФА диңгеҙ экспедициялары эштәре бүлегенең космик тикшеренеүҙәр һәм космик тикшеренеүҙәр хеҙмәтен, СССР ФА буйһоноуындағы бүлексәне етәкләй. [[1956 йыл]]дан - Борок ауылындағы СССР Фәндәр академияһының эске һыуҙар биология институты директоры. СССР географик йәмғиәтенең Мәскәү бүлеге рәйесе. 

Карелия АССР-ынан 1-се һәм 2-се саҡырылыш  СССР Юғары Советының Милли Советы депутаты &lt;ref&gt;Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск, 2009. — 464 с. — ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2).&lt;/ref&gt; . 

Ул [[1986 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ында вафат була. Уны Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләйҙәр&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090601111700/http://moscow-tombs.narod.ru/1986/papanin_id.htm Московские могилы. Папанин И. Д.]&lt;/ref&gt; .

== Бүләктәре һәм исемдәре ==

* Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1937, 1940);
* туғыҙ  [[Ленин ордены]] (1937, 1938, 1944 йылдың май, 11/26/1944, 1945, 1956, 1964, 1974, 1984);
* [[Октябрь  Революцияһы  ордены]] (1971);
* Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1919, 1950);
* [[Нахимов ордены]], I дәрәжә (1945)  ;
* [[Ватан һуғышы ордены]]1 дәрәжә (1985);
* Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]  (1955, 1980);
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1982);
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (11.1945  );
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]  (03.11.1944);
* &quot;Японияны еңгән өсөн&quot; миҙалы (1946)
* &quot;Мәскәү оборонаһы өсөн&quot; миҙалы (1944)
* &quot;Арктиканы һаҡлау өсөн&quot; миҙалы (1945)
* &quot;Германияны еңгән өсөн&quot; миҙалы (1945)
* &quot;Владимир Ильич Лениндың 100 йыллығы  уңайынан&quot; ;
* &quot;Эшсе һәм крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының XX йыллығы&quot; юбилей миҙалы (1940);
* СССР географик йәмғиәтенең оло алтын миҙалы (1979)
* башҡа миҙалдар, сит ил бүләктәре.

* География фәндәре докторы (1938);
* Контр-адмирал (1943);
* Мурманск ҡалаһының почетлы гражданы (1974);
* Архангельск ҡалаһының почетлы гражданы (1975);
* Севастополь Герой ҡалаһының почетлы гражданы (1979);
* [[Липецк]] ҡалаһының почетлы гражданы;
* [[Ярославль өлкәһе]]нең маҡтаулы гражданы ;
* Арҙаҡлы Ҡырым кешеһе.
* &quot;КПСС-та 50 йыл&quot; билдәһе

== Хәтер ==

* Папанин исеме менән аталғандар:
** [[Таймыр ярымутрауы]]нда морон, исеме 1937 йылда барлыҡҡа килә;
** [[Антарктида]]ла Эндерби  ерендә Папанин тауы (координаталары: {{Coord|68|13|S|50|16|E}}), беренсе тапҡыр картала 1962 йылда билдәләнгән, 1965 йылда исем бирелә.&lt;ref name=&quot;Maslennikov&quot;&gt;{{Китап||автор=Масленников Б. Г.|заглавие=Морская карта рассказывает|ответственный=Под ред. [[Смирнов, Николай Иванович (адмирал)|Н. И. Смирнова]]|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1986|тираж=35000|страницы=166}}&lt;/ref&gt;;
** [[Тымыҡ океан]]да һыу аҫты тауы (координаты: {{Coord|46|00|N|170|00|E}}), совет ғалимдәре асыҡлаған;
** Сиваш ҡултығында утрау-(Аҙау  диңгеҙе);
** И.Д.Папанин исемендәге Эске һыу биология институты;
** Боҙ классының ҡоро йөгө (проект 10621) Мурманск диңгеҙ пароходсылығы.
** Мәскәү, Королев, [[Красногорск]], [[Минск]], [[Алматы]], Екатеринбург, [[Севастополь]], [[Липецк]], Мурманск, [[Рыбинск]], [[Ярославль]], [[Смоленск]], [[Брест]], [[Минск]], [[Барнаул]], [[Винница]] һәм башҡа торлаҡ пункттарҙа Папанин исемендәге урамдар
** И. Д. Папанин исемендәге фәнни-спорт экспедиция.
** 23550 проектты универсаль патруль караптар. 2017 йылдың апрелендә Адмирал  верфе предприятиеһында [ВМФ] нигеҙ һалынған»&lt;ref&gt;[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12119448@egNews В Санкт-Петербурге заложен первый патрульный корабль арктического класса для ВМФ России : Министерство обороны Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.
** И.Д. Папанин ғилми-тикшеренеү карабы (И.Д.Папанин), 1986 йылда төҙөлгән,әлеге мәлдә Рәсәй Фәндәр академияһының  Байкал ғилми-тикшеренеү флоты составына инә
* 1938 йылдан 1986 йылға тиклем Папанин йәшәгән йортта (Арбат, 45) 1996 йылда мемориаль таҡта асыла.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Песков О. В.|заглавие=Мемориальные доски Москвы|место=М.|издательство=Московские учебники|год=2009|страниц=336|isbn=}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ярославль өлкәһе]] [Борок (Некоуз районы)|Борок] биҫтәһендә Папанин исемендәге музей асыла.
* 1954 йылда Севастополдә уға һәйкәл ҡуйыла.
* 2003 йылда [[Мурманск]]та һәйкәл асыла.
* Севастополдә музей асыла.
* [[Миндәк]] ауылында ([[Башҡортостан]]) Папанин исемендәге мәктәп.
* Симферополдә Папанин исемендәге 11-се мәктәп, Ушинский урамы, 4 (хәҙер юҡ)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Остались в памяти людской|url=https://c-pravda.ru/news/2011-04-20/ostalis-v-pamyati-lyudskojj|accessdate=2020-05-11|publisher=[[Крымская правда]]|date=2011-04-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204524/https://c-pravda.ru/news/2011-04-20/ostalis-v-pamyati-lyudskojj |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:1938_CPA_605.jpg|справа|мини| Папанин кешеләре СССР почта маркаһында: Эрнест Кренкель, Иван Папанин, Евгений Федоров, Петр Ширшов ]]
[[Файл:RUSMARKA-2572.jpg|справа|мини| 2019 йылда Иван Папаниндың 125-йыллығына арналған Россия почта маркаһы ]]
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Могила полярника Ивана Папанина.JPG|&lt;small&gt;Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында Папанин ҡәбере&lt;/small&gt;
Файл:Памятник И.Д. Папанину.JPG|&lt;small&gt;[[Мурманск|Мурманскта]] уның исемендәге урамда  Папанин һәйкәле&lt;/small&gt;
Файл:Papanin Ivan D. Bust 14Aug10.jpg|&lt;small&gt;[[Архангельск]] [[Государственный Северный морской музей|штатында Төньяк диңгеҙ музейында]] Папанин бюсы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Библиография ==
Иван Дмитриевич Папанин - популяр фәнни китаптар авторы: 

* Боҙ өҫтөндәге тормош ( 1938 );
* &quot;Боҙ һәм ялҡын&quot; ( 1977 ).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==

* Визе В. Ю. Моря Российской Арктики: В 2 т. — Т. II. — М.: Paulsen, 2016. — 340 с. — (Международный полярный год). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-98797-130-7&lt;/nowiki&gt;.
* Лурье В. М. Адмиралы генералы и Военно-Морского флота СССР в период Великой Отечественной и советско-японской войн (1941-1945). — СПб.: Русско-балтийский информационный центр БЛИЦ, 2001. — 280 с. — 2000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-86789-102-X&lt;/nowiki&gt;.
* {{БСЭ3|Папанин Иван Дмитриевич|19}}
* ''Членов А. '' Особое задание. — М.: Делит, 1977.

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=897}}
* [https://web.archive.org/web/20120224013135/http://www.rgo.ru/2010/09/papanin-ivan-dmitrievich/ Папанин Иван Дмитриевич: Русское географическое общество].
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:26 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1894 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Севастополдә тыуғандар]]
[[Категория:30 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1986 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:География фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>dmedvcf32yidr7958mi9x4kg0n97k9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нюрнберг процесы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163298</id>
    <revision>
      <id>1299859</id>
      <parentid>1278247</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T05:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13397" sha1="s0mzd1cse760xe1sdh26xj3osw3qnnv" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Здание_суда_присяжных.Нюрнберг.jpg|мини|372x372пкс|Присяжныйҙар суды бинаһы. Нюрнберг]]
'''Нюрнберг процесы''' — [[Өсөнсө рейх|Гитлер Германияһы]]ның элекке етәкселәре өҫтөнән халыҡ-ара [[Суд|суд процесы]]. [[1945 йыл]]дың 20 ноябрендә иртәнге сәғәт 10-дан башланып [[1946 йыл]]дың [[20 ноябрь|20 ноябренә]] тиклем Нюрнберг Юстиция һарайының «600 залында» урынлашҡан Халыҡ-ара хәрби трибуналда үтә.

Процесc һөҙөмтәһендә 11 нацист енәйәтсеһе үлем язаһына (аҫылыу) хөкөм ителә. Уларҙың 10-һы язалана, ә береһе, Герман Геринг, яза алдынан үҙ-үҙенә ҡул һала. Уларҙың барыһының да кәүҙәһе яндырыла һәм көлө елгә осорола. Бынан тыш, Мартин Борман ситтән тороп үлем язаһына хөкөм ителә. Ете нацист енәйәтсеһе төрлө мөҙҙәткә — 10 йылдан алып ғүмерлеккә — төрмәгә ябыуға хөкөм ителә. Өс хөкөм ителеүсе аҡлана.

1950 йылдарҙа киләсәктә хәрби енәйәт ҡылған һәм кешелеккә ҡаршы енәйәт эшләгән эштәрҙе ҡараусы даими эшләгән халыҡ-ара енәйәт суды ойоштороу ынтылыштары була, әммә бындай орган (Халыҡ-ара енәйәт суды) [[2002 йыл]]да ғына үҙ эшмәкәрлеген башлай&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/programs/ep/2002/ep.041702.asp Общий человеческий суд — Радио Свобода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108055551/http://www.svoboda.org/programs/ep/2002/ep.041702.asp |date=2009-01-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Трибуналды ойоштороу ==
[[1943 йыл]]дың [[1 ноябрь|1 ноябрендә]] [[СССР]], [[АҠШ]], [[Бөйөк Британия]] сит ил эштәр министрҙары Мәскәү конфеернцияһында Йәшерен протоколға ҡул ҡуя. Уның 18-се пункты «Декларация об ответственности гитлеровцев за совершаемые зверства» була. [[2 ноябрь|2 ноябрҙә]] «Декларация…» [[Рузвельт Франклин|Рузвельт]], [[Сталин]] һәм и [[Черчилль]] ҡултамғаһы менән «Правда» гәзитендә баҫылып сыға. &quot;Декларация…&quot;ның йомғаҡлау абзацында:
{{начало цитаты}}Эта декларация не затрагивает вопроса о главных преступниках, преступления которых не связаны с определённым географическим местом и которые будут наказаны совместным решением правительств союзников.{{конец цитаты|источник=Московская конференция министров иностранных дел СССР, США и Великобритании (19—30 окт. 1943 г.): Сборник документов / М-во иностр. дел СССР.— М.: Политиздат, 1984. Т. 1.}} — тиелә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 2 ноябрендәге Указы менән Ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы (ЧГК) ойошторола. Ул немец-фашист илбаҫарҙарының һәм уларҙың арҡаҙаштарының ҡылған яуызлығын, СССР граждандарына, колхоздарына, йәмәғәт ойошмаларына, дәүләт предприятиеларына һәм учреждениеларына килтергән зыянын асыҡлау һәм тикшереү (ЧГК) менән шөғөлләнә. Республикаларҙа һәм өлкәләрҙә шундай урындағы комиссиялар ойошторола. 1944 йыл башына 19 комиссия була{{sfn|Лебедева|1975|с=26—27}}. ЧГК йыйған материалдар нигеҙендә 1943 йылда Краснодар һәм Харьков процестары үтә, 1945—1946 йылдарҙа СССР-ҙың башҡа ҡалаларында — [[Киев]]та, [[Минск]]иҙа, [[Рига]]ла, [[Санкт-Петербург|Ленинградта]], [[Смоленск]]иҙа, [[Брянск]]иҙа, [[Великие Луки]]ҙа һ.б. судтар ойошторола{{sfn|Лебедева|1975|с=30}}.

=== Судьялар һайлау ===
1945 йылдың сентябрендә прокурор Джексон халыҡ-ара трибуналға судьялар тәғәйенләүҙе тиҙәләтеү өсөн АҠШ-ҡа китә. АҠШ-тан Баш судья итеп элекке генераль прокурор [[Фрэнсис Биддл]]ды һайлайҙар. Биддлдың урынбаҫары итеп Көньяҡ Каролинанан [[Джон Паркер]] тәғәйенләнә.  Франциянан  Баш судья итеп профессор Анри Доннедьё де Вабра һәм уның урынбаҫары итеп Робер Фалько һайлана{{sfn|Tusas|2010|pp=132—135}}.

[[Файл:Russian judges at Nuremberg.jpg|thumb|right|175px|Совет судьялары: [[Волчков Александр Фёдорович|Александр Волчков]] (һул яҡта) һәм [[Никитченко Иона Тимофеевич|Иона Никитченко]] (уртала)]]

СССР-ҙан Баш судья итеп МВТ ойошмаһында эшләгән [[Иона Никитченко]]; уның урынбаҫары итеп һуғышҡа тиклем халыҡ-ара хоҡуҡ фәнен уҡытҡан [[Александр Волчков]] тәғәйенләнә.
Август аҙағында Бөйөк Британия лорд-канцлеры Англия һәм Уэлльс Юғары суды судьяһы Норман Биркетҡа мөрәжәғәт итә, ул судьяның урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Баш судья итеп Англия һәм Уэлльстың Апелляция суды судьяһы Джеффри Лоуренсты тәғәйенләйҙәр. Британия һәм Америка судьяларын тәғәйенләүҙә прокурорҙар фекере иҫәпкә алына {{sfn|Tusas|2010|pp=132—135}}{{sfn|Priemel|2016|pp=84—95}}.

Һөҙөмтәлә судьялар һәм уларҙың урынбаҫарҙары исемлеге билдәләнә{{sfn|Weinke|2015|S=30—35}}{{sfn|Савенков|2013|c=451—452}}:
* СССР-ҙан: юстиция генерал-майоры [[Никитченко Иона Тимофеевич]] һәм юстиция полковнигы [[Волчков Александр Фёдорович]]
* АҠШ-тан: генераль прокурор Фрэнсис Биддл һәм судья Джон Паркер
* Бөйөк Британиянан: судья [[Джеффри Лоуренс]] һәм судья Норман Биркет
* Франциянан: профессор Анри Доннедьё де Вабр һәм судья Робер Фалько.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Полевой, Борис Николаевич|Полевой Б.П.]]|заглавие=В конце концов|ссылка=http://modernlib.net/books/polevoy_boris/v_konce_koncov/read/|издание=1-е|место=М.|издательство=[[Советская Россия (издательство)|Советская Россия]]|год=1969|страниц=415|тираж=85 000|ref=Полевой}}
* {{книга|автор=[[Полторак, Аркадий Иосифович|Полторак А. И.]]|заглавие=Нюрнбергский эпилог|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/poltorak_ai/index.html|место=М.|издательство=Воениздат|год=1965|ref=Полторак}}
* {{книга|автор=[[Лебедева, Наталья Сергеевна|Лебедева Н. С.]]|заглавие=Подготовка Нюрнбергского процесса|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/LEBEDEVA/CONTENT.HTM|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1975|ref=Лебедева}}
* {{книга|автор=[[Рагинский, Марк Юрьевич|Рагинский М. Ю.]]|заглавие=Нюрнберг: перед судом истории. Воспоминания участника Нюрнбергского процесса|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1986|страниц=207|тираж=300 000|ref=Рагинский}}
* {{БРЭ |статья=Нюрнбергские процессы 1945—49|id=2161874|автор=[[Савенков, Александр Николаевич|Савенков А. Н.]]|том=23|страницы=451—452|ref=Савенков}}
* Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941—1945 гг.: Сборник документов. Т. 1. Московская конференция министров иностранных дел СССР, США и Великобритании (19—30 окт. 1943 г.) / Министерство иностранных дел СССР. — М.: [[Политиздат]], 1984. — 384 с.
* Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941—1945 гг.: Сборник документов. Т. 4. Крымская конференция руководителей трёх союзных держав — СССР, США и Великобритании (4—11 февр. 1945 г.) / Министерство иностранных дел СССР. — М.: Политиздат, 1984. — 302 с., ил.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Вторая мировая война
|Викитека = Категория:Документы Нюрнбергского трибунала
|Викисклад = Category:Nuremberg Trials
|Проект = Вторая мировая война
}}
{{внешние ссылки нежелательны}}
* [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st048.shtml Приговор трибунала]
* [http://nurnbergprozes.narod.ru Нюрнбергский процесс. Сборник материалов в 2-х томах.] — М.: Госюриздат, 1954.
* Нюрнбергский процесс. Сборник материалов в 8-ми томах. — М.: [[Юридическая литература (издательство)|Юридическая литература]], 1987—1999. — ISBN 5-7260-0015-3
* Предисловие. [http://nurnberg.rusarchives.ru/predislovie Дорога в Нюрнберг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916232322/http://nurnberg.rusarchives.ru/predislovie |date=2020-09-16 }} [[Лебедева, Наталья Сергеевна|Лебедевой Н. С.]]
* [https://web.archive.org/web/20070701072446/http://www.world-war.ru/article_642.html Интервью с синхронным переводчиком в зале суда] [[Рузская, Татьяна Алексеевна|Т. А. Рузской]]
* [http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/section_ihl_international_criminal_jurisdiction Международное уголовное правосудие: наказание за военные преступления]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=12079489@cmsArticle Нюрнбергский процесс: история и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120180259/http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=12079489@cmsArticle |date=2018-11-20 }} (Официальный сайт Министерства обороны России)
* [http://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/NT_major-war-criminals.html The Library of Congress. Trial of the Major War Criminals]{{ref-en}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Халыҡ-ара енәйәт хоҡуғы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>s0mzd1cse760xe1sdh26xj3osw3qnnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165682</id>
    <revision>
      <id>1299853</id>
      <parentid>1294723</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T01:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196866" sha1="j2apcax08v6ctg1lp886s0af3geyxj7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Никола́й II Алекса́ндрович''' ({{OldStyleDate2|18|мая|1868|6}}&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;В XIX веке разница в исчислении юлианского и григорианского календарей составляла 12 дней. В XX и XXI веках разница составляет 13 дней (подробнее см. [[Григорианский календарь#Разница юлианского и григорианского календарей|здесь]]). Православная церковь отмечает день его рождения 19 мая по григорианскому календарю: [https://tsargrad.tv/articles/odin-den-v-istorii-den-rozhdenija-nikolaja-ii_64368 6 мая (19 по новому стилю) 1868 года в Александровском дворце Царского Села родился Государь Император Николай II, Святой Царь-Мученик].&lt;/ref&gt;, Царское Село — 17 июль [[1918 йыл|1918]], [[Екатеринбург]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3|статья=Николай II|автор=[[Шацилло, Корнелий Фёдорович|Шацилло К. Ф.]]|том=18|страницы=}}&lt;/ref&gt;) — [[Бөтә Рәсәй Императоры]], Польша батшаһы һәм Финляндия Бөйөк Кенәзе ({{OldStyleDate2|1|ноября|1894|20|октября}} — {{OldStyleDate2|15|марта|1917|2}}). Романовтар император йортонан. Гвардия полковнигы (1892); бынан тыш, британ монархтарынан Британия армияһы флоты адмиралы ({{OldStyleDate2|10|июня|1908|28|мая}}&lt;ref name=&quot;PravV1908a&quot;&gt;Правительственный вестник, {{OldStyleDate3|29.5.1908}}, № 116, с. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PravV1908b&quot;&gt;Правительственный вестник, {{OldStyleDate3|30.5.1908}}, № 117, с. 1.&lt;/ref&gt;) һәм фельдмаршалы ({{OldStyleDate2|31|декабря|1915|18}} йыл) чинына эйә.

Николай II идара иткән йылдар Рәсәйҙең иҡтисади үҫеше {{Переход|Экономическая политика}} һәм бер үк ваҡытта унда социаль-сәйәси ҡапма-ҡаршылыҡтар, 1905—1907 йылдарҙағы революцияға, 1917 йылдың Февраль революцияһы һәм [[Октябрь революцияһы]]на тиклем барып еткән революцион хәрәкәткә әүерелә; тышҡы сәйәсәттә — Алыҫ Көнсығыштағы экспансия, [[Рус-япон һуғышы|Япония менән һуғыш]], шулай уҡ Рәсәйҙең европа державалары хәрби блоктарында ҡатнашыуы һәм [[Беренсе донъя һуғышы]] менән билдәләнә.

1917 йылғы Февраль революцияһында барышында Николай II тәхеттән баш тарта, шунан һуң ғаиләһе менән бергә Царское Селолағы Александровский һарайында өй тотҡонлоғонда тотола. 1917 йылдың йәйендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары менән ғаиләһе һәм яҡындары менән бергә [[Тубыл (ҡала)|Тобольск]] ҡалаһына һөргөнгә оҙатыла, ә 1918 йылдың яҙына большевиктар Екатеринбургҡа күсерә, 1918 йылдың июль айында Ипатьев йорто подвалында ғаиләһе һәм дүрт яҡын кешеһе менән бергә атып үлтерелә.

Рус православие сиркәүе 2000 йылдың 20 авгусында (ҡатыны һәм балалары менән бергә) бирелгәнлеге өсөн ғазап кисереүсе изгеләр булараҡ данланы, элек, 1981 йылда, сит илдәге Рус сиркәүе ыҙа сигеүсе тип данланы.

== Исемдәре, титулдары, ҡушаматтары ==
Малайға романовтарҙың традицион — «Николай» исемен ҡушалар. Бынан тыш, был хәлде «бабаһы буйынса исем ҡушыу» (Рюриковичтар заманынан бирле билдәле йола) осрағына ҡайтарып була. Уға йәшләй генә вафат булған атаһының өлкән ағаһы һәм әсәһенең буласаҡ кейәүе — батша улы Николай Александрович (1843—1865) иҫтәлегенә исем ҡушыла, тап шул уҡ ваҡытта, исемдәре, атаһының исемдәре, һәм батша улдарының аҙаш изгеләре (Николай Мирликийский) һәм уларҙың аталарының исемдәре (Александр Невский)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Пчелов, Евгений Владимирович|Пчелов Е. В.]]|заглавие=Династия Романовых: генеалогия и антропонимика|ссылка=https://shakko.wordpress.com/2014/01/03/е-в-пчелов-династия-романовых-генеало/|издание=[[Вопросы истории]]|год=2009|номер=6|страницы=76—83|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415220305/https://shakko.wordpress.com/2014/01/03/е-в-пчелов-династия-романовых-генеало/|archivedate=2019-04-15}}&lt;/ref&gt; тап килгән. Аҙашлыҡ тыуған көнлөк тезоименитство — [[юлиан календары]] (Николай Чудотворец) буйынса 6 декабрь.

Тыуғандан бирле титулына ярашлы, ''Император вғали йәнәптәре (батша хәҙрәттәре) бөйөк кенәз Николай Александрович,'' тип өндәшкәндәр. Народниктар ойошторған теракт һөҙөмтәһендә 1881 йылдың 1 мартында олатаһы, император Александр II һәләк булғандан һуң һәм атаһы, император Александр III тәхеткә ултырғандан һуң, «вариҫ батша улы цесаревич» титулы менән .тәхет вариҫы булып ҡала.

Император Николай II-нең тулы титулы: «''Божиею поспе́шествующею милостию, Мы, Николай Вторы́й&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Полный титул всегда писался в соответствии с [[Церковнославянский язык|церковнославянской]] морфологией; здесь приведён в [[Реформа русской орфографии 1918 года|пореформенной]] орфографии.&lt;/ref&gt;, Бөтә Рәсәй, Мәскәү, Киев, Владимир, Новгород Императоры һәм Самодержецы; Ҡазан Батшаһы, Әстерхан Батшаһы, Польша Батшаһы, Себер Батшаһы, Таврия Херсонесы Батшаһы, Грузин Батшаһы; Псков ғали йәнәптәре һәм Смоленск, Литва, Волынь, Подольск һәм Финляндия бөйөк кенәзе; Кенәз Эстлянд, Лифлянд, Курляндский һәм Семигаль, Самогит, Белосток, Корель, Тверь, Югор, Пермь, Вятка, Болгар һәм башҡалар Кенәзе; Новагород низовския земли́, Чернигов, Рязань, Полотский, Ростов, Ярославль, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебск, Мстиславский һәм бөтә Төньяҡ илдәре Ғали йәнәптәре һәм Бөйөк Кенәзе; Иверский, Карталинский һәм Кабардинский ерҙәре һәм Арменский өлкәһе Батшаһы һәм Черкасский һәм Тау Кенәздәре эйәһе һәм башҡаларҙың Баптшаһы һәм Хакимы, Төркөстан Батшаһы; Норвегия Вариҫы, Герцог Шлезвиг-Голштейн, Стормарнский, Дитмарсен һәм Ольденбург һәм башҡа, һәм башҡа, һәм башҡалар Герцогы''»&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=69eWBgAAQBAJ&amp;pg=PA226&amp;lpg=PA226#v=onepage&amp;q&amp;f=false Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье. — Том XXXII — 1912. Отделение I. От № 36391-38603, Петроград, 1915. — С. 226]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=jIPTAgAAQBAJ&amp;pg=PA129#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Залесский К.А''. Полный исторический атлас России, 2010. — С. 129]&lt;/ref&gt;.

Ходынка ваҡиғаларына һәм 1905 йылдың 9 ғинуарында булып үткән ваҡиғалар менән бәйле, радикаль оппозиция «Ҡан эскес Николай»&lt;ref name=&quot;Курлов&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Курлов, Павел Григорьевич|Курлов П. Г.]]|часть=Государь император Николай Александрович|ссылка часть=http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/01.html|заглавие=Гибель императорской России|ответственный=|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/index.html|место=Берлин|издательство=|год=1923. — Гл. II|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt; тигән ҡушамат таға; совет популяр [[Тарихнамә|тарихнәмәһендә]] шул ҡушамат менән телгә алынды. Ҡатыны уны шәхсән «Ники» тип йөрөткән.

== Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе ==
{{Романовы2}}
[[Файл:Maria_Fyodorovna_and_her_son_Niki.jpg|слева|мини|239x239пкс|Бөйөк кенәз Николай Александрович әсәһе менән. 1870 йыл]]
[[Файл:Nicholas_II_of_Russia_as_a_child.jpg|слева|мини|227x227пкс|Бөйөк кенәз Николай Александрович 3 йәшендә]]
[[Файл:Niki_as_a_child.JPG|слева|мини|319x319пкс|Николай Александрович биш йәшендә]]
[[Файл:Tsarevich_Nicholas_Alexandrovich.jpg|мини|232x232пкс|Цесаревич Николай Александрович. 1889 йыл]]
[[Файл:Maria_Feodorovna_with_her_son_Nicholas.jpg|мини|262x262пкс|Цесаревич Николай Александрович әсәһе менән. 1889 год]]

Николай II — император [[Александр III]] һәм императрица Мария Фёдоровнаның өлкән улы. Тыуыу менән (6.5.1868), суҡынырылып, ''Николай''тип исем ҡушыла &lt;ref&gt;Высочайший рескрипт, данный на имя высокопреосвященного митрополита Новгородского и С.-Петербургского [[Исидор (Никольский)|Исидора]] // [[Русский инвалид]]. — {{сс3|9.5.1868}}. — № 125. — С. 1. [Рескрипт от 6 мая 1868 года, Царское Село.]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың 20 майында Ҙур Царскосельский һарайының Воскресенский сиркәүендә император ғаиләһенең духовнигы протопресвитер Василий Бажанов сабыйҙы суҡындыра; восприемниктары: [[Александр II]], Дания королеваһы [[Ловиса Шведская|Луиза]], Дания вариҫ принцы Фридрих, бөйөк кенәз ҡатыны Елена Павловна була&lt;ref&gt;Высочайше утверждённый церемониал о святом крещении его императорскаго высочества государя великаго князя Николая Александровича // Русский инвалид. — {{сс3|19.5.1868}}. — № 135. — С. 1. [Имена и титулы — по источнику.]&lt;/ref&gt;.

Бала сағында Николай һәм уның ир туғандарын Рәсәйҙә йәшәүсе инглиз кешеһе Карл Осипович Хис (''Charles Heath'', 1826—1900) тәрбиәләй; 1877 йылда вариҫты рәсми тәрбиәләүсе итеп генерал Г. Г. Данилович тәғәйенләнә. Николай ҙур гимназия курсы сиктәрендә йорт белеме ала; в 1885—1890 йылдарҙа — университеттың юридик факультетының [[Иҡтисад|дәүләт һәм иҡтисад]] бүлеге һәм Генераль штаб Академияһы курстарын берләштереүсе махсус яҙылған программа буйынса шөғөлләнә. Уҡыу дәрестәре 13 йыл дауамында алып барылды: беренсе һигеҙ йыл киңәйтелгән гимназия курстары предметтарына арналған, унда [[Сәйәсәт|сәйәси]] [[тарих]], [[Урыҫ әҙәбиәте|рус әҙәбиәте]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Немец теле|немец]] һәм [[Француз теле|француз телдәре]] (Николай Александрович инглиз телен туған теле кеүек белгән&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;[https://books.google.com/books?redir_esc=y&amp;id=-1JJCAAAQBAJ&amp;q=английского+языка#v=snippet&amp;q=английского%20языка&amp;f=false Воспоминания великого князя Александра Михайловича Романова] / Предисловие Н. Старикова — {{М.}}: Питер, 2014. — С. 162. — 320 с. — ISBN 5-496-01400-X.&lt;/ref&gt;{{sfn|Зимин|2011|loc=[http://statehistory.ru/books/Vzroslyy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Vtoraya-chetvert-XIX---nachalo-XX-v/50 Филологическая подготовка российских монархов]}})
&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt;{{Sfn|Зимин|2011}}) өйрәнеүгә айырым иғтибар бүленә; артабанғы биш йылы буласаҡ дәүләт эшмәкәренә кәрәкле [[хәрби эш]]те, иҡтисади һәм юридик фндәрҙе өйрәнеүгә арнала, Исемдәре донъяға танылған ғалимдар: Н. Н. Бекетов, Н. Н. Обручев, Ц. А. Кюи, М.. И. Драгомиров, Н. Х. Бунге, К. П. Победоносцев һәм башҡалар лекция уҡый. Улар барыһы ла тик лекция ғына уҡыған. Материалды нисек үҙләштергәнен тикшереү маҡсатында һорау биреү хоҡуғына эйә булмай&lt;ref&gt;{{статья|автор=Радциг Е. С.|заглавие=Николай II в воспоминаниях приближённых|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/NIKITZAR.HTM|издание=[[Новая и новейшая история]]|год=1999|номер=2|страницы=}}&lt;/ref&gt;. Протопресвитер [[Янышев, Иоанн Леонтьевич|Иоанн Янышев]] учил цесаревича каноническому праву в связи с [[История Русской церкви|историей церкви]], главнейшим отделам [[Богословие|богословия]] и [[История религий|истории религии]]&lt;ref&gt;''Платонов О.'' Николай Второй в секретной переписке. — {{М.}}: Алгоритм, 2005. — С. 11.&lt;/ref&gt; иң төп бүлеге булған сиркәү тарихы менән бәйле ҡануни хоҡуҡтарҙы өйрәткән.

1884 йылдың 6 майында (тәхет вариҫы өсөн) бәлиғ булыу осорона еткәндән һуң, батша хәҙрәттәренең манифесы хәбәр итеүенсә, Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә ант бирә&lt;ref name=&quot;PrV6&quot;&gt;Правительственный вестник, {{OldStyleDate3|8.5.1884}}, № 102, с. 1.&lt;/ref&gt;. Уның тарафынан бирелгән һәм баҫылып сыҡҡан тәүге акт булып мәскәү генерал-губернаторы Владимир Андреевич Долгоруков исеменә рескрипт була: «[[Мәскәү]] ҡалаһы халҡының мохтаж булғандарына» ярҙам итеп таратырға 15 мең һум аҡса бирелә.

Тәүге ике йылда Николай Преображенский полкы сафында кесе офицер булып хеҙмәт итә. Ике йәй лейб-гвардия гусар полкында эскадрон командиры булып хеҙмәт итә, ә һуңынан — артиллерия сафтарында лагерь йыйынында ҡатнаша. 1892 йылдың 6 авгусында полковник дәрәжәһенә эйә була. Шул уҡ ваҡытта атаһы уны, Дәүләт советы һәм Министрҙар кабинеты ултырыштарында ҡатнашырға саҡырып, илгә идара эше курсын аңлата. Юл бәйләнеше министры С. Ю. Витте тәҡдиме буйынса, Николай 1892 йылда, дәүләт хеҙмәтендә тәжрибә туплау маҡсатында, Транссебер тимер юлын төҙөү комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Ғүмеренең 23 йәшенә еткәндә, вариҫ белемдең төрлө өлкәләрендә киң мәғлүмәт алған кеше була.

Белем алыу программаһына атаһы менән бергә Рәсәйҙең төрлө губерналарына сәйәхәт итеү ҙә ингән. Белем алыуын тамамлағанда, атаһы эскадра составындағы «Память Азова» крейсерын Алыҫ Көнсығышҡа сәйәхәт итер өсөн улы ҡарамағына бирә. Туғыҙ ай эсендә оҙатып йөрөүселәре менән бергә [[Австро-Венгрия]]ла, [[Греция]]ла, [[Мысыр]]ҙа, [[Һиндостан]]да, [[Таиланд]]та, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, [[Япония]]ла була, һәм һуңғараҡ — [[Владивосток]]тан ҡоро ер буйлап бөтә [[Себер]]ҙе иңләп, Рәсәйҙең баш ҡалаһына ҡайта. Сәйәхәт барышында Николай шәхси көндәлек алып бара. Японияла Николайға һөжүм ойошторола (ҡара: Инцидент в Оцу); ҡан таптары эҙҙәре ҡалған күлдәге Эрмитажда һаҡлана.

Оппозициялағы сәйәсмән, Рәсәй империяһы Дәүләт думаһының 1-се саҡырылыш ағзаһы Обнинский үҙенең «Һуңғы самодержец» тигән антимонархик хеҙмәтендә Николай «бер мәлдә тәхеттән ныҡышмалы рәүештә баш тартҡан», әммә Александр III талабына буйһоноп, «атаһы иҫән саҡта тәхеткә ултырасағы тураһында манифестҡа ҡул ҡуя»{{Sfn|Обнинский|1912}}.

== Тәхеткә ултырыуы һәм хакимлыҡ итә башлауы ==
[[Файл:Николай_II_и_императрица_Александра_Федоровна._1896_г.jpg|слева|мини|247x247пкс|{{Small|Император Николай II һәм императрица Александра Фёдоровна (1894)}}]]
[[Файл:Император_Николай_II_и_Александра_Фёдоровна._Хромлит.Мешков._1894_г_ГИМ_e1t3.jpg|мини|238x238пкс|Император Николай II һәм императрица Александра Фёдоровна (1894)]]

=== Тәүге аҙымдары һәм таж кейҙереү тантанаһы ===
Александр III вафатынан һуң бер нисә көн үтеүгә (20.10.1894) (батша хәҙрәттәре манифесы 21 октябрҙә иғлан ителә&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Дата 21 октября (по юлианскому календарю), когда был опубликован манифест от {{сс3|20.10.1894}} года о кончине его родителя и его вступлении на престол (Правительственный вестник, {{сс3|21.10.1894}}, № 229, с. 1), была занесена в месяцеслов как официально отмечаемый день восшествия на престол Николая II.&lt;/ref&gt; тәхеткә ултыра; шул уҡ көндө сановниктар, чиновниктар, һарай эргәһендәгеләр һәм ғәскәр ант килтерә&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|22.10.1894}}, № 230, с. 1.&lt;/ref&gt;), 1894 йылдың 14 ноябрендә Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә Александра Фёдоровна менән никахлаша; баллы ай хәтер кисәләре һәм матәм визиттары атмосфераһында үтә&lt;ref&gt;''Великий князь [[Александр Михайлович (внук Николая I)|Александр Михайлович]]''. Книга воспоминаний. — Париж, 1933. — С. 169—170.&lt;/ref&gt;.

Иң беренсне ҡарарҙары кадрҙар алмаштырыуға бәйле була.

1895 йылдың 27 мартында&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/1800dok/1895ru_gb.html  о разграничении сфер влияния в области Памиров]&lt;/ref&gt; Рәсәй һәм Бөйөк Британия араһында Памир өлкәһендә «йоғонто яһау биләмәләрен: Зор-Куль (Виктория) күленән алып көнсығышҡа», Пяндж йылғаһы буйлап билдәләнә; Памир улусы Фирғәнә өлкәһенең Ош өйәҙенә (Рәсәй империяһы); Вахан һырты рус карталарында ''император Николай II һырты'' тигән исем алды. Императорҙың тәүге ҙур халыҡ-ара акты булып, (11.4.1895), рус эске эштәр министрлығы башланғысы менән (Германия һәм Франция менән) Япон империяһына, Ляодун ярымутрауынан баш тартып, Ҡытай менән төҙөлгән Симоносек килешеүен яңынан ҡарау талабы ҡуйыла.

Петербургта 1895 йылғы 17 ғинуар телмәрендә: «Барығыҙ ҙа белеп ҡуйығыҙ, халыҡ мәнфәғәтенә хеҙмәт итеп, мәрхүм атайым нисек һаҡлаған булһа, самодержавие башланғыстарын ҡаты һәм тайпылышһыҙ һаҡлаясаҡмын» ти&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|18.1.1895}}, № 14, с. 1.&lt;/ref&gt;.

1910-сы йылдар башында конституцион-демократик партияһының һул ҡанаты вәкиле В. П. Обнинский был телмәргә шундай баһа бирә{{sfn|Обнинский|1912|с=48, 51}}:
{{начало цитаты}}«Был телмәр Николайға ҡарата һалҡын мөнәсәбәткә, земство эшмәкәрҙәрен берләштереп, алдағы азатлыҡ көрәшенә нигеҙ булып торҙо. &lt;…&gt; Был телмәре уның подданныйҙары алдында ла, барса алдынғы донъя күҙ алдында ла аҫҡа тәгәрәүенә алып килде».{{конец цитаты}}
Тарихсы Сергей Сергеевич Ольденбург та: «Белемле рус йәмғиәте был телмәрҙе үҙҙәренә ҡаршы сығыу тип аңланы &lt;…&gt; Интеллигенция өҫтән конституцион үҙгәрештәр булырына өмөмтөн өҙҙө. Революцион агитация ныҡлап үҫеште»{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1|с=50—51}}. Консерватив даирәләр вәкиле К. П. Победоносцев, был телмәрҙе хуплпһа ла, һағайып ҡабул итә&lt;ref&gt;Цит. по: Письма Победоносцева к Александру III. — {{М.}}, 1926. — Т. II. — С. 355—356.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Портрет_императора_Николая_II._Рис.Н.Я.Яш,_1896г_hole2ZaNVaM.jpg|мини|Император Николай II портреты. Н. Я. Яш һүрәте, 1896 йыл]]
[[Файл:Россия._Император_Николай_II_с_имп.Австро-Венгрии_Францем-Иосифом_I._1897г_30227631_e1st3.jpg|мини|Рәсәй. Император Николай II Австро-Венгрия императоры Франц-Иосиф I менән. 1897 йыл.]]
Император һәм уның хәләленең коронацияһы 1896 йылдың 26 майында ойошторола. Байрам уйланылып еткермәгәнлектән, халыҡ бик күп йыйыла һәм этеш-төртөш арҡаһында , рәсми мәғлүмәт буйынса, 1379 кеше һәләк була, бер нисә йөҙ кеше зәғифләнеп ҡала. Был һәләкәт йәмәғәтселеккә бик ауыр тәьҫир итә (ҡара: ''Катастрофа на Ходынском поле''). Ходынкала булып үткән хәл һәм Ҡыҙыл йәкшәмбе, 1905 йылдың 9 ғинуар ваҡиғалары, менән бәйле, Николай II батшаны радикаль оппозиция «'''Ҡан эскес'''» тип атай&lt;ref name=&quot;Курлов&quot;/&gt;. Шул уҡ йылдың апрелендә Түбәнге Новгородта Бөтә Рәсәй сәнәғәт һәм художество күргәҙмәһе ойошторола. Николай II был күргәҙмәне барып ҡарай.

1896 йыдың апрелендә рәсәй хөкүмәте формаль рәүештә Фердинанд I Кенәздең Болгария Кензәлеген таный. Шулай уҡ 1896 йылда Николай II Европа буйлап ҙур сәфәргә сыға, Франц-Иосиф, герман императоры Вильгельм II, Бөйөк Британия королеваһы Виктория (жена Николай II ҡатыны Александра Фёдоровнаның өләсәһе) осраша; сәфәренең ахырында союздаш Өсөнсө француз революцияһы иленең баш ҡалаһына [[Париж]]ға килә. Сәфәрҙә батшаны сит ил министры иптәше (урынбаҫары) аҙ компетентлы Николай Павлович Шишкин оҙатып йөрөй.

1896 йылдың сентябрендә Бөйөк Британияға килгән ваҡытта 1894—1895 йылдарҙағы әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған геноцид арҡаһында Бөйөк Британия менән Ғосман империяһы араһында мөнәсәбәттәр киҫкен төҫ алған була; һәм шул уҡ ваҡытта Петербург менән Константинополь араһында йылылыҡ урынлаша башлған була: королева Викторияның Балморал һарайында ҡунаҡ булғанда, Николай, Ғосман империяһында реформалар проектын бергә төҙөү буйынса риза һымаҡ булһа ла, инглиз хөкүмәте яһаған ғосман солтаны Абдул-Хәмид II-не тәхетенән ҡолатыу һәм Мысырҙы Англия ҡарамағында ҡалдырыу һәм шуға яуап итеп Ҡара диңгеҙ боғаҙҙар буйынса бер ни тиклем ташламалар алыуға риза булмай{{sfn|Хвостов|1963|с=338}}. Николай Парижға килә, һәм француздар уны Константинополдәге илселәре өсөн Рәсәй һәм Францияның берлектәге инструкцияларын раҫлауға күндерә. Мысыр мәсьәләһе буйынса француздар тәҡдим иткән (шул иҫәптән «Суэцкий каналды нейтралләштереү») һәм Оттоман бурысы Идаралығының вәкәләттәрен киңәйтеү мәсьәләләре буйынса Рәсәй хөкүмәте үҙенең делегатын ебәрергә тейеш булған. Дөйөм алғанда, Төркиә өҫтөнән халыҡ-ара контроль урынлаштырыла, һәм был Рәсәй ниәттәренә ҡаршы килә{{sfn|Хвостов|1963|с=341}}. Батшаның париж килешеүҙәре Сергей Витте, Владимир Николаевич Ламздорф, Төркиәләге илсе Александр Иванович Нелидов, Веналағы илсе Капнист һ. б.яғынан киҫкен ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Николай күпмелер ваҡыт үҙенең ҡарарын яҡлап маташа, әммә Витте дәлилдәре менән ризалаша. Ламздорф йәне көйөп яҙа: «Йәш батша хәҙрәттәе үҙ ҡараштарын бик тиҙ үҙгәртә»{{sfn|Хвостов|1963|с=341—342}}. Тиҙҙән Бельморал килешеүҙәренә кире ҡайталар. Министрҙар ултырышында (23.11.1896) Босфорға Рәсәй десантын хуплайҙар. Уртаса ҡараштар өҫкә ҡалҡып сығыу сәбәпле, десанттан баш тарталар{{sfn|Витте|1923|loc=[http://stepanov01.narod.ru/library/witte/chapt24.htm гл. 24: Проект захвата Босфора. Новая политика на окраинах]}}. Николай II һәм Шишкиндың ашығыс аҙымдарынан һуң, 1896 йылдың аҙағына рус дипломатияһы Лобанов-Ростовский һәм Витте пландарына: Франк-рус союзын нығытыу, айырым мәсьәләләр буйынса Германия менән прагматик хеҙмәттәшлек, Көнсығыш мәсьәләһен &quot;туңдырыу&quot; замораживание (йәғни солтанға ярҙам итеү һәм Англия менән Мысыр пландарына оппозиция) нигеҙләнергә тейеш була. Ғосман империяһында (әрмән халҡының яҙмышын еңеләйтеүмәсьәләләре буйынса ла) реформалар проекты солтанға тапшырылмай ҡала{{sfn|Хвостов|1963|с=344—345}}. 1897 йылдың мартында, Беренсе Грек-төрөк һуғышынан һуң, рәсәй ғәскәрҙәре Критта халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыу операцияһында ҡатнаша.

1897 йыл дауамында Петербургҡа өс дәүләт башлығы: Франц-Иосиф, Вильгельм II, Франция президенты Феликс Фор визит менән килә.

1899 йылдың 3 февраль Манифесы Бөйөк Финляндия кенәзлегендә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/fin1899.html Высочайший манифест] {{сс3|3.2.1899}}&lt;/ref&gt; автономия хоҡуҡтарына ҡул һоноу тип ҡабул ителә һәм халыҡтың ризаһыҙлығына килтерә{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1, гл. 6|с=140—142}}.

=== Мәғприф торошо ===
Рәсәй империяһында 1897 йылдың ғинуарында уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй империяһында йәшәгән халыҡ һаны 125 миллион кеше; шуларҙың 84 миллионы өсөн рус теле туған тел була. 9 йәштән өлкән халыҡтың 27 % (Финляндиянан тыш), 10—19 йәшлек халыҡтың — 34 % грамотаға эйә була. XX быуат башына Рәсәй империяһы халҡы менән башҡа үҫешкән илдәр халҡы араһында грамоталылыҡ кимәле айырмаһы үҙенең максимум күрһәткесенә етә.

Тарихсы Борис Николаевич Миронов билдәләүенсә, 1889 һәм 1913 йылдарға халыҡтың грамотаға эйә өлөшө{{sfn|Миронов|2015|с=491}}:
{| class=&quot;standard&quot; align=center style=&quot;text-align:center&quot; width=&quot;70%&quot;
|+1889 һәм 1913 йй. 9-20 йәштән өлкәнерәк ир-ат/ҡатын-ҡыҙҙар араһында грамоталылыҡ кимәле&lt;br&gt;{{small|''(Рәсәй империяһы өсөн грамоталылыҡ — уҡый белеү, башҡа илдәр өсөн — уҡый һәм яҙа белеү)''}}
|Рәсәй империяһы||Бөйөк Британия||Германия||АҠШ||Австрия||Япония||Франция
|-
|31/13||91/89||97/95||88/85||74/60||97/—||89/81
|-
|54/26||99/99||99/99||93/93||81/75||98/—||95/94
|}
Миронов XIX б. аҙағында халыҡта грамоталылыҡҡа ынтылыш барлыҡҡа килде, тип билдәләй{{sfn|Миронов|2015|с=496}}.
Халыҡтың грамотаһыҙлығы мәсьәләһе П. Н. Игнатьев етәкләгән Халыҡ мәғарифы министрлығы 1906 йылда башланғыс дөйөм белем биреү проектын эшләй. 1908 йылдың 3 майынан мәғариф үҫешенә аҡса бүленә һәм империя территорияһында мәктәптәр асыла. Һөҙөмтәлә синфи йәки милли айырымлыҡтарына ҡарамай, бөтә рәсәй халҡына башланғыс белем биреү билдәләнә{{sfn|Россия 1913 год|1995|с=343}}. 1916 йылда Рәсәй империяһында 140 меңгә яҡын мәктәп була, мәктәп системаһының инфраструктура параметрҙары күрһәткестәре буйынса (мәҫәлән, халыҡ һанына ҡарата  әктәптәр һаны, уларҙың тигеҙ бүленеп ултырыуы, биләмәлә яҡын урынлашыуы, идаралығы һ. б.) ул осорҙағы күпселек дәүләттәрҙән генә түгел, хатта хәҙерге Рәсәй Федерацияһынан да алдараҡ бара{{sfn|Сапрыкин|2009|с=57}}. Хөкүмәт мәғариф сығымдарын алға ынтылышлы арттыра: Рәсәй империяһының Халыҡ мәғарифы министрлығы бюджеты 1901 йылда 33,1 млн һум булһа, 1913 йылда 142,7 млн һум тәшкил итә{{sfn|Россия 1913 год|1995|с=344}}.

Юғары һәм урта белемгә ҡағылып, Николай Рәсәйҙә юғары махсус, бигерәк тә урта техник һәм ауыл хужалығы мәктәптәренә мохтаж тигән: «Был резолюцияны минең күрһәтмәм тип ҡабул итергә». Халыҡ мәғарифы министры Игнатьев П.Н. фекеренсә, бындай талап преподаватель составы дефициты менән тормошҡа ашырыуға аяҡ салыуы мөмкин, тип хафаланып яҙа&lt;ref name=Anf&gt;''[[Анфимов, Андрей Матвеевич|Анфимов А.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_2748.html Царствование императора Николая II в цифрах и фактах] // Отечественная история. — 1994. — № 3. — С. 58—76.&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, Рәсәй империяһы Николай II хакимлығы осоронда тәбиғи фәндәр һәм инженер мәғарифында күренекле уңыштарға өлгәшә, юғары техник, хәрби-инженер һәм коммерция училищеларында студенттар һаны 40-45 меңгә етә, шулай итеп, 1904—1914 йылдарға (АҠШ менән бер рәттән), Германияны уҙып китеп, техник белем өлкәһендә донъя лидерына әйләнә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Макнилл, Уильям (историк)|Макнилл У.]]|заглавие=В погоне за мощью. Технология, вооружённая сила и общество в XI—XX веках|ссылка=http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf|место=М.|издательство=«Территория будущего»|год=2008|страниц=455|страницы=380|isbn=5–91129–004–9}} {{Cite web |url=http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2018-03-07 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082240/http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf |dead-url=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924082240/http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Фергюсон, Ниалл|Ferguson N.]]|заглавие=The Pity of War: Explaining World War I|ссылка=https://www.amazon.com/Pity-War-Explaining-World/dp/0465057128#reader_0465057128|место=L.|издательство=Basic Books|год=1998|страниц=563|страницы=263|isbn=0-465-05711-X}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Сапрыкин|2009|с=46}}. Рәсәй инженер училищелары сығарылыш уҡыусылары араһында, һуңыраҡ, революциянан һуң эмиграцияла, Көнбайыш Европала һәм АҠШ-та тотош өлкә һәм технологик мәктәптәр барлыҡҡа килтерҙе (Игорь Иванович Сикорский, Владимир Козьмич Зворыкин, Алексей Евгеньевич Чичибабин, Владимир Николаевич Ипатьев, Степан Прокофьевич Тимошенко, Георгий Александрович Ботезат һ.б.){{sfn|Сапрыкин|2009|с=46}}.

Шулай уҡ Рәсәй, 1907—1916 йылдарҙағы П. Н. Игнатьев реформалары һөҙөмтәһендә, ысынбарлыҡта «өҙлөкһөҙ белем» өлкәһендә пионер булды &lt;ref&gt;{{статья|автор=Данилова Л. Н.|заглавие=История непрерывного педагогического образования в России (конец XIX — начало xx века)|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/v/istoriya-nepreryvnogo-pedagogicheskogo-obrazovaniya-v-rossii-konets-xix-nachalo-xx-veka|издание=Ученые записки ЗабГУ. Сер. педагогические науки|тип=журнал|год=2017|том=12|номер=5|страницы=139|issn=2542-0089}}&lt;/ref&gt;. Күпселек европа илдәрендә шуға оҡшаш реформалар фәҡәт 1950 — 1960-сы йылдарҙа ғына уҙғарылды{{sfn|Сапрыкин|2009|с=25}}.

Рәсәй империяһында юғары белемгә эйә кешеләр һаны өҙлөкһөҙ үҫә барған.
{| class=&quot;wide&quot;
|-
|+ 1899—1903 һәм 1911—1914 йылдарҙа һәр 10000 кешегә юғары уҡыу йорттары студенттары һаны {{sfn|Сапрыкин|2009|с=40}}
|-
! Рәсәй || Англия || Германия || Франция
|-
| 3,5 || 6 || 8 || 9
|-
| 8 || 8 || 11 || 12
|}

Шулай уҡ европа Рәсәйен, көнбайыш европа һәм көньяҡ илдәренән тағы бер нимә: алдынғы урта белем биреү уҡыу йорттарында ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ уҡыусыларҙың тулы тигеҙлеге айыра{{sfn|Сапрыкин|2009|с=21}}. Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарға тәғәйенләнгән урта белем (аҙаҡ - юғары белем) биреү системаһы үҫешкән була. Рәсәй гимназияларында XX быуат башында уҡ малайҙарға ҡарағанда ҡыҙҙар күберәк уҡыған. Ә европа дәүләттәренең күпселегендә (ХХ быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында уҡыусылар һанының 20 % тәшкил итә) был тәңгәлдә артта барғандар{{sfn|Сапрыкин|2009|с=39}}. 1917 йылғы революция алдынан яҡшы сифатлы белемгә эйә ҡатын-ҡыҙ сығарылыш уҡыусылары Германия, Франция һәм Англия менән сағыштырғанда, күп була, һәм улар көнбайыш европа университеттапына уҡырға ингән. Мәҫәлән, Швейцария юғары уҡыу йорттарында XIX быуат урталарында швейцар ҡатын-ҡыҙҙарынан күберәк рус ҡыҙҙры уҡыған{{sfn|Сапрыкин|2009|с=39}}.
Шулай уҡ, Рәсәй империяһы түбән ҡатлам халҡының уҡыу мөмкинлектәре индексы күрһәткесе көнбайыш европа күрһәткесенән бер нисә тапҡырға артығыраҡ була&lt;ref&gt;{{книга|автор={{iw|Рингер, Фриц|Ringer F.|de|Fritz K. Ringer}}|заглавие=Education and society in modern Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=GpgOAQAAMAAJ&amp;dq=|издательство=Indiana University Press|год=1979|страниц=370|страницы=280—330|isbn=978-0-253-31929-6}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Иҡтисад сәйәсәте ===
[[Файл:Спуск_на_воду_крейсера_Аврора_11_мая_1900.jpg|мини|250x250пкс|Николай II 1900 йылдың 11 (24) майында крейсер &quot;Аврора&quot;ны һыуға төшөрә]]
[[Файл:Имп.Николай_II_в_сопровож.свиты_и_имп.Александра_Фед._отплывают_на_осмотр_нов.кораблей_1903г.jpg|мини|250x250пкс|Петербург. Николай II һәм императрица Александра Фёдоровна яңы караптарҙы ҡарарға бара. 1903 йыл]]
Көнбайыш төбәктәрҙә 1863 йылғы Польша ихтилалы өсөн поляк сығышлы ер биләүселәргә индерелгән айырым һалым, 1900 йылдың 12 июнь Указы менән, сәйәси һөргөн һаҡланһа ла, енәйәтселәрҙе Себергә һөрөү юҡҡа сығарыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Шиловский М. В.|часть=Роль каторги и ссылки в заселении и освоении Сибири в XIX — начале XX в.|ссылка часть=http://sibistorik.ru/project/kotel/012.html|заглавие=Сибирский плавильный котёл: социально-демографические процессы в Северной Азии XVI — начала XX века. Сборник научных статей|ссылка=http://sibistorik.ru/project/kotel/index.html|ответственный=Отв. ред. Д. Я. Резун|место=Новосибирск|издательство=Сибирский хронограф|год=2004|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-87550-184-7|ref=}}&lt;/ref&gt;.

Дөйөм оҙонлоғо 1898 йылда 44 мең км, 1913 йылға 70 мең км тәшкил иткән тимер юлдар төҙөлөшө дауам итә. Тимер юлдарының барлыҡ оҙонлоғо буйынса Рәсәй, АҠШ-ҡа ғына етә алмай, европа илдәренең барыһын да уҙып киткән була, әммә һәр йән башына тимер юл менән тәьмин ителеү буйынса АҠШ-тан да, ҙур европа илдәренән дә артта була. Батшалыҡ итә башлағанда тимер юл төҙөү дәррәү барһа (1895—1899 йй. биш йыллыҡта йылына 2751 саҡрым), һуңғараҡ һиҙелерлек әкрен бара: 1907—1912 йй. тотош биш йылға ни бары 2952 саҡрым ғына төҙөлә — был талаптарға тап килмәй — 1902—1912 йй. хәрәкәт тығыҙлығы 36 %-ҡа, ә юл селтәре — 20 %-ҡа ғына артҡан. Сәнәғәт һәм сауҙа вәкилдәре съезы Советының 1913 йылдың 9 май докладында был турала иҫкәртелә: «Эш былай барһа, беҙ бөтә йөктәрҙе лә ташып өлгөрә алмаясаҡбыҙ, һәм ил үтә ауыр көрсөккә төшәсәк». Генерал-инженер Петров баһалауынса, хәлде илдәге иҡтисад мәнфәғәттәренә тап килтерер өсөн, йылына  5000 саҡрым төҙөр кәрәк. Шәхси башланғыстарҙы тотҡарлау кире тәьҫир итә — әүҙем матди мөмкинлектәр табыуға һәм етди аҡса һалыныуға ҡарамаҫтан, яңы тимер юлдар төҙөү буйынса юллауҙар сикһеҙ һаран ҡәнәғәтләндерелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник|ответственный=Ред.-сост.: д-р ист. наук А. М. Анфимов, д-р ист. наук [[Корелин, Авенир Павлович|А. П. Корелин]]; Отв. ред. А. П. Корелин; [[Институт российской истории]], [[Российская академия наук]]|ссылка=http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913.htm|место=СПб.|издательство=Русско-Балтийский информационный центр «БЛИЦ»|год=1995|страниц=415|isbn=5-86789-013-9|ref=}}&lt;/ref&gt;.

=== Көнсығышҡа хәрәкәт һәм рус-япон һуғышы ===
[[Файл:Портрет_императора_Николая_II,_1900г._Рис.Липгарт_Э.К.eeUiv6cJ_1g.jpg|слева|мини|255x255пкс|Император Николай II портреты. Рәссам ''Липгарт Э. К.'', 1900 йыл]]
[[Файл:1903-MilitarySymbol-Russia.png|мини|Николай II осорондағы ополчен билетында девизы һәм монограммаһы менән Ополчен тәреһенең һүрәтләнеше.]]

Һарай яны тарихсыһы С. С. Ольденбург 1895 йылда император Алыҫ Көнсығышта өҫтөнлөк итер өсөн Япония менән бәрелеш булырын — дипломатик һәм хәрби яҡтан әҙер торорға кәрәклеген белгән{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1|с=228}}.

1896 йылдың 22 майында Мәскәүҙә Рәсәй империяһы һәм Ҡытай араһында Японияға ҡаршы хәрби килешеү төҙөлә; Ҡытай Төньяҡ Маньчжурия аша Владивостокка тимер юл төҙөүгә ризалыҡ бирә, уны төҙөү һәм файҙаланыу Рус-Ҡытай банкына тапшырыла. 1896 йылдың 8 сентябрендә ҡытай хөкүмәте һәм Рус-Ҡытай банкы араһында Ҡытай-Көнсығыш (КВЖД) тимер юлын төҙөү буйынса концессион килешеү эшләнә. 1898 йылдың 15 мартында Пекинда Рәсәй һәм Ҡытай араһында, Рәсәйгә [[Порт-Артур]] (Люйшунь) һәм Далянь порттарын һәм уларҙың тирә-яғы территориялары һәм һыу яҫылығы менән 25 йылға ҡортомға алыу тураһында Рус-Ҡытай конвенцияһы төҙөлә; бынан тыш, ҡытай хөкүмәте КВЖД Йәмғиәтенә бер пункттан Дальнийға һәм Порт-Артурға тимер юл тармағы (Көньяҡ Маньчжурия тимер юлы) биргән концессияны таратыуға рөхсәт бирә.

1898 йылдың 12 авгусында Николай II сит ил эштәре министры граф Михаил Николаевич Муравьёвҡа Петербургҡа килгән ситдержавалар вәкилдәренә хөкүмәт мөрәжәғәтен (циркуляр нота) таратырға ҡуша. Николай батша тыныслыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса конференцияға йыйылыу тәҡдим итә&lt;ref&gt;Цит. по: Чаяние мира всего мира // [[Московские церковные ведомости]]. — {{сс3|30.8.1898}}. — № 35. — С. 464.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Оригинал текста ноты на французском языке]] см.: Правительственный вестник, {{сс3|16.8.1898}}, № 178, с. 1 («Le maintien de la paix générale et une réduction possible des armements»).&lt;/ref&gt;. 1899 һәм 1907 йылдарҙа [[Гаага тыныслыҡ конференцияһы]] үтә. Уның айырым ҡарарҙары бөгөнгө көнг тиклем эшләй ([[Гаага]]ла Даими арбитраж суд йәғни Третейский судының айырым палатаһы булдырыла). Гаага тыныслыҡ конференцияһын йыйыу инициативаһы менән сығыш яһағаны һәм уны үткәреүгә индекргән өлөшө өсөн Николай II (һәм билдәле рус дипломаты Мартенс Фёдор Фёдорович) 1901 йылда Нобель премияһы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=2073 The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901—1956]&lt;/ref&gt;. В Секретариате ООН по сей день стоит бюст Николая II и помещено его Обращение к державам мира о созыве первой Гаагской конференции.

Рәсәйҙең Ляодун ярымутрауын ҡортомға алып, Ҡытай-Көнсығыш тимер юлын төҙөүе һәм [[Порт-Артур]]ҙа диңгеҙ базаһына нигеҙ һалыуы, Рәсәйҙең Манчжуриялағы йоғонтоһо Япония мәнфәғәттәренә ҡаршы килә.

1904 йылдың 24 ғинуарында япон илсеһе рус сит ил эштәре министры Владимир Николаевич Ламздорфҡа ике ил араһында һөйләшеүҙәрҙе өҙөү тураһында нота тапшыра. 1904 йылдың 26 ғинуар кисе япон флоты һуғыш иғлан итмәйсә порт-артур эскадраһын һөжүм итә. 1904 йылдың 27 ғинуарында Батша хәҙрәттәре Николай II Манифесы Японияға һуғыш иғлан итә.

Ялу йылғаһындағы, Ляоянь эргәһендәге, Шахэ йылғаһындағы, Сандепу һәм Мукден алыштары; был һуғыштар рус армияһы өсөн уңышһыҙ тамамлана.

1904 йылдың 20 декабрендә [[Порт-Артур]] бирелә. К. Н. Рыдзевский, Александра Богданович көндәлегенә буйынса, Николай II-нең ваҡиғаға битарафлығын һүрәтләй&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;В предисловии к книге А. Богданович историк А. Н. Боханов предупреждает читателей: «конкретные сведения, приводимые автором, требуют критического к себе отношения. Многие из них, основанные на слухах, не были историческими фактами как таковыми, а являлись лишь преломленным в сознании отражением действительных или мнимых событий… Различного рода неточности часто встречаются в книге. Об этом надо помнить и всё принимать безоговорочно на веру не следует».&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Ватанын яратҡан һәр кешене ҡайғыға һалған яңылыҡты батша битараф ҡабул итте, һағыш күләгәһе тойолоп та ҡараманы. Сахаров хәбәрен һөйләргә тотондо, кның көләмәстәре һәм хахылдауҙар туҡтаманы. Сахаров батшаны әүрәтә белә. Ҡыҙғаныс һәм асыу ҡабартырлыҡ түгелме ошо күренеш!»&lt;ref&gt;''Богданович А. В.'' Три последних самодержца. — {{М.}}, 1990. — С. 326.&lt;/ref&gt;{{конец цитаты}}

Юрий Никифорович Данилов бындай хәлдә Николайҙың («таш, боҙ кеүек һалҡын ҡанлылығы»); хәбәрҙәрҙән билдәле булғанса, Порт-Артур бирелер алдынан&lt;ref&gt;''Данилов Ю. Н.'' Мои воспоминания об Императоре Николае II-ом и Вел Князе Михаиле Александровиче.&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Батша поезында күпселек ваҡиғаларҙың мөһимлегенән һәм ауырлығынан хәсрәтләнә ине. Әммә Император Николай II бер үҙе генә тиерлек таш кеүек һалҡын булды. Ул элеккесә, Рәсәй буйлап дөйөм нисә саҡрым үтеүе менән ҡыҙыҡһына, һунар эпизодтарын хәтерләп һөйләп ала, үҙенә осрағандарҙың уңайһыҙланғанын күреп ала һ. б.… 1915 йылда беҙҙең ғәскәрҙәрҙең Галичинанан ауыр сигенгән сағында ла ул шулай һалҡынлыҡ күрһәтте; икенсе йылда, Батшаның йәмәғәт даирәләре менән бәйләнештәре тамам өҙөлгән саҡта, һәм 1917 йылдың март көндәрендә Псковта тәхеттән баш тартҡан көндәрҙә».{{конец цитаты}}

Николай II был ваҡиға тураһында көндәлегенә&lt;ref&gt;{{sfn0|Дневники Николая II}}, [http://www.rus-sky.com/history/library/diaris/1904.htm 1904. Начат в Царском Селе.]&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«21 декабрь. Шишәмбе. Төндә Анатолий Михайлович Стесселдән гарнизондың күп юғалтыуҙары һәм сирләүе һәм снарядтарҙы тулыһынса атып бөтөү сәбәпле, Порт-Артурҙы япондарға биреү тураһындағы тетрәндергес хәбәр алдым! Алдан шулай булыры күҙалланһа ла, ауыр һәм ҡыйын, ләкин армия ҡәлғәне ҡотҡарырына ышанғы килә ине. Һаҡлаусылар барыһы ла ҡаһарман күҙ алдына килтергәнгә ҡарағанда артығын эшләне. Тимәк, Аллаһы тәғәлә ихтыяры менән!»{{конец цитаты}}

[[File:Avrora1905Manila.jpg|thumb|&quot;Аврора&quot; крейсеры һуғыштарҙан һуң Манилалағы рейдта. 1905 й.]]
Порт-Артур ҡәлғәһе еңелгәндән һуң, күп кеше хәрби кампания ыңғай тамамланырына ышанмай. Патриотик кәйеф ярһыу һәм төшөнкөлөк менән алмашына. Был хәл хөкүмәткә ҡаршы агитация һәм тәнҡит үҫешенә килтерә. Император был тик ваҡытлыса ғына уңышһыҙлыҡ тип иҫәпләй. Ул тыныслыҡ теләй, хәрби яҡтан көскә таянған почётлы тыныслыҡ теләй. 1905 йылдың яҙы тамамланыуға хәрби хәлдең үҙгәреүе бик йыраҡ перспективала икәне тойола.

1905 йылдың 15 майында [[Цусима]] диңгеҙ алышында рус флоты тотошо менән тиерлек ҡыйратыла. АҠШ илсеһе Мейер императорға америка президенты Теодор  Рузвельттың тыныслыҡ килешеүе буйынса аралашсы бүлыу теләген еткерә. 1905 йылдың 30 майында Рузвельт тәҡдиме ҡабул ителә. Рус делегацияһын батша вәкиле С. Ю. Витте етәкләй. 1905 йылдың 23 авгусында Портсмут тыныслыҡ килешеүенә рус вәкилдәре С. Ю. Витте һәм Р. Р. Розен ҡул ҡуя. Уның шарты буйынса, Рәсәй Кореяны Япония йоғонтоһо аҫтында тип таный, Японияға Көньяҡ Сахалинды һәм Порт-Артур һәм Дальний ҡалпалары менән Ляодун ярымутрауына хоҡуғын бирә.

1925 йылда америка тикшеренеүсеһе Т. Деннетт, күпселек Япония май һуңына хәлһеҙләнгән була, һәм фәҡәт тыныслыҡ килешеүе генә уны тулыһынса ҡыйратылыуҙан ҡотҡара тип яҙҙы&lt;ref&gt;''{{iw|Деннетт, Тайлер|Dennett T.||Tyler Dennett}}'' Roosevelt and the Russo-Japanese War. — New York, NY, USA, 1925. — P. 297.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Япония һуғышҡа 2 млрд иенға яҡын аҡса түгә, ә дәүләт бурысы 600 млн иендан 2,4 млрд иенға саҡлы үҫә. Процент буйынса ғына япон хөкүмәте 110 млн иен түләгән. Сит илдән алған дүрт займ япон бюджетына ятҡан ҙур йөк була. Япондар Т. Рузвельтҡа башлап үҙҙәре мөрәжәғәт итә.

Рус-япон һуғышында еңелеү (ярты быуат эсендә тәүге тапҡыр) һәм 1905—1907 йй. революцияны баҫтырыу (Григорий Распутин йоғонтоһо тураһында име-мимештәр таралыуы) идара итеү һәм интеллигент даирәләрендә император абруйының ҡаҡшауына килтерә&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Юғары уҡыу йортон тамамлаған дворян булмағандар рәсәй дворянлыҡ исемен алғанлыҡтан, интеллигенция дворяндарҙың бер өлөшө була.&lt;/ref&gt;.

== 1905—1907 йылдарҙағы Революция ==
[[Файл:Николай_II_-_Государь_в_тужурке_._Серов_В.А..jpg|слева|мини|Николай II портреты. Преображенский полкы офицеры тужуркаһында. Рәссам ''Серов В. А.'', 1900 й. тирәһе]]

=== 1905 йылдың 9 ғинуарында Санкт-Петербургтағы ваҡиғалар ===
Рус-япон һуғышы башланыу менән, Николай II либераль даирәләргә бер ни тиклем юл ҡуя: эске эштәр министры В. К. Плевены эсер боевигы үлтергәндән һуң, ул посҡа либерал тп һаналған Пётр Дмитриевич Святополк-Мирскийҙы тәғәйенләй; Сенатҡа 1904 йылдың 12 декабрь указы менән земстволар хоҡуҡтарын киңәйтеүҙе, эшселәрҙе страховкалау, инородецтарҙы эмансипациялаусы, цензураны бөтөрөү тураһындағы вәғәҙәләрен бирә&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm Именной высочайший указ Правительствующему Сенату] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016110634/http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm |date=2007-10-16 }} {{сс3|12.12.1904}} года&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Указ тексын тикшергәндә, ул граф Виттеға&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;{{sfn0|Витте|1923|loc=т. I|с=274}}. Витте говорит, что в кабинете царя также присутствовал великий князь [[Сергей Александрович]]; нельзя исключать, что сказанное было предназначено для его слуха.&lt;/ref&gt;: «Аллаһы тәғәлә тарафынан ышанып тапшырылған халҡыма был зыянлы булғанын беләм, һәм бер ҡасан да, бер осраҡта ла вәкәләтле идаралыҡҡа риза булмаясаҡмын» ти.

=== Санкт-Петербургта 1905 йылғы 9 ғинуар ваҡиғалары ===
[[Файл:Петиция рабочих.jpg|thumb|left|180px|Санкт-Петербург эшселәре һәм халҡының 1905 йылғы 9 ғинуар петицияһы]]
1905 йылдың 9 ғинуарында Петербургта рухани Георгий Аполлонович Гапон инициативаһы менән эшселәрҙең Ҡышҡы һарайға тантаналы атлауы ойошторола. 6—8 ғинуар көндәрендә рухани Гапон һәм бер төркөм эшсе император исеменә Санкт-Петербург эшселәренән һәм халҡынан иҡтисади талаптар менән бер рәттән ҡайһы бер сәйәси талаптар ҙа яҙылған Петиция төҙөй. Петицияның төп талабы чиновниктарҙың бюрократия власын юҡҡа сығарыу һәм Учредительный йыйылыш формаһындағы халыҡ вәкәләтлеген булдырыу тора&lt;ref&gt;[[s:Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]&lt;/ref&gt;. Петиция төҙөү һәм уны батшаға тапшырырға тырышыу быға тиклем властар хупларға ынтылмаған күп һанлы забастовкалар эҙемтәһе була. Был күпселеге монархия яҡлы булған (аҡ батшаға ышанған) эшселәрҙе ышанысын бөтөрә һәм радикаль кәйеф үҫеүенә килтерә. Хөкүмәткә петицияның сәйәси эстәлеге билдәле булғас&lt;ref name=LDN&gt;{{статья|автор=Любимов Д. Н.|заглавие=Гапон и 9 января|ссылка=|издание=Вопросы истории|место=М.|год=1965|номер=8—9|страницы=}}&lt;/ref&gt;, эшселәрҙе Ҡышҡы һарайға яҡынайтмау, кәрәк булһа, көс менән туҡтатыу  ҡарары ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Витте С. Ю.|заглавие=Воспоминания. Царствование Николая II|ссылка=http://az.lib.ru/w/witte_s_j/text_0050.shtml|место=Берлин|издательство=Слово|год=1922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Спиридович А. И.|заглавие=Записки жандарма|ссылка=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/gendarme.htm|место=Харьков|издательство=Пролетарий|год=1928|страниц=205}}&lt;/ref&gt;. 6 ғинуар кисе бөйөк кенәз Владимир Александрович командалығында хәрби штаб төҙөлә, һәм баш ҡалаға ғәскәр туплау башлана (Крещение Господне уңайынан тантаналар ваҡытында картечь снарядының осраҡлы атыуы ла етди борсолоуға һалған була). Икенсе көндө хәл асыҡланғас, министрҙар кәңәшмәһендә хәрби хәл иғлан итмәҫкә һәм  Гапонды ҡулға алмаҫҡа ҡарар ителә{{sfn|Кавторин|1992|с=358, 364}}. Әммә 8 ғинуарҙа һарай министры Фредерикс, императорҙың яҡын дуҫы, Царское Селонан килеп эске эштәр министры П. Д. Святополк-Мирскийҙы ҡыҙырта, хәрби хәл иғлан итеү һәм Гапонды ҡулға алыу тураһында Бойороҡ тапшыра. Бынан һуң Святополк-Мирский яңы кәңәшмә йыя, ғәскәрҙәр диспозицияһын раҫлай, Гапон менән аралашыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;{{статья|автор=|заглавие=9-е января. Кн. П. Д. Святополк-Мирский о Гапоне|ссылка=|издание=Русское слово|место=М.|год=1909|номер=269 (24 ноября)|страницы=4}}&lt;/ref&gt;, 8 ғинуар кисе императорға хәбәр итә{{sfn|Кавторин|1992|с=369}}, хәрби хәл иғлан итмәүен үтенә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Святополк-Мирская Е. А.|заглавие=Дневник кн. Е. А. Святополк-Мирской за 1904—1905 годы|ссылка=|издание=Исторические записки|номер=77|место=М.|год=1965|страницы=273—277}}&lt;/ref&gt;. Совет тарих фәне раҫлауҙарына ҡаршы, Николай II атыу тураһында бойороҡ биргәнме юҡмы, билдәһеҙ, министрҙарҙың батшаға шәхси докладтары протоколланмаған{{sfn|Кавторин|1992|с=369—370}}. Ғәскәргә, демонстранттарҙы Һарай майҙанына индермәүҙән башҡа, өҫтәмә бойороҡтар бирелмәй. Хөкүмәт аппаратының дөйөм йүнәлешен гвардия ғәскәрҙәре һәм Санкт-Петербург хәрби округы штабы начальнигы генерал Николай Фёдорович Мешетич һуңынан: «Атыу тураһында әйткәндә, был ғәскәрҙе йәлеп итеүҙең эҙемтәһе. Уларҙы парадҡа саҡырмағандар ҙа инде?»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Семанов С. Н.|заглавие=«Кровавое воскресенье» как исторический феномен|ссылка=http://russiabgu.narod.ru/pages/themes/txt/semanov_krovavoe.pdf|издание=Вопросы
истории|место=|год=1991|номер=6|страницы=182—188}}&lt;/ref&gt;.

1905 йылдың 9 ғинуарында тәреләр, хоругвялар, иконалар һәм император портреттарын тотҡан күп меңле эшсе колонналары ҡаланың төрлө осонан Ҡышҡы һарайға хәрәкәт итә, колонналарҙың береһе алдынан Гапон килә. Заставаларҙа колонналарҙы ғәскәр ҡаршылай. Халыҡ тулҡынын кавалерия һөжүме тарата алмаған осраҡта, винтовка залптары ишетелә. Эшселәрҙең бер өлөшө батшаға петиция тапшырыу маҡсатында Һарай майҙанына үтеп инә (батша 6 ғинуарҙа кис үк Царское Селоға киткән була), һәм өгөтләү мөрәжәғәттәренән һуң заптар ярҙамында таратылған. Атыуҙар ураһында билдәле булғас, Невский проспектта радикаль лозунгылар аҫтында стихиялы митингтар башлана, ярһыған халыҡ полицейскийҙарҙы туҡмай башлай, полковник Николай Карлович Риман отряды ут асҡандан һуң, халыҡ тарала. Васильевский утрауының 4-се линияһында ҡыҙыл байраҡ эленгән баррикада төҙөлә.

Рәсми докладтарҙа ғәйепле итеп эшселәр күрһәтелә&lt;ref name=Lop&gt;{{статья|заглавие=Доклад директора Департамента полиции Лопухина министру внутренних дел о событиях 9-го января|ссылка=http://www.hrono.ru/dokum/190_dok/19050109lopuhin.php|издание=Красная летопись|номер=1|место=Л.|год=1922|страницы=330—338}}&lt;/ref&gt;, и войска вынуждены были произвести по колоннам ружейные залпы&lt;ref name=Lop/&gt;, ҡала үҙәгендә 150 мең кеше була&lt;ref name=LDN/&gt;. Отчётта эшселәр яғынан ғәскәргә ут асыу тураһында ялған хәбәр бар, баҡтиһәң, Нарва ҡвпҡалары янында ике полицейский 93-сө пехота Иркутск полкы залпы ҡорбаны булған&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Начало первой русской революции. Январь-март 1905 года. Документы и материалы|ответственный=Под ред. Н. С. Трусовой|место=М.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1955|страниц=960}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=[[s:Доклад комиссии, избранной общим собранием присяжных поверенных 16 января 1905 года по поводу событий 9—11 января|Доклад комиссии присяжных поверенных 16 января 1905 года по поводу событий в Петербурге 9—11 января 1905 г.]]|ссылка=|издание=Красная летопись|место=Л.|год=1922|номер=1|страницы=137—160}}&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 9 ғинур көндө 130 кеше һәләк була һәм 299 кеше яралана. 10 ғинуарҙа һәләк булғандарҙы ашығыс рәүештә дөйөм ҡәберлектә ерләйҙәр&lt;ref name=Lop/&gt;. Совет тарихсыһы Владимир Иванович Невский иҫәпләүенсә, үлтерелгәндәр 200, яраланғандар — 800-гә яҡын була&lt;ref&gt;{{статья|автор=Невский В. И.|заглавие=Январские дни в Петербурге 1905 года|ссылка=|издание=Красная Летопись|год=1922|том=1|страницы=}}&lt;/ref&gt;. 9 ғинуар кисе Николай II көндәлегенә түбәндәгене яҙа: «Ауыр көн! Эшселәрҙең Ҡышҡы һарайға барып етергә теләүе арҡаһында Петербургта етди сыуалыштар булды. Ғәскәрҙәр ҡаланың төрлө урындарында атырға тейеш ине, күп кеше вафат булды һәм яраланды. Аллам, ҡалай ҡыйын һәм ауыр!»&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/db/nikolay-2/1905.html Дневник Николая Романова.] Запись от {{сс3|9.1.1905}} года. ЦГАОР, ф. 601, оп. 1, д. 248.&lt;/ref&gt;

1905 йылдың 9 ғинуар ваҡиғалары рус тарихында боролошло мәл була һәм 1905—1907 йылдарҙағы Беренсе рус революцияһына алып килтерә. Либераль һәм  революцион оппозиция килеп сыҡҡан хәлдә император Николайҙы ғәйепләй. Полиция эҙәрлекләүенән ҡасып ҡотолған рухани Гапон 1905 йылдың 9 ғинуар кисендә эшселәрҙе ҡораллы ихтилалға һәм династияны ҡолатырға өндәүсе саҡырыу яҙа. «Йыртҡыс-батша, уның ҡаҙна урлаусы чиновниктары һәм рус халҡын талаусылар ҡоралһыҙ туғандарыбыҙҙы, ҡатындарыбыҙҙы һәм балаларыбыҙҙы аңлы рәүештә үлтерергә теләнеләр һәм үлтереүсегә әйләнделәр. Пули царских солдат, убивших за Нарва заставаһында батша портреттарын тотоп барған эшселәргә һәм портреттарға атҡан батша һалдаттары пулялары беҙҙең батшаға ышанысыбыҙҙы үлтерҙе. Халыҡ ҡарғаған батшанан, уның батша йылан тоҡомдарынан, уның министрҙарынан һәм бәхетһеҙ рус ерен талаусыларынан үс алайыҡ, туғандар! Барыһына ла үлем!»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Гапон Г. А.|заглавие=[[s:Третье послание к рабочим (Гапон)|Третье послание к рабочим]]|издание=Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год=1905|страницы=14—15}}&lt;/ref&gt; «Освобождение» либераль журналы редакторы Пётр Бернгардович Струве «Халыҡ йәлләде» мәҡәләһендә: «Халыҡ уға килде, халыҡ уны көттө. Батша халҡын ҡаршыланы. Уның ҡайғылы һәм ышаныулы һүҙҙәренә нагайкалар, ҡылыс һәм пулялар менән яуап бирҙе. Петербург урамдарында ҡан ҡойолдо һәм халыҡ менән ошо батша араһындағы бәйләнеш мәңгегә өҙөлдө. Халыҡҡа сығырға теләмәгән һауалы залиммы ул, үҙе көс алған стихияға йөҙгә йөҙ баҫып һөйләшергә өрккән ерәнгес ҡурҡаҡмы — 1905 йылдың 9 май ваҡиғаларынан һуң батша Николай асыҡтан-асыҡ халыҡ дошманы һәм йәлләде булып ҡалды»&lt;ref&gt;{{статья|автор=Струве П. Б.|заглавие=Палач народа|ссылка=|издание=Освобождение|место=Париж|год=1905|номер=64|страницы=1}}&lt;/ref&gt;. Революцион матбуғатта 9 ғинуар көнө «Ҡанлы йәкшәмбе» тип аталды&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Революционные дни|автор=Ленин В. И.|ссылка=http://www.marxists.org/russkij/lenin/works/9-26.htm|издание=Вперёд|год={{сс3|18.1.1905}} года|номер=4}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 Краткий курс истории ВКП(б). Глава III. Меньшевики и большевики в период русско-японской войны и первой русской революции (1904—1907 годы).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019050343/http://www.magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |date=2011-10-19 }}&lt;/ref&gt; һәм шулай СССР һәм Рәсәй тарихнамәһенә инде.
{{викитека-текст|ru|Речь императора Николая II к депутации рабочих 19 января 1905 года|Речи императора Николая II к депутации рабочих 19 января 1905 года}}
Николай II-нең трагедияға ҡарашын {{sfn|Кавторин|1992|с=370}} яңы ҡала башлығы Трепов махсус һайлап алған эшселәр делегацияһын ҡабул иткәндә әйтә. Николай делегаттарға «Миңә үҙегеҙҙең нужағыҙ тураһында боласыл өйкөлөш менән килеп белдереүегеҙ — енәйәтсел» ти, һуңынан уларҙы ғәфү итә.

=== Революцияның үҫеше. 17 октябрь Манифесы ===
1905 йылдың 4 февралендә Мәскәү Кремлендә террорист бомбаһынан сиктән тыш уң сәйәси ҡарашы менән ағаһының улына йоғонто яһаусы бөйөк кенәз Сергей Александрович үлә.

Илдә стачкалар дауам итә; империя сиктәрендә лә сыуалыштар башлана: Курляндияла «Лесные братья» немец помещиктарын, Кавказда әрмән-татар һуйышы башлана. Революционерҙар һәм сепаратистар Англия һәм Япониянан аҡса һәм ҡорал ярҙамы ала&lt;ref&gt;[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 Девятьсот пятый год: террор в действии. Куплено на японские деньги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061010075202/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 |date=2006-10-10 }}&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:Письмо императора Николая II императрице Марии Федоровне.jpg|thumb|200px|Николай II-нең императрица Мария Фёдоровнаға хаты. 14 ғинуар, 1906.]]
флотта һәм төрлө ҡалаларҙа ихтилалдар тоҡана. Мәскәүҙәге декабрь ихтилалы иң ҙуры була. Шуның менән бер рәттән эсер һәм анархист индивидуаль терроры тарала. Революционерҙар меңәрләгән чиновникты, офицерҙы һәм полицейскийҙы үлтерә — 1906 йылда ғына 768 власть вәкилдәре йә агенттары үлтерелә һәм 820 яралана{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1|с=371—372}}. 1905 йылдың икенсе яртыһында сыуалыштар университеттарҙа һәм духовный семинарияларҙа үтә. Оппозицион партиялар матбуғатта самодержавиеға һөжүм итә&lt;ref&gt;[http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/DAYLY.HTM Пресса и государство в России(1906—1917 годы)]&lt;/ref&gt;.
[[File:Молебен в Георг.зале Зимнем дворце по случаю торж.открытия ГосСовета и ГосДумы 27апр1906г o.jpg|thumb|left|Петербург. Дәүләт Советы һәм Дәүләт Думаһы асылыу ыңғайынан Ҡышҡы һарайҙағы ғибәҙәт. 1906 й. 27 апреле]]

1905 йылдың 6 авгусында Дәүләт Думаһы булдырыу тураһында манифест — Дәүләт Думаһы тураһында закон һәм Думаға һайлауҙар тураһында — иғлан ителә. Әммә  революция 6 август акттарын аша атлап үтә: октябрҙә бөтә рәсәй сәйәси стачка башлана, 2 млн атыҡ кеше баш күтәрә. Бик оҙаҡ икеләнгәндән һуң, 1905 йылдың 17 октябрендә Николай Манифесҡа ҡул ҡуя: «1. Халыҡҡа шәхестең, ысынлап тейелмәҫлеген, намыҫ, һүҙ, йыйылыш һәм создарға берләшеү азатлығын  тәьмин иткән ҡаҡшамаҫ гражданлыҡ азатлығы бирергә. &lt;…&gt; 3. Дәүләт Думаһы хупламайса тороп бер закон да көсөнә кермәҫлек итеп, халыҡ һайлап ҡуйған властың ҡанундарға таянып эшләгәнен ысынлап күҙәтеү мөмкинлеген ҡаҡшамаҫ ҡағиҙәгә әйләндерергә»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&amp;nd=723101077&amp;prevDoc=723102131 |title=Официальная публикация манифеста |accessdate=2007-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&amp;nd=723101077&amp;prevDoc=723102131 |archivedate=2007-10-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&amp;nd=723101077&amp;prevDoc=723102131 |date=2007-10-12 }}&lt;/ref&gt;. 1906 йылдың 23 апрелендә Рәсәй империяһының закон сығарыу процесында Думаның яңы ролен иҫәпкә алған Төп дәүләт закондары раҫлана. Либераль йәмәғәтселек фекере буйынса, манифест сикләнмәгән рус монарх власының ахырын белдерә.
Манифестан һуң өс аҙна үтеүгә, терроризм өсөн хөкөм ителгәндәрҙән башҡа, сәйәси тотҡондарға амнистия иғлан ителә; 1906 йылдың 26 апрелендә теләһә ниндәй цензура тыйыла.

Манифест сыҡҡндан һуң, забастовкалар кәмей; ҡораллы көстәр (флоттан тыш) антҡа тоғролоҡ һаҡлай; Николайҙың өнһөҙ хуплауы менән киҫкен уң монархия яҡлы йәмәғәт ойошмаһы — Рус халҡы союзы барлыҡҡа килә.

== Ике революция араһындағы тиҫтә йыл ==

=== Эске һәм тышҡы сәйәсәт ҡаҙыҡтары ===
1907 йылда Бөйөк Британия менән Ҡытайҙа, Афғанстанда һәм Персияла йоғонто өлкәләре яйға һалына — [[Антанта]] тигән атама менән билдәле булған Тройственный килешеүгә (''Triple-Entente'') нигеҙ һалына&lt;ref name=BRE23&gt;{{БРЭ|статья=Антанта|id=695645|автор=[[Серова, Ольга Васильевна|Серова О. В.]]|том=2|страницы=23|ref=}}&lt;/ref&gt;; был осорҙа ике яҡлы хәрби йөкләмәләр Рәсәй һәм Франция араһында була&lt;ref name=BRE23/&gt;&lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/19th_century/frrumil.asp The Franco-Russian Alliance Military Convention — August 18, 1892]&lt;/ref&gt;. 1908 йылдың 27-28 майында британия Короле Эдуард VII батша менән — Ревель (Таллин) гаванендә рейдта осраша; король батшаға британия флоты адмиралы мундирын бүләк итә&lt;ref name=PravV1908a&gt;Правительственный вестник, {{сс3|29.5.1908}}, № 116, с. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PravV1908b&gt;Правительственный вестник, {{сс3|30.5.1908}}, № 117, с. 1.&lt;/ref&gt;. Монархтарҙың Ревелдә күрешеүен [[Берлин]] Германияға ҡаршы коалиция булдырыу тип аңлай&lt;ref&gt;История СССР с древнейших времен до наших дней. — {{М.}}: Наука, 1968. — Т. VI. — С. 480.&lt;/ref&gt; — несмотря на то, что Николай был убеждённым противником сближения с Англией против Германии&lt;ref&gt;История СССР с древнейших времен до наших дней. — {{М.}}: Наука, 1968. — Т. VI. — С. 475.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Nikolay II-1913.jpg|thumb|left|Николай II 1913 йылда]]
Рәсәй һәм Германия араһындағы Потсдам килешеүе (6.8.1911) уларҙың ҡапма-ҡаршы яҡтарҙа тороп ҡалыуын тотҡарлай алмай.

1912 йылда Ҡытайҙан бойондороҡһоҙлоҡ алған [[Монголия]] (Синьхай революцияһы) ысынында Рәсәй протектораты була. 1914 йылдың 4 апрелендә Урянхай крайында тывалар (Енисей губернаһы составында) Рәсәй протектораты аҫтына инә. Тывалағы сәйәси һәм илселек эштәре Иркутск генерал-губернаторына тапшырыла.

1912 йылдың көҙөндә Балҡан союзы һәм Төркиә араһында Беренсе Балҡан һуғышы башлана&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Рәсәй Балкан союзы менән Төркиәне яраштырып берләштереп, үҙ контроле аҫтында йәшәтергә күп дипломатик көсөн түгә. Хөкүмәт башлығы Пётр Аркадьевич Столыпиндың идеяһы тормошҡа ашмай&lt;/ref&gt;.

Балҡан һуғышына бәйле, Австро-Венгрияның Рәсәйгә ҡарата ҡыланышы асыу килтергес була, 1912 йылдың ноябрендә өс рәсәй хәрби округының ғәскәрен саҡырыу тураһында хәбәр ҡуҙғатыла, ләкин премьер-министр императорҙы илде һуғышҡа тарттырмаҫҡа өгөтләй{{sfn|Коковцов|1933|loc=[http://rummuseum.ru/portal/node/3114 гл. V: Собрание, под моим председательством, губернаторов для заслушания сообщений о предвыборном положении. Н.А. Хвостов…]}}.

1913 йылда Романовтар йортоноң 300 йыллығы киң билдәләнә: император ғаиләһе Мәскәүгә, Владимирға, Түбәнге Новгородҡа, шунан Волга буйлап Костромаға бара. Кострома ҡалаһындағы Ипатьев монастырында (14.3.1613) Романовтарҙың беренсе батшаһы — Михаил Фёдорович саҡырылған була; 1914 йылдың ғинуарында Петербургта династияның юбилейы хөрмәтенә төҙөлгән Фёдоровский соборын тантаналы изгеләндереү ойошторола.

[[Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|thumb|left|Династияның беренсе батшаһы Михаил Фёдорович һәм Николай II портреттары менән '''Романовтар йортона 300 йыл''' юбилей 1 һумы. Көмөш, 1913 й.]]
[[Файл:Nicholas on Red Square 1913.jpg|thumb|200px|Николай II Романовтар йортоноң 300 йыллығын билдәләгәндә. 1913 й.]]

=== Николай II һәм Дума ===
Тәүге ике Дәүләт думаһы тормошсан булмай сыға. Улар таратыла.
I Дума тарҡатылғандан һуң, Министрҙар Советы рәйесе итеп Пётр Аркадьевич Столыпин тәғәйенләнә. Столыпиндың аграр сәйәсәте, сыуашлыштарҙы уңышлы баҫтырыуы, II Думалағы сағыу сығыштары өсөн ҡайһы бер уңдар уны кумир итеп күтәрә.
[[Файл:Автограф_Николая_Второго_в_Золотой_книге_почётных_посетителей_Думы_9_февраля_1916_г._Журнал_Нива.jpg|мини|200x200пкс|Дәүләт Думаһын почётлы килеп күреүселәрҙең Алтын китабында Николай II-нең автографы. 9 февраль, 1916 йыл]]

Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт Думаһы, һайлауҙарҙа социал-демократтар һәм эсерҙар ҡатнашҡанлыҡтан, беренсеһенә ҡарағанда ла һулыраҡ булып сыға. Столыпин Думаның составын үҙгәртергә тырыша. Социал-демократтар көс ҡулланып дәүләт ҡоролошон үҙгәртеү буйынса йәшерен эшмәкәрлек алып барғаны асыла. Ҡаршы тороуҙың эҙемтәһе булып батша хәҙрәттәренең II Думаны тарҡатыу буйынса ҡул ҡуйған 1907 йылдың 3 июнь манифесы барлыҡҡа килә. 1905 йылдың 17 октябрь манифесына ҡапма-ҡаршы торғаны өсөн, совет тарихнамәһендә ул «Өсөнсө июнь түңкәрелеше» тип аталды (Дәүләт Думаһы хупламай тороп бер документ та ҡабул ителергә тейеш булмай!).

Генерал А. А. Мосолов фекеренсә, Николай II Дума ағзаларын халыҡ вәкилдәре итеп түгел, «ғәҙәти интеллигент» тип ҡабул иткән, һәм батшаның крәҫтиән делегацияларына ҡарашы бөтөнләй башҡа булған: «Батша улар менән бик теләп осраша һәм бер ҙә арымай, оҙаҡ итеп, шатланып һәм яғымлы һөйләшә ине»{{sfn|Мосолов|1938|с=108}}.

=== Ер реформаһы ===
1902—1905 йылдарҙа дәүләт кимәлендә яңы аграр закон эшләү менән дәүләт эшмәкәрҙәре лә, Рәсәй ғалимдары ла: Вл. И. Гурко, С. Ю. Витте, И. Л. Горемыкин, А. В. Кривошеин, П. А. Столыпин, Пётр Петрович Мигулин, Николай Николаевич Кутлер һәм А. А. Кауфман шөғөлләнгән. Общинаны тарҡатыу мәсьәләһен тормош үҙе ҡуйған. Революция ҡыҙған осорҙа Н. Н. Кутлер хатта алпауыт ерҙәренең бер өлөшөн тартып алыу проектын тәҡдим итә.

1907 йылдан столыпин аграр реформаһы тормошҡа ашырыла башлай. Реформаның төп йүнәлеше булып элек коллектив милектә булған ауыл общинаһы ерҙәрен милексе крәҫтиәндәргә беркетеү торған. Дәүләт шулай уҡ крәҫтиәндәрҙең алпауыт ерҙәрен һатып алыуына ла киң ярҙам ойошторған (Крәҫтиән ер банкыһы кредиты аша), агроном ярҙамына субсидия бүлгән. Реформаны үткәргәндә аралашҡан баҫыуҙар күренешенә (крәҫтиән бик күп баҫыуҙарҙа ваҡ ер һыҙаттарын эшкәртеүе) ҡаршы көрәшкә ҙур иғтибар ителгән, хужалыҡтың һөҙөмтәлелеген күтәреү маҡсатында крәҫтиәндәргә участканы «бер урындан» (ҡырҡым отруба, утар) бирергә тырышҡандар. Ерҙе файҙаланыу буйынса бик күләмле хеҙмәттәр талап иткән реформа шаҡтай аҡрын йәйелдерелгән. Февраль революцияһына тиклем крәҫтиәндәрҙең шәхси милегендә община ерҙәренең 20 % беркетелгән була; реформаның күҙгә ташланып торған һәм ыңғай һөҙөмтәләре тулы күләмдә беленеп өлгөрмәне.

1913 йылда Рәсәй (висла буйы губерналарын иҫәпкә индермәй) [[арыш]], [[арпа]] һәм [[һоло]] етештереү буйынса донъяла беренсе урында, на третьем  [[бойҙай]] етештереү буйынса ([[Канада]] һәм [[АҠШ]]-тан ҡала) өсөнсө урында, картуф етештереү буйынса ([[Франция]], [[Германия]] һәм Австро-Венгриянан ҡала) дүртенсе урында торған&lt;ref&gt;[http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник. Раздел «Экономика».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424093231/http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html |date=2008-04-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй донъяла ауыл хужалығы продукцияһының төп экспортёры була, уға ауыл хужалығы продукцияһын сит илдәргә сығарыу күрһәткесе буйынса бөтә донъя экспортының 2/5 өлөшө тура килгән. Игенселек уңышы инглиз йәки герман уңышынан өс тапҡырға кәмерәк, картуф уңышы — ике тапҡырға кәмерәк булған.

=== Хәрби өлкәлә үҙгәртеп ҡороуҙар ===
[[Файл:Крым._Имп.Николай_II_обходит_строй_выпускников_Севаст.офиц.школы_авиации_1911г_SOSHA.jpg|мини|200x200пкс|Ҡырым. Николай II Севастополь авиация мәктәбе сығарылыш уҡыусылары сафтарын ҡарап үтә. 1911 й.]]
Рәсәйҙә, 1904—1905 йй. рус-япон һуғышында еңелеү һабаҡтарына таянып, үҙәк идаралыҡтағы, ойоштороу, комплектлау системаһында, армияның хәрби әҙерлегендә һәм техник тәьмиәтендә етди етешһеҙлектәрҙе иҫәпкә алып, 1905—1912 йй. хәрби үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә.

Хәрби өлкәлә үҙгәртеп ҡороуҙарҙың беренсе осоронда (1905—1908) юғары хәрби идаралыҡты үҙәктән күсерә (Хәрби министрлыҡтан бойондороҡһоҙ Генераль штабтың Баш идаралығы, Дәүләт оборонаһы советы булдырыла, генерал-инспекторҙар туранан-тура императорға буйһона), действительный хеҙмәт сроктары ҡыҫҡартыла (пехотала һәм ялан артиллерияһында 5 йылдан 3 йылға, башҡа ғәскәри төрҙәрҙә 5 йылдан 4 йылға тиклем, флотта 7 йылдан 5 йылға тиклем), офицер составы йәшәрә; һалдат һәм матростарҙың көнкүреше (ашау-эсеү һәм кейем менән тәьмин итеү) һәм материальное положение офицерҙар һәм оҙайлы хеҙмәт итеүселәрҙең матди хәле яҡшыртыла.

Икенсе осорҙа (1909—1912) юғары идаралыҡ үҙәкләштерелә (Генштабтың Баш идаралығы Хәрби министрлыҡ составына индерелә, Дәүләт оборона советы ябыла, генерал-инспекторҙар хәрби министрға буйһона); хәрби яҡтан көсһөҙ резерв һәм крепостной ғәскәрҙәр иҫәбенә ялан ғәскәрҙәре көсәйтелә (армия корпустары һаны 31-ҙән 37-гә арта), ялан частарында, мобилизация башланғанда икенсе сираттағы частарҙы йәйелдереүгә бирелергә тейешле запас булдырыла (ялан артиллерияһын, инженер һәм тимер юл ғәскәрҙәрен, элемтә частарын индереп), полктарҙа пулемёт командалары һәм корпус авиаотрядтары булдырыла, юнкер училищелары, яңы программалар бирелеп, яңы устав һәм нәсихәттәр индерелеп, хәрби училищелар итеп үҙгәртелә. 1910 йылда Император хәрби-һауа флоты барлыҡҡа килә һәм шул уҡ йылды Ҡырымда Севастополь лётчиктарҙың офицер мәктәбе асыла (киләсәктә — ''Кача'').&lt;ref&gt;[http://авиару.рф/aviamuseum/aviatsiya/nachalo-aviastroeniya-v-rossijskoj-imperii-2/pervye-aviashkoly-rossii/sevastopolskaya-ofitserskaya-shkola-aviatsii/ Севастопольская офицерская школа авиации.]&lt;/ref&gt;

=== [[Беренсе донъя һуғышы]] ===
[[Файл:Nicholas II declaring war on Germany from the balcony of the Winter Palace.jpeg|200px|thumb|20 июль, 1914 й. Николай II Германияға һуғыш иғлан итә.]] 1914 йылдың 19 июлендә [[Германия империяһы]] Рәсәйгә һуғыш иғлан итә: Рәсәй империя һәм династияның һәләкәте менән тамамланған Беренсе донъя һуғышына инә.

Николай II һуғыш алды йылдарында ла, 1914 йылдың 15 июлендә Австро-Венгрия Сербияға һуғыш иғлан итеп, Белградты бомбаға тота башлаған һуғыш башланырға торған һуңғы көндәрҙә лә һуғышты булдырмау маҡсатында күп тырышлыҡ һалып ҡарай. 1914 йылдың 16 июлендә Николай II Вильгельм II-гә «австрия-сербия мәсьәләһен Гаага конференцияһына тапшырыу» тәҡдиме менән телеграмма ебәрә&lt;ref&gt;[http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Willy-Nicky_Telegrams The World War I Document Archive]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pal&gt;{{h|М. Палеолог в своей книге}} ''Палеолог М.'' Царская Россия во время мировой войны. — {{М.}}, Международные отношения, 1991. — Гл. XII.&lt;/ref&gt;

Немец хөкүмәте телеграмманы баҫтырыуҙы кәрәк тип тапмай. Сөнки император Вильгельм һуғыш көҫәгән&lt;ref name=Pal/&gt;&lt;ref&gt;''[[Бьюкенен, Джордж Уильям|Бьюкенен Дж.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/english/buchanan/14.html Мемуары дипломата.] — {{М.}}: Международные отношения, 1991. — Гл. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Buchanan G.'' [https://archive.org/stream/mymissiontorussi01buchuoft#page/200/mode/1up/search/+Hague My Mission to Russia and other diplomatic memories.] — 1923. — P. 200.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ZAB&gt;{{sfn0|История России|2010|с=291}}&lt;/ref&gt;.

Антанта илдәрендә лә, Рәсәйҙә лә оппозицион партиялар (шул иҫәптән социал-демократтар), һуғыш башланғанда, агрессор тип Германияны атай. 1914 йылдың көҙөндә В. И. Ленин Германия үҙенә уңайлы мәлдә һуғыш башланы тип яҙа&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;''Ленин В. И.'' Война и российская социал-демократия // ПСС. — Т. 26:&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Николай II, В. Б. Фредерикс и великий князь Николай Николаевич в Ставке.jpg|thumb|200px|left|Николай II, һарай министры һәм биләмәләр графы Владимир Борисович Фредерикс (үҙәктә) һәм бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич (уңда) Ставкала. Сентябрь, 1914 гй.]]
[[Файл:Kerber Essen.jpg|thumb|200px|Николай II «Рәсәй» крейсеры офицерҙары араһында. 1915 й.]]
[[Файл:Вторая бригада линкоров.jpg|thumb|200px|Балтиҡ диңгеҙе. Рәсәй линкорҙары бригадаһы. 1915 й.]]

1914 йылдың 20 июлендә императорҙың һуғыш тураһында манифесы баҫыла. Шулай уҡ батша хәҙрәттәре указы менән кенәз Кесе Николай Николаевичты Юғары баш командующий, штаб начальнигы итеп генерал Николай Николаевич Янушкевичты тәғәйенләй.

1914 йылдың 26 июленән Дәүләт Советы һәм Дәүләт Думаһы ултырыштары туҡтатыла&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|27.7.1914}}, № 165, стр. 1.&lt;/ref&gt;. 1914 йылдың 26 июлендә Австрия менән һуғыш тураһында манифест сыға.
Шул уҡ көндө Ғали йәнәптәре Дәүләт советы һәм Дума ағзаларын ҡабул итә:&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|27.7.1914}}, № 165, с. 2.&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Германия, һуңғараҡ Австрия Рәсәйгә һуғыш иғлан иттеләр. Беҙҙең илебеҙ буйлап ғәрәсәт һымаҡ ҡалҡҡан Тыуған илгә булған оло һөйөү һәм тәхеткә тоғролоҡ тойғолары күтәрелеше минең һәм һеҙҙең күҙ алдында, һәм беҙгә яуаплылыҡты өҫтөбөҙгә алып, беҙҙең бөйөк Рәсәй-әсәбеҙ Аллаһы Тәғәлә һынау итеп ебәргән һуғышты ахырына еткерер тип ышанайыҡ. &lt;…&gt; Һеҙ барығыҙ ҙа һәм һәр кем үҙ урынында миңә һынау итеп төшөрөлгән бурысты, минән башлап, барыбыҙ ҙа үткәрергә, ахырына еткерергә ярҙам итерегеҙгә ышанам. Рус Ере Аллаһы бөйөк!»{{конец цитаты}}

Яуап телмәре аҙағында Дума рәйесе камергер Михаил Владимирович Родзянко:
{{начало цитаты}} «Фекер, ҡараш һәм инаныстарҙы берләштереп, Рус Ере исеменән Дәүләт Думаһы үҙенең батшаһына тыныс һәм ҡәтғи итеп әйтә: „Бирешмәгеҙ, ғали йәнәптәре, рус халҡы һеҙҙең менән, Аллаһы тәғәләнең мәрхәмәтенә ышанып, дошманды һындырып һәм Тыуған илебеҙ ғорурлығын яҡлап, ул бер ниндәй ҡорбан алдында ла туҡтап ҡалмаҫ“»&lt;ref&gt;Ibid.{{уточнить|указать источник явно, а не ссылаться по английски &quot;там же&quot;}} (редакция текста по указанному источнику).&lt;/ref&gt;.
{{конец цитаты}}

18 августа Галиция алышы башлана — рус ғәскәрҙәренең генерал Николай Иудович Иванов командалыҡ иткән Көньяҡ-Көнбайыш фронты һәм эрцгерцог Фридрихтың дүрт австрия-венгрия армияһын ҡаршы һуғыша. Рус армияһы һөжүм барышында ҙур мөһим стратегик территорияны — Көнсығыш [[Галиция]]ны һәм Буковинаның бер өлөшөн яулай. 26 сентябргә фронт Львовтан көнбайышҡараҡ 120—150 км-ҙа стабилләшә. Көслө австрия ҡлғәһе Перемышль рус армияһы тылында ҡамауҙа ҡала. Галицияны яулау Рәсәй өсөн ҡасандыр тартып алынған тарихи Русь ерен кире ҡайтарыу кеүек була.

Бының менән бер рәттән рус армияһы Көнсығыш Пруссия операцияында тар-мар ителә. Генерал Самсоновтың 2-се армияһы 6 корпусынан 2-һен юғалта — улар ҡамауға һәм әсирлеккә эләгә. Фронт командующийы генерал Жилинский вазифаһынан төшөрөлә. 1-се армия командиры генерал Павел Карлович Ренненкампфтың хәрәкәттәре уңышһыҙ тип табыла, һәм немец фамилиялы командирҙарға ышанмаусанлыҡҡа килтерә.

1914 йылдың 20 октябрендә Рәсәй Ғосман империяһына һуғыш иғлан итә&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|21.10.1914}}, № 249, с. 1 (сохранены некоторые особенности оригинального написания).&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Рәсәй Ҡара диңгеҙ яр буйҙарында ата-бабалар васыят итеп ҡалдырған тарихи бурысын үтәү юлын асасаҡ».{{конец цитаты}}

Батша сентябрҙән ноябргә тиклем арауыҡта Рәсәй Көньяғына һәм Кавказ фронтына бер нисә тапҡыр бара.

Германия командованиеһы 1915 йылға, Көнбайыш фронттан Көнсығыш фронтҡа төп баҫымды күсереп, стратегияһын үҙгәртә. Рәсәйгә хәрби яҡтан еңеп, уны сепарат тыныслыҡ килешеүенә күндереү була маҡсаты. Германия армияһы Көнсығыш Пруссиянан һәм Галициянан эҙмә-эҙлекле ҡеүәтле фланг һөжүмдәре ойоштороп, Рус армияһы оборонаһын йырып, кружить и разгромить в Варшава һикәлтәһендә выступ ҡамарға һәм тар-мар итергә теләй. Шуның һөҙөмтәһендә фронттарҙағы хәл киҫкен ауырлаша (ҡара: Великое отступление 1915 года).

Март аҙағына рус ғәскәрҙәре Буковинаның күп өлөшөн ысҡындыра. 22 мартта ҡамауҙағы Перемышль бирелә, 120 меңдән артыҡ кеше әсирлеккә алына, һәм был рус армияһының 1915 йылдағы һуңғы уңышы була. Июнь башына Перемышль дә ҡулдан ысҡына. Июнь аҙағына [[Львов]] ҡалдырыла. Баҫып алынған ерҙәр юғала, Рәсәй империяһы биләмәләрен дошман яулай башлай. Йәмғиәттә хәлде төҙөтеп булмау үкенесе барлыҡҡа килә.

1915 йылдың башына фронттағы ғәскәрҙәр ҡоралға һәм хәрби припастарға ҡытлыҡ кисерә башлай. Бөтә иҡтисадты һуғыш талаптарына яуап бирерлек итеп үҙгәртеп ҡороу асыҡлана бара. 1915 йылдың 17 авгусында Николай II дүрт: оборона, яғыулыҡ, аҙыҡ-түлек һәм йөк ташыу буйынса Айырым кәңәшмә булдырыу тураһындағы документ раҫлай. Министрҙар еткселегендәге хөкүмәт вәкилдәренән, шәхси сәнәғәтселәрҙән, Дәүләт Думаһы һәм Дәүләт Советы ағзаларынан торған был Айырым кәңәшмәләр хөкүмәт, шәхси сәнәғәт һәм йәмәғәтселектең тырышлыҡтарын хәрби мәнфәғәттәрҙе ҡәнәғәтләндереү маҡсатында берләштерергә тейеш була. Оборона буйынса Айырым кәңәшмә төп роль уйнаған.

Айырым кәңәшмәләр менән бер рәттән 1915 йылда Хәрби-сәнәғәт комитеттары — ярым оппозиция характерындағы буржуазия йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә.

==== Николай II Рус армияһының Юғары баш командующийы вазифаһын үҙ өҫтөнә ала ====
1915 йылдың 5 айында Ставкаға килгән еренән батша Николай II ҡайтып китергә ашыҡмай һәм шуны аңлатып ҡатынына хат яҙа.

Фронтта уышһыҙлыҡтар дауам итә: Варшава, Ковно бирелә, Брест нығытмалары шартлатыла, немецтар Көнбайыш Двинаға яҡынлаша, Рига халҡы эвакуация башлай. Шундай шарттарҙа Николай II үҙе армияны етәкләргә ҡарар итә&lt;ref name=Kers306/&gt;

[[Файл:RussianHighCommand.jpeg|слева|мини|200x200пкс|Николай II һәм фронт командующийҙары Ставка ултырышында.]]
[[Файл:Кинохроника._Редкие_кадры._Император_Николай_II_прибывает_на_своей_машине.webm|мини|200x200пкс|Кинохроника. Император Николай II үҙ машинаһында килеп төшә.]]

Юғары баш командующий ставкаһы штабы начальнигы итеп генерал Михаил Васильевич Алексеев тәғәйенләнә. Николайҙың ҡарарын төрлөсә аңлайҙар: министрҙар был аҙым менән килешмәй, уның ҡарарын Александра Фёдоровна ғына хуплай&lt;ref name=UAI&gt;{{книга|автор=[[Уткин, Анатолий Иванович (историк)|Уткин А. И.]]|заглавие=Первая мировая война|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2001|страниц=592|ссылка=http://militera.lib.ru/h/utkin2/index.html}}&lt;/ref&gt;. Министр Александр Васильевич Кривошеин:
{{начало цитаты}}Рәсәйҙең бынан да ауырыраҡ хәлдәрҙә ҡалған саҡтары булған, әммә бер ваҡытта ла булған хәлде тағы ҡатмарлаштырған ситуация булмағандыр… Беҙ дары мискәһендә ултырабыҙ. Бөтә нәмә күккә осһон өсөн бер осҡон ғына кәрәк… Императорҙың армия менән командалыҡты ҡабул итеүе — осҡон ғына түгел, ә пушка арсеналына ташланған тотош шәм.{{конец цитаты}}

Николай II-нең даими хәрби еңелеүҙәр фонында Юғары баш командующий бурысын үҙ өҫтөнә алыу ҡарары самодержавие өсөн иң һуңғы һәләкәтле аҙымы була. Юғары баш командующий Ставкаһы поезында изоляцияла ултырған Николай II 1915 йылдың көҙөнән бирле ысынында ил менән идара итеүҙә туранан-тура ҡатнашмай, әммә уның абруй менән файҙаланмаған ҡатынының, императрица Александра Фёдоровнаның роле арта&lt;ref name=Kur&gt;''Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Коффер Р., Ригуло П., Фонтен П., Сантамария И., Булук С.''[http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm Парадоксы Октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808120745/http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm |date=2021-08-08 }} // Чёрная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии / Пер. под рук. Е. Л. Храмова. — (Три Века Истории). — М., 1999. — Ч. 1: Государство против своего народа. — Гл. 1.&lt;/ref&gt;.

Рус армияһы һалдаттары Николайҙың Юғары баш командующий вазифаһын энтузиазмһыҙ ҡабул итә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Поршнева О. С.|заглавие=Крестьяне, рабочие и солдаты России накануне и в годы Первой мировой войны|место=М.|год=2004|страниц=200}}&lt;/ref&gt;. Генералитет һәм офицерҙар, генерал Антон Деникин фекеренсә, батшаның шәхси роле тыштан ғына булырын аңлай, ә Юғарының штаб начальнигы Алексеев булғанын белгәс, тыныслана бирә{{sfn|Деникин|2002|loc=Старая армия и государь|с=34}}. Шул уҡ ваҡытта герман командованиеһы кенәз Николай Николаевичтың Юғары баш командующий вазифаһынан китеүенән — ул ҡәтғи һәм оҫта дошман булғаны өсөн — ҡәнәғәтлек кисерә. Уның байтаҡ ҡына стратегик идеяларын Эрих Людендорф юғары дәрәжәлә ҡыйыу һәм бынамын тигән тип баһалаған&lt;ref name=UAI/&gt;.
[[Файл:Николай 2 в Бендерах.jpg|thumb|200px|left|Император Николай II-нең Бендерыла лазаретҡа килгән мәле. 1916 й.]]

1915 йылдың 28 авгусында Вилен операцияһы башлана, рус оборонаһы емерелә.
Һөҙөмтәлә рус ғәскәрҙәре Вильноны ҡалдырырға һәм барса Көнбайыш фронты линияһы буйлап сигенергә мәжбүр була. 10-сы армия ҡамауға эләгеүҙән ҡотола, немецтарҙың алдынғы частарына контр һөжүм ойошторола һәм улар ҡыҫырыҡлана. Ҡышҡа табан ике яҡ та, сиктән тыш хәлдәре бөтөп, 1917 йылға тиклем дауам иткән позицион һуғышҡа күсә (ҡара: Брусиловский прорыв). 1916 йылдың көҙгө саҡырылышы 13 миллион кешене мылтыҡ менән ҡоралландыра, һәләк булыусылар һаны 2 миллиондан артып китә.

Михаил Константинович Лемке, Ставкаың пресс-бюроһы етәксеһе, батшаның халыҡтың ҡырылыуын иҫ киткес вайымһыҙ ҡабул икәнен һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1916 йылда 5-се армия корпусының ҙур юғалтыуҙары (50 %) хаҡында ишеткәс, батша: «…уның ишеләр генә һәләк булдымы, ҡалғандар бар бит, шулар етер» тигән һүҙҙәр  әйтә{{sfn|Лемке|1920|с=813—814}}{{sfn|Поспеловский|1997|с=245—246}}.

 йылғы  йылғы == Монархияның ҡолатылыуы ==
Сәләмәт ир-аттың күбеһе һуғыш солғанышында булыуы, ат һәм башҡа мал-тыуарҙы, пҙыҡ-түлекте күпләп реквизициялау иҡтисадҡа, бигерәк тә ауыл ерендә, ҙур зыян килтерә. Сәйәсиләштерелгән петроград йәмәғәтселеге мөхитендә власть ғауғалар (айырып әйткәндә, Григорий Ефимович Распутин һәм уның «ҡара көстәре» йоғонтоһо) һәм хыянатта ғәйепләүҙәр менән күҙҙән төшә барған; Николайҙың «самодержавие» идеяһына һүҙе менән ысын күңелдән ышанғанлығы дума ағзаларының әм йәмәғәтселектең либераль һәм һул ынтылыштары менән ҡапма-ҡаршы торған.

Февраль революцияһы башланыуға IV саҡырыдлыш Дәүләт Думаһы батша хөкүмәтенә оппозицияла торған төп үҙәккә әүерелә. Парламент коалицияһы үҙәген Конституцион-демократик партия (кадеттар лидеры Павел Николаевич Милюков) һәм 17 октябрь союзы (октябристапр) тәшкил иткән. Думаның төп талабы — Рәсәйҙә Дума тәғәйенләгән һәм Дума алдында ''яуаплы'' хөкүмәт. Ысынбарлыҡта был дәүләт ҡоролошон самодержавиенан Бөйөк Британиялағы кеүек  конституцион монархия итеп үҙгәртеүгә килтерергә тейеш була.

1916 йыл буйына власть тапҡалыуы дауам итә. Берҙән-бер һайланған орган — Дәүләт думаһы — йылына бер нисә аҙнаға ғына үҙенең ултырыштарына йыйыла, бер эшкинмәгән министр китә, уның урынына шундай уҡ абруйһыҙы килә, йәғни министрҙар бер туҡтауһыҙ алмашынып тора&lt;ref name=Kur/&gt;. 1916 йылда Николай II дүрт Министрҙар советы, дүрт эске эштәр министрын, ҡс сит ил эштәре буйынса министрын, ике хәрби министрҙы һәм өм юстиция министрын алмаштыра.

=== Революция ===
1917 йылғы Февраль революцияһы күмәк халыҡтың стихиялы ынтылышы булараҡ башланһа ла, &quot;үрҙәгеләрҙең&quot; киҫкен сәйәси кризисы, либераль-буржуаз дапрәләрҙең батшаның үҙе генә ҡулында тотҡан сәйәсәте менән ризалашмауы уның уңышына килтергән. Икмәк фетнәләре, һуғышҡа ҡаршы митингтар, демонстрациялар, сәнәғәт предприятиеларындағы стачкаларға ризаһыҙлыҡ белдереүсе күп меңле баш ҡала гарнизоны ҡушыла. 1917 йылдың 27 февралендә дөйөм забастовка ҡораллы ихтилалға әйләнә; ихтилалға ҡушылған ғәскәр ҡаланың мөһим пункттарын, хөкүмәт биналарын баҫып ала. Батша хөкүмәте килеп сыҡҡан хәлде тиҙ арала һәм ҡыйыу хәрәкәт итеп яйға һалырға һәләтһеҙ була. Уға тоғролоҡ һаҡлаған тарҡау һәм аҙ һанлы көстәр баш ҡалала күҙәтелгән анархияны үҙ аллы туҡтата алмай, ихтилалды баҫтырырға фронттан саҡыртылған бер нисә часть, ҡалаға үтеп керә алмай, тотҡарлана.

Николай II үҙе был ваҡытта (22 февралдән бирле) Могилёвта, Юғары баш командующий Ставкаһында була. Унда киткән саҡта эске эштәр министры А. Д. Протопопов баш ҡалалағы хәл контролдә тотола, тип уны ышандыра. Революция тураһында батша 1917 йылдың 25 февраль кисенә ишетә.

Петроградта демонстрацияла ҡатнашыусыларҙы аттырғандан һуң, 1917 йылдың 26 февраль кисендә Министрҙар советы рәйесе кенәз Николай Дмитриевич Голицын Дәүләт думаһы һәм Дәүләт советы эшмәкәрлеген апрелгә тиклем туҡтатып тороу ҡарарын батшаға хәбәр итә. Депутаттар (уң партияларҙы индермәй) эштәрҙе туҡтатып тороу менән ризалашһалар ҙа, шулай ҙа 1917 йылдың 27 февралендә «айырым кәңәшмә» ҡорорға була. Власть органы — Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты («Комитет членов Государственной думы для водворения порядка в столице и для сношения с лицами и учреждениями») төҙөлә, уның рәйесе итеп октябрист Михаил Владимирович Родзянко ҡуйыла&lt;ref&gt;Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия. — {{М.}}: Российская политическая энциклопедия, 2008. — С. 670.&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта икенсе власть үҙәге — эсерҙар һәм меньшевиктар етәкләгән Петроград эшсе депутаттар советы башҡарма комитеты барлыҡҡа килә.

=== Тәхеттән баш тартыу ===
[[Файл:Отречение от престола императора Николая II. 2 марта 1917.jpg|thumb|230px|Император Николай II-нең Тәхеттән баш тартыуы. 1917 йылдың 2 марты. Машина яҙыуы. 35 × 22.
Түбәнге уң мөйөштә ҡәләм менән Николай II ҡултамғаһы: ''Николай'';
түбәнге һул мөйөштә ҡәләм өҫтөнән ҡараға манып Владимир Борисович Фредерикс ҡулы менән ышандырыу яҙылған:
''император һарайы министры генерал-адъютант граф Фредерикс'']]
[[Файл:1917 март Отречение Николая II манифест.jpg|thumb|230px|Тәхеттән баш тартыу тураһында Манифест. Хаҡы 6 тин]]
[[Файл:Pskov asv07-2018 railway station area img04.jpg|thumb|220px|Псков. Вокзал бинаһындағы иҫтәлекле таҡта]]

1917 йылдың 27 февралендә Ставкаға хәрби министр Беляевтан Петроград гарнизонының революция яғына күсеүе һәм батшаға тоғро ғәскәр ебәреүҙе үтенгән  телеграмма килә. Баш ҡала гарнизонының баш күтәреүе батшаның хәлен ныҡ ҡыйынлаштыра, әммә Юғары баш командующий Николай II-нең ҡул аҫтында фронттағы күп миллионлы армияһы бар. Генерал Алексеев, тыныслыҡ урынлаштырыу маҡсатында ғәҙәттән тыш вәкәләткә эйә начальник тәғәйенләп, баш ҡалаға йыйылма отряд ебәрергә тәҡдим итә. Николай II генерал-адъютанты Ивановҡа батша ғаиләһен һаҡларға һәм Петроградта тәртип урынлаштырырға бойороҡ бирә.

Был ваҡытта Петроградта ысынбарлыҡта эшләгән хөкүмәт булмай. Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты, кенәз Н. Д. Голицын хөкүмәтенең эше туҡтатылғанлыҡтан, үҙ белдегенә власҡа килеүен иғлан итә.

1917 йылдың 28 феврале иртән император поездары Могилёв — Орша — Вязьма — Лихославль — Тосно — Гатчина — Царское Село маршруты буйынса 950 саҡрым тәшкил иткән оҙон юлға сыға. 1 март иртәһенә литерлы поездар Бологое аша тик Малая Вишераға ғына барып етә, бында улар Бологоеға кире боролалар, унан 1 марттың кисенә генә Төньяҡ фронттың штабы торған [[Псков]]ҡа килеп етәләр. Был ваҡытҡа Петроградтағы сыуалыштар элекке властың ике үҙәген дә — Министрҙар советын һәм Петроград хәрби округы штабын да — баҫтырып, баш күтәреүселәр еңеүе менән тамамланған була. 1917 йылдың 28 февраль төнөнә ҡарата элек хөкүмәт ултырған Мариин һарайы баҫып алына, ә төшлөккә табан хөкүмәткә тоғролоҡ һаҡлаусы ғәскәрҙең ҡалған өлөшө Адмиралтейство бинаһынан казармаларға таратыла.

Был ситуацияла батша генералитетының ҡарашы, уның революцияны баҫтырыуҙы ойошторорға әҙерлеге алға сыҡҡан. Төп фигура булып фронт һәм флот командующийҙары һәм беренсе сиратта — Юғары баш командующийҙың штаб начальнигы генерал Алексеев торған. Тап Алексеев тимер юлдар министрлығы өҫтөнән контроль ҡуйыуҙан баш тарта, һәм артабан циркуляр телеграмма менән Петроградҡа йүнәлгән бөтә һуғыша алырлыҡ частарҙың хәрәкәтен, Петроградта сыуалыштар кәмеүгә бара һәм боланы баҫыу кәрәклеге юҡ, тип туҡтата. Генерал Иванов та Алексеевтың бойороғон ала.

1917 йылдың 1 мартында кис батша поезы генерал Николай Владимирович Рузский командалыҡ иткән Төньяҡ фронт штабы урынлашҡан [[Псков]]ҡа килеп етә. Генерал Рузский сәйәси ҡараштары буйынса самодержавие монархияһын анахронизм тип һанаған һәм Николай II-не шәхсән яратып еткермәгән.

Был ваҡытҡа хәлдең артабан насарайыуы — Мәскәүҙә һәм Кронштадта сыуалыштар башланғаны, Кронштадттың хәрби губернаторы вице-адмирал Р. Н. Виренды үлтереү хаҡында хәбәрҙәр килә. Батша Ставкала булмағанлыҡтан, Юғары баш командующий бурысы йөкмәтелгән генерал Алексеев Николай II-гә, тәртипһеҙлек армияға ла күсеү ҡурҡынысы бар, «һуғыш Рәсәй өсөн иң ауыр һөҙөмтәләре менән мәсхәрәле тамамланыуы ихтимал», тип телеграмма  һуға. Генерал батшаны тиҙ арала «халыҡты тынысландырыу саралары күрергә һәм илдә нормаль тормошто тергеҙергә саҡыра», һәм, «сыуалыштарҙы көс менән баҫтырыу хәҙерге шарттарҙа, ҡурҡыныс һәм Рәсәйҙе лә, армияны ла һәләкәт алдына ҡуясаҡ» тип иҫкәртә:
&lt;blockquote&gt;«Әлегә Дәүләт думаһы күпмелер тәртип урынлаштырырға маташа, әммә Һеҙҙән, Император ғали йәнәптәре яғынан, дөйөм тыныслыҡ урынлаштырырлыҡ  акт эшләнмәһә, власть иртәгә үк аҡтыҡ элементтар ҡулына күсер һәм Рәсәй революцияның барса ҡот осҡос һынауҙарына дусар ителер. Ғали йәнәптәре, үтенеп һорайым, Рәсәйҙе һәм династияны ҡотҡарыу маҡсатында, хөкүмәт башына Рәсәй ышанған кешене ҡуйығыҙ һәм уға кабинет булдырыу бурысын ҡушығыҙ. &lt;br&gt;Хәҙерге көндә был берҙән-бер ҡотҡарыу юлы. Мыштырларға ярамай һәм быны кисектермәй эшләргә кәрәк. &lt;br&gt;Ғали Йәнәптәренә ҡапма-ҡаршы доклад яһаусылар, аңһыҙ һәм енәйәти рәүештә, Рәсәйҙе һәләкәткә һәм мәсхәрәле хәлгә еткерәләр һәм Һеҙҙең Император хәҙрәттәре династияһын хәүеф аҫтына ҡуялар»&lt;ref name=tel&gt;[http://www.dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm Телеграфная переписка Ставки, Петрограда и командующих фронтами в феврале-марте 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822043244/http://dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm |date=2013-08-22 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Был телеграмманы алғас, Николай II генерал Рузскийҙы саҡырта, һәм ул да Дума алдында яуап биреүсе Хөкүмәт булдырыу кәрәклеген әйтә. Һөйләшеүҙәр төнгә саҡлы һуҙыла. 22:20 сәғәттә Ставкала әҙерләнгән яуаплы хөкүмәт булдырыу тураһындағы фаразланған манифест проекты әҙерләнә һәм генерал Алексеев ҡултамғаһы менән Псковҡа ебәрелә&lt;ref name=KVS&gt;{{sfn0|Кобылин|2005|с=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OSS&gt;{{книга|автор=Ольденбург С. С.|заглавие=Царствование Императора Николая II|ответственный=Предисловие Ю. К. Мейера|ссылка=|место=СПб.|издательство=Петрополь|год=1991|страниц=672|isbn=5-88560-088-0|ref=Ольденбург}}&lt;/ref&gt;. 1917 йылдың 2 мартында төнгө сәғәт 1-ҙә Николай II генерал Ивановҡа бер хәрәкәт тә ҡылмаҫҡа күрһәтмә бирә һәм Рузскийға Алексеев менән Родзянкоға яуаплы хөкүмәт формалаштырыуға риза икәнен еткерергә ҡуша&lt;ref name=tel/&gt;. Шул ваҡытта генерал Рузский Петроградҡа бүленгән ғәскәрҙәрҙең алға барышын туҡтатырға һәм уларҙы фронтҡа ҡайтарырға бойороҡ бирә, телеграф Ставкаға Көнбайыш фронттан ҡуҙғатылған ғәскәрҙе кире оҙатыу тураһында хәбәр итә. Баш ҡалалағы боланы ҡораллы баҫтырыу килеп сыҡмай.

Родзянко Рузский менән батшаның ҡарары буйынса һөйләшкәндә, баш ҡалала хәл шул тиклем радикаль үҙгәрҙе, яуаплы министрлыҡ тәғәйенләү талабы иҫкереүе һәм көн ҡаҙағына «Михаил Александрович регентлығы менән, батшаның улы файҙаһына тәхеттән баш тартыу талабы килеп баҫа» ти.

Генерал Алексеев, үҙ инициативаһынан сығып, ставкала ошо һөйләшеү буйынса алынған телеграмманың ҡыҫҡаса йөкмәткеһен (Төньяҡ фронттан башҡа) бөтә фронт баш командующийҙарына ебәрә һәм тиҙ арала үҙ фекерҙәрен Ставкаға еткереүҙе үтенә: &lt;blockquote&gt;''Хәл башҡа ҡарарға юл ҡуймай… Хәрәкәттәге армияны тарҡалыштан ҡотҡарырға, тышҡы дошман менән көрәште ахырына еткерергә, Рәсәй бойондороҡһоҙлоғон һәм династия яҙмышын ҡотҡарырға кәрәк. Ҡиммәткә төшкән килешеүҙәргә барып булһа ла, шуны беренсе планға ҡуйыу талап ителә. Ҡабатлап әйтәм, һәр бер минутты юғалтыу Рәсәйҙең донъяла дәүләт булып йәшәүе өсөн һәләкәтле тамамланыуы мөмкин. Хәрәкәттәге армияның юғары начальниктары араһында фекер берҙәмлеге урынлаштырырға һәм армияны икеләнеүҙәрҙән һәм бурысҡа хыянат осраҡтарынан ҡотҡарырға кәрәк. Армия бөтә көс менән тышҡы дошман менән көрәшергә тейеш, ә эске эштәр буйынса ҡарарҙар уны түңкәрелештә ҡатнашыу ҡотҡоһонан арындырырға тейеш, ундай ҡарарҙы ауыртыуһыҙ ғына өҫтән хәл итерҙәр. Әгәр ҙә һеҙ был фекер менән риза булһағыҙ, Главкосев аша Батша хәҙрәттәренә үҙегеҙҙең тоғро үтенесегеҙҙе ашығыс ебәрегеҙ. 2 март, 1917 й.''&lt;/blockquote&gt;

Алексеев, Непенин да, А. В. Колчак та туранан-тура Юғары баш командующийына буйһонһа ла, флот командующийҙарына һорау биреп тә тормаған&lt;ref name=&quot;катков гл12&quot; /&gt;{{sfn|Смолин|2012|с=139|name=S139}} &lt;ref name=S139/&gt;.

2 мартта сәғәт 14:00 — 14:30 тирәләрендә фронт командующийҙарынан яуаптар килә башлай. Бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич «тоғролоҡло булараҡ, ант бурысы һәм ант рухы менән, Рәсәйҙе һәм династияны ҡотҡарыр өсөн, батша хәҙрәттәренең тәхеттән баш тартыуын үтенеүен» еткерә; тәхеттән баш тартыуын шулай уҡ генералдар Алексей Ермолаевич Эверт (Көнбайыш фронт), Алексей Алексеевич Брусилов (Көньяҡ-Көнбайыш фронт), Владимир Викторович Сахаров (Румын фронты), Балтиҡ флоты командующийы адмирал Адриан Иванович Непенин (үҙ инициативаһы менән, 2 мартта кис) хуплай.

[[Файл:Nikolaus II. (Russland).jpg|thumb|left|200px|Николай Романовтың тәхеттән баш тартҡандан һуң төшөрөлгән фотографияһы, 1917 йыл, Царское Село&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Фотография без точной датировки, получена через Bain News Service и хранится в [[Библиотека Конгресса|Библиотеке Конгресса США]] (George Grantham Bain Collection).&lt;/ref&gt;]]

Бер аҙ уйлағандан һуң, Николай II улы вариҫ-цесаревич файҙаһына тәхеттән баш тартырға риза булыуын белдерә, бөйөк кенәз Михаил Александрович регент итеп тәғәйенләнә. Император менән поезда килгән батша ярандары өсөн батшаның тәхеттән баш тартыуы көтөлмәгән хәл була. Николай комендант Владимир Николаевич Воейковҡа фронт командующийҙарынан килгән телеграммаларын күрһәтеп былай ти: «Мин ни эшләргә тейешмен — мине бөтәһе лә, хатта Николаша ла, һатты» (бөйөк кенәз Николай Николаевич) ти.

Псковҡа килгән Дәүләт думаһы вәкилдәре А. И. Гучков һәм В. В. Шульгинға батша, улын үҙенең эргәһендә ҡалдырыу маҡсатында, туранан-тура улы файҙаһына тәхеттән баш тартасағын белдерә.

Гучков атай кешенең хистәрен ихтирам итеп, уның ҡарарны ҡабул итәсәген әйтә. Император, Дума вәкилдәренең проектын түгел, Ставкала үҙе төҙөгән тәхеттән баш тартыу тексын нигеҙ итеп ала. Ул вариҫ буйынса ла үҙгәрештәр кереткән була; яңы императорҙың ант фразаһы ла шундуҡ килешелә һәм тексҡа индерелә&lt;ref name=Kat/&gt;.

1917 йылдың 2 мартында 23 сәғәт 40 минутта Николай Гучковҡа һәм Шульгинға тәхеттән баш тартыу тураһында манифесты тапшыра: «Заповедуем брату нашему править делами государства в полном и нерушимом единении с представителями народа в законодательных учреждениях, на тех началах, кои будут ими установлены, принеся в том ненарушимую присягу»&lt;ref name=KVS/&gt;&lt;ref name=OSS/&gt;.

Тәхеттән баш тартыу Акты менән бергә Николай II тағы бер нисә документҡа ҡул ҡуя: Министрҙар советы рәйесе итеп Г. Е. Львовты, Юғары баш командующий итеп бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевичты тәғәйенләй.&lt;ref&gt;Д.и.н. [[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Г. Иоффе]] [http://www.nkj.ru/archive/articles/5266/ ''Русский либерал. Премьер-министр Временного правительства — князь Львов''.] // «[[Наука и жизнь]]», 2006, № 4.&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың 3 мартында иртәнге сәғәт 6-ла Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты бөйөк кенәз Михаил Александрович (Александр III улы) менән осраша, һәм элекке императорҙың уның файҙаһына тәхеттән баш тартыуын иғлан итә.

Бөйөк кенәз менән осрашҡанда, Родзянко, әгәр ул тәхеткә ултыра ҡалһа, яңы сыуалыш башланасаҡ һәм монархия мәсьәләһен Учредительный йыйылышҡа тапшырыр кәрәк ти. Александр Фёдорович Керенский уны хуплай. Бөйөк кенәз Михаил, шәхси хәүефһеҙлеге гарантияланмағанлыҡтан, тәхетте ҡабул итергә ризалыҡ бирмәй&lt;ref name=KVS/&gt;&lt;ref name=OSS/&gt;.

1917 йылдың 8 мартында, батшаның Англияға күсенеү планын белгәс, Петросовет башҡарма комитеты, батшаны һәм уның ғаиләһен ҡулға алырға, мөлкәтен конфискацияларға һәм гражданлыҡ хоҡуҡтарын юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Царское Селоға императрицаны ҡулға алған һәм уларҙы боласы һалдаттарҙан һаҡлаған Петроград округының яңы командиры генерал Л. Г. Корнилов килә&lt;ref name=KVS/&gt;&lt;ref name=OSS/&gt;.

1917 йылдың 8 мартында Николай II ғәскәргә «Һуңғы бойороҡ» менән мәрәжәғәт итергә уйлай. &lt;!--  Генерал Алексеев передал этот приказ в Петроград с некоторыми правками (см. ниже), однако Временное правительство под давлением Петросовета отказалось публиковать его{{sfn|Кобылин|2005|с=334—335}}.

{{начало цитаты}}«В последний раз обращаюсь к Вам, горячо любимые мною войска. После отречения моего за себя и за сына моего от престола Российского, власть передана Временному правительству, по почину Государственной Думы возникшему. Да поможет ему Бог вести Россию по пути славы и благоденствия. Да поможет Бог и Вам, доблестные войска, отстоять Россию от злого врага. В продолжении двух с половиной лет Вы несли ежечасно тяжёлую боевую службу, много пролито крови, много сделано усилий, и уже близок час, когда Россия, связанная со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе, сломит последнее усилие противника. Эта небывалая война должна быть доведена до полной победы.

Кто думает о мире, кто желает его — тот изменник Отечества, его предатель. Знаю, что каждый честный воин так мыслит. Исполняйте же Ваш долг, защищайте доблестную нашу Великую Родину, повинуйтесь Временному правительству, слушайте Ваших начальников, помните, что всякое ослабление порядка службы только на руку врагу.

Твёрдо верю, что не угасла в Ваших сердцах беспредельная любовь к нашей Великой Родине. Да благословит Вас Господь Бог и да ведёт Вас к победе Святой Великомученик и Победоносец Георгий.

8-го марта 1917 г.&lt;br&gt;
Ставка. НИКОЛАЙ.»{{конец цитаты}}

В [[Государственный архив Российской Федерации|Гос. архиве РФ]] имеется несколько другой документ: письмо генерал-квартирмейстера при Верховном главнокомандующем генерал-лейтенанта А. С. Лукомского дежурному генералу при Верховном главнокомандующем с приложением обращения, написанного Николаем II к войскам:
&lt;blockquote&gt;Генерал-квартирмейстеру при Верховном Главнокомандующем 10 марта 1917 года. № 2129. Ставка.
Дежурному генералу при Верховном Главнокомандующем.

По приказанию Начальника Штаба Верховного Главнокомандующего препровождаю при сем собственноручную записку отрекшегося от Престола Императора Николая II Александровича, каковую записку Начальник Штаба приказал подшить к делу Штаба Верховного Главнокомандующего для хранения, как исторический документ.

Приложение: записка.

Генерал-лейтенант Лукомский. Генерального штаба подполковник Барановский.

Приложение:
В последний раз обращаюсь к вам горячо любимые войска. В продолжении двух с половиной лет несли вы ежечасно тяжёлую боевую службу.&lt;br&gt;
К вам, горячо любимые мною войска, обращаюсь с настоятельным призывом отстоять нашу родную землю от злого противника. Россия связана со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе. Нынешняя небывалая война должна быть доведена до полного поражения врагов. Кто думает теперь о мире и желает его, тот изменник своего Отечества — предатель его. Знаю, что каждый честный воин так понимает и так мыслит. Исполняйте ваш долг как до сих пор. Защищайте нашу великую Россию изо всех сил. Слушайте ваших начальников. Всякое ослабление порядка службы (дисциплины) только на руку врагу. Твёрдо верю, что не угасла в ваших сердцах беспредельная любовь к Родине. Да благословит вас Господь Бог на дальнейшие подвиги и да ведёт вас от победы к победе Святой Великомученик и Победоносец Георгий.&lt;ref&gt;[http://statearchive.ru/assets/images/docs/11a/ ГА РФ. Ф. 601. Оп. 1. Д. 2415. Л. 1, 2-2 об.]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;--&gt;

Могилёвтан китер алдынан Ставкалағы Дума вәкиле «һеҙ үҙегеҙҙе ҡулға алынған итеп һанарға тейешһегеҙ» ти.

1917 йылдың 8 мартында Николай көндәлегенә яҙа:
{{начало цитаты}}«Могилёвта һуңғы көн. Сәғәт 10-да армияларға хушлашыу бойороғо яҙҙым. Дежурство йортонда штабтың һәм идаралыҡтарҙың бөтә чиндары менән хушлаштым. Өйҙә конвой һәм Йыйылма полк офицерҙары һәм казактары менән — йөрәгем саҡ өҙөлөп төшмәне! Сәғәт 12-лә мам’а вагонына килдем, әсәй һәм уны оҙатып йөрөүселәр менән иртәнге аш ашаным һәм уның менән сәғәт 4½-кә тиклем ултырҙым. Әсәйем, Сандро, Сергей, Борис һәм Алек менән хушлаштым. Меҫкен Ниловты минең менән ебәрмәнеләр. Сәғәт 4.45 Могилёвтан киттем, хисле кешеләр төркөмө оҙатты. Минең поезымда 4 Дума вәкиле юлдаш! Оршаға һәм Витебскиға киттек. Һауа торошо һыуыҡ һәм елле. Ауыр, һыҙландыра һәм яманһыу».{{конец цитаты}}

1917 йылдың 9 мартында сәғәт 11:30 батша Царское Селоға килә.

== Һөргөн һәм атып үлтерелеүҙәре ==
1917 йылдың 9.3.—1.8. тиклем Николай II, ҡатыны һәм балалары Царское Селоның Александровский һарайында ҡул аҫтында тотолалар.

[[Файл:Romanovs1917.jpg|thumb|left|230px|Николай Романов 1917 йылдың ҡышында ҡыҙҙары Ольга, Анастасия һәм Татьяна менән Тобольскиҙа&lt;ref&gt;Romanov Collection, General Collection, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University, [[США]].&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:George V and Nicholas II in Berlin, 1913.jpg|thumb|130px|Император Николай II һәм король Георг V (1913)]]
Март аҙағында Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте министры Павел Николаевич Милюков Николай һәм уның ғаиләһен Бөйөк Британияға, на попечение [[Георг V]] ҡарамағына ебәрергә тырыша&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |title=Отречение Николая II |accessdate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |archivedate=2015-03-31 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |date=2015-03-31 }}&lt;/ref&gt;, һәм британия яғынан ризалыҡ бирелгән була; ләкин апрелдә, Англияның үҙендә эске сәйәси хәлдең ҡатмарлашыуы арҡаһында, Дэвид Ллойд Джордж кәңәшенә ҡарамай,&lt;ref&gt;Rose, Kenneth. ''King George V''. London: Weidenfeld and Nicolson, 1983, стр. 210 (ссылка на записи личного секретаря короля Георга лорда Стамфордхама (''Arthur John Bigge'')).&lt;/ref&gt;, король был пландан баш тартырға мәжбүр була. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 2006 йылда табылған документтар буйынса&lt;ref&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece British spies in plot to save tsar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012204913/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece |date=2008-10-12 }} [[Times|The Sunday Times]] 15 октября 2006.&lt;/ref&gt;, 1918 йылдың майына тиклем 1-се британия хәрби разведка идаралығының MI подразделениеһы Романовтарҙы ҡотҡарыу операцияһына әҙерлек алып барған, әммә план тормошҡа ашырылмай ҡала&lt;ref&gt;Sinclair, David. ''Two Georges: The Making of the Modern Monarchy''. London, 1988, стр. 149.&lt;/ref&gt;.

Петроградта революцион хәрәкәт һәм анархия көсәйеү сәбәпле, Ваҡытлы хөкүмәт, әсирҙәрҙең ғүмере өсөн хафаланып, уларҙы йырағыраҡҡа — Себергә, [[Тобольск]]иға күсерергә ҡарар итә. Уларға һарайҙан кәрәкле йыһаздар, үҙәренең кейемдәрен, шәхси әйберҙәрен алырға, шулай уҡ хеҙмәтселәргә үҙ теләктәре менән батша ғаиләһенең яңы йәшәү һәм артабанғы хеҙмәт урынына барырға рөхсәт итәләр. Юлға сығыр алдынан Ваҡытлы хөкүмәт башлығы Александр Фёдорович Керенский һәм элекке императорҙың туғаны — Михаил Александрович килә (Михаил Александрович [[Пермь]]дә һөргөндә була, һәм 1918 йылдың 13 июненә ҡаршы төндә урындағы большевистик властары тарафынан үлтерелә).

[[Файл:Nikolai II karikatura.jpg|thumb|130px|Большевиктарҙың «Батша, поп һәм кулак» агитацион плакаты фрагменты&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;[http://s47.radikal.ru/i118/1001/fa/3864eb7e55ab.jpg Царь, поп и кулак. Плакат.] — {{М.}}: Изд-во ВЦИК, 1918. Крәҫтиәндәргә мөрәжәғәт:
{{начало цитаты}}«Кемдәр яңынан алпауыт һәм батша аҫтында ҡалғыһы килә, әйҙә кулак һәм поп менән атлаһын. Кем ерен һәм иркен һаҡларға теләй, шул кулакка һуғыш менән ябырылһын. '''Крәҫтиән иптәштәр!''' Крәҫтиән ярлылары! Үҙ Комитеттарығыҙға ойошоғоҙ. '''Ҡан эскес кулактарҙы төрткөсләп ҡыуығыҙ!'''».{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;]]
1917 йылдың 1 авгусында «Ҡыҙыл Тәренең япон миссияһы» тип яҙылған тимер юл составында император һәм уның ғаиләһе Царское Селонан (Александровская тимер юл станцияһы) Себергә юл тота. 1917 йылдың 4 авгусында состав [[Төмән]]гә килә, артабан әсирҙәрҙе «Русь», «Кормилец» һәм «Төмән» пароходтарында йылға буйлап (6.8.1917) Тобольскиға килтерәләр. «Азатлыҡ йортон» (элекке генерал-губернатор йорто) ремонтлаған ваҡытта Николай ғаиләһе менән бер нисә көн «Русь» пароходында йәшәй. 1917 йылдың 11 авгусында улар йортҡа күсә. Август һуңында йорт алдындағы майҙандың бер өлөшө саф һауала йөрөр өсөн ағас ҡойма менән уратыла. Һаҡсыларҙы һәм оҙатып йөрөүселәрҙең бер өлөшөн ҡаршы яҡта — сауҙагәр Корниловтар йортонда урынлаштыралар&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://www.odin-fakt.ru/iskry/za_khlebom__34_1917/|автор=|заглавие=Тобольск|год=1917|язык=|издание=Искры|тип=|месяц=|число=|том=|номер=34 (3 сентября)|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Ғаиләгә урам һәм бульвар аша Благовещение сиркәүенә ғибәҙәт ҡылырға йөрөргә рөхсәт итәләр. Бында һаҡ көн тәртибе Царское Селолағына ҡарағанда еңелерәк була. Ғаилә тыныс һәм һалмаҡ тормош көтә.

1918 йылдың апрель башында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Президиумы, суд башҡарыу маҡсатында, Романовтарҙы Мәскәүгә күсерергә санкция бирә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |title=Тайные силы Екатеринбургского злодеяния |accessdate=2009-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |archivedate=2010-06-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |date=2010-06-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/28sep2007/ostanki.html Останки, найденные на Урале в июле, принадлежат Романовым «с большой степенью вероятности»] [[NEWSru]] 28 сентября 2007.&lt;/ref&gt;. 1918 йылдың апрель аҙағында әсирҙәр Екатеринбургҡа күсерелә, һәм уларҙы тотор өсөн шәхси Ипатьев йорто {{comment|тартып алына|реквизирован}}. Шунда уҡ улар менән биш хемәтләндереүсе: врач Евгений Сергеевич Боткин, лакей Трупп, бүлмә ҡыҙы Анна Степановна Демидова, ашнаҡсылар Харитонов һәм Седнёв йәшәй.

Николай II, Александра Фёдоровна, уларҙы балалары, доктор Боткин һәм өс хеҙмәтсе (ашнаҡсы ярҙамсыһы Седнёвтан башҡа) «Айырым тәғәйенләнештәге йортта» — Екатеринбургта Ипатьевтың айырым торған йортонда 1918 йылдың 16 июленән 17 июленә ҡаршы төндә һалҡын һәм атыу ҡоралы менән үлтерелә&lt;ref&gt;''[[Лавров, Владимир Михайлович|Лавров В. М.]]'' [http://www.ogoniok.com/5054/12/ «Со святыми упокой…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301055546/http://www.ogoniok.com/5054/12/ |date=2017-03-01 }} // [[Огонёк]]. — 2008. — № 28.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Дитерихс, Михаил Константинович|Дитерихс М. К.]]'' [http://www.rus-sky.com/history/library/diterihs.htm Убийство Царской Семьи и членов Дома Романовых на Урале.] — 1922.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tzar-nikolai.orthodoxy.ru/ost/exp/index.htm Материалы правительственной Комиссии по изучению вопросов, связанных с исследованием и перезахоронением останков Российского Императора Николая II и членов его семьи.]&lt;/ref&gt;.

== Йәшәү рәүеше, ғәҙәттәре, мауығыуҙары ==
[[Файл:Цесаревич Николай Александрович. Горный пейзаж.jpg|thumb|right|220px|Цесаревич Николай Александрович. Тау пейзажы. 1886 ҡағыҙ, акварель Һүрәттәге ҡултамға: «Ники. 1886. 22 июль» Һүрәт паспартуға йәбештерелгән]]
Николай II ғүмеренең күп өлөшөн ғаиләһе менән Александровский һарайында (Царское Село) йә Петергофта үткәргән. йәй көндәре [[Ҡырым]]да [[Ливадий һарайы]]нда ял иткән. Шулай уҡ йыл һайын «Штандарт» яхтаһында Фин ҡултығы һәм Балтиҡ диңгеҙе буйлап ике аҙна ял иткән. Ҡыҙыҡлы күңел аса торған китаптарҙы ла, күбеһе тарихи темаға бағышланған етди фәнни хеҙмәттәрҙе лә; рус һәм сит ил гәзит-журналдарын уҡыған. Папирос тартҡан.
[[Файл:Nicholas II hunting in Spal.jpeg|thumb|right|220px|1912 йыл. Спалда һунарҙа]]
Фотография төшөрөү менән мауыҡҡан, кинофильмдар ҡарарға яратҡан; уның бөтә балалары ла фотоға төшөргән. 1900-сө йылдарҙа ул саҡта транспорттың яңы төрө — автомобилдәр («батшаның Европалағы иң киң автомобиль паркы барлыҡҡа килә») менән мауыҡҡан{{sfn|Мосолов|1938|с=215}}.

1913 йылда рәсми хөкүмәт матбуғат органы императорҙың көнкүреш һәм ғаилә торошо тураһында: «Батша хәҙрәттәре донъяуи ләззәт табып йәшәүҙе яратмай. Яратҡан күңел асыуы Рус Батшаларының нәҫелдән килгән — һунарға һәүәҫлеге. Батша даими булған урындарҙа ла, һунар өсөн махсуслаштырылған урындарҙа ла —  Спалда, Скерневице эргәһендә, Беловежье пущаһында» һунар итә тип яҙа&lt;ref&gt;Государь император и его августейшая семья // Правительственный вестник. — 1913. — № 58 (13 марта). — С. 3.&lt;/ref&gt;.

Николай 9 йәшенән көндәлек яҙа башлай. Архивта 50 күләмле дәфтәр — 1882—1918 йй. көндәлектәренең төп нөсхәһе һаҡлана; уның бер өлөшө баҫтырылған&lt;ref&gt;{{h|Дневники Николая II}} [http://rus-sky.com/history/library/diaris/1894.htm Дневники Николая II (1894—1916 гг.)]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Дневник Императора Николая II за 1912-1913 годы..jpg|thumb|200px|Император Николай II-нең 1912—1913 йй. көндәлеге]]

=== Етеш тормошо ===
Баһалар буйынса, Николай II-нең милегендә торған активтар хаҡы XXI быуат башына тура килтереп иҫәпләгәндә, 300 млрд АҠШ долларына тигеҙ булыр ине&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-africa-47379458 «Mansa Musa: The richest man who ever lived»], [[BBC]], 11.03.2019&lt;/ref&gt;''Money.com, Celebrity Net Worth'' сығанағы Николай II-не бөтә замандар һәм халыҡтар араһында иң бай кешеләр исемлегендә 7-се урынға ҡуя.
&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/russian/features-47522358 «История самого богатого человека в истории. И это не Джефф Безос»], BBC, 17.03.2019&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;([https://www.bbc.com/news/world-africa-47379458 Mansa Musa — The richest man who ever lived — BBC News]).&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе. Ҡатынының сәйәси йоғонтоһо ==
Цесаревич Николайҙың буласаҡ ҡатыны менән беренсе аңлы осрашыуы 1889 йылдың ғинуарында була (принцесса Алисаның Рәсәйгә икенсе килеүе), шул ваҡыттан уларҙың ғишығы башлана. Шул уҡ йылды Николай атаһынан никахҡа рөхсәт һорай, әммә кире яуап ала&lt;ref&gt;''Позднышев С.'' Распни его. — Париж, 1952. — С. 9.&lt;/ref&gt;. 1890 йылдың авгусында, Алисаның өсөнсө килеүендә, Николайҙың ата-әсәһе уларҙы осраштырмай; шул ук йылды англия королеваһы Викторияның бөйөк кенәз ҡатыны Елизавета Фёдоровнаға яҙған хаты ла кире һөҙөмтә бирә: потенциаль кәләштең өләсәһе никах союзының перспективаларын белергә тырыша{{sfn|Гурко|1927|59—60}}. Шуға ҡарамаҫтан, Александр III-нөң сәләмәтлеге насарайыуы сәбәпле һәм цесаревичтың ныҡышмалы үтенестәре арҡаһында, атаһы уға принцесса Алисаға рәсми тәҡдим яһарға рөхсәт итә, һәм 1894 йылдың 2 апрелендә Николай таһының туғанары оҙатыуында Кобургка юллана. Унда королева Виктория һәм герман императоры Вильгельм II лә килә. 5 апрелдә цесаревич принцесса Алисаға тәҡдим яһай, әммә ҡыҙ дин алмаштырыу мәсьәләһе буйынса икеләнгәнлеген белдерә. Өс көндән, туғандары менән ғаиләлә (королева Виктория, ҡыҙ туғаны Елизавета Фёдоровна) кәңәшләшкәс, принцесса кейәүгә сығырға ризалыҡ бирә. 1894 йылдың 8 апрелендә Кобургта Гессен герцогы Эрнст Людвигтың (Алисаның ағаһы) һәм Эдинбург принцессаһы Виктории-Мелитаның (герцог Альфред Саксен-Кобург-Готскийҙың һәм бөйөк княгиня Мария Александровнаның ҡыҙы) туйында ул кәләш йәрәшә, был турала Рәсәйҙә ябай гәзит яңылығы итеп иғлан бирелә&lt;ref&gt;Правительственный вестник, {{сс3|10.4.1894}}, № 79, с. 1.&lt;/ref&gt;. Николай көндәлегенә был турала «Тормошомдағы мөғжизәле һәм онотолмаҫ көн» тип яҙа.

[[Файл:Цесаревич Николай Александрович и принцесса Алиса Гессенская после помолвки.jpg|thumb|left|Цесаревич Николай Александрович һәм принцесса Алиса Гессенская йәрәшелгәндән һуң (Кобург, апрель 1894)]]
1894 йылдың 14 ноябрендә Ҡышҡы һарай сиркәүендә батша улы Николай II бөйөк кенәз ҡыҙы (православие дине йолаһы буйынса исеме шулай ҡушыла) Александра Фёдоровна менән никахлаша (1894 йылдың 21 октябрендә Александр III батша вафат булыуының иртәгәһенә Ливадияла). Йәш кейәү менән кәләш тәүҙә Аничков һарайында императрица Мария Фёдоровна эргәһендә йәшәйҙәр, әммә 1895 йылдың яҙына Царское Селоға, көҙөнә — Ҡышҡы һарайҙағы үҙҙәренең йәшәү урынына күсәләр.

[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1991-1101-502, Russische Zarenfamilie bei Bootsausflug.jpg|thumb|right|200px|Батша ғаиләһе фин архипелагында, 1909. Батша Николай II, батшабикә [[Александра Фёдоровна]], бөйөк княгиня Ольга Николаевна һәм бөйөк княгиня Татьяна Николаевна.]]
1896 йылдың июль-сентябрендә, тәхеткә ултырғандан һуң, Николай һәм Александра Фёдоровна ирле-ҡатынлы батшалар сифатында ҙур европа турнеһына сыға һәм  австрия императорына, герман кайзерына, дат һәм британия королеваларына визит яһай. Сәйәхәт Парижға визит һәм императрицаның тыуған илендә, Дармштадтта, ял менән тамамлана.

[[Файл:Family Nicholas II of Russia ca. 1914.jpg|thumb|right|Батша ғаиләһе 1913 йылда]]
Артабанғы йылдарҙа батша ғаиләһендә дүрт ҡыҙ — Ольга Николаевна (3.11.1895), Татьяна Николаевна (29.5.1897), Мария Николаевна (14.6.1899) һәм Анастасия Николаевна (5.6.1901) донъяға килә. Бөйөк кенәз ҡыҙары көндәлектәрҙә һәм хат алышҡанда үҙҙәрен билдәләр өсөн йәш буйынса урынлаштырып, исемдәренең тәүге хәрефтәренән төҙөлгән (Ольга — Татьяна — Мария — Анастасия) «ОТМА» аббревиатураһын файҙаланған&lt;ref&gt;alexanderpalace.org, ''[http://www.alexanderpalace.org/palace/gds.html The Grand Duchesses — OTMA]''&lt;/ref&gt;.

1904 йылдың 30 июлендә [[Петергоф]]та бишенсе бала һәм берҙән-бер ул — цесаревич Алексей Николаевич тыуа.

Александры Фёдоровнаның Николай II (инглиз телендә) яҙышҡан хаттары һаҡланған; Александра Фёдоровнаның бер хаты ғына юғалған, бөтә хаттарға ла императрица үҙе иҫәп нумеры ҡуйған; Берлинда 1922 йылда баҫылған&lt;ref&gt;Письма Александры Фёдоровны к императору Николаю II / Пер. с англ. [[Набоков, Владимир Дмитриевич|В. Д. Набокова]]. — Берлин: Слово, 1922.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NII&amp;A&gt;{{sfn0|Переписка Николая и Александры Романовых|1926—1927}}.&lt;/ref&gt;.

Хөкүмәт сенаторы Вл. И. Гурко Александраның дәүләт идаралығына ҡыҫылыу сығанаҡтарын 1905 йыл башына, батша айырыуса ауыр сәйәси хәлдә ҡалғанда, — ҡатынына баҫылып сыҡҡан дәүләт акттарын ҡарарға бирә башлаған осорға ҡайтара{{sfn|Гурко|1927|76}}; Гурко: «Батша хәҙрәттәре, тейешле эске ҡеүәте етмәү сәбәпле, ҡайһы берҙә хаким һымаҡ ҡаты ҡуллы була алмаған, ә императрица, киреһенсә, үҙ-үҙенә артыҡ ышаныуға нигеҙләнгән бойороусанлыҡтан туҡылған була»{{sfn|Гурко|1927|41}}.
[[Файл:Письмо в.к. Николая Михайловича вдовствующей императрице Марии Федоровне. 24 декабря 1916.jpg|thumb|200px|{{small|Бөйөк кенәз Николай Михайловичтың тол императрица Мария Фёдоровнаға 1916 йылдың 16 декабрендә яҙған хаты: ''Мәрхүм Григорий Распутин һәм Александра Фёдоровна бер үк икәнен бөтә Рәсәй белә. Беренсеһе үлтерелде, хәҙер икенсеһе лә юҡ булырға тейеш &lt;…&gt;''}}]]

Монапрхияның һуңғы йылдарында императрицаның Рәсәйҙә революцион ситуация үҫешенә йоғонтоһо тураһында А. И. Деникин үҙенең иҫтәлектәрендә яҙа{{sfn|Деникин|2002|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество]|с=16—17}}:
{{начало цитаты}}«Григорий Ефимович Распутиндың йоғонтоһо тураһында төрлө имеш-мимеш фронтҡа үтеп инә ине, һәм цензура был тема буйынса хәрәкәт иткән армияла хеҙмәт иткән һалдат хаттарынан да ҙур материал йыйҙы. Һәм иң тетрәндергес тәьҫир иткәне ҡотолғоһоҙ һүҙ:

— Хыянат.

Был һүҙҙе императрицаға ҡарата ҡулландылар. Армияла, урынды ла, ваҡытты ла һайлап тормайса, ҡысҡырып, йәнәһе, императрица ныҡышмалы рәүештә сепарат тыныслыҡ талап иткәне, уның фельдмаршал Гораций Герберт Китченерҙы һатҡаны, ҡасан барырын, йәнәһе, немецтарға еткергәне һ. б. тураһында һөйләнеләр. Булған хәлдәрҙе хәтерҙән үткәреп, императрицаның хыянаты тураһындағы хәбәрҙәр ғәскәргә нисек тәьҫир иткәнен иҫәпкә алып, был хәл армияның кәйефендә, батшабикә һәм династияға, шулай уҡ революцияға ҡарата ни тиклем ҙур роль уйнаған, тип иҫәпләйем».
{{конец цитаты}}

Деникин күрһәтеүенсә, генерал Алексеев 1917 йылдың яҙында хыянат тураһындағы һорауға бик теләмәй генә яуап биргән{{sfn|Деникин|2002|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество]|с=17}}:
{{начало цитаты}}— Императрицаның ҡағыҙҙарын барлағанда, улар араһында бөтә фронттың ғәскәрен ентекләп билдәләгән карта табылды, ундай карта ике  экземпляр — минең өсөн һәм батша хәҙрәттәре өсөн төҙөлә ине. Был хәл миңә кире тәьҫир итте. Кем генә уның менән файҙаланмауы мөмкин…{{конец цитаты}}

Деникин, ил менән идара итеүгә императрицаның «тик кире йоғонтоһона» ҡарамаҫтан, уның хыянаты тураһындағы хәбәрҙәр «бер факт менән дә» раҫланманы, ә  аҙаҡтан ғәйепләүҙәр Ваҡытлы хөкүмәттең, эшсе һәм һалдат депутаттары Советы вәкилдәре лә ҡатнашлығында, Ғәҙәттән тыш тикшереү (Муравьёв комиссияһы) тарафынан кире ҡағылды.

== Батшаны белгән замандаштарының шәхсән баһаһы ==
Элекке Министрҙар советы рәйесе граф Сергей Витте 1905 йылдың 17 октябрь Манифесын баҫтырыр алдынан, илдә киҫкен хәлдәр башланып торғанлыҡтан, хәрби диктатура тураһында кәңәшләшкән саҡта, батша үҙен нисек тотҡанын хәтерләй:
{{начало цитаты}}Нишләп батша хәрби диктатура индермәне икән, көсһөҙ кеше булараҡ, ул (әлбиттә, башҡаларҙың) физик көсөнә, йәғни уны яҡлаусы һәм уның ғәмәлдәге һәм шикләнгән дошмандарын ҡырыусы көскә ышана &lt;…&gt;, һәм, әйтер кәрәк, ғәмәлдәге сикләнмәгән крепостной хоҡуҡ режимы дошмандары, уның инаныуы буйынса, асылда уның да дошманы.{{sfn|Витте|1923|loc=т. II|с=27 (орфография источника)}}.{{конец цитаты}}

Генерал Александр Фёдорович Редигер 1905—1909 йылдарҙа (Рәсәй империяһының хәрби министры булараҡ аҙнаһына ике тапҡыр ғали йәнәптәренә шәхси доклад яһаған), үҙенең иҫтәлектәрендә (1917-1918) яҙған:
{{начало цитаты}}Уның хәтере ғәжәйеп шәп ине. Ул Гвардияла хеҙмәт итеүселәрҙе һәм ҡасандыр күргән йөҙҙәрҙе, айырым кешеләрҙең һәм ғәскәри частарҙың хәрби батырлыҡтарын онотмай, сыуалыштар ваҡытында баш күтәргән һәм тоғро ҡалған частарҙы хәтерләй, һәр полктың номерын һәм исемен, һәр дивизияның һәм корпустың составын, күп частарҙың урынын белде… &lt;…&gt; Яҙмышына күп ауыр көндәр төшһә лә, ул бер ваҡытта ла һалҡын ҡанлылығын юғалтманы, һәр ваҡыт тигеҙ, яғымлы һәм һәр саҡ тырыш хеҙмәткәр булып ҡалды. Ул үҙен оптимист тине, һәм ысынлап та, иң ауыр минуттарҙа ла Рәсәйҙең киләсәгенә, ҡөҙрәтенә һәм бөйөклөгөнә ышанды. Һәр саҡ мәрхәмәтле һәм йомшаҡ телле, һоҡландырғыс тәьҫораттар ҡалдыра ине. Лайыҡлы кешенең үтенесе йә үтәрҙәй үтенес булһа, ул бер ваҡыт та баш тартманы&lt;…&gt; Уның хакимлыҡ итеүе уңышһыҙыраҡ булды һәм — үҙенең ғәйебе арҡаһында ла. Уның етешһеҙлектәре барыһына ла күренеп тора һәм улар минең иҫтәлектәрҙә лә күренә. Яҡшы сифаттары уны яҡындан белгән кешеләргә генә билдәле булғанлыҡтан, тиҙ онотола&lt;…&gt; мин һаманға тиклем уны йылы тойғо һәм ысын күңелем менән үкенеп хәтерләйем&lt;ref&gt;''Редигер А. Ф.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/rediger/07.html История моей жизни.] — Гл. 7. — С. 545, 547, 548—549.&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

[[Файл:Nicholas II of Russia reading the St Petersburg News.jpg|thumb|right|Николай «Санкт-Петербургские ведомости» гәзитен уҡый, Царское Село, 1902 йылғы фото]]

Сенатор Владимир Иосифович Гурко эмиграцияла былай тип яҙҙы:
{{начало цитаты}}Үҙе әйтеүе буйынса, Николай II-нең, ысынлап рухи ял тапҡан, күңеленә ятҡан йәмәғәт мөхите — ул гвардия офицерҙары даирәһе. Шуға лә ул бик теләп шәхси составы буйынса үҙенә таныш император гвардия полктары офицерҙарының йыйылыштарына бик теләп йөрөгән һәм хатта таң атҡансы унда ҡала торған булған. &lt;…&gt; Офицер йыйылыштары уны иркен аралашыу, оҙаҡ дауам итеүсе һарай яңы этикетын үтәргә кәрәк түгеллеге менән үҙенә тартҡан &lt;…&gt; үп нимәлә Батша, олоғайғансы, үҙендә балаларса йәм таба белеү һәм һәүәҫлек һаҡлаған{{sfn|Гурко|1927|8—9}}.{{конец цитаты}}

Фрейлина, баронесса София Карловна Буксгевден:{{начало цитаты}}Мөғәмәләһендә ябай, яһалмалыҡ юҡ, Унда тыумыштан һалынған Үҙенең бәҫен оноттормаған ғорурлыҡ бар. Шуның менән бергә, Николай II-нең донъяға ҡарашында боронғо рус дворянына хас еңелсә сентименталлек, саф намыҫ һәм эскерһеҙлек тойомлана … Ул үҙ Бурысына изге итеп ҡараны, кеше йомшаҡлығына мәрәхәмәтле булды һәм ябай кешеләрҙе — бигерәк крәҫтиәндәрҙе яратты. Уның ҡарауы, «аҡса менән бәйле ҡараңғы эштәрҙе» ғәфү итмәне&lt;ref&gt;{{книга|автор=Боханов А. Н.|заглавие=Николай II |место=М.|издательство=Вече|год=2008 |страницы=16|страниц=528|isbn=978-5-9533-2541-7|серия=Императорская Россия в лицах}}&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

== Наградалары ==
* Орден Святого Андрея Первозванного (20.05.1868)
* Орден Святого Александра Невского (20.05.1868)
* Орден Белого орла (Российская империя) (20.05.1868)
* Орден Святой Анны 1-й ст. (20.05.1868)
* Орден Святого Станислава (Российская империя) 1 ст. (20.05.1868)
* Орден Святого Владимира 4 ст. (30.08.1890)
* Орден Святого Георгия 4 ст. (25.10.1915)
Рәсәй наградаларынан тыш, Николай II ҡырҡтан артыҡ сит ил ордендары менән бүләкләнгән.

== Николай тәңкәләрҙә һәм почта маркаларында ==
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:78%&quot; caption=&quot;Монеты и [[почтовые марки]]&quot;&gt;
Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|Алтын 5 һумлыҡ тәңкәлә (1899)
Полтинник 1896 решка.jpg|Көмөш полтинник— илле тинлек (1896)
Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|Көмөш 1 һумда:&lt;br&gt;Романов йортоноң 300 йыллығы (1913)
Rossia 1913 116.jpg|Рәсәй империяһының почта маркаһы (1913)
RU079 10.jpg|Рәсәй Федерацияһы почта маркаһы (2010)
Russia stamp Nicholas II 1998 3r.jpg|Екатеринбургта атып үлтерелеүҙәренә 80 йыл тулыуға бағышланған Рәсәй почта маркаһы, 1998, 3 һум {{ЦФА/Sc|446|6460}}
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.nlr.ru/res/refer/romanov/article.php?num=271 Биография на сайте «Дом Романовых 1613—1917 гг.»]
* [http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403062743/http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html |date=2015-04-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20110818102005/http://blogs.mail.ru/mail/lubosivl/236d6fb22a08fb73.html Семья Николая II (галерея фото)]
* [http://rgakfd.altsoft.spb.ru/showObject.do?object=1002207494 Персоны / Николай II (Николай Александрович Романов) последний российский Император (21.10.1894-02.03. 1917)]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. РГАКФД — [[Российский государственный архив кинофотодокументов]]
* [https://web.archive.org/web/20180720190149/https://sosnitsky.livejournal.com/221835.html Николай II и Вильгельм II]
* [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/articles/ekaterinodar-tri-chasa-v-ekaterinodare-vizit-imperatora-nikolaya-ii/ Три часа в Екатеринодаре. Визит императора Николая II]
* [http://epoha-nikolaya-2.ru/ Российская империя в эпоху правления Императора Николая II (интернет-проект)]
{{ВС}}

[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Яңынан ерләнгәндәр]]
[[Категория:Рус православ изгеләре]]
[[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Чакри Король йорто ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се класлы Ҡалҡыусы ҡояш ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Соломон ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]]
[[Категория:I дәрәжә Кенәз Даниил I ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Савва ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары]]
[[Категория:Христос орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Алтын йөн ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Италия Тажы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Маврикий һәм Лазарь орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Стефан король венгр орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Вюртемберг тажы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Людвиг Гессенский ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ ыласын ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡара бөркөт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Данеброг орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Фил ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Король Викториан орденының Ҙур Тәреһе рыцарҙары]]
[[Категория:Мунса орденының Ҙур тәреһе Рыцарҙары]]
[[Категория:Подвязка ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV класлы Изге Георгий ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Екатеринбургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1918 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1868 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>j2apcax08v6ctg1lp886s0af3geyxj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ниеншанц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166234</id>
    <revision>
      <id>1299852</id>
      <parentid>1269962</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T01:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30766" sha1="lp9jccq6u2v61xjzpnfqw3sxyg80jfe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ниеншанц''' — рус телендә нығынған швед '''Нюенсканс''' атамаһының немец телле   варианты  ({{lang-sv|Nyenskans}}, «Нева нығытмаһы») — ҡәлғә, швед '''Ниен'''  ({{Lang-sv|Nyen}}), йәки '''Ниенштадт''' ҡалаһының төп нығытмаһы.  Ҡала һәм уны һаҡлаусы ҡәлғә Охта йылғаһының Неваға ҡойған урынында урынлашҡан.


Ниеншанц ҡәлғәһе Охта моронон биләй, төньяҡ-көнсығыштан Ниенштадҡа ҡаршы булған Охтаның һул ярына, ә көнбайыштан Неваның һул ярына сыға. 

Ниенштадт ҡалаһы Охта йылғаһының уң ярында, уға Чернавка йылғаһының ҡойған урынында тора&lt;ref&gt;Ниен в первой половине 17-го века.(недоступная ссылка).''eduru.net''.&lt;small&gt;Дата обращения 11 января 2019.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Архивировано 4 марта 2016 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Поселение Невское. (недоступная ссылка — ''история'' ). ''all4clean.ru''. &lt;small&gt;Дата обращения 11 января 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;title = А. Шарымов Предыстория Санкт-Петербурга. 1703 год. Книга исследований. &lt;/ref&gt;.

Был йылғаның Охтаға ҡойған урынында уның уң ярында Баҙар майҙаны була һәм ҡаланың ратушаһы тора, ә юғарыраҡ шул уҡ ярҙа лютеран сиркәүе һәм мәктәп урынлаша&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|url=http://offtop.ru/castles/v8_565197_2.php|title=Город Ниен и крепость Ниеншанц, XVII в., на карте Петербурга.|lang=ru|date=|accessdate=2019-01-11}}&lt;/ref&gt;.

Барлыҡҡа килгән мәлендә ҙур ҡала ултырағы булараҡ ''Ниенштадт'' (Ниеншанц ҡәлғәһе менән)   Ниеншанцтан  алда килеүсе булып тора. Ниенштадт һәм Ниеншанц торған  территолриялар Петербургтың  Красногвардейск майҙанына ҡарай. Бында, ҡәлғә  бастиондарының береһе урынында, 2000 йылдың 15 июнендә граниттан   «Ниеншанц ҡәлғәһе» тигән иҫтәлекле билдә асыла

Ниеншанц ҡәлғәһенә 1611 йылда Выборг трактатын үтәмәү һылтауы менән Рәсәйҙән тартып алынған ерҙәрҙә швед полководецы   Эверт Горн нигеҙ һала.  

Ҡала һәм ҡәлғәләр исемдәренең альтернатив варианттары — '''Ниешанц''', '''Шлотбург''', '''Канец''' була ( иҫке орфография: ''Ніешанцъ'', ''Шлотбургъ'', ''Канецъ'')&lt;ref&gt;Военная энциклопедия (Сытин, 1911—1915)&lt;/ref&gt;.

== Ландскрона ==
Өс быуат самаһы элек ошо уҡ урында шведтар (1300 йылда) итальян белгестәре ҡатнашлығында  һигеҙ башнянан торған ағас-тупраҡ '''Ландскрона''' (''«ете таж»'') ҡәлғәһен төҙөй, бер йылдан  һуң Александр Невскийҙың улы кенәз Адрей Городецкий тарафынан баҫып алына һәм  емерелә.

== Нева ҡаласығы (Нева тамағы) ==
1500 йылғы Водская пятинаның Яҙма китабында Охта тамағындағы тораҡтарҙың   тәүге тасуирламаһы килтерелә (18 ихатанан торған өс ауыл)&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131209182908/http://spbae.ru/arh_ochta_NR_2011rus.htm Сорокин П. Е. Археологические памятники Охтинского мыса //Наука в России. — 2011. — № 3. — С. 19-25.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://encspb.ru/object/2804035476?lc=ru Невский городок в энциклопедии Петербурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611070252/http://encspb.ru/object/2804035476?lc=ru |date=2015-06-11 }}&lt;/ref&gt;. 

Билдәле булыуынса, Иван Грозныйҙың инженер-фортификаторы Иван Вороток П.Петррв менән бергә 1557 йылда Нева йылғаһының тамағында порт-ҡәлғә төҙөлөшө менән етәкселек итә. 1599—1601  йылғы документтарҙа Батшаның ''Невское устье'' ҡаласығында сауҙа ихатаһы, карап пристане һәм православие сиркәүенең барлығы телгә алына.  Бынан тыш,  ҡалала  «улус кешеләре» йәшәгән, тип әйтелә&lt;ref&gt;[http://www.krotov.info/libr_min/s/selin/16000525.html Селин А. Новый документ о поселении рубежа XVI—XVII вв. в устье Невы (Мир истории, № 2, 2001).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223020518/http://www.krotov.info/libr_min/s/selin/16000525.html |date=2009-02-23 }}&lt;/ref&gt;. Билдәле булыуынса, бер бында 1615 йылда   Ивангород, Ладоганан, Нарва, Новгород, Норчепинг, Ревелдән һәм Стокгольмдан 16 карап  килгән&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot;/&gt;.

Был урыҫ ауылы ҡалаға нигеҙ була, уны XVII быуат башында шведтар төҙөй, хатта уға үҙҙәренең исемен бирә:  сөнки швед һүҙе «nyen» тимәк  «невский», ул Швеция тарафынан Приневьены баҫып алғанға тиклем  рус ауылына   ҡарата  ҡулланылған.

== Ниеншанц ==
[[Файл:Queenchristine.jpg|справа|мини|178x178пкс|Королева Кристинаның йәш сағында портреты ]]
[[Файл:Plan_Nienshanz_i_Neva_1698.jpg|справа|мини|307x307пкс|Петербург биләгән урын планы. 1698 йылда Ниеншанц ҡәлғәһе коменданты  Авраам Крониорт төҙөгән, Ц. И. Шварц тәржемәһендә, 1737 й.&lt;ref name=&quot;Schwarz&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nlr.ru/fonds/maps/spb.htm|title=Коллекция планов Санкт-Петербурга|accessdate=2010-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161213140117/http://www.nlr.ru/fonds/maps/spb.htm|archivedate=2016-12-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213140117/http://www.nlr.ru/fonds/maps/spb.htm |date=2016-12-13 }}&lt;/ref&gt;]]
Охта бөгөлөнөң һул яры диңгеҙгә яҡын  һәм һәләкәтле һыу баҫыуҙарҙан ҡурҡынысһыҙ  урын тигән күҙлектән сығып, шведтар үҙҙәренең  ҡәлғәһе  өсөн урынды Нева дельтаһында һайлай.  Нева гидрологияһы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе  урындағы халыҡтан ала. 

Охта морононда урынлашҡан нығытма  1643 йылғы Нева тамағы картаһында дөрөҫ булмаған алты мөйөшлө рәүештә  һүрәтләнә&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot;/&gt;.

1617 йылда Столбово тыныслыҡ  килешеүе буйынса Ижора ерҙәре  Швецияға беркетелә. 

1632 йылда Охта йылғаһының уң яҡ ярында, ҡәлғәгә ҡаршы,  король Густав II Адольф бойороғо буйынса  Ниен сауҙа ҡалаһына нигеҙ һалына (Ниенштадт). Артабанғы ун йыл дауамында королева Кристина (1626—1689) тулы ҡала хоҡуҡтары бирә&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot;/&gt;.

1656 йылда рус воеводаһы Пётр Иванович Потёмкин Ниеншанцты штурм менән ала. Әммә һуғыштан һуң ҡәлғә лә, уны уратып алған территориялар ҙа Швеция ҡарамағында ҡала. 

Башта ике лютеран булып ҡала кирха — фин һәм швед өсөн (ингерманландский) община, окормляться спасское ауыл халҡы православие уҡ, хәҙерге заман рус һәм монастыры урынлашҡан смольный ижорец һәм райондарында йәшәй. Шуныһы ҡыҙыҡ, фин һәм швед ниен һәм географик яҡтан бүленеп килгән — улар төрлө ярында урынлашҡан шишмәһе Ҡара. Һуңғараҡ, 1640-сы йылдар ( 

Был штурмдан һуң, яҡынса 1677 йылдарҙа Ниен ҡалаһы Нева ярынан алып Охта ярҙарына тиклем нығытмалар менән уратып алына.

Ҡәлғә башта  500 кешене һыйҙыра&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot;/&gt;. XVII быуат аҙағында гарнизонда 600-гә яҡын кеше иҫәпләнә һәм  үҙ ҡарамағында  80-гә яҡын  пушка була.

Генрих фон Зойленберг башҡарған яңыртылған проектҡа  ярашлы  Ниеншанц ҡәлғәһе йондоҙ формаһындағы фортификация ҡоролмаһы була:

Ҡәлғәнең төп ҡапҡалары Охтаға сыға, уның аша күпер ҡала үҙәге менән тоташтыра. Бастиондарҙың киңлеге 60 м, улар араһындағы куртиналарҙың оҙонлоғо  яҡынса 50 м, валдар киңлеге  — 19 метр самаһы, соҡор  28 м була&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot;/&gt;.

== Ниен ==
[[Файл:Sw_BalticProv_ru.png|слева|мини]]
Ниен ҙур ҡала була, унда дүрт йөҙҙән ашыу ихата иҫәпләнә, уға ҡаҙна биналары, дворяндарҙың һәм дин әһелдәренең йорттары  инмәй.  

Ҡала  халҡы XVII быуат уртаһында 2000 самаһы кеше тәшкил итә, сауҙа, һөнәрселек, игенселек, балыҡсылыҡ һәм караптар менән шөғөлләнгән  швед, немец, рус һәм финн халҡы йәшәй. Уның үҙәгендә ратуша, лютерандарҙың ике кирхаһы, мәктәп, сауҙа майҙаны һәм порт урынлаша. Ҡала эргәһендә госпиталь, кирбес заводы һәм караптар төҙөү менән бәйле предприятиелар урынлаша&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot;/&gt;.

Башта ике лютеран булып ҡала кирха — фин һәм швед өсөн (ингерманландский) община, окормляться спасское ауыл халҡы православие уҡ, хәҙерге заман рус һәм монастыры урынлашҡан смольный ижорец һәм райондарында йәшәй. Шуныһы ҡыҙыҡ, фин һәм швед ниен һәм географик яҡтан бүленеп килгән — улар төрлө ярында урынлашҡан шишмәһе Ҡара. Һуңғараҡ, 1640-сы йылдар (йәки һуң уҡ инде урыҫ-швед һуғышында 1656 йылда), булыр, бәлки, сиркәү төҙөү өсөн немец общинаһы. Конфессиональ лютеран общинаһы вәкилдәре немец менән швед эшмәкәре бәхәскә инә, уларҙың христианлыҡ нигеҙҙәрен белеү ғәйепләнә. Немец сиркәүе пасторы сиркәү тормошондағы ролен уйнарға тырышты һәм юғары ихтирам хакимиәте менән мөнәсәбәттәр киҫкенләшеп китте. 
[[Файл:Ingria_Coat-of-Arms.svg|слева|мини|129x129пкс|Ингрия Гербы]]


Шундай бер усадьбаһы — майор швед коноу эрих фон берндт имениеһында (Конау), өй алдына ҙур булмаған баҡса һәм хужалыҡ менән үҙенең ихатаһын, — булды йәйге баҡса&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rusmuseum.ru/museum/complex/let_sad/let_palace/|title=Летний дворец Петра I|accessdate=16 мая 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BaZP6py?url=http://www.rusmuseum.ru/museum/complex/let_sad/let_palace/|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810065749/http://rusmuseum.ru/museum/complex/let_sad/let_palace/ |date=2011-08-10 }}&lt;/ref&gt;.
Билдәле булыуынса, Ниенштадт халҡы эвакуацияланған, ә үҙеңдә ҡалһа — яндырырға 1702 йылдың октябрендә хәрби командование бойороғо буйынса швед. Бының сәбәбе булыуы ихтимал, - тип ул штурм ваҡытында рус ғәскәрҙәре өсөн файҙаланырға мөмкин булыр ине Ниеншанец прикрытие төҙөлөшө&lt;ref name=&quot;Сорокин П. Е.&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.archeo.ru/rus/projects/nien.htm|title=Археологические исследования шведского города Ниена и крепости Ниеншанц XVII века в Санкт-Петербурге|accessdate=17 мая 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110119144509/http://www.archeo.ru/rus/projects/nien.htm|archivedate=2011-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119144509/http://www.archeo.ru/rus/projects/nien.htm |date=2011-01-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Шлотбург ==
[[Файл:Memorial_Nyenschantz_04.jpg|справа|мини|270x270пкс|&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Иҫтәлекле билдәһе «Ниеншанц Ҡәлғәһе»]]
Ниеншанц ҡәлғәһе бер аҙна ҡамауҙан һуң 1703 йылдың 1 (12) майында ҡабаттан яулап алына ([[Төньяҡ һуғыш]] барышында). Б.П.Шереметев етәкселеге аҫтында ун ике сәғәт утҡа тотоуҙан һәм дары келәтен шартлатыуҙан һуң ҡәлғә рус  армияһына бирелә.   Был еңеү хөрмәтенә [[Пётр I]] үҙ  һүрәте менән  миҙал булдыра, ә ҡаланы итеп  '''Шлотбург''' тип үҙгәртә  ({{Lang-nl|Slotburg}} — ''Замок-ҡала'')&lt;ref&gt;Русскими войсками взята шведская крепость Ниеншанц.&amp;#x20; Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 9 марта 2020&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 


1725 йылға Шлотбург посадының ҡалған өлөшөндә Охта слободалары урынлаштырыла. Һуңыраҡ  был район Оло Охта исемен ала.  Был ваҡытҡа  Шлотбург ҡала булараҡ бөтөрөлә, әммә ҡәлғә һаҡлана.  1828 йылда Охта биҫтәләре   Санкт-Петербургҡа, уның  өлөшө булараҡ, ҡушыла.   1849 йылда Ниеншанцтың үҙәк нығытмаһы әле була, уны һүтеп алыу датаһы аныҡ билдәле түгел.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Первушина Елена Владимировна|заглавие=Музеи Петербурга. Большие и маленькие|ответственный=|издание=|место=|издательство=Центрполиграф (Москва), МиМ-Дельта (Санкт-Петербург)|год=2010|страницы=|страниц=398|isbn=978-5-227-02083-3}}&lt;/ref&gt;

== Хәҙерге заман ==
[[Файл:Nyenschantz_2008.jpg|справа|мини|250x250пкс|Потайной ход фланк бастион үле булһа, 2008 йыл]]
1990 йылдар уртаһына тиклем Охта морононда СССР Петрозаводының эшләп тороусы цехтары була. Предприятие ябылғандан һуң һәм  2000 йылдар уртаһына тиклем биналар ташландыҡ хәлдә була.

1992—1998 йылдарҙа П.Е. Сорокин етәкселегендә археология экспедицияһы  ҡаҙыныу эштәре үткәрә, һөҙөмтәлә Нева һәм Охтаның һул яры араһындағы территориялар  2001 йылда рәсми рәүештә археология ҡомартҡылары тип иғлан ителә һәм  һаҡлауы аҫтына алына&lt;ref&gt;Приказ Комитета по государственному контролю, использованию и охране памятников истории и культуры Администрации Санкт-Петербурга от 10 мая 2001 г. № 48 «О включении в Список вновь выявленных объектов, представляющих историческую, научную, художественную или иную культурную ценность»&lt;/ref&gt;. Был территорияла «Ландскрона 700 йыл, Нева тамағы, Ниеншанц» музейы асыла. 


Төҙөлөш өсөн комплекслы тикшеренеүҙәр  менән бәйле биш йыл дауамында компания заказы буйынса 4,4 гектар майҙанда ҡаҙыныу эштәре алып барыла. Эштәрҙе  Н. Соловьева етәкселегендә  Санкт-Петербург Фәндәр академияһы матди мәҙәниәт тарихы  институтының археология экспедицияһы (1,7 гектар майҙанда) һәм П. Сорокина етәкселегендә Төньяҡ-Көнбайыш   мәҙәни һәм тәбиғи мираҫ ғилми-тикшеренеү институты   (2,7 гектар майҙанда) башҡараә&lt;ref name=&quot;Сорокин П. Е.&quot;/&gt;.  Дөйөм майҙаны 2,4 гектар булған мәҙәни мираҫ участкалары  табыла. Шуның 0,8 гектары  «Газпром нефть» биләмәһендә урынлашҡан, ә 1,6 гектар  ҡала милке булып ҡала. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/03/02/crystal/|title=Японский проект победил в конкурсе на развитие участка на Охтинском мысе|publisher=lenta.ru|accessdate=2020-03-31}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Memorial_Nyenschantz_02.jpg|слева|мини|279x279пкс|«Ниеншанц Ҡәлғәһе» мемороиалының фрагменты&lt;br /&gt;2012 йылғы  фотоһүрәт]]
Санкт-Петербургҡа нигеҙ һалынғандан һуң  Петр I Нинешанц ҡәлғәһе фортификацияһының  ер өҫтө өлөштәрен  юҡ итергә бойора.  Археологик экспертиза билдәләүенсә, ҡәлғәнән юҡҡа сыҡҡан бастион һәм куртиналар өйөмөн уратып  алған соҡор ҡала. Шулай уҡ ҡаҙыу эштәре ваҡытында ҡоҙоҡ бураһы һәм һуйырташлы иҙән меннә  ҡаралты ҡалдыҡтары, Карл бастионы конструкцияһының бер нисә фрагменты табыла (2011 йылда консервациялана).

2009 йылдың октябрь башында буйынса рәсәй федерацияһының мәҙәниәт министры А. А. Авдеев Росохранкультура тураһында ҡануниәт үтәлеше мәсьәләләрен ҡараясаҡтар Хөкүмәт ҡабул иткән Санкт-Петербург сиккә параметрҙары менән киләсәкте төҙөргә рөхсәт биреү тураһында ҡарар тайпылырға рөхсәт Охта-үҙәге&lt;ref name=&quot;rosohran&quot;&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1256204 Заключение Росохранкультуры о соблюдении законодательства Российской Федерации в области сохранения, использования, популяризации и государственной охраны объектов культурного наследия при предоставлении Правительством Санкт-Петербурга разрешения на отклонение от предельного параметра разрешенного строительства для объекта капитального строительства на земельном участке по адресу: г. Санкт-Петербург, Красногвардейская пл., дом 2, литера К.]&lt;/ref&gt; . был талаптарын боҙоуҙарҙы бөтөрөү һәм прокуратура ебәреү үтенесе менән Санкт-Петербург һәм юстиция министрлығы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://spbgorod.ru/2009/10/12/v_spor_o_stroitelstve_okhtacentra_v_peterburge_vkljuchilas_prokuratura.html|title=В спор о строительстве «Охта-центра» в Петербурге включилась прокуратура|accessdate=2009-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227104048/http://spbgorod.ru/2009/10/12/v_spor_o_stroitelstve_okhtacentra_v_peterburge_vkljuchilas_prokuratura.html |date=2015-02-27 }}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ тикшеренеүселәр бында неолит һәм иртә тимер дәүеренә ҡараған  туҙҙан,  гәрәбә, балсыҡ, таш һәм металл һәм ағастан эшләнгән изделиелар, көнкүреш әйберҙәре, швед тәңкәләре,  унан һуңғы осор биҙәүестәре таба. Бөтә табылдыҡтар  һаҡлана. Әммә Санкт-Петербург тарихы музейы, һәм башҡа ҡала музейҙары уларҙы  күргәҙмәләргә  ҡабул итмәй.

Санкт-Петербургҡа ҡараған морон участкаһына шулай уҡ  Ниеншанец  участкалары – көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыш ҡәлғә диуарҙары асыҡлана. Әммә, бында археологик эште ҡала властары  үткәрмәй.&lt;ref&gt;В Петербурге построят &quot;хрустальный корабль&quot; по проекту японских архитекторов.&amp;#x20; Life.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 1 апреля 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Ниен посады территорияһында (элекке Ниенштадт) яҡынса  1,2-1,6 метр тәрәнлектә  дүрт ағас ҡаралтыһы ҡалдыҡтары өйрәнелгән. Уларға ихата түшәмәләре һәм урам күперҙәре ҡушылған.

Ғалимдар  был биналарҙың янғында юҡҡа сығыуын күрһәтә, быға ағас күмерҙәр өйкөмө, янған бүрәнәләр эҙҙәре күрһәтә. Был күрәһең,  рус-швед һуғышы ваҡытында Ниенды юҡҡа сығарыу эҙҙәре: иҙән аҫтындағы табылдыҡтар  (тәү сиратта, баҡыр тәңкәләр),  [[Төньяҡ һуғыш|Төньяҡ һуғышы]] башындағы хәлдәр тураһында һөйләй&lt;ref name=&quot;Сорокин П. Е.&quot;/&gt;.

2009 йылдың 21 авгусында КГИОП ҡарары менән  мәҙәни мираҫ объекты асыҡланған территория һиҙелерлек кәметелә,  уның составынан үҙәк өлөшө сығарыла&lt;ref name=&quot;rosohran&quot;/&gt;.

2010 йылда&lt;ref&gt;[http://www.gzt.ru/topnews/culture/-sledovalo-esche-v-2008-godu-ostanovitj-raskopki-/333517.html История продолжения работ на памятниках Охта 1 и Охта 2]&lt;/ref&gt; ҡаҙыу эштәрен [http://www.rescuearcheo.ru/index.htm ИИМК РФА археология төркөмө дауам итә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630212337/http://www.rescuearcheo.ru/index.htm |date=2020-06-30 }}.

Ниеншанц территорияһында үткәрелгән археологик тикшеренеүҙәр Рәсәй территорияһында үткәрелгән масштаблы сара булып тора&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.abnews.ru/?p=novosti91&amp;news=101029 ОДЦ «Охта» проинформировал о предварительных итогах археологических раскопок на месте строительства «Охта центра»]&lt;/ref&gt;. Дөйөм ҡаҙылған территориялар 40 000м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;   ашыу тәшкил итә. Тикшеренеүҙәр барышында бер нисә археология ҡомартҡыһы асыҡлана, неолит һәм иртә тимер - Урта быуаттарҙың һәм Яңы осорҙоң мәҙәни ҡатламдары өйрәнелә. Шулай уҡ  ике дәүергә ҡараған Ниеншанцтың  нығытмалары табыла.

Мороно урынлашҡан мәҙәни мираҫы булып тора һәм участка хаотично охтинский асылда «технология тарҡау бровка, ҡәлғәнең соҡорҙарының һәм ҙур булмаған ҡаҙылма ҡалдыҡтары деревоземляной зоналар араһында». Һуңғы ашыу мәҙәни мираҫ объекты даими ҡоролмалары емерелгән. Ландскрон ҡәлғәләр төҙөү дәүерендә (XIII-XIV бб.) һәм Ниеншанц (XVII-XVIII бб.), верфендә Охтинский ҡоролмалары (XIX в.), объекттарҙы бомбаға һәм петрозавод (XX в.) перемалываться тупраҡта бер нисә тапҡыр. Мәҫәлән, экспертизаға ярашлы, был ҡаласыҡтың мәҙәни ҡатламы түбәнге новгород мысовый дәүерендә (xiii б.) грунттың һәм һыу объекттарының кимәле түбән хәҙер юғала ҡушыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2020/03/02/n_14107069.shtml|title=Японские архитекторы разработали концепцию развития Охтинского мыса в Петербурге|lang=ru|accessdate=2020-04-02}}&lt;/ref&gt;

== Ниендан күренекле кешеләр ==

* Урбан Йерн (1641-1724) — табип һәм швед химигы.
* Томас Йерн (1638-1678) — швед тарихсыһы һәм драматургы.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Осада Ниеншанца (1703)
* Ландскрона
* Ниеншанц (музей)
* Охтинские верфи

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Военная энциклопедия (Сытин, 1911—1915)

== Һылтанмалар ==
 

* [http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=3&amp;size=5&amp;scale=5&amp;mapX=6355280&amp;mapY=6650720&amp;act=5&amp;mapWidth=4000 Район крепости Ниеншанц на карте Санкт-Петербурга]
* [http://wikimapia.org/#lat=59.9438567&amp;lon=30.4010582&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2313679/ru/Ниеншанц Ниеншанц] в Викимапии
* [http://fortress.vif2.ru/list/nienschanz/ Ниеншанц на сайте vif2.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223072148/http://fortress.vif2.ru/list/nienschanz/ |date=2009-02-23 }}
* [http://spbae.ru Сайт Санкт-Петербургской археологической экспедиции]
* [https://web.archive.org/web/20081211065104/http://www.fundokhta.org/ Сайт Фонда «Охта» и музея «Ниеншанц»]
* [http://www.rosbalt.ru/2008/10/31/499643.html ЮНЕСКО собирается внести Петербург в «черный список»]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110817074217/http://www.spbae.ru/nien_itogi_2009.htm Предварительные результаты охранных археологических раскопок в устье реки Охта]
* [https://web.archive.org/web/20101027064410/http://video.yandex.ru/users/yorouba/view/39#hq Видео об истории Санкт-Петербурга: Пять тысяч лет до Петербурга]
* [https://web.archive.org/web/20121116095252/http://nyenskans.ru/history-nyen.html История Ниена (и др. статьи по истории крепости Ниеншанц)]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Санкт-Петербург тарихы]]
{{Тышҡы һылтанмалар}}</text>
      <sha1>lp9jccq6u2v61xjzpnfqw3sxyg80jfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Насир әд-Дин Туси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166987</id>
    <revision>
      <id>1299848</id>
      <parentid>1151455</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T22:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31366" sha1="8r4q7wdz7nowo8y9ix12jno1px6p1p6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Насир әд-Дин Әбү Джафар Мөхәммәт ибн Мөхәммәт Туси''' (перс. محمد بن محمد بن الحسن الطوسی, {{ТыуыуУрыны|Тус}}, [[18 февраль|18 февралдә]] 1201 — {{ВафатБулыуУрыны|Марага|в Мараге|Марага (Иран)}}, [[26 июнь]] 1274) — XIII быуатта [[Иран|фарсы]]&lt;ref&gt;«Tusi, Nasir al-Din al» [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/610583/Nasir-al-Din-al-Tusi Encyclopædia Britannica]. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 27 Dec. 2007 &lt;http://www.britannica.com/eb/article-9073899&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Seyyed H. Badakhchani.'' Contemplation and Action: The Spiritual Autobiography of a Muslim Scholar: Nasir al-Din Tusi (In Association With the Institute of Ismaili Studies. I. B. Tauris (December 3, 1999). ISBN 1-86064-523-2. Стр.1: «''„Nasir al-Din Abu Ja`far Muhammad b. Muhammad b. Hasan al-Tusi:, the renowned Persian astronomer, philosopher and theologia“''»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Arthur Goldschmidt, Lawrence Davidson.'' «A Concise History of the Middle East», Westview Press, 2005. Eighth edition, pg 136&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Rodney Collomb.'' «The rise and fall of the Arab Empire and the founding of Western pre-eminence», Published by Spellmount, 2006. pg 127: &quot;..Nasr ed-Din Tusi, the Persian, Khorasani, former chief scholar and scientist of &quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Nanne Pieter George Joosse, Bar Hebraeus. «A Syriac encyclopaedia of Aristotelian philosophy: Barhebraeus (13th c.), Butyrum sapientiae, books of ethics, economy, and politics : a critical edition, with introduction, translation, commentary, and glossaries», Published by Brill, 2004. excerpt: &quot; the famous Persian scholar Naslr al-Dln al-Tusi &quot;''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khaldun&quot;&gt;''James Winston Morris.'' «An Arab Machiavelli? Rhetoric, Philosophy and Politics in Ibn Khaldun’s Critique of Sufism», Harvard Middle Eastern and Islamic Review 8 (2009), pp 242—291. excerpt from page 286 (footnote 39): «Ibn Khaldun’s own personal opinion is no doubt summarized in his pointed remark (Q 3: 274) that Tusi was better than any other later Iranian scholar». Original Arabic: Muqaddimat Ibn Khaldūn : dirāsah usūlīyah tārīkhīyah / li-Aḥmad Ṣubḥī Manṣūr-al-Qāhirah : Markaz Ibn Khaldūn : Dār al-Amīn, 1998. ISBN 977-19-6070-9. &lt;br&gt;&lt;br&gt;
Excerpt from Ibn Khaldun is found in the section: &lt;br&gt;&lt;br&gt;
الفصل الثالث و الأربعون: في أن حملة العلم في الإسلام أكثرهم العجم
(On how the majority who carried knowledge forward in Islam were Persians) &lt;br&gt;&lt;br&gt;
In this section, see the sentence sentence where he mentions Tusi as more knowledgeable than other later Persian ('Ajam) scholars:
{{Oq|ar|. و أما غيره من العجم فلم نر لهم من بعد الإمام ابن الخطيب و نصير الدين الطوسي كلاما يعول على نهايته في الإصابة. فاعتير ذلك و تأمله تر عجبا في أحوال الخليقة. و الله يخلق ما بشاء لا شريك له الملك و له الحمد و هو على كل شيء قدير و حسبنا الله و نعم الوكيل و الحمد لله.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Seyyed H. Badakhchani.'' Contemplation and Action: The Spiritual Autobiography of a Muslim Scholar: Nasir al-Din Tusi (In Association With the Institute of Ismaili Studies. I. B. Tauris (December 3, 1999). ISBN 1-86064-523-2. page.1: &quot;«Nasir al-Din Abu Ja`far Muhammad b. Muhammad b. Hasan al-Tusi:, the renowned Persian astronomer, philosopher and theologian»&lt;/ref&gt; {{Математик|средневекового Востока|XIII века}}, механигы һәм {{Астроном|средневекового Востока|XIII века}}ы{{Sfn|Боголюбов|1983}}, Камал әд-Дин ибн Юныстың уҡыусыһы, төрлө яҡлы ғалим, [[Фәлсәфә|философия]], [[география]], [[музыка]], оптика, [[медицина]], минералогия буйынса әҫәрҙәр авторы. Грек фәндәре белгесе, [[Евклид]], [[Архимед]], Автолик, Феодосий, Менелая, Аполлоний, Аристарх, Гипсикл, [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] хеҙмәттәрен аңлатма биргән.

Насыр әд-дин ат-Тусиҙың 150-гә яҡын трактаты һәм хаттары булыуы билдәле, шуларҙың егерме бише [[Фарсы теле|фарсы]] телендә, ә ҡалғандары — [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телендә яҙылған. Хатта геомантия буйынса трактаты бар, уларҙы Туси, ғәрәп, фарсы һәм [[Төрки телдәр|төрки]] телдәрен яҡшы белеүен күрһәтеү маҡсатында, ошо өс телдә яҙа. Тусиҙың [[Грек теле|грек]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Seyyed Hossein Nasr|заглавие=The Islamic Intellectual Tradition in Persia|ответственный=Edited by Mehdi Amin Razavi|издательство=Psychology Press|год=1996|страниц=375|страницы=208|isbn=0700703144|ref=}}&lt;/ref&gt; телен дә белеүе билдәләнә.

== Биографияһы ==
Насир әд-Дин Туси Ирандың төньяҡ-көнсығышында 1201 йылда [[Хөрәсән]] өлкәһенең Тус ҡалаһында тыуа{{Sfn|Боголюбов|1983}}. Бик йәшләй генә шунда уҡ уҡый башлай, [[Ҡөрьән]]де, [[хәҙис]]тәр, [[Шиғыйҙар|шиғый]] юриспруденцияһын, логика, философия, математика, медицинаны һәм астрономияны өйрәнә&lt;ref name=&quot;Dabashi&quot;&gt;''Dabashi, Hamid.'' «Khwajah Nasir al-Din al-Tusi: The philosopher/vizier and the intellectual climate of his times». Routledge History of World Philosophies. Vol I. History of Islamic Philosophy. Seyyed Hossein Nasr and Oliver Leaman (eds.) London: Routledge. 1996. — P. 529/&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Мосулда булып Камал әд-Дин ибн Юныста математика һәм астрономия буйынса уҡыуын дауам итә .

Тәүге осорҙа әт-Тусиҙың эшмәкәрлеге Куһистан менән бәйле була, унда уға [[Хәлифә|хәлиф]] идараһы башлығы ярҙам итә. Аҙаҡ уға ярҙам килмәй башлай һәм 1235 йылдан исмәғилсе-низараттар дәүләте башлығы резиденцияһы Аламут ҡәлғәһендә йәшәй. Әт-Туси монголдар яҡлы партияға етәкселек итә һәм 1256 йылда Аламутты [[Монгол империяһы|монголдарға]] тапшырыуҙа ҡатнаша. Һуңынан [[илхан]] булған Хүләгү рәхмәт йөҙөнән әт-Тусиҙы бүләктәр менән күмә һәм үҙенең һарайы астрологы итеп тәғәйенләй. 1258 йылда әт-Туси Хүләгүның Бағдадҡа яһаған хәрби походында ҡатнаша һәм хәлиф менән баш һалыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Күп йылдар дауамында әт-Туси Хүләгүның финанс мәсьәләләре буйынса кәңәшсеһе була; илхан вариҫтарының береһе тормошҡа ашырған һалым реформаһы проекттарын да ул төҙөй.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==

=== Математика ===
Тусиҙың математика буйынса хеҙмәттәре араһында «дүрт яклылыҡ тураһында трактат» (башҡа тәржемәһе — «дүрт ҡырлылыҡ тураһында трактат»). Трактат әт-Туси Аламутта йәшәгән сағында ғәрәпсә, Марағала (1260) бер аҙ ҡыҫҡартылып яҙыла. Әт-Туси [[әл-Бируни]]ҙың «Астрономия фәне китабын…» был тема буйынса унан ал эшләгән ғилми хеҙмәт тип таный. Ғилми трактатта ас-Саларҙың ошо уҡ һорауы буйынса трактаты ла тәнҡитләп иҫкә алына. Әт-Тусиҙың ғилми хеҙмәте Региомонтанға (1436—1476) артабан ғилми эшмәкәрлек алып барыу өсөн нигеҙ булып тора, сөнки [[тригонометрия]] тарихында яңы этаптың башланыуы тап Региомонтан исеме менән бәйле.

Әт-Тусиҙың трактаты биш китаптан тора. Беренсе китапта составлы мөнәсәбәттәр теорияһы яҙылған. Сабит ибн Корраның һәм [[Ғүмәр Хәйәм|Ғүмәр Хәйямдың]] идеяларын үҫтерә барып, Әт-Туси рациональ һәм иррациональ һандар төшөнсәһен индерә. Икенсе китапта Менелай теоремаһының дурт яҡлылыҡты иҫбат итеү юлдарын күрһәтә. Өсөнсө китабында, [[Тригонометрик функциялар|синус]] һәм [[Тригонометрик функциялар|косинус]] төшөнсәләрен индереп, яҫы тригонометрияның бер нисә теоремаһын иҫбатлай, шулай уҡ синустар теоремаһын иҫбатлап күрһәтә. Дүртенсе китап Менелай теоремаһының төрлө осраҡтары тураһында һөйләнелә. Бишенсе китапта, тангенстар һәм синустар теоремалары ярҙамында сферик тригонометрия мәсьәләләрен сисеү ысулдары тикшерелә. Бишенсе китаптың һуңғы бүлегендә сферик өсмөйөштәр мәсьәләләрен сисеү ҡағиҙәләре тәҡдим ителә, шулай уҡ поляр өсмөйөш төшөнсәһе индерелә.

Ғәмәлдә әт-Тусиҙың ғилми ҡаҙаныштары ярҙамында [[тригонометрия]], астрономиянан айырылып, айырым фән булып ҡала{{Sfn|Боголюбов|1983}}.

Әт-Туси [[Евклидтың параллеллек аксиомаһы|параллель һыҙыҡтар тураһындағы тәғлимәт]] буйынса ла бер нисә хеҙмәт яҙа. Беренсенән, был теория әт-Тусиҙың «Евклид иншалары» тигән хеҙмәтенә тикшерелә. Әт-Тусиҙың &quot;Параллель һыҙыҡтар буйынса шикте бөтөрөүсе трактат&quot;ында унан алда параллель һыҙыҡтар буйынса Ибн әл-Хайсам, [[Ғүмәр Хәйәм|Ғүмәр Хәйям]] һәм Әл-Джаухари тарафынан тәҡдим ителгән теориялар тәнҡитләнә.

Әт-Туси, [[Архимед]]ҡа эйәреп, үҙенең хеҙмәттәрендә шар һәм түңәрәк цилиндр һәм конус кеүек фигураларҙы билдәләгәндә хәрәкәт ҡуллана.

Әт-Туси шулай уҡ [[Архимед]]тың «Шар һәм цилиндр тураһында»ғы хеҙмәтенә аңлатма бирә.

Әт-Тусиҙың леммаһын аш-Ширази, Ибн аш-Шатир һәм башҡа ғалимдар, шулай уҡ [[Николай Коперник|Коперник]] та ҡуллана .

«Таҡта һәм туҙан ярҙамы менән арифметика буйынса йыйынтыҡ» (1265) тигән хеҙмәтендә әт-Туси &lt;math&gt;\sqrt[6]{2441400626}&lt;/math&gt;миҫалында теләһә ниндәй дәрәжәләге тамырҙы сығарыу ысулын ентекле тасуирлап яҙа.

Механикала Насир әд-дин әт-Тусиҙың ғилми ҡаҙаныштары иң тәүҙә кинематикаға ҡарай. Әт-Туси механиканың был бүлегенә индергән төп ҡаҙанышы: '''Туси леммаһы''' тип аталған теоремаһы{{Sfn|Рожанская|1976}}.

=== Механика ===
[[Файл:Tusi_couple.jpg|справа|мини|250x250пкс|«Пара Туси»: Vat. 319 ms Arabic]]
[[Файл:Tusi-couple.gif|справа|мини|250x250пкс|Туси леммаһының хәҙерге моделе. Әммә Европа ғалимдары өсөн әт-Туси теоремаһы тик XVI быуатта ғына Николай Коперник тарафынан асыла..]]
Насир әд-Дин әт-Тусиҙың механикалағы ғилми ҡаҙаныштары иң тәүге сиратта кинематикаға бәйле. Механиканың был бүлегенә әт-Туси үҙенең '''Туси леммаһы''' тип аталған эше менән инеп ҡала{{Sfn|Рожанская|1976|с=268}}.

Әт-Тусиҙың леммаһы аш-Ширази, Ибн аш-Шатир һ. б., ә һуңынан [[Николай Коперник|Коперник]] кеүек ғиалимдар тарафынан ҡулланыла

=== Астрономия ===
1259 йылда әт-Туси [[Тәбриз|Тебриз (Ереван)]] эргәһендә ул ваҡытта донъялағы иң ҙур Марагин обсерваторияһына{{Sfn|Боголюбов|1983|с=341}} нигеҙ һала. Әт-Туси [[Хүләгү|Хуләгү]] алдына обсерватория төҙөү тураһындағы мәсьәләне ҡуйғас, Хуләгү, был сығымдарҙы үтә ҙур булыуына һылтанып, баш тартырға ниәтләй. Шул саҡта әт-Туси төнөн тау түбәһенән еҙ тасты шыуҙырып төшөрөп ебәрергә тәҡдим итә. Тас, әлбиттә, даһыр-доһор итеп, шау-шыу менән аҫҡа төшә, хатта ғәскәрҙә паника тыуа. Бына шул саҡ әт-Туси: «Беҙ был ғауғаның сәбәбен беләбеҙ, ә башҡалар белмәй, шуға ла улар тулҡынлана. Әгәр беҙ күктәге күренештәрҙең сәбәптәрен белһәк, ерҙә тыныс йәшәйәсәкбеҙ», — тип аңлата. Ошо һүҙҙәрҙән һуң Хуләгү әт-Тусиға обсерватория төҙөүгә 20 мең динар бирергә ҡуша. Әт-Туси үтенесе буйынса Хуләгү үҙҙәренең ғәскәренә әсир булып төшкән бер ғалимды ла үлтермәйенсә, Марагуға килтерергә ҡуша. Бынан тыш монгол яугирҙәре һуғыштар барышында ҡулдарына килеп эләккән ғилми ҡулъяҙмаларҙы һәм астрономия приборҙарын да Марагулағы обсерватерияға килтереп тапшырыр була.

Марагу астрономдары 1259 йылдан 1271 йылға тиклем, йәғни 12 йыл эсендә, «Ильхан таблицаларын» («Зидж Ильхани») төҙөй. Был зиждә Ҡояш һәм планеталар торошон иҫәпләп сығарыу өсөн таблицалар бирелә, йәғни йондоҙҙар каталогы барлыҡҡа килә. Бынан тыш 1' интервалы менән тәүге синустар һәм тангенстарҙың алты урынлы таблицалары ла төҙөлә. Йондоҙҙарҙы күҙәтеү нигеҙендә әт-Туси көн менән төндөң тигеҙләнеш дәүмәлен дә (51,4&quot;) аныҡ иҫәпләп сығара.

=== Башҡа ғилми эштәре ===
Әт-туси — фәндең башҡа өлкәләрендәге байтаҡ трактаттар авторы. Физикаға ҡағылышлы &quot;Евклид &quot;Оптик&quot;аһын эшкәртеү&quot;, «Йәйғор тураһында», «Эҫе һәм һыуыҡ тураһында»ғы трактаттары билдәле. Минерология буйынска [[Әл-Бируни]] һәм башҡа ғалимдар хеҙмәттәренә нигеҙләнгән хеҙмәттәре лә бар.. Әт-Туси медицина буйынса [[Әбүғәлисина|Ибн Синаның]] &quot;Ҡанундар&quot;ына аңлатма ла яҙған. Трактаттар серияһы логикаға, философия һәм этикаға арнала. Ул шулай уҡ дингә, финанстарға ҡағылышлы трактаттар ҙа яҙған.

[[Биология]]ла әт-Туси беренселәрҙән булып эволюция идеяларын әйтә. Уның тәғлимәтенә ярашлы, донъяла тәүҙә бары тик башланғыс элемент ҡына булған. Артабан уларҙан минералдар, үҫемлектәр, хайуандар һәм кешеләрбарлыҡҡа килгән.

== Хәтер ==

'''Насир әд-Дин әт-Туси исеме менән атала:'''

* [[Баҡы]] урамы;
* Әзербайжан дәүләт педагогия университеты;
* 1935 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы исеме бирелгән Насир әд-Дин әт-Тусиҙың исеме менән Айҙың күренгән яғындағы кратерҙы атай.
* [[1981 йыл]]да [[Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы|Шемаха астрофизик обсерваторияһына]] Мөхәммәт Насирәддин Тусиҙың исеме бирелә;
* [[Баҡы]] ҡалаһынның Зердаби урамында Насирәддин Туси исемендәге клиника урынлашҡан;
* 1989 йылда[[Тәһран|Таһранда]] Технология университетына Хужа Насир әд-Дин Туси исеме бирелә.
* 1981 йылда Әзербайжан рәссамы Наджафгулу Исмаилов Насир әд-Дин Тусиҙың портретын яҙа.

== Филателияла ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Nasir al-Din Tusi.jpg|&lt;small&gt;[[Иран]]да сыҡҡан почта маркаһы, 1956 йыл&lt;/small&gt;
Stamps of Azerbaijan, 2001-593s.jpg|&lt;small&gt;[[Азербайджан|Әзербайжандың]]Насреддин Тусиҙың тыуыуына 800 йыл тулыуға арналған Почта блогы. 2001 йыл&lt;/small&gt;
Nasraddin Tusi Azerbaijan 2009.jpg|&lt;small&gt;[[Азербайджан|Әзербайжандың]] [[Почтовая марка|Почта маркаһы]], 2009 йыл&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
== Әт-Тусиҙың ғилми эштәре ===

* Туси Насирэддин. ''Трактат о полном четырёхстороннике.'' Баку, Изд. АН АзССР, 1952.
* Ат-Туси Насир ад-Дин. Трактат, исцеляющий сомнение по поводу параллельных линий. Прим. Б. А. Розенфельда и А. П. Юшкевича. ''Историко-математические исследования'', 13, 1960, с. 483—532.
* Ат-Туси Насир ад-Дин. Сборник по арифметике с помощью доски и пыли. ''Историко-математические исследования'', 15, 1963, с. 431—444.
* Ат-Туси Насир ад-Дин. Трактат о государственных финансах. Пер. С. Хатиби. [https://web.archive.org/web/20080331094305/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Persien/XIV/1300-1320/Tusi/1.htm  ''Персидские документальные источники по социально-экономической истории Хорасана XIII—XIV вв.''] {{недоступная ссылка|число=11|месяц=05|год=2013}} Ашхабад: Ылым, 1986.
* [http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_8/Iai_8_Ogl.htm Звездный каталог ал-Бируни с приложением каталогов Хайама и ат-Туси.] // Историко-астрономические исследования. Вып. VIII. 1962. С.83-192.

=== Уның тураһында ===

* {{книга|автор=Алекперли Ф.&amp;nbsp;|заглавие=Эволюционные взгляды Насиреддина Туси|место=Баку|издательство=Орнак|год=2000|ref=Алекперли|ссылка=http://www.alakbarli.aamh.az/index.files/28.htm}}
* Бабаев А.А. [http://www.mathnet.ru/php/seminars.phtml?option_lang=rus&amp;presentid=11406 Насиреддин Туси (1201–1274)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200106174540/http://www.mathnet.ru/php/seminars.phtml?option_lang=rus&amp;presentid=11406 |date=2020-01-06 }} Семинар по истории математики, 4 июня 2015 года 18:00, г. Санкт-Петербург, ПОМИ, Фонтанка 27, аудитория 106.
* {{книга|автор=Боголюбов А. Н.&amp;nbsp;|заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1983|страниц=639|ref=Боголюбов}}
* {{статья|автор=Гасанова Х. Э.&amp;nbsp;|заглавие=Этические взгляды Насиреддина Туси|издание=Вопросы гуманитарных наук|год=2009|номер=2|страницы=94—97|ref=Гасанова}}
* {{книга|автор=Диноршоев М.&amp;nbsp;|заглавие=Философия Насиреддина Туси|место=Душанбе|год=1987|ref=Диноршоев}}
* {{книга|автор=Идибеков Н.&amp;nbsp;|заглавие=Этика Насириддина Туси в свете его теории свободы воли|место=Душанбе|год=1987|ref=Идибеков}}
* {{статья|автор=Касмуханов Ф. А.&amp;nbsp;|заглавие=Теория непрерывных величин и учение о числе в работах Мухаммеда Насирэддина Туси|издание=Труды Ин-та истории естествознания и техники|год=1954|выпуск=1|ref=Касмуханов}}
* {{книга |автор=Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г |заглавие=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наукова думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |isbn= |ref=Колчинский, Корсунь, Родригес}}
* {{книга|автор=Крамар Ф. Д.&amp;nbsp;|заглавие=Об исследованиях Омара Хайяма и Насирэддина Туси по теории параллельных линий|место=Алма-Ата|год=1964|ref=Крамар}}
* {{статья|автор=Кубесов А.&amp;nbsp;|заглавие=Инфинитезимальные методы Насирэддина Туси|издание=Изв. АН АзербССР|год=1963|номер=4|ref=Кубесов}}
* {{статья|автор=Кубесов А.&amp;nbsp;|заглавие=Комментарии Насир ад-Дина ат-Туси к сочинению Архимеда «О шаре и цилиндре»|издание=Вестник АН КазССР|год=1963|номер=6|ref=Кубесов}}
* {{статья|автор=Лютер И. О.&amp;nbsp;|заглавие=Проблема несоизмеримости окружности и диаметра круга в контексте учения Аристотеля: сочинения ат-Туси и аш-Ширази|издание=Историко-математические исследования|год=2002|выпуск 7 (42)|страницы=243—261|ref=Лютер}}
* {{книга|автор=Мамедбейли Г. Д.&amp;nbsp;|заглавие=Мухаммед Насирэддин Туси о теории параллельных и теории отношений|место=Баку|год=1959|ref=Мамедбейли}}
* {{книга|автор=Мамедбейли Г. Д.&amp;nbsp;|заглавие=Основатель Марагинской обсерватории Насирэддин Туси|место=Баку|год=1961|ref=Мамедбейли}}
* {{книга|автор=Матвиевская Г. П.&amp;nbsp;|заглавие=Учение о числе на средневековом Ближнем и Среднем Востоке|место=Ташкент|издательство=Фан|год=1967|ref=Матвиевская}}
* {{книга|автор=Матвиевская Г. П.&amp;nbsp;|заглавие=Очерки истории тригонометрии|место=Ташкент|издательство=Фан|год=1990|ref=Матвиевская}}
* {{книга|автор=Мусульманкулов Р.&amp;nbsp;|заглавие=Литературно-эстетические взгляды Насириддина Туси // Актуальные проблемы философской и общественной мысли зарубежного Востока|место=Душанбе|год=1983|страницы=130—138|ref=Мусульманкулов}}
* {{книга|автор=Рзаев А. К.&amp;nbsp;|заглавие=Насиреддин Туси. Политико-правовые воззрения|место=Баку|издательство=Элм|год=1983|ref=Рзаев}}
* {{книга|автор=[[Рожанская, Мариам Михайловна|Рожанская М. М.]]&amp;nbsp;|заглавие=Механика на средневековом Востоке|место=М.|издательство=Наука|год=1976|страниц=324|ref=Рожанская}}
* {{книга|автор=Рожанская М. М., Матвиевская Г. П., Лютер И. О.&amp;nbsp;|заглавие=Насир ад-Дин ат-Туси и его труды по математике и астрономии в библиотеках Санкт-Петербурга, Казани, Ташкента и Душанбе|место=М.|издательство=Восточная литература|год=1999|ref=Рожанская, Матвиевская, Лютер}}
* {{статья|автор=Розенфельд Б. А.&amp;nbsp;|заглавие=О математических работах Насир-эддина Туси|издание=Историко-математические исследования|год=1951|выпуск=4|страницы=489—512|ref=Розенфельд}}
* {{книга|автор=Розенфельд Б. А., Юшкевич А. П.&amp;nbsp;|заглавие=Теория параллельных линий на средневековом Востоке|место=М.|издательство=Наука|год=1983|ref=Розенфельд, Юшкевич}}
* {{статья|автор=Розенфельд Б. А.&amp;nbsp;|заглавие=Астрономия стран Ислама|издание=Историко-математические исследования|год=1984|выпуск=17|страницы=67—122|ref=Розенфельд|ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_17/Iai_Ogl.htm}}
* {{книга|автор=Шмидт А. Э.&amp;nbsp;|заглавие=Насирэддин Туси по вопросу о свободе воли|место=Спб.|год=1913|ref=Шмидт}}
* ''Di Bono M.'' Copernicus, Amico, Fracastoro and Tusi’s device: Observations on the use and transmission of a model // ''Journal for the History of Astronomy'', '''26''', 1995. — P. 133—154.
* ''Kanas N.'' From Ptolemy to the Renaissance: How classical astronomy survived the Dark Ages // ''Sky &amp; Telescope'', '''105''', 2003. — P. 50—58.
* ''Kennedy E. S.'' Late Medieval planetary theory // ''Isis'', '''57''', 1966. — P. 365—378.
* ''Kren C.'' The rolling device of Nasir al-Din al-Tusi in the «De spera» of Nicole Oresme // ''Isis'', '''62''', 1971. — P. 490—498.
* ''Zeller M. C.'' The Development of Trigonometry from Regiomontanus to Pitiscus. — Edwards brothers, 1946.

== Һылтанмалар ==
* Saliba G. Ţusi, Nașir-al-Din (неопр.). Encyclopædia Iranica (20 июля 2009). Дата обращения: 5 апреля 2011. Архивировано 21 марта 2012 года.

=== Төрлө анимация «Туси парҙары» ===
* [http://people.scs.fsu.edu/~dduke/models.htm By Planetary Animations Ancient Duke Dennis Model (ҡара. For the equant replacing Arabic models)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806210630/http://people.sc.fsu.edu/~dduke/models.htm |date=2012-08-06 }}
* [http://galileoandeinstein.physics.virginia.edu/lectures/TusiCouple/TusiCouple.html The Couple Tusi]
* [https://mathworld.wolfram.com/TusiCouple.html Couple Tusi (from Wolfram mathworld)]
* [https://web.archive.org/web/20081226082113/http://blog.lib.umn.edu/saintx/eremite/2006/12/04_reappraising_the_infinite_a.html The Couple Unmasking Tusi, Croix Alexander by Появились] {{недоступная ссылка|число=11|месяц=05|год=2013}}

[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Натурфилософтар]]
[[Категория:Ислам философтары]]
[[Категория:26 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1274 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бағдадта вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:18 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>8r4q7wdz7nowo8y9ix12jno1px6p1p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәммәд Рафи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166993</id>
    <revision>
      <id>1299839</id>
      <parentid>1192640</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T19:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33125" sha1="4yly259euz5lgr4n4zvv38m8d3xd2bg" xml:space="preserve">{{Ук}}
Шри '''Мөхәммәд Рафи''' ({{Lang-pa|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ}} {{МФА2|m|ʊ|h|a|m̩|m|ə|d|пробел|r|ə|f|i}}, {{Lang-hi|मोहम्मद रफ़ी}}, {{lang-en|Mohammed}}, ''Mohammad'' йәки ''Mohd. Rafi''; [[1 май]] [[1919 йыл]] − [[31 июль]] [[1980 йыл]]) — пенджаб сығышлы билдәле [[Һиндостан]] йырсыһы, Һиндостан киноһының кадр артындағы ир-ат «алтын тауышы» (Манн Дей, Мукеш һәм Кишор Кумар менән бер рәттән). Карьераһында уның иҫәбендә 5 мең вокал партияһы бар, уларҙың ҡайһы берҙәре кинематография премияһына лайыҡ була (атап әйткәндә, кадр артындағы иң яҡшы ир-ат вокалы өсөн 6 — 1961, 1962, 1965, 1967, 1969 йылда һәм 1978 йылда Filmfare Award призы), шулай уҡ бер нисә дәүләт, шул иҫәптән Падма Шри наградаһы (1967).

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ===
Мөхәммәд Рафи Котла Солтан Сингх ауылында (хәҙерге Һиндостандың Пенджаб штатында, Амритсара эргәһендә), брадобрей һәм кулинар Хажи Али Мөхәммәдтең ғаиләһендә 5-се йәки 6-сы малай булып донъяға килә. Ул тыуғандан һуң оҙаҡ тормай ғаилә [[Лахор]]ға (хәҙерге [[Пакистан]]) күсә, унда уларҙың йорто һаман да бар&lt;ref name=&quot;tribuneindia_striking&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060223/aplus.htm#1|title=Striking the right chord|author=Varinder Walia|publisher=[[The Tribune]]: Amritsar Plus|date=2003-06-16|accessdate=2007-04-28}}&lt;/ref&gt;. Рафи бала саҡтан уҡ йыр менән ҡыҙыҡһына башлай, Лахор урамдарындағы факирҙарҙың йырҙарын ҡабатлай. Өлкән ағаһы Мөхәммәддин һәм уның дуҫы Абдул Хмид малайҙың һәләтенә иғтибар итеп, уны төрлөсә дәртләндерә һәм ата-әсәһен улдарына ошо һөнәрҙе алырға рөхсәт итеүҙә ҙур роль уйнай.

Рафи классик һинд вокалы нигеҙҙәрен устадалар Баде Гхулам Али Хана, Абдул Вахид Хана, пандиталар Дживанлала Матту һәм Фироза Низами остазлығында өйрәнә. Улның беренсе сығышы 13 йәшендә Лахорҙа, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 15 йәше тирәһендә&lt;ref name=&quot;StudsBritannica&quot;&gt;{{Китап|автор=|ссылка=https://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&amp;pg=PA236|часть=Mohammed Rafi|заглавие=Students' Britannica India|место=New Delhi, Hong Kong|издательство=Encyclopædia Britannica|год=2000|том=4|pages=237—238|allpages=395|isbn=0-85229-760-2}}&lt;/ref&gt;, йырсы Кунданлала Сайгал концертында ут һүнгәс, тынысһыҙланған тамашасының күңелен күтәреү өсөн кемдер Рафиға йырларға тәҡдим итә. Тамашасылар араһында булған Шьям Сундар, егеттең һәләтенә таң ҡалып, уны Бомбейға, фильмдар өсөн йырларға саҡыра һәм уның беренсе кадр артындағы яҙмаһын Зинат Бегум менән дуэтта башҡарған «''Nee Soniye, Heeriye Nee''» йырын «''Baloch Gul''» (1941; прокатҡа 1944 йылда сығарыла) [[Пәнжәб теле|панджаб]] фильмы фильмы өсөн яҙҙыра. Шул уҡ йылда Мөхәммәд Рафи Лахорҙың All India Radio компанияһына радиотапшырыуҙар студияһына йырларға саҡырыла.

=== Карьераһының башы (Бомбей, 1940 йылдар) ===
1944 йылда Рафи Абдул Хәмид менән Бомбейға килә, унда улар музыканттар йәшәгән Бхенди-Баҙар районында икеһенә бер бүлмә таба. Шағир Танвир Накви уны бер нисә кинопродюсерға, шул иҫәптән Абдуррәшид Кардар һәм Мехбуб Ханға, шулай уҡ актер һәм режиссер Нәзиргә күрһәтә&lt;ref name=&quot;dailytimes_way_it_was&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-6-2003_pg3_6|title=The Way It Was: Tryst With Bollywood|author=Syed Abid Ali|publisher=Daily Times, Pakistan|date=2003-06-16|accessdate=2007-04-28}}&lt;/ref&gt;. Йәш музыкант менән таныш булған Шьям Сундар уға «''Gaon Ki Gori''» фильмы өсөн Г. М. Дуррани менән «''Aji dil ho qaabu mein to dildar ki aisi taisi…''» дуэтта йырлау мөмкинлеген бирә. Был Мөхәммәдтең хинди телендә беренсе яҙмаһы була, уның артынса башҡалары яҙҙырыла&lt;ref name=&quot;rafisongs.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rafisongs.org/2007/07/21/78616/the-king-of-melody-mohammed-rafi/index.html|title=The King Of Melody — Mohammed Rafi « Rafi Songs : Mohd Rafi Sahab — The Legendary Singer`s Life, Songs and Awards&lt;!-- Bot generated title --&gt;|accessdate=2014-02-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605111536/http://www.rafisongs.org/2007/07/21/78616/the-king-of-melody-mohammed-rafi/index.html |date=2011-06-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһының бер өлөшө ==
(Тулы фильмографияһы үҙ эсенә 860 фильмды ала, уларҙың 55-е йырсы вафат булғандан һуң таммалана йәки уның архив яҙмаларын тауышландырыу өсөн файҙаланыла&lt;ref&gt;{{IMDb name|id=0706327|name=Мохаммед Рафи}}&lt;/ref&gt;){{columns-list|3|; 1940 йылдары
:* «''[[:en:Jugnu (1947 film)|Jugnu]]''»{{ref-en}} (1947) — ''студент''&lt;ref name=&quot;ScreenChar&quot;&gt;Один из нескольких фильмов с Мохаммедом Рафи также в эпизодной «экранной роли»&lt;/ref&gt;
:* «''[[Лейли и Маджнун (фильм, 1949, хинди)|Ләйлә һәм Мәжнүн]]''» (1949) — ''певец с бородой''&lt;ref name=&quot;ScreenChar&quot; /&gt;
:* {{нп5|Сезон дождей (фильм)|«Сезон дождей»||Barsaat (1949 film)}} (1949)

; 1950 йылдар
:* «[[Бродяга (фильм, 1951)|Бродяга]]» (1951)
:* «''[[:en:Aan|Aan]]''»{{ref-en}} (1952)
:* «[[Два бигха земли]]» (1953)
:* {{нп5|Туда-сюда|«Туда-сюда»||Aar Paar}} (1954)
:* {{нп5|Чистильщики обуви (фильм)|«Чистильщики обуви»||Boot Polish (film)}} (1954)
:* «''[[:en:Jagriti|Jagriti]]''»{{ref-en}} (1954)
:* «''[[:en:Shabaab (film)|Shabaab]]''»{{ref-en}} (1954)
:* «[[Господин 420]]» (1955)
:* «[[Девдас (фильм, 1955)|Девдас]]» (1955)
:* «''[[:en:Seema (1955 film)|Seema]]''»{{ref-en}} (1955)
:* {{нп5|Тайком от всех|«Тайком от всех»||Chori Chori}} (1956)
:* «''[[:en:Basant Bahar (film)|Basant Bahar]]''»{{ref-en}} (1956)
:* «''[[:en:C.I.D. (film, 1956)|C.I.D.]]''»{{ref-en}} (1956)
:* «[[Жажда (фильм, 1957)|Жажда]]» (1957)
:* «[[Мать Индия]]» (1957)
:* {{нп5|Новый век (фильм, 1957)|«Новый век»||Naya Daur (1957 film)}} (1957)
:* {{comment|{{нп5|Еврейка (фильм)|«Еврейка»||Yahudi}}|По мотивам классической оперы Э. Скриба и Ф. Галеви «Иудейка»}} (1958)
:* {{нп5|Ховрский мост (фильм)|«Ховрский мост»||Howrah Bridge (film)}} (1958)
:* [[Неприкасаемая|«Суджата» / «Неприкасаемая»]]&lt;ref&gt;«Суджата» (по имени героини) - оригинальное название, использованное также при показе фильма на Московском международном кинофестивале, «Неприкасаемая» - название фильма в советском прокате.&lt;/ref&gt;(1959)

; 1960 йылдар годы
:* {{нп5|Полная луна|«Полная луна»||Chaudhvin Ka Chand}} (1960)
:* {{нп5|Сын по неволе|«Сын по неволе»||Bombai Ka Babu}} (1960)
:* {{нп5|Чёрный рынок (фильм)|«Чёрный рынок»||Kala Bazar}} (1960)
:* «''[[:en:Barsaat Ki Raat|Barsaat Ki Raat]]''»{{ref-en}} (1960)
:* «''[[:en:Bewaqoof|Bewaqoof]]''»{{ref-en}} (1960)
:* «''[[:en:Chhalia|Chhalia]]''»{{ref-en}} (1960)
:* {{нп5|Ганга и Джамна|«Ганга и Джамна»||Gunga Jumna}} (1961)
:* {{нп5|Нас двое|«Нас двое»||Hum Dono (1961 film)}} (1961)
:* «''[[:en:Boy Friend (1961 film)|Boy Friend]]''»{{ref-en}} (1961)
:* «''[[:en:Kabuliwala (1961 film)|Kabuliwala]]''»{{ref-en}} (1961)&lt;!-- По вариантам перевода первоисточника - книги Р.Тагора - «Кабуливала»/«Кабулиец»/«Продавец фруктов из Кабула» + В советском прокате был одноименный фильм 1957 года, название которого перевели как «Кабулиец» --&gt;
:* «''[[:en:Jab Pyar Kisi Se Hota Hai|Jab Pyar Kisi Se Hota Hai]]''»{{ref-en}} (1961)
:* «''[[:en:Baat Ek Raat Ki|Baat Ek Raat Ki]]''»{{ref-en}} (1962)
:* {{нп5|Твоё сердце безумно|«Твоё сердце безумно»||Dil Tera Diwana}} (1962)
:* {{нп5|Возлюбленная моя|«Возлюбленная моя»||Mere Mehboob}} (1963)
:* {{нп5|Не властна над любовью власть|«Не властна над любовью власть»||Aaj Aur Kal (1963 film)}} (1963)
:* {{нп5|Ромео и Джульета: новая история|«Ромео и Джульета: новая история»||Tere Ghar Ke Samne}} (1963)
:* «''[[:en:Phir Wohi Dil Laya Hoon|Phir Wohi Dil Laya Hoon]]''»{{ref-en}} (1963)
:* {{нп5|Читралекха (фильм)|«Читралекха»||Chitralekha (1964 film)}} (1964)
:* «''[[:en:Ayee Milan Ki Beta|Ayee Milan Ki Beta]]''»{{ref-en}} (1964)
:* «''[[:en:Haqeeqat|Haqeeqat]]''»{{ref-en}} (1964)
:* {{нп5|Испытание временем (фильм)|«Испытание временем»||Waqt (1965 film)}} (1965)
:* {{нп5|Когда распускаются цветы|«Когда распускаются цветы»||Jab Jab Phool Khile}} (1965)
:* {{нп5|Любовь в Кашмире|«Любовь в Кашмире»||Arzoo (1965 film)}} (1965)
:* {{нп5|Святой (фильм, 1965)|«Святой»||Guide (film)}} (1965)
:* {{нп5|Семья (фильм)|«Семья»||Khandan (1965 film)}} (1965)
:* «''[[:en:Gumnaam|Gumnaam]]''»{{ref-en}} (1965)
:* {{нп5|Да здравствует любовь|«Да здравствует любовь»||Pyar Kiye Ja}} (1966)
:* {{нп5|Любовь в Токио|«Любовь в Токио»||Love in Tokyo}} (1966)
:* {{нп5|Материнская любовь|«Материнская любовь»||Mamta (1966 film)}} (1966)
:* «''[[:en:Teesri Manzil|Teesri Manzil]]''»{{ref-en}} (1966)
:* {{нп5|Вечер в Париже|«Вечер в Париже»||An Evening in Paris}} (1967)
:* {{нп5|Вокруг света (фильм)|«Вокруг света»||Around the World (1967 film)}} (1967)
:* {{нп5|Лицом к лицу (фильм, Индия, 1967)|«Лицом к лицу»||Aamne Samne (1967 film)}} (1967)
:* {{нп5|Ночь и день (фильм)|«Ночь и день»||Raat Aur Din}} (1967)
:* {{нп5|Похититель ценностей|«Похититель ценностей»||Jewel Thief}} (1967)
:* «''[[:en:Upkaar|Upkaar]]''»{{ref-en}} (1967)
;* {{нп5|Голубой лотос (фильм)|«''Голубой лотос''» / «''Нилкамал''»||Neel Kamal (1968 film)}} (1968)
:* {{нп5|В смятении|«В смятении»||Do Raaste}} (1969)
:* {{нп5|Мечта (фильм, 1969)|«Мечта»||Talash (1969 film)}} (1969)
:* «[[Преданность (фильм, 1969)|Преданность]]»  (1969)
:* {{нп5|Цветок и два садовника|«Цветок и два садовника»||Ek Phool Do Mali}} (1969)
:* «''[[:en:Pyar Ka Mausam|Pyar Ka Mausam]]''»{{ref-en}} (1967)

; 1970 йылдар
:* {{нп5|Война и любовь|«Война и любовь»||Prem Pujari}} (1970)
:* {{нп5|Красивый и упрямый|«Красивый и упрямый»||Tum Haseen Main Jawaan}} (1970)
:* {{нп5|Любовь и богатство|«Любовь и богатство»||Humjoli}} (1970)
:* «[[Моё имя Клоун]]» (1970)
:* {{нп5|Опасное сходство|«Опасное сходство»||Sachaa Jhutha}} (1970)
:* «''[[:en:Aan Milo Sajna|Aan Milo Sajna]]''»{{ref-en}} (1970)
:* «''[[:en:Ishq Par Zor Nahin|Ishq Par Zor Nahin]]''»{{ref-en}} (1970)
:* «''[[:en:Jahan Pyar Mile|Jahan Pyar Mile]]''»{{ref-en}} (1970)
:* {{нп5|Джохар и Мехмуд в Гонконге|«''Джохар и Мехмуд в Гонконге''»||Johar Mehmood in Hong Kong}} (1971)
:* {{нп5|Красный камень|«Красный камень»||Lal Patthar}} (1971)
:* «[[Моя родина]]» (1971)
:* {{нп5|Слоны мои друзья|«Слоны мои друзья»||Haathi Mere Saathi}} (1971)
:* «''[[:en:Andaz (1971 film)|Andaaz]]''»{{ref-en}} (1971)
:* «''[[:en:Jaane-Anjaane|Jaane-Anjaane]]''»{{ref-en}} (1971)
:* {{нп5|Твоя красота опьяняет|«Твоя красота опьяняет»||Roop Tera Mastana}} (1972)
:* «''[[:en:Gora Aur Kala|Gora Aur Kala]]''»{{ref-en}} (1972)
:* {{нп5|Гордыня (фильм)|«Гордыня»||Abhimaan (1973 film)}} (1973)
:* «[[Затянувшаяся расплата (фильм, 1973)|Затянувшаяся расплата]]» (1973)
:* {{нп5|Найти друг друга|«Найти друг друга»||Yaadon Ki Baarat}} (1973)
:* {{нп5|Герой (фильм, 1974)|«Герой»||Majboor (1974 film)}} (1974)
:* {{нп5|Друг (фильм, 1974)|«Друг»||Dost (1974 film)}} (1974)
:* «''[[:en:Haath Ki Safai|Haath Ki Safai]]''»{{ref-en}} (1974)
:* «''[[:en:Kunwara Baap|Kunwara Baap]]''»{{ref-en}} (1974)
:* «''[[:en:Us Paar|Us Paar]]''»{{ref-en}} (1974)
:* {{нп5|Гроза (фильм, 1975)|«Гроза»||Aandhi}} (1975)
:* {{нп5|Испытание любви (фильм, 1975)|«Испытание любви»||Prem Kahani}} (1975)
:* «''[[:en:Geet Gaata Chal|Geet Gaata Chal]]''»{{ref-en}} (1975)
:* «''[[:en:Uljhan|Uljhan]]''»{{ref-en}} (1975)
:* {{нп5|Только любовь|«Только любовь»||Adalat (1976 film)}} (1976)
:* «''[[:en:Bairaag|Bairaag]]''»{{ref-en}} (1976)
:* «[[Амар, Акбар, Антони]]» (1977)
:* «[[Вечная сказка любви]]» (1977)
:* {{нп5|Это жизнь (фильм)|«Это жизнь»||Yehi Hai Zindagi}} (1977)
:* «[[Шалимар (фильм)|Бриллиант „Шалимар“]]» (1978)
;* «[[Внебрачный сын (фильм)|Внебрачный сын]]» (1978)
:* {{нп5|Клятвы и обещания|«Клятвы и обещания»||Kasme Vaade}} (1978)
:* «''[[:en:Ganga Ki Sauganhd|Ganga Ki Sauganhd]]''»{{ref-en}} (1978)
:* {{нп5|Чёрный камень (фильм)|«Чёрный камень»||Kaala Patthar}} (1979)
:* «''[[:en:Kartavya (1979 film)|Kartavya]]''»{{ref-en}} (1979)
:* «''[[:en:Suhaag (1979 film)|Suhaag]]''»{{ref-en}} (1979)

; 1980 йылдар (күберәген — йырсы вафат булғандан һуң)
:* {{нп5|Долг чести (фильм)|«Долг чести»||Karz (1980 film)}} (1980)
:* {{нп5|Абдулла (фильм, 1980)|«Абдулла»||Abdullah (1980 film)}} (1980)
:* {{нп5|Красивая жизнь|«Красивая жизнь»||Shaan (film)}} (1980)
:* {{нп5|Рам и Балрам|«Рам и Балрам»||Ram Balram}} (1980)
:* {{нп5|Горячее сердце (фильм, 1981)|«Горячее сердце»||Yaraana (1981 film)}} (1981)
:* {{нп5|Крепкая дружба|«Крепкая дружба»||Kranti}} (1981)
:* {{нп5|Калиа|«Калиа»||Kaalia}} (1981)
:* {{нп5|Судьба (фильм, 1981)|«Судьба»||Naseeb (1981 film)}} (1981)
:* «''[[:en:Katilon Ke Kaatil|Katilon Ke Kaatil]]''»{{ref-en}} (1981)
:* «''[[:en:Bhagawat|Bhagawat]]''»{{ref-en}} (1982)
:* «''[[:en:Desh Premee|Desh Premee]]''»{{ref-en}} (1982)}}

== Аудиография/дискография ==

== Награда һәм номинациялары ==

=== Профессиональ ===
; Һинд Кадр артындағы иң яҡшы ир-ат вокалы өсөн милли кинопермияһы

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;950px&quot;
! width=&quot;40px&quot; |Йыл&lt;ref&gt;По году присуждения номинации или премии, за фильмы, как правило, вышедшие в прокат в предыдущем году.&lt;/ref&gt;
! width=&quot;240px&quot; |Партия
! width=&quot;200px&quot; |Фильм&lt;ref&gt;Название фильма дано прямым шрифтом при использовании в русскоязычном прокате и, в виде исключения, при однозначности перевода оригинального названия, ''курсивом'' — при наличии только непрофессиональной русификации или отсутствии даже такой (в последнем случае использована транскрипция индийского оригинала).&lt;/ref&gt;
! width=&quot;180px&quot; |Композиторҙары
! width=&quot;160px&quot; |Һүҙҙәр авторы
! width=&quot;80px&quot; |Һөҙөмтә
! width=&quot;60px&quot; |Һылтанмалар
|-
|1978
|''Kya Wada Hua Tera''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Мы не хуже других|||Hum Kisise Kum Naheen}} (1977)
|{{Тәржемәһеҙ 5|Рахул Дев Бамин|||Rahul Dev Burman}}
|{{Тәржемәһеҙ 5|Маджрух Султанпури|||Majrooh Sultanpuri}}
| {{Won}}
|&lt;ref name=&quot;GulzarNihalani2003&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Encyclopaedia of Hindi Cinema|ссылка=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&amp;pg=PT633|год=2003|издательство={{Нп3|Popular Prakashan}}|isbn=978-81-7991-066-5|автор=Gulzar, Govind Nihalani, Saibal Chatterjee}}&lt;/ref&gt;
|}

; Кадр артындағы иң яҡшы ир-ат вокалы өсөн ''Filmfare Award премияһы''&lt;ref name=&quot;filmfareawards.indiatimes.com&quot;&gt;{{Cite news|title=Filmfare Awards list|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/|work=[[The Times Of India]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204081322/http://filmfareawards.indiatimes.com/ |date=2012-02-04 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;950px&quot;
! width=&quot;40px&quot; |Йыл
! width=&quot;240px&quot; |Партия
! width=&quot;200px&quot; |Фильм
! width=&quot;180px&quot; |Композиторҙары
! width=&quot;160px&quot; |Һүҙҙәр авторы
! width=&quot;80px&quot; |Һөҙөмтә
! width=&quot;60px&quot; |Һылтанмалар
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1961
|''Husnwale Tera Jawab Nahin''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Семейная обитель (фильм, 1961)|Семейная обитель||Gharana (1961 film)}} (1961)
|{{Тәржемәһеҙ 5|Рави Шанкар Шарма|||Ravi (music director)}}
|{{Тәржемәһеҙ 5|Шакил Бадаюни|||Shakeel Badayuni}}
| {{Nom}}
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|''Teri Pyaari Pyaari Surat Ko''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Sasural|''Sasural''||Sasural (1961 film)}} (1961)
|{{Тәржемәһеҙ 5|Шанкар-Джайкишан|||Shankar Jaikishan}}
|{{Тәржемәһеҙ 5|Хасрат Джайпури|||Hasrat Jaipuri}}
| {{Won}}
|-
|1962
|''Chaudhvin Ka Chand Ho''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Полная луна|||Chaudhvin Ka Chand}} (1961)
|Рави Шанкар Шарма
|Шакил Бадаюни
| {{Won}}
|
|-
|1963
|''Aye Gulbadan Aye Gulbadan''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Профессор (фильм)|Профессор||Professor (film)}} (1962)
|Шанкар-Джайкишан
|Хасрат Джайпури
| {{Nom}}
|
|-
|1964
|''Mere Mehboob Tujhe Mere''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Возлюбленная моя|''Возлюбленная моя''||Mere Mehboob}} (1963)
|{{Тәржемәһеҙ 5|Наушад Али|||Naushad Ali}}
|Шакил Бадаюни
| {{Nom}}
|
|-
|1965
|''Chahunga Main Tujhe Saanj Savere''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Дружба (фильм, 1964)|Дружба||Dosti}} (1964)
|{{Тәржемәһеҙ 5|Лакшмикант-Пьярелал|||Laxmikant-Pyarelal}}
|Маджрух Султанпури
| {{Won}}
|
|-
|1966
|''Chhoo Lene Do Nazuk Hothon Ko''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Тени (фильм, 1965)|Тени||Kaajal}} (1965)
|Рафи Шанкар Шарма
|{{Тәржемәһеҙ 5|Сахир Лудхианви|||Sahir Ludhianvi}}
| {{Nom}}
|
|-
|1967
|''Baharo Phool Barsao''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Принцесса и разбойник|||Suraj (1966 film)}} (1966)
|Шанкар-Джайкишан
|{{Тәржемәһеҙ 5|Шайлендра (поэт-песенник)|Шайлендра||Shailendra (lyricist)}}
| {{Won}}
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1969
|''Main Gaoon Tum So Jao''
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Тәржемәһеҙ 5|Брахмачари (фильм, хинди)|Брахмачари||Brahmachari (Hindi film)}} (1968)
| rowspan=&quot;2&quot; |Шанкар-Джайкишан
|Шайлендра
| {{Nom}}
| rowspan=&quot;3&quot; |
|-
|''Dil Ke Jharokhe Mein''
|Хасрат Джайпури
| {{Won}}
|-
|''Babul Ki Duvayen''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Нилкамал (фильм, 1968)|Нилкамал||Neel Kamal (1968 film)}} (1968)
|Рави Шанкар Шарма
|Сахир Лудхианви
| {{Nom}}
|-
|1970
|''Badi Mastani Hai''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Jeene Ki Raah|''Jeene Ki Raah''||Jeene Ki Raah}} (1969)
|Лакшмикант-Пьярелал
|{{Тәржемәһеҙ 5|Ананд Бакши|||Anand Bakshi}}
| {{Nom}}
|
|-
|1971
|''Khilona Jaan Kar''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Игрушка (фильм, 1970)|Игрушка||Khilona}} (1970)
|Лакшмикант-Пьярелал
|Ананд Бакши
| {{Nom}}
|
|-
|1974
|''Hum Ko To Jaan Se Pyaari''
|''Naina'' (1973)
|Шанкар-Джайкишан
|Хасрат Джайпури
| {{Nom}}
|
|-
|1975
|''Achha Hi Huva Dil Toot Gaya''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Maa Bahen Aur Biwi|''Maa Bahen Aur Biwi''||Maa Bahen Aur Biwi}} (1974)
|Шарда
|{{Тәржемәһеҙ 5|Камар Джалалабади|||Qamar Jalalabadi}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;Ведпал Варма
| {{Nom}}
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1978
|''[[:en:Parda Hai Parda|Parda Hai Parda]]''
|Амар, Акбар, Антони (1977)
|Лакшмикант-Пьярелал
|Ананд Бакши
| {{Nom}}
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|''Kya Hua Tera Wada''
|Мы не хуже других (1977)
|Рахул Дев Бамин
|Маджрух Султанпури
| {{Won}}
|-
|1979
|''Aadmi Musaafir Hai''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Близкий человек|||Apnapan}} (1977)
|Лакшмикант-Пьярелал
|Ананд Бакши
| {{Nom}}
|
|-
|1980
|''Chalo Re Doli Uthao Kahaar''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Злейший враг|''Злейший враг''||Jaani Dushman}} (1979)
|Лакшмикант-Пьярелал
|Варма Малик
| {{Nom}}
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1981
|''Dard-e-dil Dard-e-jigar''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Долг Чести|||Karz (film)}}
|Лакшмикант-Пьярелал
|Ананд Бакши
| {{Nom}}
| rowspan=&quot;3&quot; |
|-
|''Maine Poocha Chand Se''
|Абдулла
|Рахул Дев Бамин
|Ананд Бакши
| {{Nom}}
|-
|''Mere Dost Kissa Yeh''
|{{Тәржемәһеҙ 5|Верные друзья (фильм, 1980)|Верные друзья||Dostana (1980 film)}}
|Лакшмикант-Пьярелал
|Ананд Бакши
| {{Nom}}
|}

; Кадр артындағы иң яҡшы ир-ат вокалы өсөн Киножурналистарҙың Бенгал ассоциацияһының премияһы (Bengal Film Journalists' Association – Best Male Playback Award)

{| class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;40px&quot; |Йыл
! width=&quot;200px&quot; |Фильм
! width=&quot;180px&quot; |Композитор
! width=&quot;160px&quot; |Автор һүҙ
! width=&quot;80px&quot; |Һөҙөмтә
! width=&quot;60px&quot; |Һылтанмалар
|-
|1957
|{{Тәржемәһеҙ 5|Tumsa Nahin Dekha|''Tumsa Nahin Dekha''||Tumsa Nahin Dekha (1957 film)}} (1957)
|{{Тәржемәһеҙ 5|Омкар Прасад Найяр|||O. P. Nayyar}}
|Маджрух Султанпури
| {{Won}}
|
|-
|1965
|Дуҫлыҡ (1964)
|Лакшмикант-Пьярелать
|Маджрух Султанпури
| {{Won}}
|&lt;ref&gt;[http://www.bfjaaward.com/award-winners.php?year=1965 Лауреаты премий 1965 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140607002326/http://www.bfjaaward.com/award-winners.php?year=1965 |date=2014-06-07 }}{{ref-en}} на официальном сайте Премии Бенгальской ассоциации киножурналистов.&lt;/ref&gt;
|-
|1966
|{{Тәржемәһеҙ 5|Любовь в Кашмире|||Arzoo (1965 film)}} (1965)
|Шанкр-Джайкишан
|Джайпури Хасрат
| {{Won}}
|&lt;ref&gt;[http://www.bfjaaward.com/award-winners.php?year=1966 Лауреаты премий 1966 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606214121/http://www.bfjaaward.com/award-winners.php?year=1966 |date=2014-06-06 }}{{ref-en}} на официальном сайте Премии Бенгальской ассоциации киножурналистов.&lt;/ref&gt;
|}

; ''Sur Sringar Award''

{| class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;40px&quot; |Йыл
! width=&quot;200px&quot; |Фильм
! width=&quot;180px&quot; |Композиторҙары
! width=&quot;160px&quot; |Һүҙҙәр авторы 
! width=&quot;80px&quot; |Һөҙөмтә
! width=&quot;60px&quot; |Һылтанмалар
|-
|1965
|{{Тәржемәһеҙ 5|Читралекха (фильм, 1964)|Читралекха||Chitralekha (1964 film)}} (1964)
|{{Тәржемәһеҙ 5|Рошан (композитор)|Рошан||Roshan (music director)}}
|Сахир Лудхианви
| {{Won}}
|
|}
Шулай уҡ ҡайһы бер сығанаҡтар «Иң яҡшы йырсы» призын билдәләй, уны 1974 йылда «''Film World''» журналынан композитор Уши Кханндың «Teree Galiyon Mein Na Rakhenge Qadam Aaj Ke Baad» йырын башҡарған өсөн ала&lt;ref name=&quot;how_fair_raju1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld1.htm|title=How fair were they to Mohammed Rafi?|author=Raju Bharatan.|date=2006-08-23|publisher=''{{нп5|Rediff.com}}''|lang=en|accessdate=2014-02-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Дәүләт һәм хөкүмәт бүләктәре ===
* 1948 йыл — Һиндостан бойондороҡһоҙлоғноң беренсе йыллығы хөрмәтенә көмөш миҙал (баш премьер-министр [[Джавахарлал Неру]]ҙан).
* 1967 йыл —Һиндостан хөкүмәтенән Падма Шри&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}&lt;/ref&gt;.

=== Йәмәғәт танылыуы ===
Мөхәммәд Рафи күп тапҡырҙар Һиндостандың, дөрөҫөрәге, һинд киноһының иң яҡшы йырсыһы тип таныла. Аудитория өсөн уның популярлығы 2001 йылдағы һорау алыуҙар буйынса Лата Мангешкар менән «Мең йыллыҡтың иң яҡшы йырсыһы» титулын бүлешеүендә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.geocities.com/anisharaja/honda-stardust.html&amp;date=2009-10-25+12:28:13/|title=Mohd Rafi and Lata: Singers of Millennium|publisher=|accessdate=2014-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101022637/http://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.geocities.com%2Fanisharaja%2Fhonda-stardust.html&amp;date=2009-10-25+12%3A28%3A13%2F |date=2013-11-01 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ ''CNN-IBN'' телеканалы үткәргән һорау алыуҙар буйынса 2013 йылдың «Кинолағы хинди телендә йырлаусы иң яҡшы йырсы» титулында сағыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/mohammad-rafi-wins-greatest-voice-of-hindi-cinema-poll/414604-8-66.html|title=Mohammad Rafi wins Greatest Voice of Hindi Cinema poll|publisher=''[[CNN-IBN|IBN Live]]''|accessdate=2014-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819021440/http://ibnlive.in.com/news/mohammad-rafi-wins-greatest-voice-of-hindi-cinema-poll/414604-8-66.html |date=2013-08-19 }}&lt;/ref&gt;.

2000 йылда бер төркөм йәмәғәтселәр Мөхәммәд Рафи (үлгәндән һуң) иң юғары граждан наградаһы — Бхарат Ратна, шулай уҡ Фальке премияһына лайыҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.oneindia.in/2008/01/14/paswan-demands-bharat-ratna-for-phule-jagjivan-ram-mohd-rafi-1200321335.html|title=Paswan demands Bharat Ratna for Phule, Jagjivan Ram, Mohd Rafi.|date=2008-01-14|publisher=OneIndia News|lang=en|accessdate=2014-02-21}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/opinion/open-page/forgetting-the-phenomenal-talent-of-rafi/article38252.ece|title=Forgetting the phenomenal talent of Rafi?|author=Mohammed Yahya Ansari, |date=2009-10-24|publisher=The Hindu|lang=en|accessdate=2014-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/184798/demand-ls-bharat-ratna-mohd.html|title=Demand in LS for Bharat Ratna to Mohd Rafi|date=2011-08-19|publisher=Deccan Herald|lang=en|accessdate=2014-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/PUN-mohd-rafis-admirers-intensify-bharat-ratna-demand-for-the-great-singer-4282103-NOR.html|title=Mohd Rafi's admirers intensify Bharat Ratna demand for the great singer|author=Shivraj Dhrupad, |date=2013-06-05|publisher=Bhaskar News|lang=en|accessdate=2014-02-21}}&lt;/ref&gt; тип рәсми белерә, әммә Һиндостан хөкүмәте бындау ҡарар ҡабул итмәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|часть=Mohammed Rafi|ответственный=Anu Sharma|заглавие=Genius of India|ссылка=https://books.google.com/books?id=OFFWNqHeu6UC&amp;pg=PT216|издательство=Prashant Publications|год=2011|isbn=978-81-87057-59-8}}
* {{Китап|автор={{comment|Yasmin Khalid Rafi|Невестка Мохаммеда Рафи, жена его сына Кхалида. Перевод с хинди  А.К. и Рупы Шрикумар}}.|заглавие=Mohammed Rafi: My Abba - A Memoir|ссылка=https://books.google.com/books?id=n3vV_UcWv5kC|издательство=Tranquebar Press|год=2012|isbn=978-93-81626-85-6}} (&lt;small&gt;[https://books.google.com/books?id=Ftm7AgAAQBAJ оригинал на хинди]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/small&gt;)
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Һиндостан актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:1980 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:31 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>4yly259euz5lgr4n4zvv38m8d3xd2bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орлов йорто (Вологда)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167089</id>
    <revision>
      <id>1299867</id>
      <parentid>1235802</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6613" sha1="ky28v4203ubohwprld4mfzpk0zkc1li" xml:space="preserve">архитектура ҡомартҡыһы (төбәк)
{{Ук}}
'''Орлов йорто (Актёр йорто)''' — [[Вологда өлкәһе]]нең [[Вологда]] ҡалаһында [[XIX быуат]]тың икенсе  яртыһында төҙөлгән ике ҡатлы  торлаҡ йорт. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Хәҙерге ваҡытта «Актёр йорто» йәмәғәт ойошмаһы урынлашҡан.

== Тарихы ==
Архитектура тикшеренеүселәре билдәләүенсә, Вологданың тарихи өлөшөндә урынлашҡан  ҙур ағас йорт, XIX быуаттың икенсе яртыһында классицизм стилендә төҙөлгән һәм  «А.Ф.  Орлов  йорто булараҡ билдәле. 1876 йылда Александр Федорович Орлов бинаның милексеһе булып тора. Белгестәр уның был йорттоң беренсе хужаһы икәнлеген теүәл билдәләй алмай, әммә ҡоролма уның фамилияһы буйынса атала&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://rutraveller.ru/place/131753?tab=dc|title=Дом А. Ф. Орлова. Описание места|accessdate=2020-11-18}}&lt;/ref&gt;.

Йорт Кремль  баҡсаһына ҡарай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://laperuz.com/dom-orlova-v-vologde/|title=Дом актёра в Вологде {{!}} Лаперуз|accessdate=2020-11-18}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ул._Ленинградская,_4.jpg|мини|Актер йорто]]
[[Файл:Ул._Ленинградская,_4._Вход.jpg|мини|Йортҡа инеү урыны]]

== Архитектураһы ==
Орловтың торлаҡ йорто архитектура планында ағастан тура мөйөшлө ҙур  ике ҡатлы бинанан ғибәрәт, унда  ярым подвал һәм өс тәҙрәле мезонин бар. Фасадының ябайлығы һәм ҡәтғилеге Вологда ҡалаһының ағас йорттар төҙөлөшө араһында айырылып тора.  Йорттоң биҙәге булып шикһеҙ икенсе ҡат өҫтөндәге ағас сандриктар һәм ромбтар менән ҡат араһындағы билбау тора. Ярым түңәрәк тәҙрә менән өс мөйөшлө фронтон йорттоң мезонинын ослай һәм кәрниз һыҙығын өҙә. Көрәксәләр бинаның һәм мезониндың төп күләме мөйөшөн һыҙыҡ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vologda.holme.ru/sight/5981d29299ff32a934d14572/|title=Дом А. Ф. Орлова - достопримечательности Вологды|author=MaxxaM|accessdate=2020-11-18}}&lt;/ref&gt;.

Йорт мезонинында түңәрәк кафель мейесте мөмкин. Вологдала башҡа ошондай йорттарҙан айырмалы рәүештә, был ҡоролманың  селтәрле декоры юҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shagau.ru/2015/06/07/derevyannaya-vologda-i-ne-tolko-reznoj-palisad|title=Деревянная Вологда и не только резной палисад|accessdate=2020-11-18}}&lt;/ref&gt;.

== Актёр йорто ==
Хәҙерге ваҡытта йортта А.В.Семёновтың  актёр йорто урынлашҡан. Был ҡаланың иң танылған мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Тарихи бинала даими спектаклдәр ҡуйыла,  әҙәби һәм музыкаль  сәхнәләштереүҙәр ойошторола&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://vologda-portal.ru/o_gorode/index.php?SECTION_ID=4243&amp;ID=62722|title=Вологодский Дом актера имени А. В. Семенова|accessdate=2020-11-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127001409/http://vologda-portal.ru/o_gorode/index.php?SECTION_ID=4243&amp;ID=62722 |date=2020-11-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vologdarestoration.ru/about-us/news/vologda-actors-house-located-in-monument-july-4-celebrates-its-anniversary.html|title=АУК ВО «Вологдареставрация» – Вологодский Дом актёра, расположенный в памятнике архитектуры, 4 июля отпразднует свой юбилей|accessdate=2020-11-18}}&lt;/ref&gt;.

Кино һәм театр һөйөүселәр өсөн — был табыныу  урыны булып тора, сөнки бында  ғәҙәти булмаған нәмәләр күрергә, йәки   яратҡан актерҙар менән аралашырға була. Бында үҙ традициялары бар, мәҫәлән, йыл һайын өмәләр үткәрелә, уға, бинаны һәм ихатаны тәртипкә килтереү өсөн  бөтә актёр халҡы  йыйыла&lt;ref&gt;Ирина Горожанова: «Дом актера – место, где для артиста всё первично».&amp;#x20;''cultinfo.ru''.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 18 ноября 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://vologda.holme.ru/sight/5981d29299ff32a934d14572/ Дом Орлова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129174820/http://vologda.holme.ru/sight/5981d29299ff32a934d14572/ |date=2021-11-29 }}
* [http://cultinfo.ru/journal/2019-leto/irina-gorozhanova-dom-aktera-mesto-gde-dlya-artista-vsye-pervichno/ Дом актёра. Новая жизнь памятника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217175544/http://cultinfo.ru/journal/2019-leto/irina-gorozhanova-dom-aktera-mesto-gde-dlya-artista-vsye-pervichno/ |date=2020-02-17 }}
* [https://vologda-portal.ru/o_gorode/index.php?SECTION_ID=4243&amp;ID=62722 Дом актёра — дом Орлова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127001409/http://vologda-portal.ru/o_gorode/index.php?SECTION_ID=4243&amp;ID=62722 |date=2020-11-27 }}
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]]
[[Категория:Вологда өлкәһе тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>ky28v4203ubohwprld4mfzpk0zkc1li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168858</id>
    <revision>
      <id>1299843</id>
      <parentid>1228996</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T20:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36741" sha1="mx4o4p330rzpluxxyg89mw2mt7m3ksg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт милли тикшеренеү университеты''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең юғары уҡыу йорто, [[Һарытау]] ҡалаһының боронғо уҡыу йорто. 1909 йылда нигеҙ һалына. Милли тикшеренеү университеты (НИУ) статусына эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.edu.ru/abitur/act.72/index.php|title=Национальные исследовательские университеты|accessdate=2019-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728195228/http://www.edu.ru/abitur/act.72/index.php|archivedate=2019-07-28}}&lt;/ref&gt;.

== Университет тарихы ==
[[Файл:Foto_sgu1.jpg|мини|250x250пкс|Һарытау университетын ойоштороу һәм төҙөү буйынса комиссия. Һулдан уңға ултыралар: профессор Н. Г. Ушинский, профессор А. Э. Незнамов профессор, халыҡ мәғарифы министры М. П. Кауфман, профессор В. П. Амалицкий, профессор И. А. Щербаков; баҫып торалар: профессор А. А. Жандр, профессор И. П. Филевич (1907)]]
[[Файл:Saratov_State_University_1909.jpg|мини|250x250пкс|Һарытау дәүләт университеты асылыу көнөндә, [[6 декабрь]] [[1909 йыл]]]]
Император Николай университетына [[1909 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың 10 июнендә, Һарытау йәмәғәтселегенең, хакимиәттең һәм премьер-министр [[Столыпин Пётр Аркадьевич|П. А. Столыпинды]]ң ныҡышмалылығы арҡаһында нигеҙ һалына. Уҡыу йорто [[Николай II|Николай университеты]] булараҡ асыла. 6 декабрҙә тантана үтә һәм уға император [[Николай II]] ризалығы менән уның исеме бирелә. Шул уҡ көндө ғибәҙәттән һәм тәре йөрөшөнән һуң университеттың буласаҡ корпустары урынына нигеҙ ташы һалына. Төҙөлөшкә архитектор итеп кКарл Людвигович Мюфке саҡырыла. Бер нисә йылда уға юғары сифатлы берҙәм ансамбль төҙөргә мөмкин була.

Император Николай исемендәге Һарытау университеттың беренсе ректоры Разумовский Василий Иванович була. Башта университет составында бер генә — медицина факультеты булһа, [[1917 йыл]]да физика-математика, тарих-филология һәм юридик факультеттар булдырыла. Тарих-филология факультеты деканы Семен Людвигович Франк була. Университетта П. К. Галлер.эшләй. Революциянан һуңғы йылдарҙа агрономия факультетында Н. И. Вавилов эшләй.

[[1922 йыл]]да агрономия факультетына үҙ аллы Ауыл хужалығы институты итеп үҙгәртелә.

[[1923 йыл]]дың октябрендә университет Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты тип үҙгәртелә.

[[1930 йыл]]да медицина факультеты институтҡа әйләндерелә. [[1931 йыл]]да совет төҙөлөшө һәм хоҡуҡ факультеты базаһында совет хоҡуғы институты ойошторола, ул совет булдырыу, Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһына нигеҙ булып тора. Шул уҡ йылда педагогия факультеты институтҡа әйләндерелә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Һарытауға [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университеты]] эвакуациялана. Был ваҡытта университеттың үҫешенә Е. Ф. Гросс, тарихсы В. В. Мавродин, филологтар М. П. Алексеев, Г. А. Гуковский һәм Ю. Г. Оксман йоғонто яһай. Төрлө йылдарҙа университетта:

* математиктар [[Голубев Владимир Васильевич|В. В. Голубев]], И. Г. Петровский, А. Я. Хинчин, А. Г. Курош, В. В. Вагнер, А. М. Богомолов;
* физиктар В. Д. Зернов, В. П. Жузе, Г. А. Остроумов, В. И. Калинин, П. В. Голубков, В. Н. Шевчик;
* филологтар Н. Н. Дурново, М. Фасмер, [[Жирмунский Виктор Максимович|В. М. Жирмунский]], Н. К. Пиксанов, А. П. Скафтымов, В. В. Буш;
* химиктар В. В. Челинцев, Р. В. Мерцлин, Н. А. Шлезингер, И. С. Мостафин;
* биологтар Н. И. Вавилов, А. А. Рихтер, Н. А. Максимов, И. В. Красовская;
* геологтар Б. А. Можаровский, А. И. Олли, В. Г. Очев;
* тарихсылар В. Г. Борухович, В. Н. Парфёнов, Н. А. Троицкий;
* дәүләт һәм хоҡуҡ тарихсыһы, юрист С. В. Юшков, криминалист Г. Ю. Маннс, юристар Б. Б. Черепахин, Ф. Д. Корнилов, И. К. Козьминых;
* фольклористар Б. М. Соколов, Т. М. Акимова, В. К. Архангельская эшләй.

=== Университет ректорҙары ===
# В. И. Разумовский (1909—1912)
# А. И. Чуевский (7 май — 27 октябрь, 1912 йыл, вазифаға раҫланмай)
# Н. Г. Стадницкий (1912—1913, вазифа башҡарыусы)
# П. П. Заболотнов (1913—1918)
# В. А. Арнольдов (5 май — 28 сентябрь, 1918 йыл, вазифа башҡарыусы)
# Физика-математика фәндәре докторы В. Д. Зернов (1918—1921)
# СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы [[Голубев Владимир Васильевич|В. В. Голубев]] (1921—1922)
# С. Р. Миротворцев (1923—1928)
# З. С. Каценбоген (1928—1932; 1930 йылдан — директор вазифаһында)
# Д. А. Рамзаев (1933—1935; директор вазифаһында)
# Г. К. Хворостин (1935—1937; директор вазифаһында)
# Химия фәндәре докторы В. П. Голуб (август — октябрь 1937 йыл; директор вазифаһын башҡарыусы)
# Физика-математика фәндәре кандидаты А. Р. Марченко (1937—1938; директор вазифаһында)
# Г. К. Русаков (29 апрель, 1938 йыл — 24 март, 1941 йыл)
# Физика-математика фәндәре кандидаты Д. И. Лучинин (31 март — 7 июль, 1941 йыл)
# В. А. Артисевич (1941—1942, вазифа башҡарыусы)
# Иҡтисад фәндәре кандидаты А. А. Вознесенский (1942—1944, вазифа башҡарыусы)
# Геология-минералогия фәндәре докторы Н. И. Усов (1944—1946)
# Физика-математика фәндәре докторы П. В. Голубков (1946—1950)
# Химия фәндәре докторы А. А. Пономарев (1950, вазифа башҡарыусы)
# Химия фәндәре докторы В. Р. Мерцлин (1950—1965)
# География фәндәре докторы В. Г. Лебедев (1965—1969)
# Филология фәндәре докторы П. А. Бугаенко (1969—1970, вазифа башҡарыусы)
# Физика-математика фәндәре докторы В. Н. Шевчик (1970—1977)
# Техник фәндәр докторы А. М. Богомолов (1977—1994)
# Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Д. И. Трубецков (1994—2003)
# Физика-математика фәндәре докторы Л. Ю. Коссович (2003—2013)
# География фәндәре докторы А. Н. Чумаченко (2013 йылдан)

== Һарытау дәүләт университеты бөгөн ==
1998 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән Һарытау дәүләт университеты составына һарытау һәм Балашов педагогия институттары, Радиоэлектроника колледжы һәм Политехникум индерелә.

Һарытау дәүләт университеты структураһында 15 факультет (биология, география, геология, социология, механика-математика, сит ил телдәре һәм лингводидактика, мәғлүмәт технологиялары һәм компьютер фәндәре, нано- һәм биомедицина технологиялары, һыҙыҡһыҙ процестар, психология, психологик-педагогик һәм махсус белем, физик, фәлсәфә, иҡтисад, юридик), 6 белем биреү институты (Тарих һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты, өҫтәмә һөнәри белем биреү, сәнғәт, физик культура һәм спорт, химия, Филология һәм журналистика институты. Балашов ҡалаһындағы филиал — Рәсәй вуздары филиалдары араһында иң ҙуры — уның биш факультеты бар. Университетта белем биреү һәм фәнни-тикшеренеү процесын 166 кафедра, шул иҫәптән 12 база кафедраһы, тәьмин итә.

Университет составына В. А. Артисевич исемендәге зона фәнни китапханаһы, Яңы мәғлүмәт технологияларының Волга буйы төбәге үҙәге, Хисаплау үҙәге, Нәшриәт һәм типография инә.

Күп ядролы кластерға эйә Һарытау дәүләт университеты суперкомпьютерҙары булған вуздарҙы берләштереүсе федераль селтәргә индерелгән. Наноиндустрияның 42 үҙәгенең береһе булараҡ уҡыу йорто милли нанотехнологик селтәргә тоташтырылған, әйткәндәй, тап уның базаһында ошоселтәр мәғлүмәттәре һаҡлана. ҺДУ-нда туғаҙ йүнәлеш буйынса «Известия вузов. Прикладная нелинейная динамика», «Электрохимическая энергетика», «Поволжский экологический журнал», «Современная герпетология», «Известия СГУ. Новая серия» журналдары һәм башҡа йүнәлештәр буйынса халыҡ-ара һәм вуз-ара тематик йыйынтыҡтар сығарыла, шуларҙың 13-ө Юғары аттестация комиссияһына (ВАК) инә.

Һарытау дәүләт университетында фундаменталь һәм ғәмәли фәнни тикшеренеүҙәрҙе, инновацион эшмәкәрлекте ғилми-тикшеренеү һәм белем биреү- ғилми институттары, үҙәктәр, лабораториялар, музейҙар, инновацион һәм ҡулланылышҡа индереү структуралары тәьмин итә. Улар араһында: Наноструктуралар һәм биосистемалар белем биреү-ғилми институты, Тәбиғи фәндәр ғилми-тикшеренеү институты, археология һәм мәҙәни мираҫ институты, Ботаника баҡсаһы, сәнәғәттә компьютер технологиялары өлкә үҙәге, технопарктар, өс трансфер технологиялар үҙәге, коллектив ҡулланыу үҙәге, бизнес-инкубатор бар.

ҺДУ — илдең үҙ составында РФ Мәғариф министрлығының һәм иң ҙур фондтарҙың (Карнеги корпорацияһы, МакАртуров фонды, ''CRDF'') гуманитар өлкәлә (МИОН — Төбәк-ара ижтимағи фәндәр институты), шулай уҡ тәбиғи фәндәр (НОЦ — «Нелинейная динамика и биофизика» ғилми-белем биреү үҙәге) өлкәһендә абруйлы гранттар буйынса проекттарҙы тормошҡа ашырыу өсөн үҙ структураһы булған өс вузының береһе. Был ике дисциплина-ара структура тейешле конкурстарҙа еңеү яулау һәҙәмтәһе һәм Рәсәйҙә иң яҡшылар иҫәбенә инә. Һарытау дәүләт университетында өҙлөкһөҙ әҙерләү циклы тормошҡа ашырыла: вузға тиклемге әҙерлек — урта профессиональ белем биреү — юғары профессиональ белем биреү — вуздан һуң белем биреү — белгестәрҙең белемен камиллаштырыу һәм квалификацияһын күтәреү. ҺДУ-ҙа 26342 студент һәм 590 аспирант уҡый. Белем биреү 82 специальность буйынса алып барыла, 21 һөнәр буйынса — урта профессиональ белем, 61 һөнәр буйынса — аспирантура, 5 һөнәр буйынса — докторантура, 28 һөнәр буйынса — бакалавриат, 13 — магистратура, 15 — өҫтәмә һөнәри белем биреү программалары буйынса, 26 — профессиональ әҙерлек. Ҡағиҙә булараҡ, уҡыу йортонда яңы һөнәрҙәр төбәк партнерҙар инициативаһы һәм ярҙамы менән асыла.

Дөйөм алғанда Һарытау дәүләт университеты 19 эреләтелгән (ғәмәлдәге 28 төркөмдән) төркөм буйынса белем биреү программаһын тормошҡа ашыра, ғилми һәм белем биреү учреждениеларына, иҡтисадтың юғары технологиялы секторҙары һәм социаль өлкә предприятиелары һәм ойошмалары өсөн белгестәр әҙерләй. Шул уҡ ваҡытта өлкәнең педагогик һөнәрҙәр буйынса кадрҙар әҙерләгән берҙән-бер вуз. Кадрҙар әҙерләүҙән тыш, ҺДУ уларҙың белемен Өҫтәмә һөнәри белем биреү институтында артабан камиллаштырыу менән дә шөғөлләнә. Ҡеүәтле фәнни-мәғариф потенциалы һәм өҫтәмә һөнәри белем биреү өлкәһендәге яйға һалынған эшмәкәрлек университетты ғилми-педагогик квалификация күтереүсе Рәсәй вуздары исемлегенә индереүгә нигеҙ булып тора. 2007—2010 йылдарҙа Һарытау дәүләт университетында Рәсәй Федерацияһының 66 ҡалаһында — Мурманскиҙан Көньяҡ Сахалинға тиклем урынлашҡан 142 вуздан 635 уҡытыусы квалификацияһын арттыра. 142 юғары уҡыу йорто — ул Рәсәй Федерацияһының Мөғариф министрлығы ҡрамағында булған вуздарҙың яртыһы тиерлек. Университет белгестәре шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһы системаһының граждан хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреүҙе лә тәьмин итә.

Һарытау дәүләт университетының белем сифаты менеджменты ГОСТ Р ИСО 9001-2008 стандарттары талаптарына ярашлылыҡ сертификатын ала. ҺДУ-ла 1704 уҡытыусы һәм ғилми хеҙмәткәр эшләй, шул иҫәптән 239 фән докторы һәм 879 фән кандидаты (ике эштә эшләүселәрҙе лә иҫәпкә алып). Университеттың алдынғы профессорҙары араһында — 8 РФ атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Фәндәр академияһының 1 мөхбир ағзаһы бар. Уҡыу йортонда күп тиҫтә йылдар аспирантура һәм докторантура, 37 фәнни һөнәр буйынса 15 докторлыҡ ғилми советы эшләй. Һуңғы йылдарҙа 60 йәш ғалим грант эйәһе булды, шуларҙың 13-ө РФ Президенты грантын ала, рәсәй фәндәр академияһының бишеһе РФА миҙалдары менән бүләкләнгән.

2002 йылдан ҺДУ ACM ICPC программалаштырыу буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша. 2013 йылда университет иҫәбендә 5 — көмөш, ике алтын миҙал, 2002 йылда Европа һәм 2006 йылда донъя чемпионы титулы була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202002|title=ICPCWiki: Results World Finals 2002|author=|publisher=// The ACM-ICPC International Collegiate Programming Contest|date=|accessdate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026143309/http://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202002 |date=2012-10-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202003|title=ICPCWiki: Results World Finals 2003|author=|publisher=// The ACM-ICPC International Collegiate Programming Contest|date=|accessdate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026143314/http://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202003 |date=2012-10-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202006|title=ICPCWiki: Results World Finals 2006|author=|publisher=// The ACM-ICPC International Collegiate Programming Contest|date=|accessdate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026155710/http://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202006 |date=2012-10-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202007|title=ICPCWiki: Results World Finals 2007|author=|publisher=// The ACM-ICPC International Collegiate Programming Contest|date=|accessdate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026155715/http://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202007 |date=2012-10-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202009|title=ICPCWiki: Results World Finals 2009|author=|publisher=// The ACM-ICPC International Collegiate Programming Contest|date=|accessdate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130211133808/https://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202009 |date=2013-02-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202010|title=ICPCWiki: Results World Finals 2010|author=|publisher=// The ACM-ICPC International Collegiate Programming Contest|date=|accessdate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805224438/https://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202010 |date=2013-08-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202011|title=ICPCWiki: Results World Finals 2011|author=|publisher=// The ACM-ICPC International Collegiate Programming Contest|date=|accessdate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704130037/http://icpc.baylor.edu/ICPCWiki/Wiki.jsp?page=Results%20World%20Finals%202011 |date=2012-07-04 }}&lt;/ref&gt;.

2010 йылда ҺДУ милли тикшеренеү университетына әйләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=СГУ стал национальным исследовательским университетом|author=|url=https://www.sgu.ru/node/51275|publisher=// СГУ|date=|accessdate=2018-02-22|archiveurl=https://archive.is/20130417185415/www.sgu.ru/node/51275|archivedate=2013-04-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113195448/http://www.sgu.ru/node/51275 |date=2012-01-13 }}&lt;/ref&gt;.

ҺДУ илдең иң яҡшы егерме юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә (2011 йылда 13-14 урындар биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://unirating.ru/|title=Национальный рейтинг университетов|publisher=// Unirating.ru|accessdate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222164413/http://unirating.ru/ |date=2018-02-22 }}&lt;/ref&gt;).

=== Тәнҡит ===
Философия фәндәре докторы, физика-математика фәндәре кандидаты, Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының Философия һәм фән методологияһы кафедраһы профессоры Афанасьева Вера Владимировна РФ мәғариф министры Ольга Васильеваға асыҡ хат яҙа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tower-libertas.ru/world/vera-afanaseva-otkryitoe-pismo-ministru-obrazovaniya-rf-olge-vasilevoy-pyat-priznakov-tyazheloy-bolezni/|title=Открытое письмо министру образования РФ Ольге Васильевой. Пять признаков тяжёлой болезни|author=Вера Афанасьева|publisher=// Русский Бастион|date=|accessdate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222165134/http://tower-libertas.ru/world/vera-afanaseva-otkryitoe-pismo-ministru-obrazovaniya-rf-olge-vasilevoy-pyat-priznakov-tyazheloy-bolezni/ |date=2018-02-22 }}&lt;/ref&gt;. Ул унда, шулай уҡ интернеттағы үҙ блогында&lt;ref name=&quot;Vera&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vzsar.ru/blogs/3174|title=Пять причин, по которым не следует становиться профессором|author=Вера Афанасьева|publisher=// Взгляд-инфо|date=2017-01-12|accessdate=2018-02-22}}&lt;/ref&gt; һәм бер йылдан һуң Znak.com агентлығына интервьюһында&lt;ref&gt;''Евгений Сеньшин.'' [https://www.znak.com/2018-02-28/vladimir_putin_idet_na_vybory_s_nevypolnennymi_obechaniyami_pedagogam_i_uchenym «Стране не нужны образованные люди — ими трудно управлять». Беседа с Верой Афанасьевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125090009/https://www.znak.com/2018-02-28/vladimir_putin_idet_na_vybory_s_nevypolnennymi_obechaniyami_pedagogam_i_uchenym |date=2020-11-25 }} // [[Znak.com]], 28.02.2018.&lt;/ref&gt; Рәсәй мәғарифының киҫкен проблемаларына ҡағыла:

* Юғары мәктәп уҡытыусыларының ауыр матди хәле.
* саманан тыш канцелярия отчеттары яҙыу.
* Уҡытыусыларҙы алдашырға һәм имитацияға мәжбүр итеү.
* Йәштәр араһында юғары белемдең абруйы төшөүе.
* Сиктән тыш ауыр әхләҡи-психологик шарттарға.

Ошо һәм башҡа проблемалар тураһында шулай уҡ «Новой газеты» мәҡәләһендә лә һөйләнелә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Надежда Андреева|заглавие=Ума оплата. Сколько стоит гранит науки и почему коррупция в высшей школе «достигает самых высоких уровней»|ссылка=https://www.novayagazeta.ru/articles/2017/06/09/72749-uma-oplata|язык=|издание=[[Новая газета]]|тип=|год=2017|том=|номер=61|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттар ==
* [http://www.sgu.ru/structure/biological Биология факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/geographic География факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/geological Геология факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/mechmath Механика-математика факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/sociological Социология факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/fi Лингводидактика һәм сит ил телдәре факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/computersciences Компьютер фәндәре һәм мәғлүмәт технологиялар факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/fnbmt Нано- һәм биомедицина технологиялары факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200915141103/https://www.sgu.ru/structure/fnbmt |date=2020-09-15 }}
* [http://www.sgu.ru/structure/non-linearprocesses Һыҙыҡһыҙ процестар факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201004135015/https://www.sgu.ru/structure/non-linearprocesses |date=2020-10-04 }}
* [http://www.sgu.ru/structure/fppiso Психологик-педагогик һәм махсус белем факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/fps Психология факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/fiz Физик факультет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829045530/https://www.sgu.ru/structure/fiz |date=2020-08-29 }}
* [http://www.sgu.ru/structure/philosophic Философия факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/economy Иҡтисад факультеты]
* [http://www.sgu.ru/structure/jurist Юридик факультет]
* [http://www.sgu.ru/structure/philological Филология һәм журналистика институты]

== Университет институттары ==
* Балашов институты
* Археологик һәм мәҙәни мираҫ институты
* Өҫтәмә профессиональ белем биреү институты
* Сәнғәт институты
* Тарих һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (элекке тарих факультеты)
* Хәүеф институты
* Физик культура һәм спорт институты
* Филология һәм журналистика институты (элекке филологияһы һәм журналистика факультеты)
* Химия институты (элекке химия факультеты)
* Оптика һәм биофотоника фәнни-мәғариф институты
* Наноструктуралар һәм биосистемалар белем биреү-ғилми институты
* Микро- һәм наноэлектроника берләшкән институты
* Электрон һәм дистанцион уҡытыу институты

=== ҺДУ-ның Педагогия институты ===
1997 йылда ҺДУ составына индерелә, алты факультеты бар:

* рус әҙәбиәт ғилеме;
* педагогика, психология һәм башланғыс белем;
* сит телдәр;
* сәнғәт һәм художестволы белем биреү;
* коррекцион педагогика һәм махсус психология;
* физик тәрбиә

2011 йылда, Педагогия институты университетының структура подразделениеһы булараҡ йәшәүҙән туҡтай. Факультеттар тарҡала.

=== ҺДУ-ның Балашов институты ===
Үҙ эсенә түбәндәге факультеттарҙы ала:

* математик, иҡтисад һәм информатика;
* филология;
* биология һәм экология;
* сит телдәр;
* психология;
* социаль эш;
* физик культура һәм тормош хәүефһеҙлеге;
* педагогик.

=== П. Н. Яблочков исемендәге радиоэлектроника колледжы ===
Түбәндәге бүлектәрҙе үҙ эсенә ала:

* приборҙар эшләү;
* радиоэлектрон;
* машиналар эшләү.

=== Идара итеү һәм сервис колледжы ===
Һөнәрҙәр:

* Туризм
* Реклама
* Иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе
* Страховка эше
* Менеджемент
* Ҡунаҡханалар сервисы
* Ер-мөлкәт мөнәсәбәттәре

=== Геология колледжы ===
Түбәндәге бүлектәрҙе үҙ эсенә ала:

* иҡтисади-хоҡуҡи
* геодезик
* нефть

== Юғары уҡыу йортоноң китапханалары ==
* А. А. Артисевич исемендәге Һарытау зона фәнни китапханаһы
* Балашов китапхана институты (филиалы)
* П. Н. Яблочков исемендәге радиоэлектроника колледжы китапханаһы.
* Геология колледжы китапханаһы

Һарытау дәүләт университеты территорияһында түбәндәге һәйкәлдәр ҡуйылған:

== Һәйкәлдәр ==
ҺДУ территорияһында 1941—1945 йылдарҙа һәләк булға хеҙмәткәрҙәр һәм студенттар иҫәтелегенә Мемориал ҡуйылған. Һәйкәл 1970 йылдың 9 майында, Еңеүҙең 25 йыллығына асыла. Проект авторҙары — ҺДУ хеҙмәткәрҙәре В. Киселев һәм Б. Борисов, скульпторы Е. Тимофеев. 1995 йылдың 9 майында мемориал изгеләндерелә.&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;170&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
Файл:Памятник Чернышевскому в СГУ Саратов.JPG|&lt;small&gt;Н.Г. Чернышевский һәйкәле, ҺДУ&lt;/small&gt;
Файл:Памятник Разумовскому у корпуса 4.JPG|&lt;small&gt;4-се корпус эргәһендә В. И. Разумовский һәйкәле&lt;/small&gt;
Файл:Памятник Мюфке К Л ул Большая Казачья СГУ.JPG|&lt;small&gt;Оло Казачья урамында К. Л. Мюфке һәйкәле&lt;/small&gt;
Файл:Памятник св Кириллу и Мефодию.JPG|&lt;small&gt;10-сы корпус эргәһендә Изге Кирилл һәм Мефодий һәйкәле&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Мемориал ==
[[Файл:Мемориал_в_СГУ.JPG|справа|мини|200x200пкс|ҺДУ мемориалы]]

== Йорт ҡорамы ==
[[Файл:Храм_святых_Мефодия_и_Кирилла_вид_на_1_корпус_СГУ.jpg|справа|мини|200x200пкс|ҺДУ-ның 1-се корпусы эргәһендә Изге Мефодий һәм Кирилл ҡорамы]]
2009 йылда университет ҡаласығы территорияһында элек ғибәҙәтхана булған урында Изге апостолдарға тиңләштерелгән Кирилл һәм Мефодийҙың ҡорамы төҙөлә башлай. Төҙөлөш 2014 йылда тамамлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eparhia-saratov.ru/Articles/hram-svyatykh-ravnoapostolnykh-kirilla-i-mefodiya-saratov|title=Храм Святых равноапостольных Кирилла и Мефодия г. Саратова|publisher=[[Саратовская и Вольская епархия]]|accessdate=2015-02-09}}&lt;/ref&gt;.

== Фотоһүрәттәр ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Saratov SGU korp 1.jpg|1-се корпус ([[Московская улица (Саратов)|Мәскәү]] урамы, 155)
Файл:Корпус №5, СГУ.jpg|V корпус ([[Астраханская улица (Саратов)|Әстерхан]] урамы, 83)
Файл:СГУ, XII корпус.jpg|XII корпус ([[Вольская улица (Саратов)|Вольская]] урамы, 10а)
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/444.htm Саратовский государственный университет им. Н. Г. Чернышевского] // [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/Universytety_narkompros.html Университеты и научные учреждения] / Ред. коллегия: Р. И. Белкин, Г.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Бройдо, Х.&amp;amp;nbsp;З.&amp;amp;nbsp;Габидуллин и др.; Наркомпрос РСФСР. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.; Л.: Объединённое научно-техническое издательство, 1935. — VIII, 585 с.
* Саратовский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского // Румыния — Сен-Жан-де-Люз [Электронный ресурс]. — 2015. — С. 429—430. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 29). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-85270-366-8&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sgu.ru/ Официальный сайт СГУ]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]]
[[Категория:Рәсәй университеттары]]</text>
      <sha1>mx4o4p330rzpluxxyg89mw2mt7m3ksg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәрйәм (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177554</id>
    <revision>
      <id>1299832</id>
      <parentid>1238601</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T17:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9011" sha1="euqxgw16ess9cm2kkox3mh93ske7997" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәрйәм''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] [[Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре|ҡатын-ҡыҙ исеме]]. Башҡа [[төрки халыҡтар]]ҙа ла осрай.

== Этимология ==
Мәрйәм — боронғо йәһүд теленән бик шәп, ханым, әсә тигәнде аңлата&lt;ref&gt;[[Таңһылыу Күсимова]]. [https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләр ==
* [[Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы]] ([[27 март]] [[1943 йыл]]) — [[башҡорт]] журналисы, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева]] (2002) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге]] (2005) премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013).
* [[Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы]] (?&lt;ref&gt;''В 2014 году в Башкортостане будут отмечать 155 лет со дня её рождения.''&lt;/ref&gt; — март 1928) — йәмәғәт эшмәкәре, меценат.
* [[Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы]] ([[22 июнь]] [[1922 йыл]] — [[24 июнь]] [[2006 йыл]]) — ғалим-педагог-методист, әҙәбиәт белгесе. Педагогия фәндәре кандидаты (1961). РСФСР (1987) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1969) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967, 1976), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1994).
* [[Солтанова Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы]] ([[10 апрель]] [[1938 йыл]]) — педагог, мәҙәниәт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013),[[Рәсәй]]ҙең (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). [[Ишембай  районы]]ның почётлы гражданы (2008)&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=13130&amp;tab=5 ДЕНЬ ГОРОДА:И трудятся, и празднуют с настроением Лицо Ишимбая определяют его жители] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508061312/http://www.agidel.ru/?param1=13130&amp;tab=5 |date=2014-05-08 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы]] ([[18 май]] [[1941 йыл]]) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
* [[Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы]] ([[1935 йыл]]дың [[7]] февралендә Малаяҙ районы [[Илтәй]] ауылында тыуған — [[2015 йыл]]да вафат була) — уҡытыусы, партия һәм совет хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[https://alertino.com/ru/283118  Хеҙмәт ветераны Кәримова М. Ғ. архив фонды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508161143/https://alertino.com/ru/283118 |date=2021-05-08 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Буранғолова Мәрйәм Нәбиулла ҡыҙы]] ([[28 февраль]] [[1910 йыл]] — [[16 февраль]] [[1979 йыл]]) — ғалим-тупраҡ белгесе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1967), профессор (1968). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975).
* [[Ҡолмөхәмәтова Мәрйәм Муллабай ҡыҙы]] ([[4 июль]] [[1951 йыл]]&lt;ref&gt;Шәхестең үҙе әйтеүе буйынса, Мәсетле районы энциклопедияһында хаталы күрһәтелгән&lt;/ref&gt;) — ветеран-уҡытыусы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2003).
* [[Кәбирова Мәрйәм Шакир ҡыҙы]] ([[7 апрель]], [[1955 йыл]]) — уҡытыусы, методист, йәмәғәт эшмәкәре, хеҙмәт ветераны.
* [[Нәҙершина Мәрйәм Усман ҡыҙы]] (8.04.1949) — педагогик хеҙмәт ветераны. 1968—1978 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] һәм [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре, 1978—2011 йылдарҙа Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/uf/file/verstka.pdf Календарь знаменательных и памятных дат Республики Башкортостан на 2019 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214033708/http://www.gasrb.ru/uf/file/verstka.pdf |date=2019-02-14 }}{{ref-ru}}{{V|6|04|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Прохорец Мәрйәм Абдулхаҡ ҡыҙы]] (1956), хеҙмәт ветераны. 1984 йылдан Балаҡатай үҙәкләштерелгән китапханалар системаһының балалар китапханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мәрйәм сүрәһе]] ({{lang-ar|مريم}}, ''Мәрйәм '') — Ҡөрьән Кәримдең 19 сүрәһе. [[Мәккә сүрәһе|Мәккә]]лә иңгән сүрә, 98 [[аят]]тан тора.
* [[Мәрйәм Инә]], '''Мәрйәм''' — [[Ғайса Пәйғәмбәр]]ҙең әсәһе, [[Ислам]]да исеме иң йыш телгә алынған, хөрмәт ителгән мөслимәләрҙең береһе. Уның хөрмәтенә Ҡөрьән Кәримдә 19-сы сүрә [[Мәрйәм сүрәһе|«Мәрйәм» сүрәһе]] тип аталған. Шулай уҡ ул Ҡөрьәндә исемләп аталған берҙән-бер ҡатын. Был сүрәлә Ғайса Пәйғәмбәрҙең донъяға килеүе һәм уның әсәһе Мәрйәм хаҡында бәйән ителә.&lt;ref&gt;[http://www.readingislam.com/servlet/Satellite?cid=1123996015504&amp;pagename=IslamOnline-English-AAbout_Islam/AskAboutIslamE/AskAboutIslamE Mary and Angels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531111007/http://www.readingislam.com/servlet/Satellite?cid=1123996015504&amp;pagename=IslamOnline-English-AAbout_Islam%2FAskAboutIslamE%2FAskAboutIslamE |date=2013-05-31 }}.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* [[Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам колледжы]] — традицион ислам буйынса белем биреүсе дини уҡыу йорто. Ѳфѳ ҡалаһының үҙәгендә, Мостай Кәрим урамындағы 3-сѳ йортта урынлашҡан.
* [[Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Каменск)]], (Покров сиркәүе) — элекке Дон Ғәсҡәре өлкәһе Каменск станицаһы, хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Каменск-Шахтинский ҡалаһындағы православие сиркәүе&lt;ref&gt;[http://sobory.ru/article/?object=38549 Каменск-Шахтинский.]&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре]]</text>
      <sha1>euqxgw16ess9cm2kkox3mh93ske7997</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәҙинә (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178913</id>
    <revision>
      <id>1299838</id>
      <parentid>1248213</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T19:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4847" sha1="s9bdojcs5i4b6soxxt40r1nsdrivcbq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәҙинә''' — [[башҡорт теле]]ндә Мәҙинә исеме киң таралған булған. Был исем әле лә йыш ҡушыла. [[Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре]] теҙмәһендә лә ул бар.
== Этимология == &lt;!-- был бүлектә исемдең сығышын һәм нимә аңлатҡанын яҙығыҙ --&gt;
'''Мәҙинә''' —  [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Ғәрәбстан]]дағы изге ҡала исеменән алынған исем&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ ижадында ==
[[Мәҙинәкәй (йыр)|Мәҙинәкәй]] — [[Башҡорт халыҡ йырҙары|башҡорт халыҡ йыры]].
== Шулай уҡ ҡарағыҙ == &lt;!-- Кеше исеменән барлыҡҡа килгән башҡа тарихи-мәҙәни объекттар булған осраҡта төҙөлә --&gt;
'''[[Мәҙинә]]'''&lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|224}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|المدينة المنورة}}, ''Әл-Мәҙинә-әл-Мөнәүәрә''&lt;ref name=&quot;АС&quot;&gt;Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 25.&lt;/ref&gt;, йәки {{lang-ar|المدينة}}, ''Эль-Мадина''&lt;ref name=&quot;АС&quot; /&gt;) — [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нының тарихи [[Хиджаз]] өлкәһендәге ҡала.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130616121214/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=gamelan&amp;srt=npan&amp;col=adfhimoq&amp;msz=1500&amp;geo=-185 Saudi Arabia: largest cities and towns and statistics of their population] World Gazetteer {{ref-en}}{{ref-de}}{{ref-fr}}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
[[Мәҙинә (административ округ)|Мәҙинә]]&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|118—119|Государства Аравийского полуострова}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|المدينة المنورة}} — ''Әл-Мәҙинә әл-Мөнәүәрә'') — [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]ның көнбайышындағы административ округ. Административ үҙәге — [[Мәҙинә]] ҡалаһы. &lt;br&gt;
[[Мәҙинә сүрәһе|Мәҙинә сүрәләре]],йәки [[Ҡөрьән]]дең '''Мәҙинә бүлектәре''' — [[Ҡөрьән]]дең хронологик йәһәттән [[мәккә сүрәләре]]нән һуң, [[Ислам]] традицияларына ярашлы, [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт пәйғәмбәр]]гә [[Һижрәт]] ҡылғас иңгән тип һанала. Сүрәләрҙең икенсе төрө — [[Мәккә сүрәләре]]. Был сүрәләр инде [[мосолмандар]] көс йыйып, күбәйгәс иңгән, улар инде [[Мәккә|Мәккәләге]] кеүек әҙселектә булмаған&lt;ref&gt;Voices of Islam: Voices of tradition (2007) Vincent J. Cornell Page 77&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

[[Мәҙинә (мәсет, Өфө)|Мәҙинә — Өфөләге мәсет]]. [[Ҡала]]ның [[Дим районы|Дим район]]ында Гатчин урамы, 1-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. &lt;br&gt;

[[Мәҙинә (биҫтә)|Мәҙинә]] (ғәр. المدينة العتيقة‎) — [[Мәғриб|Мәғриб илдәрендә]] һәм Төньяҡ [[Африка]]ла ҡалаларҙың IX быуатта [[Ғәрәп хәлифәлеге|ғәрәп хәлифәлектәре]] осоронан ҡалған боронғо биҫтәләре. «Мәҙинә» (әл-мәдинәт) хәҙерге [[ғәрәп теле]]ндә «ҡала» тигәнде генә аңлата. &lt;br&gt;

[[Мәҙинә (мәғәнәләр)|Мәҙинә]] (Медина) — (рус. Меди́на, ғәр. المدينة ‎) — бер нисә мәғәнәгә эйә ғәрәп һүҙе &lt;br&gt;

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре]] &lt;!-- Ҡатын-ҡыҙ мәҡәләһе булғанда был категорияны ҡалдырығыҙ --&gt;</text>
      <sha1>s9bdojcs5i4b6soxxt40r1nsdrivcbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Норвег теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182132</id>
    <revision>
      <id>1299856</id>
      <parentid>1282825</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T03:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28011" sha1="fjvodz0h00nuqv45e0m20ud7yubrhxm" xml:space="preserve">{{Язык
| имя = Норвежский язык
| самоназвание = norsk
| страны = [[Норвегия]]
| регионы = 
| официальный язык = [[Норвегия]] (два официальных языка — [[букмол]] и [[нюношк]])
| число носителей = 4,6 млн.
| рейтинг = 
| регулирующая организация = Букмол и нюношк регулируются [[Норвежский языковой совет|Норвежским языковым советом]] (Norsk språkråd); риксмол регулируется [[Норвежская академия языка и литературы|Норвежской академией]]
| статус = 
| вымер = 
| категория = [[Языки Евразии]]
| классификация = [[Индоевропейские языки|Индоевропейская семья]]
: [[Германские языки|Германская ветвь]]
:: [[Скандинавские языки|Скандинавская группа]]
::: Континентальная подгруппа
| письмо = [[латиница]] ([[датско-норвежский алфавит]])
| ГОСТ 7.75–97 = нор 506
}}

'''Норвег теле''' (үҙатамаһы: norsk [nɔʂːk]) —[[Норвегия]] халҡы һөйләшкән герман тармағы теле. Тарихи яҡтан норвег теле күбеһенсә фарер һәм исланд телдәренә яҡын, әммә [[Дан теле|дат теленең]] байтаҡ йоғонтоһо һәм [[Швед теле|швед]] теленең ҡайһы бер йоғонтоһо арҡаһында норвег теле ошо телдәргә лә яҡын. Хәҙерге төркөмләү дат һәм швед телдәре менән бергә, норвег телен скандинав телдәренән айырмалы рәүештә, скандинав материк телдәре төркөмөнә урынлаштыра.

Норвегияның айырым райондарының географик яҡтан бер ни тиклем изоляцияһы арҡаһында Норвегия диалекттары араһында һүҙлек составында, грамматикала һәм синтаксиста ярайһы уҡ төрлөлөк бар. Быуаттар дауамында Норвегияның яҙма теле дат теле булған. Һөҙөмтәлә хәҙерге Норвегия теленең үҫеше милләтселек, ауыл-ҡала дискурсы һәм Норвегияның әҙәби тарихы менән тығыҙ бәйле ҡапма-ҡаршы күренеш булды.

Закондар сығарыу һәм хөкүмәт сәйәсәте менн билдәләнгәнсә, әле илдә в теленең ике «рәсми» формаһы бар: букмол (Рөстәмдең «китап ре») һәм нюношк («яңы норвег теле»).

Закон һәм хөкүмәт сәйәсәте менән билдәләнгәнсә, хәҙер Норвегияла норвег теленең ике «рәсми» формаһы: [[букмол]] (bokmål — «китап теле») һәм нюношк — яңы норвег теле (nynorsk — «новый норвежский») бар.

Норвегияла тел мәсьәләһе ҡапма-ҡаршы. Был сәйәси хәл менән туранан-тура бәйләнмәһә лә, норвег яҙмаһын йыш ҡына «консерватив-радикал» спектр тип билдәләйҙәр. Букмолдың һәм нюношктың әлеге формалары яҙма норвегтың консерватив һәм радикаль версияларына ярашлы уртаса формалар тип иҫәпләнә.

Риксмол булараҡ билдәле булған рәсми булмаған (riksmål — «державная речь») киң ҡулланылған яҙма форма букмолға ҡарағанда консервативыраҡ тип, ә рәсми булмаған хёгношк (høgnorsk — «высокий норвежский») — нюношк теленә ҡарағанда радикалыраҡ тип иҫәпләнә. Норвегтар ике рәсми телдең һәр ҡайһында белем ала алһа ла, халыҡтың 86-90 % самаһы букмолды йәки көндәлек яҙма тел сифатында риксмолды ҡуллана, ә халыҡтың 10-12 % нюношкты ҡуллана.

Киңерәк перспективала букмол һәм риксмол йышыраҡ — ҡала һәм ҡала яны, ә нюношк — ауыл ерендә, атап әйткәндә, Көнбайыш Норвегияла файҙаланыла. Норвегия хәбәр итеү корпорацияһы (NRK) букмолда ла, нюношкта ла эшләй; барлыҡ дәүләт учреждениеларынан ике телде лә хуплау талап ителә. Букмол йәки риксмол бөтә баҫмаларҙың 92 %, нюношк — 8 % процентында (2000 йылғы мәғлүмәттәр) файҙаланыла. Дөйөм алғанда, халыҡтың 10-12 %, йәғни ярты миллиондан саҡ ҡына кәмерәк кеше нюношкты файҙаланыуы аныҡ баһалау тип иҫәпләнә.

Норвег диалекттары ахыр сиктә букмолға яҡын дөйөм норвег теле тарафынан йотолоуы мөмкин тигән ҡурҡыуға ҡарамаҫтан, диалекттар бөгөнгө көнгә тиклем төбәктәрҙә, ижтимағи фекерҙә һәм халыҡ сәйәсәтендә һиҙелерлек хуплау таба.

== Тарихы ==
[[Файл:Old norse, ca 900.PNG|thumbnail|left|250px|Боронғо скандинав теленең һәм уға яҡын телдәрҙең X быуатта яҡынса таралыу сиктәре. Ҡыҙыл менән — '''көнбайыш боронғо скандинав''' диалекты, ҡыҙғылт һары — '''көнсығыш боронғо скандинав''' диалектының таралыу өлкәһен айырып күрһәтелгән. Һары, йәшел һәм күк төҫтәр менән боронғо скандинав теле улар менән байтаҡ үҙ-ара аңлаша алған башҡа боронғо герман телдәренең таралыу өлкәләре айырып күрһәтелгән]].

Хәҙер Скандинавияла һөйләшкән телдәр хәҙерге Дания, Норвегия һәм Швеция биләмәләрендә ҡулланылған боронғо скандинав теленән үҫешкән. Сауҙагәр-викингтар үҙ телен бөтә Европала һәм Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәрендә таратҡан һәм боронғо кантон телен үҙ заманында киң таралған телдәрҙең береһе итеүгә өлгәшкән. Король Харальд I Прекрасноволосый Норвегияны 872 йылда берләштергән. Яҡынса шул уҡ осорҙа ябай рун алфавиты ҡулланылған. Был тарихи осор менән билдәләнгән таш плиталарҙа табылған яҙмаларға ярашлы, төбәктәрҙәге телдәрҙең бик аҙ айырмалыҡтары булыуын күрһәтте. Рундар сикле рәүештә III быуаттан ҡулланылған. 1030 йыл тирәһендә христиандар Норвегияға латин алфавитын килтергән. Яңы алфавит менән яҙылған норвег манускрипттары яҡынса бер быуат үткәс барлыҡҡа килә башлаған. Норвег теле үҙенең күршеләренән яҡынса шул уҡ осорҙа айырыла башлаған.

Викингтар Исландияға IX быуатҡа күсеп килгән, һәм боронғо скандинав теле лә шул осорҙа таралған. Ваҡыт үтеү менән боронғо скандинав теле көнбайыш һәм көнсығыш варианттарҙа үҫешә. Көнбайыш скандинав ареалына Исландия һәм Норвегия инә, көнсығыш скандинав теле Данияла һәм Швецияла үҫешә. Исландия менән Норвегия телдәре, боронғо исланд һәм боронғо норвег телдәре 1300 йылда бүленеп сыҡҡансы, бик оҡшаш булып ҡалған. 1397 йылда Норвегия Дания менән шәхси унияға ингән (ҡара: Кальмар Унияһы, Дания-норвегия унияһы), һәм дат теле Норвегияла әкренләп яҙма тел сифатында файҙаланыла башлаған. Урта быуат дәүеренән алып түбәнге немец теле яғынан ҙур йоғонтоға дусар булған дат теле норвег элитаһының төп теленә әүерелгән, ә ябай кешеләр араһында уны ҡабул итеү аҡырыныраҡ барған. 1814 йылда Норвегия Данияға бойондороҡһоҙ булып киткәнгә тиклем союз 400 йылдан ашыу йәшәгән, әммә ул Швеция менән шәхси унияға инергә мәжбүр булған. Норвегтар демократия һәм суверенлы дәүләт тураһында конституцион декларация ҡабул итеү юлы менән бойондороҡһоҙлоҡто талап итә башлаған. Был милли хәрәкәттең бер өлөшө бойондороҡһоҙ норвег телен үҫтереүгә йүнәлтелә. Ике юл бар ине: элитар дат телен модификациялау йәки ябай кешеләрҙең телен әҙәби эшкәртеү юлы менән йөҙ йыллыҡтарға һуҙылған сит ил идаралығын түңкәреү. Ике мөмкинлек тә тормошҡа ашырылды.

=== Дат теленән норвег теленә ===
1840-сы йылдарҙа күп яҙыусылар Норвегия тәбиғәтен һәм ябай халҡын тасуирлаған һүҙҙәрҙе үҙләштереп, дат телен «норвеглаштыра» башлай, норвег тәбиғәтен һәм ябай халыҡ тормошон һүрәтләгән һүҙҙәрҙе үҙләштерә башлай. Дөрөҫ яҙыу һәм грамматика үҙгәртелә. 1899 йылда Норвегия парламенты был үҙгәрештәрҙе риксмол riksmål стандарты сифатында ҡабул итә.

Әммә милләтселек хәрәкәте яңы яҙма норвег телен әҙерләү яҡлы булған. Ивар Осен, үҙешмәкәр лингвист, 22 йәшендә яңы норвег телен булдырыу буйынса эш башлай. Ул төрлө төбәктәрҙәге диалекттарҙы сағыштырып ил буйлап сәйәхәт итә һәм норвегтар эләккән дат йоғонтоһонан ҡаса алған исланд теле үҫешен өйрәнә. Ул 1848 йылдан алып 1873 йылдар дауамында бер нисә китапта баҫылған хеҙмәтен «ланнсмол» (landsmål — «милли тел») тип атаған.

Швеция менән шәхси уния өҙөлгәндән һуң ике тел дә үҙ үҫешен дауам итә. Риксмол 1929 йылда рәсми рәүештә букмол bokmål — һүҙмә-һүҙ: «книжный язык» тип атала, ә ланнсмол — нюношк nynorsk — һүҙмә-һүҙ: «яңы норвег» — парламентта бер тауыштан «дат норвег» һәм «норвег» тигән атама ҡабул ителмәй, букмол һәм риксмол телдәрендә һөйләшкәндәр араһында «дат» тигән тамға популярлыҡ менән файҙаланмай.

1917, 1938 һәм 1959 йылдарҙағы реформаларҙан һуң букмол һәм нюношк бер аҙ яҡынайған. Был реформалар ике телде самношк (samnorsk) берләштереү буйынса дәүләт сәйәсәте һөҙөмтәһе булды. 1946 йылда үткәрелгән һорау алыу ул ваҡытта 100 норвегтың 79-ы был сәйәсәтте хуплауын күрһәтә, әммә рәсми сәйәсәткә ҡаршы тороусылар 1950-се йылдарҙа самношкка, айырыуса мәктәп дәреслектәрендә букмолда «радикал» формаларҙы ҡулланыуға көслө ҡаршылыҡ күрһәтә. Самношк индереү сәйәсәте 1960 йылдан һуң йоғонто яһамаған тиерлек һәм 2002 йылда рәсми рәүештә туҡтатылған. Ике телдә һөйләшеүселәр дөйөм алғанда ике аралағы һәм, атап әйткәндә, дөрөҫ яҙыу өлкәһендәге айырманы уртаҡ итеүгә ҡаршы килгән. Йылдар үтеү менән букмол стандарттары риксмолдан күп формалар ҡабул итә. Һөҙөмтәлә күп кешеләр хёгношк тип аталған нюншокта ғәҙәттәгесә дөрөҫ яҙыуҙы өҫтөн күрә.

== Яҙма телдәр ==
[[Файл:Norwegianmalforms.png|thumb|300px|Букмол һәм нюношк телдәре таралыу картаһы]]

=== Букмол һәм нюношк ===
Башҡа Европа илдәрендәге кеүек үк, Норвегияла рәсми тел советы (Norsk språkråd) бар, ул, Мәҙәниәт министрлығы раҫлағандан һуң, норвег теле өсөн рәсми дөрөҫ яҙыу нормаларын, грамматиканы һәм һүҙлекте билдәләй. Йылдар дауамында советтың эше байтаҡ ҡаршылыҡтарға осрай, һәм советтың эше бик күп әле.

Букмол, нюношк телдәрендә мөмкин булған варианттар күп. Риксмолға яҡын букмол формалары уртаса йәки консерватив, ә букмолдың формалары радикал тип атала. Нюношктың үҙенсәлекле ланнсмолаға яҡын һәм шулай уҡ букмолға яҡын формалары ла бар.

=== «Держава теле» ===
Букмолды нюношк менән яҡынайтыуға йүнәлтелгән дөрөҫ яҙыу реформаһына ҡаршы тороусылар «риксмол» исемен хуплай һәм берҙәм норвег телен булдырыу хәрәкәте башланмаҫ элек булған дөрөҫ яҙыу, грамматика нормаларын файҙалана. Риксмол һәм букмолдың консерватив варианттары XX быуаттың күпселек өлөшөндә де-факто Норвегияның яҙма теле стандарты була, уларҙы гәзиттәр, энциклопедиялар, Норвегияның баш ҡалаһы Осло халҡының күпселек өлөшө, эргә-тирәләге өлкәләрҙә һәм башҡа ҡала биләмәләрендә йәшәүселәр, шулай уҡ илдең әҙәби традицияһы файҙалана.

1981 һәм 2003 йылдарҙағы реформаларҙы башҡарғандан һуң (2005 йылдан үҙ көсөнә инде), рәсми букмол заманса риксмол менән тулыһынса тиерлек оҡшашлыҡта яраҡлаштырылыуы мөмкин. Яҙма риксмол менән букмол араһындағы айырманы инглиз теленең британ һәм америка варианттары араһындағы айырма менән сағыштырып була.

«Держава норвег теле» дөрөҫ яҙыуҙы, грамматиканы һәм һүҙлекте билдәләүсе Норвегия академияһы тарафынан көйләнә.

=== «Юғары норвег теле» ===
1917 йылдан һуң тел реформаһын ҡабул итмәгән һәм шуға күрә Ивар Осендың «ил теле» үҙенсәлекле проектына яҡын булып ҡалған хёгношк (høgnorsk — «высокий норвежский») тип аталған рәсми булмаған формаһы ла бар. Хёгношкты Ивар Осен союзы хуплай, ләкин киң ҡулланыу таралмаған.

== Диалекттары ==
Норвегия диалекттары ике төп төркөмгә бүленә: көнсығыш Норвег (Трёнделаг диалекттарын индереп) һәм көнбайыш норвег (төньяҡ диалекттарын индереп). Ике төркөм дә вағыраҡтарына бүленә&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Берков В. П.
|часть = Норвежский язык
|заглавие = Современные германские языки. 2-е изд., испр. и доп
|оригинал =
|ссылка =
|место = М.
|издательство = ООО &quot;Издательство АСТ&quot;
|год = 2001
|страницы =178
|isbn = 5-17-010576-2}}
&lt;/ref&gt;.

Лингвистарҙың күбеһенең, айырымлыҡтарҙың күп булыуы норвег диалекттары һанын иҫәпләү бик ҡатмарлы эш тигән, фекерҙәре тура килә. Төрлө төбәктәрҙә грамматика, синтаксис, һүҙлек һәм әйтелеш айырмалары айырым диалекттар тураһында хатта күрше ауылдар кимәлендә лә һөйләргә мөмкинлек бирә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа диалекттар бер-беренән шул тиклем дәрәжәлә айырыла, хатта ғәҙәти булмаған башҡа диалект йөрөтөүселәр уларҙы аңлай алмай. Күп лингвистар диалекттарҙың төбәкләштерелеү тенденцияһын билдәләй, ул урындағы диалекттар араһында айырманы кәметә; әммә һуңғы ваҡытта яңынан һуңғыларын һаҡлауға ҡыҙыҡһыныу уяна.

Норвегияла әйтеү нормаһы төшөнсәһе йәки норманы билдәләүсе ниндәй ҙә булһа мотлаҡ орфоэпик һүҙлектәр юҡ. Формаль яҡтан кодланған, төп йәки өҫтөнлөклө  әйтелеш юҡ. Был норвег теленең һәр диалектында һөйләшкән кеше үҙ (норвег) һөйләше нормаларына ярашлы һәр төрлө шарттарҙа һәм һәр төрлө социаль контекста һөйләшергә хоҡуҡлы булыуын аңлата. Практикала [[Осло]] һәм илдең көньяҡ-көнсығышындағы башҡа ҡалалар халҡының букмоле диалектына нигеҙләнгән «стандарт көнсығыш норвег» (standard østnorsk) теле күп осраҡта Норвегияның киң мәғлүмәт саралары, театрҙары һәм ҡала халҡы өсөн әйтелеш нормаһы булып тора. Дәүләт Норвегия телдәре советының тел нормаларын әҙерләү һәм хуплау өсөн яуаплы органы эше әйтелешкә ҡағылырға тейеш түгел тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;Kristoffersen, Gjert, The Phonology of Norwegian, Oxford University Press, 2000, p.6&lt;/ref&gt;.

== Норвег теле варианттарының айырымлығы миҫалдары ==
Түбәндә букмол һәм нюношктың радикаль формаһы - хёгношк, консерватив (йәғни дат теленә яҡын) риксмол формаһы һәм үҙенең дат теле менән сағыштырғанда букмол менән нюношк араһындағы айырманы һүрәтләгән бер нисә һөйләм бар:
* B=букмол
* R=риксмол
* N=нюношк
* H=хёгношк
* D=датский
* Р=русский

B/R/D: ''Jeg kommer fra Norge''&lt;br&gt;N/H: ''Eg kjem frå Noreg''&lt;br&gt;Р: «Я [прибыл] из Норвегии»

B/R: ''Hva heter han?''&lt;br&gt;D: ''Hvad hedder han?''&lt;br&gt;N/H: ''Kva heiter han?''&lt;br&gt;Р: «Как его зовут?»

B/R/D: ''Dette er en hest''&lt;br&gt;N/H: ''Dette er ein hest''&lt;br&gt;Р: «Это лошадь»

B: ''Regnbuen har mange farger''&lt;br&gt;R/D: ''Regnbuen har mange farver''&lt;br&gt;N: ''Regnbogen har mange fargar''&lt;br&gt;H: ''Regnbogen hev mange fargar'' (или, скорее: ''Regnbogen er manglìta'').&lt;br&gt;Р: «В радуге много цветов» (букв.: «Радуга имеет много цветов»)

== Норвег алфавиты ==
Норвег алфавиты латин алфавитына (латиница) нигеҙләнгән һәм 29 хәрефтән (дат алфавиты һымаҡ) тора:
{| border=0 cellpadding=4 cellspacing=1 style=&quot;padding:0 .5em .2em; border:1px solid #999; margin:1em 0;&quot;
|- style=&quot;font-size:large; text-align:center; &quot;
| [[A (латиница)|A]] || [[B (латиница)|B]] || [[C (латиница)|C]] || [[D]] || [[E (латиница)|E]] || [[F (латиница)|F]] || [[G (латиница)|G]] || [[H (латиница)|H]] || [[I (латиница)|I]] || [[J (латиница)|J]] || [[K (латиница)|K]] || [[L (латиница)|L]] || [[M (латиница)|M]] || [[N (латиница)|N]] || [[O (латиница)|O]] || [[P (латиница)|P]] || [[Q (латиница)|Q]] || [[R (латиница)|R]] || [[S (латиница)|S]] || [[T (латиница)|T]] || [[U (латиница)|U]] || [[V (латиница)|V]] || [[W (латиница)|W]] || [[X (латиница)|X]] || [[Y (латиница)|Y]] || [[Z (латиница)|Z]] || [[Æ]] || [[Ø]] || [[Å (латиница)|Å]]
|- style=&quot;font-size:large; text-align:center; &quot;
| a || b || c || d || e || f || g || h || i || j || k || l || m || n || o || p || q || r || s || t || u || v || w || x || y || z || æ || ø || å
|}

== Урыҫ теленә ғәмәли транскрипция ҡағиҙәләре ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

==== Уҡыу ҡулланмалары ====
* {{книга
|автор = Арсеньева М. Г. и др.
|заглавие = Введение в германскую филологию
|оригинал =
|ссылка =
|место = М.
|издательство = ГИС
|год = 2000
|страниц = 314
|isbn = 5-8330-0102-1}}
* {{книга
|автор = Берков В. П.
|часть = Норвежский язык
|заглавие = Современные германские языки. 2-е изд., испр. и доп
|оригинал =
|ссылка =
|место = М.
|издательство = ООО &quot;Издательство АСТ&quot;
|год = 2001
|страницы =160—180
|isbn = 5-17-010576-2}}
* {{книга
|автор = Берков В. П.
|часть = Норвежский язык
|заглавие = Языки мира: Германские языки. Кельтские языки
|оригинал =
|ссылка =
|место = М.
|издательство = Academia
|год = 2000
|страницы = 300—327
|isbn = 5-87444-101-8}}
* ''Карпушина С. В., Усков А. И.'' Учебник норвежского языка. — Изд. 3-е, испр. — М.: Муравей, 2003.
* ''Колесников В. П., Шатков Г. В.'' Норвежский язык. Практический курс. — СПб.: ГЛОССА, 1998.

==== Һүҙлектәр ====
* Большой норвежско-русский словарь. В 2 т. Свыше 200 тыс. слов и словосочетаний. / В. Д. Аракин. — М.: Живой язык, 2000. — 560 с. (т. 1), 560 с. (т. 2).
* ''Берков В. П.'' Новый большой русско-норвежский словарь. / Под ред. С. С. Люнден, Т. Матиассена. — М.: Живой язык, 2006. — 1272 с.

== Һылтанмалар ==
{{Interwiki|no|Portal:Forside|норвежском|(букмол)}}
{{Interwiki|nn|Hovudside|норвежском|(нюнорск)}}
{{wiktionarycat|type= норвежского языка|category=Норвежский язык}}
* [[Стеблин-Каменский, Михаил Иванович|М. И. Стеблин-Каменский]]. [http://philology.ru/linguistics3/steblin-52.htm Образование норвежского национального языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302090148/http://philology.ru/linguistics3/steblin-52.htm |date=2022-03-02 }} // [[Вопросы языкознания]]. — М., 1952. — № 1. — С. 107—120.
* [[Стеблин-Каменский, Михаил Иванович|М. И. Стеблин-Каменский]]. [http://philology.ru/linguistics3/steblin-68.htm Возможно ли планирование языкового развития? (норвежское языковое движение в тупике)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319015026/http://philology.ru/linguistics3/steblin-68.htm |date=2012-03-19 }} // [[Вопросы языкознания]]. — М., 1968. — № 3. — С. 47-56.
* [http://www.diktionary.net/ Норвежско-английский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904054440/http://diktionary.net/ |date=2011-09-04 }}{{ref-en}}
* [http://opentran.net/norwegian Норвежский онлайн-переводчик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302090151/https://opentran.net/norwegian |date=2022-03-02 }}

{{ВС}}
{{Современные германские языки}}
{{нет сносок}}

[[Категория:Норвег теле| ]]
[[Категория:Норвегия телдәре]]</text>
      <sha1>fjvodz0h00nuqv45e0m20ud7yubrhxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моратов Зиннәт Ибәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182744</id>
    <revision>
      <id>1299828</id>
      <parentid>1256738</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T13:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10321" sha1="8p3lia1crjicdh8okqzjaa2jqotbzso" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Моратов Зиннәт Ибәт улы''' ([[27 декабрь]] [[1905 йыл]] ([[9  ғинуар]] 1906 йыл) — [[31 май]] [[1988 йыл]]) — СССР-ҙың партия эшмәкәре. 1944—1957 йылдарҙа КПСС-тың Татарстан өлкә комитетының беренсе секретары.

== Биографияһы ==
Зиннәт Ибәт улы Моратов 1905 йылдың 27 декабрендә (1906 йылдың 9 ғинуарында) [[Өфө губернаһы]]ның [[Яңы Ҡалмаш]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]]) тыуа.

[[1930 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы. 1930 йылда [[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Ленинград политехник институтын]], 1933 йылда Ҡыҙыл профессура институтын тамамлай. Милләте татар&lt;ref&gt;[http://www.tassr90.ru/leaders/muratov/ Муратов Зиннат Ибятович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302111248/http://www.tassr90.ru/leaders/muratov/ |date=2011-03-02 }}&lt;/ref&gt;.

* 1920—1926 йылдар — ремонт эшсеһе, Томск тимер юлында йөк ташыусы,
* 1927—1930 йылдар — [[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Ленинград политехник институты]] студенты,
* 1930—1933 йылдар — Ленинград һыу транспорты инженерҙары институтында уҡытыусы, Красная профессура институты тыңлаусыһы,
* 1933—1935 йылдар — Омск тимер юлының идара итеү партия комитеты секретары һәм сәйәси бүлек секторы начальнигы,
* 1935—1941 йылдар — Тимер юл транспорты сәйәси хеҙмәткәрҙәренең Үҙәк партия курстары начальнигы,
* 1942 йыл — ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағында Партия контроле комитетының яуаплы секретары,
* 1943 йыл — [[Киров өлкәһе]] буйынса ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағында Партия контроле комитеты вәкиле,
* 1943—1944 йылдар — ВКП(б)-ның Татарстан өлкә комитетының өсөнсө һәм икенсе секретары, 
* 1944—1950 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Ҡазан ҡала комитеты секретары, 
* 1944—1957 йылдар — ВКП(б)-ның—КПСС-тың Татарстан өлкә комитетының беренсе секретары,
* 1957—1960 йылдар — КПСС Үҙәк Комитеты инспекторы.

[[1960 йыл]]дан — хаҡлы ялда.

1952—1961 йылдарҙа ВКП(б) һәм КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы, СССР-ҙың 2—4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

1988 йылдың 31 майында [[Мәскәү]]ҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;Могила З. И. Муратова&lt;/ref&gt;.

== Өлкә комитетының беренсе секретары вазифаһында эшмәкәрлеге ==
* СССР-ҙың 2—4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, ТАССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, ТАССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы, ВКП(б)—КПСС съездары делегаты, СССР Халыҡ контроле комитетының Йәшәйеш именлеге үҙәге комиссияһы ағзаһы.
* Зиннат Моратов татарҙарҙан беренсе булып партияның Татарстан өлкә комитетын етәкләй (унан алда был вазифала булған 16 кеше бер нисек тә титуллы милләткә ҡарамай)&lt;ref name=&quot;ЖЖ&quot;&gt;[http://zurkeshe.livejournal.com/54616.html Все побежали — и я побежал]&lt;/ref&gt;.
* Ул вазифаһын оҙаҡ ваҡыт — 13 йыл тиерлек биләгән тәүге республика етәксеһе була, ә унан алдағылар был вазифала уртаса 2-3 йыл һайын алмашынған&lt;ref&gt;Первые секретари Татарского обкома, рескома партии &lt;small&gt;(недоступная ссылка)&lt;/small&gt;. &lt;small&gt;Дата обращения: 20 октября 2007.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Архивировано 6 апреля 2009 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* И. В. Сталин хуплауы һәм Моратов З. И. инициативаһы буйынса [[1952 йыл]]да КПСС Үҙәк Комитеты Татарстан өлкә комитетын крайкомға үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә, уның буйынса республика ике өлкәгә — Ҡазан һәм Чистополгә бүленә&lt;ref name=&quot;narod&quot;&gt;[http://tatar-history.narod.ru/drob.htm Камиль Фасеев Игра в эксперименты или как однажды дробили Татарстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411110834/http://www.tatar-history.narod.ru/drob.htm |date=2022-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
* Улы — Раднэр Моратов (1928—2004) — совет киноактёры, [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]].
* Улы — Лир Моратов (1932—2018) — шахмат буйынса Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры, халыҡ-ара шахмат буйынса арбитр.
* Улы — Родэс Моратов (1937 йылғы) — физик, физика-математика фәндәре докторы. http://www.mathnet.ru/rus/person64933 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204173203/http://www.mathnet.ru/rus/person64933 |date=2020-02-04 }}.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Өс [[Ленин ордены]] (24.07.1945; 24.06.1950; 31.12.1955)
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] (30.12.1975)
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (26.12.1985)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (08.01.1966)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1977)
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Ленинградтың 250 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
* «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» (1970) миҙалы
* Мәскәү ҡалаһы КПСС-тың Бауман райкомының Почет грамотаһы
* 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү хөрмәтенә юбилей миҙалдары,
* СССР-ҙың, РСФСР-ҙың, ТАССР-ҙың, министрлыҡтарҙың, ведомстволарҙың һәм йәмәғәт ойошмаларының билдәләре, дипломдары, почет грамоталары

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1988 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:31 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Бәләбәй өйәҙендә тыуғандар]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербург политехник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]</text>
      <sha1>8p3lia1crjicdh8okqzjaa2jqotbzso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молодцов Игорь Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183656</id>
    <revision>
      <id>1299827</id>
      <parentid>1149741</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T12:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6650" sha1="e6b9sjjbegfm7vzobwxsr0yaxz1jysw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Игорь Николаевич Молодцов''' ({{ВД-Преамбула}}) — ғалим-механик, физика-математика фәндәре докторы, [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетының һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры.

== Биографияһы ==
Игорь Николаевич Молодцов 1954 йылдың 17 авгусында [[Приморье крайы]]ның [[Владивосток]] ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1962 йылда ғаилә [[Ҡырым]]ға күсеп килә ([[Симферополь]] ҡалаһы), унда ул 1971 йылда 40-сы мәктәптең математика класын алтын миҙал менән тамамлай. Уның математикаға һәм башҡа теүәл фәндәргә ҡыҙыҡһыныуы арҙаҡлы совет математигы [[Колмогоров Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоровтың]] дуҫы һәм курсташы — математика уҡытыусыһы А. П. Тиняков ҡатнашлығында формалаша. А. Н. Колмогоров үҙе лә 40-сы мәктәпкә бер нисә тапҡыр бара, унда уҡыусылар алдында лекциялар менән сығыш яһай. 1971 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына уҡырға инә, факультетты тамамлағандан һуң, 1976 йылда, аспирантурала уҡыуын дауам итә. 1979 йылдан 1998 йылға тиклем ғәмәли математика кафедраһында, һуңынан Мәскәү иҡтисад һәм сервис институтының математик модель әҙерләү кафедраһында эшләй.

1998 йылдан алып [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында эшләй. Фән кандидаты (1982)&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/61675/32#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;, фән докторы (2003), һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры (2007){{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013|с=185}}.

== Фәнни һәм методик эшмәкәрлеге ==
Төп фәнни һөҙөмтәләре һығылмалылыҡ һәм йәбешкәклектең динамик теорияһы һәм һығылмалылыҡ процестары теорияһы өлкәләрендә алына. Ул 40-тан ашыу ғилми хеҙмәт, 4 уҡыу әсбабы, 3 ғилми баҫма авторы. Ул математика һәм механика буйынса әҙерлек алып барыусы Рәсәйҙең классик университеттары системаһы өсөн 3-сө быуын яңы белем биреү стандарттарын әүҙем әҙерләүселәрҙең береһе була. Уның ҡатнашлығында юғары профессиональ белем биреүҙең «Математика», «Математика һәм компьютер фәндәре», «Механика һәм математик модель әҙерләү», «Фундаменталь математика һәм механика» әҙерлек йүнәлештәре буйынса дәүләт стандарттары әҙерләнә.

== Библиография ==
* {{Мәҡәлә|автор=Молодцов И. Н. &amp;nbsp;|заглавие=Об исследовании динамики многослойного неоднородного полого шара|издание=Вестник МГУ. Математика и механика|год=1981|номер=1}}
* {{Мәҡәлә|автор=Молодцов И. Н. &amp;nbsp;|заглавие=К динамике многослойного полого шара|издание=МКМ|год=1984|номер=6}}
* {{Мәҡәлә|автор=Молодцов И. Н. &amp;nbsp;|заглавие=Нелокальная теория структурированных композитных материалов|издание=МКМ|год=1984|номер=3}}
* {{Мәҡәлә|автор=Молодцов И. Н. &amp;nbsp;|заглавие=Динамическая калибровка диссипации в композитных нелокальных средах|издание=МКМ|год=1985|номер=2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/rus/person144301 Список научных трудов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220530110839/http://www.mathnet.ru/rus/person144301 |date=2022-05-30 }} на Math-Net.Ru.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап||автор=|заглавие=Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете|ответственный=Гл. ред. [[Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А.&amp;nbsp;Т.&amp;nbsp;Фоменко]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2013|страниц=372|isbn=978-5-19-010857-6|ref=Мехмат МГУ 80}}
* {{Китап|заглавие=Механика в Московском университете / Под ред. [[Тюлина, Ирина Александровна|И. А. Тюлиной]], Н. Н. Смирнова|место=М.|издательство=Айрис-пресс|год=2005|страниц=352|isbn=5-8112-1474-X|ref=Механика в Московском университете}}
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:СССР педагогтары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 августа тыуғандар]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>e6b9sjjbegfm7vzobwxsr0yaxz1jysw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183764</id>
    <revision>
      <id>1299857</id>
      <parentid>1282826</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T04:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8603" sha1="q1vzgv8syfd1uvqeij0ipn1oznss4tb" xml:space="preserve">[[Файл:Нугуманов Р. С.jpg|thumb|right|250px|2000—2003 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала хакимиәте башлығы булған Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы]]
{{Ук}}
'''Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы''' ([[17 декабрь]] [[1956 йыл]]) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 2019 йылдың ғинуарынан 2022 йылдың 18 майынаса «Башспирт» йәмғиәтенең генераль директоры. 2000—2003 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала хакимиәте башлығы; 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-Министрының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2021).

== Биографияһы ==
Рәүеф Сәмиғулла улы Ноғоманов [[1956 йыл]]дың [[17 декабрь|17 декабрендә]] [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Өфө тепловоз ремонтлау заводы|Өфө тепловоздар ремонтлау заводы]]нда токарь булып башлай (1974—1975). Индустриаль-педагогия техникумында өс йыл уҡығандан һуң, ике йыл инженер-технолог, мастеры, авария-диспетчер хеҙмәте башлығы, 51-се торлаҡ-эксплуатация идаралығының өлкән мастеры, Өфө ҡалаһы Совет районы торлаҡ хужалығының етештереү тресында 17-се ЖЭУ начальнигы булып эшләй.
1988—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Совет район советы башҡарма комитетының коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Киләһе ике йылда шул уҡ район хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Һуңынан 1996 йылға тиклем — Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.
1996 йылдан 1998 йылға тиклем Өфө ҡалаһы хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығы начальнигы булып эшләй, һуңынан Октябрь районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә (1998—2000).
2000—2003 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;[https://gorsovet-ufa.ru/sovet/history.php История Совета]&lt;/ref&gt;. Артабанғы йылдарҙа Өфө йылылыҡ селтәрҙәре предприятиеһының генераль директоры вазифаһын биләй (2003—2004), «Энергия» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары (2004—2007), «БСГС» идара итеү компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры (2007—2009), «Башҡортостан Республикаһының торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһы генераль директоры(2010—2012).
2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/45921.html?month=1&amp;year=2021&amp;sphrase_id=22784433&amp;SECTION_CODE=novosti&amp;ELEMENT_ID=45921&amp;bxajaxid= Рустэм Хамитов провел заседание Правительства Башкортостана в новом составе]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
2018 йылдан 2022 йылға тиклем — [[Башспирт|«Башспирт»]] генераль директоры&lt;ref&gt;[https://realnoevremya.ru/attachments/1527 Топ-100 административной и деловой элиты Башкортостана за сентябрь 2020 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925002332/https://realnoevremya.ru/attachments/1527 |date=2020-09-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1999—2003 йылдарҙа икенсе саҡырылыш[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың]] Вәкилдәр палатаһы депутаты&lt;ref&gt;[https://zakon-region3.ru/1/67327/ Постановление Центризбиркома РБ]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.panorama.ru/works/zs/sobas2.html ПАЛАТА ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ]&lt;/ref&gt;.
* НОЦ-тың Күҙәтеү советы ағзаһы.&lt;ref&gt;[https://nocrb.ru/nabs Наблюдательный совет]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* &quot;Рус география йәмғиәте&quot;нең Башҡортостан төбәк бүлексәһендәге попечителлек советы ағзаһы&lt;ref&gt;[https://www.rgo.ru/ru/ob-otdelenii-6/popechitelskiy-sovet ПОПЕЧИТЕЛЬСКИЙ СОВЕТ]&lt;/ref&gt;
* Меценатлыҡ&lt;ref&gt;[https://1trest.ru/smi/2019/rukovoditeli-predpriyatiy-uchrezhdeniy-i-organizatsiy-kirovskogo-rayona-g-ufy-stali-diplomantami-gor-698 Руководители предприятий, учреждений и организаций Кировского района г. Уфы стали дипломантами городского конкурса «Меценат года — 2019»]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]]&lt;ref&gt;[https://mkset.ru/news/society/01-11-2021/radiy-habirov-nagradil-gendirektora-bashspirta-ordenom-druzhby-narodov Радий Хабиров наградил гендиректора «Башспирта» Орденом Дружбы народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101130422/https://mkset.ru/news/society/01-11-2021/radiy-habirov-nagradil-gendirektora-bashspirta-ordenom-druzhby-narodov |date=2021-11-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны менән ике бала тәрбиәләп үҫтерә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://gorsovet-ufa.ru/sovet/history.php История Совета]
* [https://nocrb.ru/nabs Наблюдательный совет]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.rgo.ru/ru/ob-otdelenii-6/popechitelskiy-sovet ПОПЕЧИТЕЛЬСКИЙ СОВЕТ]
* [http://www.panorama.ru/works/zs/sobas2.html ПАЛАТА ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ]
* [https://zakon-region3.ru/1/67327/ Постановление Центризбиркома РБ]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>q1vzgv8syfd1uvqeij0ipn1oznss4tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәскәү дәүләте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188520</id>
    <revision>
      <id>1299834</id>
      <parentid>1213305</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T18:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5362" sha1="ajqgdsbu3zy583b9xyuywv553750s3f" xml:space="preserve">'''Мәскәү дәүләте''' ({{lang-ru|Московское государство}}) — XVI—XVII быуаттарҙа [[Рус батшалығы|Урыҫ батшалығы]] эсендәге [[Бөйөк Мәскәү кенәзлеге]] исемендәге биләмә.

== Атама тарихы ==
[[Файл:Historical_map_of_Russian,_1598-1682.gif|мини|405x405пкс|слева|&quot;Мәскәү дәүләте &quot; атамаһын 1910 йылғы атласта ҡулланыу миҫалы]]
Бер үк ваҡытта был исемде Рәсәй менән [[синоним]]лаштырыу процесы бара, ул баш ҡаланы [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургҡа]] күсергәнгә һәм быуат башында [[Рәсәй империяһы]]н иғлан иткәнгә тиклем дауам итә. XIX—XXI быуаттар тарихнамәһендә XV быуат аҙағы — XVIII быуат башы Русь үҙәкләштерелгән дәүләте атамаларының береһе&lt;ref name=&quot;Шмидт&quot;&gt;Как отмечает С. О. Шмидт, «уже более полутора столетий признаны общепринятыми выражения „Московское государство“ и „Московское царство“. Они употребляются обычно как тождественные терминам „Российское государство“ и „Русское государство“». «Словосочетания „Московское государство“ и „московский государь“, „Московское царство“ и „московский царь“, „Московская земля“ были приняты в самой России в XVI и особенно в XVII веке, что подтверждается многообразными письменными источниками.» Шмидт С. О. «В некотором царстве, в некотором государстве…»: Как правильнее называть Российскую державу в XVI веке // Родина № 12/2004&lt;/ref&gt;.

== Рәсәй батшалығы дәүләттәренең береһе ==
[[Иван Грозный]] һәм уның вариҫтары осоронда «Мәскәү дәүләте» төшөнсәһе тар мәғәнәлә ҡулланылған һәм боронғо [[Бөйөк Мәскәү кенәзлеге|Мәскәү кенәзлеге]] дәүеренә тиңләштерелгән&lt;ref&gt;[[Платонов, Сергей Фёдорович|Платонов C.Ф.]] Полный курс лекций по Русской Истории. Изд-во: АСТ, 2004. ISBN 5-17-024461-4&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта батша власы аҫтында булған һәм аталған бөтә кенәзлектәр территорияһы берҙәм монарх биләгән [[Рус батшалығы|Рәсәй батшалығы]] тип аңланылған&lt;ref name=&quot;ХорошкевичРМ&quot;&gt;[[Хорошкевич, Анна Леонидовна|Хорошкевич А. Л.]] [https://web.archive.org/web/20120323125935/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1728&amp;n=90 Россия или Московия?] // Родина. № 11, 2005.&lt;/ref&gt;.


== XIX—XXI быуаттар тарихнамәһе термины ==
Быуаттар дауамында [[Мәскәү]] [[Рәсәй]]ҙең кәүҙәләнеше булып тора. Был ул заман телендә лә, дәүләттең исемен билдәләүсе терминдарҙа ла сағыла&lt;ref name=&quot;autogenerated20131127-1&quot;&gt;Шмидт С. О. В некотором царстве, в некотором государстве…. Как правильно называть Российскою державу в XVI в. // Родина. 2004. № 12. С. 35-40.&lt;/ref&gt;.

Петр I тиклемге Рәсәйҙе «Мәскәү дәүләте» тип атау ғәҙәтен тарихсылар [[XIX быуат]]та яңырта. Рәсәй тарихын баш ҡалаларҙы — Мәскәү һәм [[Санкт-Петербург|Петербургты]] — ҡаршы ҡуйыуға таянып&lt;ref name=&quot;ХорошкевичРМ&quot;/&gt; шул осорҙарға бүләләр. Был терминды ҡулланыуҙы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] тарихсылары ла дауам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000029/st019.shtml|title=Всемирная история. Энциклопедия. Т. 4. - М.: Соцэкгиз, 1958. - 823 с.|access-date=2019-10-30|archive-date=2012-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015055230/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000029/st019.shtml|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Рәсәй дәүләтенең атамалары
* Мәскәү

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Рус дәүләте}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Рус дәүләте]]
[[Категория:Рәсәй тарихы]]</text>
      <sha1>ajqgdsbu3zy583b9xyuywv553750s3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәммәттең ғазауаттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189705</id>
    <revision>
      <id>1299840</id>
      <parentid>1225261</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T20:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22615" sha1="ov0u7f9aa2bxlfdu3gyefiiw8f77wxy" xml:space="preserve">'''Мөхәммәттең ғазауаттары''' ({{Lang-ar|غزوات}} — ғазауат; {{lang-ru|Военные походы Мухаммеда}}) — [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] ҡатнашҡан [[Йыһат (ғазауат)|ғазауаттар]]. Мөхәммәт пәйғәмбәр шәхси рәүештә ҡатнашмаған хәрби хәрәкәттәр ''«серийәт»'' тип атала. Пәйғәмбәр ҡатнашҡан алыштарҙың һәм яуҙарҙың дөйөм һаны 27-гә етә.

== Ғазауат ҡылыу сәбәптәре ==

=== Мәккәлә мосолмандарҙы эҙәрлекләү ===
[[Мәккә]]лә [[мосолмандар]]ҙы эҙәрлекләү 613 йылдан 622 йылға тиклем бара. [[Ислам]]дың таралыуы Мәккәнең хакимлыҡ итеүсе юғары ҡатламына оҡшамай, сөнки улар Ғәрәп ҡәбиләләренең [[Ҡәғбә]]гә [[хаж]] ҡылыуынан килгән килемде юғалтыуҙан ҡурҡа. Мәжүсиҙәрҙең ризаһыҙлығы мосолмандарҙы эҙәрлекләүгә килтерә, шуға күрә уларҙың ҡайһы берҙәренә 615 йылда [[Эфиопияға һижрәт|Эфиопияға күсергә]] тура килә. Күсеп китеүселәр араһында башлыса үҙ нәҫеленән ярҙам алмағандар була, ә Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе үҙенең бабаһы Әбү Талиптың ҡурсалауынан файҙалана. Айырыуса Мәккә мәжүсиҙәренең ҡоллоғонда булған, [[Эфиопия]]ға күсеп китергә мөмкинлеге булмаған һәм үҙен яҡлай алмаған мосолмандарға ауыр була. Ҡайһы бер ҡолдар, мәҫәлән, [[Биләл ибн Рабах]]ты [[Әбү Бәкер|буласаҡ хаҡ хәлифә Әбү Бәкер]] һатып ала, ә башҡалар, [[Сүмәйә бинт Хәйәт]] һәм [[Йәсир ибн Әмир]] кеүектәр, шәһит үлеменә дусар булған. Әбү Талип үлгәндән һуң ҡорайыштар башлығы итеп Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең икенсе бер туған бабаһы, уны бик ныҡ күрә алмаған [[Әбү Ләһәб]] тәғәйенләнә. Ярҙамһыҙ ҡалған Мөхәммәт Пәйғәмбәр Әт-Таиф ҡалаһына күсергә уйлай, әммә ҡала халҡы уны ҡабул итмәй, Мәккәгә кире ҡайтырға тура килә.

=== Мәҙинәгә һижрәт ===
Мосолмандарҙың хәле көндән-көн насарая, [[Сәфәр]] айы аҙағында улар Мәҙинәгә күсергә ([[һижрәт]]) мәжбүр була. Мосолмандар төндә өйҙәрен һәм мөлкәтен ҡалдырып, юлға сыға. Ашығыс рәүештә йыйылған мөшриктәр советы Әбү Йәһел етәкселегендә һәр ҡәбиләнән бер егет һайлап, һәр береһенә ҡылыс бирергә ҡарар итә, бөтәһе бер юлы Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе һуйып, ҡон ҡайтарыуҙан ҡотолорға уйлайҙар. Ҡамауҙа ҡалған йорттан һиҙҙермәйсә сығып, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Әбү Бәкер менән бергә йәшерен рәүештә Мәккәнән [[Мәҙинә]] йүнәлешендә сығып китә&lt;ref&gt;[http://madrasah2.ru/?p=8840 Переселение в Медину]&lt;/ref&gt;.

=== Мәҙинә осоро ===
Мосолмандар Мәккәне ташлап Мәҙинәлә төпләнһә лә, мөшриктәр элеккесә Мәҙинә мосолмандарына яманлыҡ тыуҙырып тора, уларҙың [[үмрә]] ҡылыуына ҡамасаулайҙар һәм ике йөҙлө [[Мөнафиҡ|мөнафиҡтарҙы]] уларға ҡаршы ҡоторталар.

== Карауандарға һөжүм ==
Каруандарға һөжүм — мосолмандарҙың ҡорайыштарҙың сауҙа каруандарына һөжүме. Ҡорайыштарҙың төп килем сығанағы сауҙа булған, һәм уларҙың иҡтисадын ҡаҡшатыу өсөн Мөхәммәт Пәйғәмбәргә сауҙа юлдарын киҫергә кәрәк булған. Мәккә каруандарына һөжүм итеү менән бәйле 11 осраҡ билдәле.

=== Хәмзә ибн Ғәбд әл-Мотталиб серийәте ===
'''Хәмзә ибн Ғәбд әл-Мотталиб ғазауаты''', Ҡыҙыл диңгеҙгә ғазауат({{Lang-ar|سرية حمزة بن عبد المطلب}} — ''серийәт Хәмзәт бну Ғәбд әл-Мотталиб'') мосолмандарҙың Мәккә мөшриктәренә ҡаршы Беренсе походы, ул һижрәттең 1-се йылында Рамаҙан айында үтә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙенең бабаһы [[Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб|Хәмзә ибн Ғәбд әл-Мотталибты]] утыҙ [[мөһәжир]]ҙән торған отряд менән буйына [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] буйындағы [[Әл-Ис]] тигән ергә ебәрә. Унда Сүриәнән ҡайтып килгән Әбү Йәһел етәкселегендәге өс йөҙ мәккәле каруанын осрата. Бәрелештән унда булған [[Мәжди әл-Жүһәни]] ҡотҡарып ҡала, ул мәккәләр менән дә, мәҙинәләр менән дә союздаш була, һәм ике яҡты ла ҡан ҡойоштан баш тартырға күндерә&lt;ref&gt;[http://www.religia.kz/2008-12-28-03-15-13/50-2009-01-01-09-28-59/417---2.html Ибн Хишам. Жизнеописание пророка. Ч.2]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Отряд байрағы аҡ төҫтә була, ә уны [[Ҡәннәз әл-Ғәнәүи]] йөрөтә&lt;ref&gt;[http://fbm2000.ru/islam/muhamed/page013.html Сафи ар-Рахман аль-Мубаракфури. «Мухаммад, да благословит его Аллах и приветствует»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

=== Рабиғҡа серийәт ===
Ғөбәйт ибн Харис ғазауаты ({{Lang-ar|سرية عبيدة بن الحارث}} — ''серийәт Ғөбәйдәт бну әл-Харис'') мосолмандарҙың Мәккә мөшриктәренә ҡаршы походы, ул һижри 1-се йылдың [[шәүүәл]] айында үтә . Мөхәммәт пәйғәмбәр походҡа Ғөбәйт ибн Харис етәкселегендә 60 (йәки 80) кешенән торған отряд ебәрә . Унда улар [[Әбү Суфыян ибн Хәрб]]&lt;nowiki/&gt;тең 200 кешелек отряды менән осраша . Һуғыш урынына еңел бәрелеш һәм уҡтан киҫәтеүсе атыу ғына була. Уҡтан атыусы беренсе мосолман [[Сәғд ибн Әби Үәҡҡас]] була . Мосолмандар яғынан ярҙам килеүенән ҡурҡып, мәккәләр һуғышҡа инмәҫкә ҡарар итә һәм ике яҡ та үҙ юлы менән китә.

=== Харрарға һөжүм ===
[[Сәғд ибн Әби Үәҡҡас]] етәкселегендә 8 (йәки 20) кешенән торған отряд менән Харрарға ғазауат ({{Lang-ar|سرية سعد بن أبي وقاص}} — ''серийәт [[Сәғд ибн Әби Үәҡҡас]]'') мосолмандарҙың Мәккә мөшриктәренә ҡаршы походы, ул [[Зөлҡәғиҙә]] айында (б.э. 623 йылдың майы) була . Каруан алдараҡ үткән була, шуға алышһыҙ ҡайталар.

=== Әбүәгә ғазауат ===
[[Йыһат (ғазауат)|Әбүәгә ғазауат]] ({{Lang-ar|غزوة الأبواء}} — ''ғазауат әл-әбүә'') мосолмандарҙың мәжүсиҙәргә ҡаршы дүртенсе ғазауаты һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡатнашҡан беренсе ғазауат. Һижри йылдың 11-се айы башында, [[Сәфәр]] айында, Пәйғәмбәр тәүге тапҡыр ғазауатҡа сыға, Мәҙинәлә үҙ урынына [[Ансарҙар|ансар]] Сәғд ибн Ғөбәйдәне ҡалдыра. Сәфәр 15 көн дауам итә, унда мөшриктәр менән алыштар булмай, әммә Дәмрә ҡәбиләһе башлығы Ғәмр ибн Мәхши менән солох килешеүе төҙөлә. Тәүге тапҡыр ҡағыҙҙа теркәлеп, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Дәмрә ҡәбиләһенә ҡаршы һуғышырға тейеш түгел, ә улар, үҙ сиратында, мосолмандарға ҡаршы һуғышырға, көстәрен туплап, уларҙың дошмандарына ярҙам итергә тейеш түгел тип килешелә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fondihlas.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2962:2011-06-27-08-39-35&amp;catid=105:2011-06-20-06-27-29&amp;Itemid=332 |title=Некоторые военные операции |access-date=2012-01-13 |archive-date=2012-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006164948/http://fondihlas.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2962:2011-06-27-08-39-35&amp;catid=105:2011-06-20-06-27-29&amp;Itemid=332 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Бууатҡа ғазауат ===
[[Йыһат (ғазауат)|Бууатҡа ғазауат]]&lt;ref&gt;Буват — гора, находящаяся в 36 милях от Медины, одна из гор Джухайна.&lt;/ref&gt; ({{Lang-ar|غزوة بواطء}} — ''ғәзәүәт бууат'') Әбүәнән һуң бер ай үткәс, Һижрәттең икенсе йылы [[Рабиғел әүүәл]] айындағы ғазауат ([[Ҡурәйш сүрәһе]]). Мөхәммәт Пәйғәмбәр [[Бууат]] тауына еткәс, бер ниндәй ҡаршылыҡ күрмәйенсә Мәҙинәгә ҡайта&lt;ref name=&quot;fond2&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.fondihlas.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2963:2011-06-27-08-42-10&amp;catid=105:2011-06-20-06-27-29&amp;Itemid=332 |title=Второй Год Хиджры. Некоторые битвы и поход в Батн Нахля |access-date=2012-01-14 |archive-date=2013-04-16 |archive-url=https://archive.is/20130416193206/http://www.fondihlas.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2963:2011-06-27-08-42-10&amp;catid=105:2011-06-20-06-27-29&amp;Itemid=332 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Әл-Ғөшәйрәгә ғазауат ===
[[Әл-Ғөшәйрәгә ғазауат]], Зөл-Ғөшәйрә ғазауаты ({{Lang-ar|غزوة العشيرة}} — ''ғәзәүәт әл-ғөшәйрә'') — һижрәттең икенсе йылының [[Йомадиәл ахыр]] айы уртаһында (623 йылдың ноябрь — декабрь айҙары) үтә. Мәккәләрҙең каруаны Сүриәгә юлланыуы тураһында ишеткәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға һөжүм итеү өсөн 150—200 кешенән торған ғәскәр йыя. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙенең сәхәбәләре менән әл-Ғөшәйрә еренә килеп еткәс, Әбү Суфыян етәкселегендәге каруандың үтеп китеүе асыҡлана. Был операцияла Мөхәммәт Бәнү Мәдлиж менән союзға инә һәм Бәнү Дәмрә ҡәбиләләһе менән килешеүҙе яңырта&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130131103357/http://fondihlas.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2963:2011-06-27-08-42-10&amp;catid=105:2011-06-20-06-27-29&amp;Itemid=332 Второй Год Хиджры. Некоторые битвы и поход в Батн Нахля]&lt;/ref&gt;.

=== Нәхел серийәт ===
'''Нәхел ғазауаты''' — мәккә каруанына етенсе рейд һәм мәккәләргә ҡаршы беренсе уңышлы алыш. 623 йылдың декабрендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙенең ике туған ағаһы Абдуллаһ ибн Йәхеште Нәхелгә алты дөйәле 12 кешенән торған отряд менән ебәрә&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 128&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar (Free Version), p. 128&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{citation|title=The Life of Muhammad|url=https://books.google.co.uk/books?id=fOyO-TSo5nEC&amp;pg=PA218&amp;dq=raid+on+quraysh+caravan#v=snippet&amp;q=first%20raids&amp;f=false|first=Husayn|last=Haykal|year=1976|publisher=Islamic Book Trust|isbn=978-983-9154-17-7|page=218}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010105703/https://books.google.co.uk/books?id=fOyO-TSo5nEC&amp;pg=PA218&amp;dq=raid+on+quraysh+caravan#v=snippet&amp;q=first%20raids&amp;f=false |date=2014-10-10 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{citation|title=Nakhla Raid|url=http://mercytomankind.net/TheLifeOfMohamedDir/AbdullahIbnJahshRaid.html|year=2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530194505/http://mercytomankind.net/TheLifeOfMohamedDir/AbdullahIbnJahshRaid.html |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 128&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nakhla Raid Quran Verse&quot;&gt;{{citation|title=Nakhla Raid Quran Verse|url=http://mercytomankind.net/TheLifeOfMohamedDir/AbdullahIbnJahshRaid.html|year=2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530194505/http://mercytomankind.net/TheLifeOfMohamedDir/AbdullahIbnJahshRaid.html |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt;. Уҡҡаш ибн Михсән, ҡорайыштар уны [[үмрә]] ҡыла тип уйлаһын өсөн, сәсен ҡыра. Ҡорайыштар аш-һыу әҙерләү менән мәшғүл булған саҡта, мосолмандар һөжүм итә һәм тиҙ генә барған алышта ҡорайыштар башлығы Вәҡид ибн Абдуллаһты атып үлтерәләр. Мосолмандар Усман ибн Абдуллаһты һәм әл-Хәҡәм ибн Ҡайсанды әсирлеккә ала. Абдуллаһ ибн Йәхеш Мәҙинәгә табыш һәм ике әсир ҡорайышменән ҡайта, табыштың биштән бер өлөшөн Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бирергә ниәтләй.

Абдуллаһ ибн Йәхеш ғәскәренең ғәрәптәр өсөн изге айҙа һәм уның рөхсәтенән тыш каруанға һөжүм итеүен белгәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ярһып китә. Ҡорайыштар, үҙ сиратында, мосолмандарҙы йолаларҙы боҙоуҙа ғәйепләү мөмкинлегенән файҙалана. Мөхәммәт Пәйғәмбәр әл-Баҡара сүрәһенең 217 аяты иңдерелгәнгә тиклем ни эшләргә белмәй&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar p. 128&quot;&gt;Mubarakpuri, The Sealed Nectar (Free Version), p. 128&lt;/ref&gt;. Һөжүм изге айҙа башҡарылғанлыҡтан, Мөхәммәт табыштан үҙ өлөшөн алыуҙан баш тарта, әсирҙәрҙе азат итә һәм үлтерелгән кешенең туғандарына компенсация түләй. Азат ителгәндән һуң күп тә үтмәй әл-Хәҡәм ибн Ҡайсан ислам динен ҡабул Итә&lt;ref name=&quot;pre-badr&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s4.html|title=Witness Pioneer «Pre-Badr Missions and Invasions»|access-date=2011-08-12|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927031129/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s4.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wahhāb p. 346&quot;&gt;Muḥammad Ibn ʻAbd al-Wahhāb, Mukhtaṣar zād al-maʻād, p. 346.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tafsir.com/default.asp?sid=2&amp;tid=5727 Tafsir ibn Kathir, on 2:217] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109200814/http://www.tafsir.com/default.asp?sid=2&amp;tid=5727}}, free online text version&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа каруан серийәттәре ===
* [[Поход на Неджд|Недждҡа Поход]]
* [[Поход Зейда ибн Хариса|Зәйд Ибн Харис походы]]
* [[Поход Абу Убайды ибн аль-Джараха|Әбү Убайда ибн Әл-Джарах походы]]
* [[Поход Абу Катады ибн Раби|Әбү Ҡатада ибн Раби походы]]

== Ғазауаттар ==

=== Сафауанға ғазауат ===
{{Хәрби конфликт}}[[Йыһат (ғазауат)|Сафауанға]] [[Йыһат (ғазауат)|барыу]] йәки, «Бәҙергә беренсе поход» һижрәттән һуң бер йыл үткәс (623 йылдың сентябре) үтә, уның маҡсаты — дөйә һәм һыйыр урлаған Ҡурз ибн Жәбир әл-Фихриҙы тотоу була. Мөхәммәт пәйғәмбәр, үҙе урынына[[Зәйет бин Хариҫа]]ны ҡалдырып, 70 кешенән торған отряд менән эҙәрлекләүгә ташлана, әммә Ҡурз ҡасып китә. Сафауанға барып еткәс&lt;ref&gt;Сафаван — название долины в районе Бадра.&lt;/ref&gt; Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәгә ҡайта. Һуңыраҡ Ҡурз ибн Жәбир ислам динен ҡабул итә һәм иң диндар һәм изгелекле мосолмандарҙың береһе була.

== Йыһаттар ==

=== [[Бәҙер һуғышы]] ===
{{төп мәҡәлә|Бәҙер һуғышы}}
Мосолмандар менән ҡорайыштар араһындағы Беренсе ҙур алыш, [[Һижрәт]]&lt;nowiki/&gt;тең икенсе йылында [[Рамаҙан (ай)|Рамаҙан айы]]&lt;nowiki/&gt;ның ун етенсе көнөнөң йома иртәһендә (624 йылдың 17 мартында) [[Хижәз]]&lt;nowiki/&gt;дә ([[Ғәрәбстан ярымутрауы]]&lt;nowiki/&gt;ның көнбайышы) була. Мосолмандарҙың ҙур хәрби еңеүе һәм ҡорайыштарға ҡаршы көрәштә боролош пункты.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: был алыштың ҙур әһәмиәтенә ҡарамаҫтан, 1000 — гә яҡын кеше араһында (Густав Лебон 2000 һанын күрһәтә&lt;ref&gt;[[Лебон, Гюстав|Лебон Г.]] [[Цивилизация арабов]]. гл. Мохаммед после Хежира&lt;/ref&gt;) мәккәләрҙең һәләк булыусылар һаны 70 кеше тәшкил итә (Ибн Исхаҡ әйтеүенсә, уларға һанап кителгән ҡорайыштарҙың дөйөм һаны 50 кеше була), ә 300-ҙән ашыу мосолмандың 14-е, шулай итеп, алышта ҡатнашҡандарҙың ни бары 6,4 проценты һәләк була. Мөхәммәт с.ғ.с. [[Хашимиты (племя)|Бәнү Хәшим]] кешеләренең һәм башҡа кемдәрҙеңдер мосолмандарға ҡаршы һуғышырға теләмәй, үҙ ихтыярына ҡаршы килтерелеүен белгәс, уларҙы үлтереүҙе тыйған. Ошо уҡ сәбәп менән ул үҙенең бабаһын үлтереүҙе тыйған. Үлтереү тыйылғандар араһында Әбү әл-Бәхтәриә лә була, ул Мәккә осоронда Мөхәммәткә һәм мосолмандарға һөжүм итеүҙән тыйылған була. Әммә ул [[ансарҙар]]&lt;nowiki/&gt;союздашы менән алышҡа ныҡыша һәм үлтерелә.

=== [[Ур һуғышы]] ===
{{төп мәҡәлә|Ур һуғышы}}
627 йылдың 31 мартында ур янындағы алыш була. Бәнү ән-Нәҙир, [[ҡорайыштар]] һәм Ғатафан ҡәбиләһенең [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе]] һәм уның көрәштәштәрен еңергә маташып, [[Мәҙинә|Мәҙинәгә]] һөжүм итеүе.Ғатафан һәм Сөләймән ҡәбиләләрен дә үҙ эсенә алған өс армияла мәжүсиҙәрҙең дөйөм һаны 10 000 кеше тәшкил итә. Мосолмандар һаны 3000 була. Мосолмандар Мәҙинә тирәләй ур ҡаҙып сыға, был Ғәрәбстан ярымутрауында тәүге тапҡыр ҡулланыла. Уны алты көн буйына ҡаҙалар. Һуғыш мәжүсиҙәр коалицияһының тарҡалыуы менән тамамлана. Уҡ яуҙырыу һәм һыбайлыларҙың ур аша сығырға ынтылышы булһа ла, ҡан ҡойошҡа барып етмәй.

== Башҡа һуғыштар һәм ғазауаттар ==
* [[Бәнү Ҡурайза ғазауаты]]
* Хәйбәр һуғышы
* Мута янындағы алыш
* [[Мәккәне яулау]]
* Табук янындағы алыш
* Өхүд янындағы алыш

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ВЭС|Газават}}
{{Мөхәммәт}}
[[Категория:Ислам тарихы]]
[[Категория:Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғазауаттары]]</text>
      <sha1>ov0u7f9aa2bxlfdu3gyefiiw8f77wxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нинкович Наташа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191602</id>
    <revision>
      <id>1299854</id>
      <parentid>1288303</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T02:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9663" sha1="i9gj1hzel5m1p6mkz17ghbq93f06i8o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Наташа Нинкович''' ({{Lang-sr|Наташа Нинковић / Nataša Ninković}}; [[22 июль]] [[1972 йыл|1972]], Требине) —- серб театр һәм кино артисы, «[[:ru:Спаситель (фильм)|Спаситель]]», «Жизнь и война», «Профессионал», «[[:ru:Ловушка (фильм, 2007, Сербия)|Ловушка]]» фильмдарындағы ролдәре менән билдәле. Бер нисә абруйлы премия лауреаты, бер нисә тапҡыр Ватан һәм сит ил кинофестивалдәренең иң яҡшы артисы тип таныла.

== Биографияһы ==
Наташа Нинкович 1972 йылдың 22 июлендә, Югославия Федератив Социалистик Республикаһының (хәҙерге [[Серб Республикаһы|Серб]], [[Босния һәм Герцеговина]] [[Серб Республикаһы|Республикаһы]]) Требине ҡалаһында тыуған. Бала сағын шунда уҡ ата-әсәһе Бранко һәм Милена Нинковичтар менән үткәрә. Урындағы башланғыс һәм урта мәктәпте тамамлай. Мәктәпте тамамлағандан һуң [[:ru:Белград|Белградҡа]] китә һәм Белград университетына уҡырға инә. Унда профессор [[Евтович, Владимир|Владимир Евтович]] етәкселегендә Драма сәнғәте факультетында уҡый. [[:ru:Воин Четкович|Воин Четкович]], [[:ru:Сергей Трифунович|Сергей Трифунович]] һәм [[:ru:Небойша Глоговац|Небойша Глоговац]] кеүек билдәле артистар уның курсташтары була. Университетты 1994 йылда тамамлай&lt;ref name=&quot;trebinje&quot;&gt;{{Cite news|title=Nataša Ninković|accessdate=11 December 2011|language=Bosnian|work=www.trebinje.info|url=http://www.trebinje.info/trebinje/trebinjci-u-svijetu/natasa-ninkovic.html|archiveurl=https://archive.is/20070420070849/http://www.trebinje.info/trebinje/trebinjci-u-svijetu/natasa-ninkovic.html|archivedate=2007-04-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614094320/http://www.trebinje.info/trebinje/trebinjci-u-svijetu/natasa-ninkovic.html |date=2009-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;narodnopozoriste&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.narodnopozoriste.co.yu/cms/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=1202|title=Nataša Ninković|language=Serbian|accessdate=11 December 2011|work=[[Национальный театр (Белград)|National Theatre in Belgrade]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080507061031/http://www.narodnopozoriste.co.yu/cms/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=1202|archivedate=2008-05-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507061031/http://www.narodnopozoriste.co.yu/cms/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=1202 |date=2008-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

Нинкович кинола 1989 йылда университетта уҡыған сағында уҡ төшә башлай, шулай ул «Иң яҡшы» һәм «Голливудҡа өс билет» фильмдарында эпизодик ролдәр башҡара. Босния һуғышының фажиғәле ваҡиғаларына арналған «Ҡотҡарыусы» америка касса фильмында төп ролдәрҙең береһен уйнап, 1998 йылда киң йәмәғәтселеккә билдәле була. Был роле өсөн ул бер нисә абруйлы кинонаградаларға лайыҡ була, атап әйткәндә, Сочиҙа «Кинотавр» Рәсәй фестивалендә иң яҡшы актриса тип таныла, Нишала серб ватан актерҙары ҡаҙаныштары фестивалендә бер нисә награда ала.

2003 һәм 2004 йылдарҙа «Профессионал» фильмында һәм «Ҡатнаш никах» телесериалында төшә. 2006 һәм 2007 йылдарҙа «Безумный, запутанный, нормальный» сериалында һәм «[[:ru:Ловушка (фильм, 2007, Сербия)|Ловушка]]» фильмында төрлө әһәмиәттәге күп кинопремиялар йыя. 2008 йылда «Яралы бөркөт» телесериалында төп ролдәрҙең береһен башҡара.

[[Милли театр (Белград)|Белградта Милли театр]] сәхнәһендә спектаклдәрҙә күп ролдәр башҡара. Бер нисә театр наградаларына эйә: 2002 йылда «[[:ru:Сон в летнюю ночь|Сон в летнюю ночь]]» спектаклендә ҡатнашҡаны өсөн «Комедия көндәре» фестивале призына лайыҡ була, 2005 йылда «Трансильвания» спектакле өсөн Белград драма театры фаразы буйынса иң яҡшы актриса тип таныла, өс тапҡыр Белградта Милли театрҙың иң яҡшы актрисаһы тип таныла (2001, 2002, 2010).

Белградта йәшәй. Ненад Шаренацта кейәүҙә, ике балаһы бар — игеҙәктәр Лука һәм Матия&lt;ref name=&quot;interview&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.balkanmedia.com/natasa-ninkovic-gluma-je-dovoljan-razlog-za-srecu-cl2237.html|title=Gluma je dovoljan razlog za sreću|language=Serbian|accessdate=11 December 2011|date=23 November 2008|first=Danijela|last=Maksimović|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193136/http://www.balkanmedia.com/natasa-ninkovic-gluma-je-dovoljan-razlog-za-srecu-cl2237.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193136/http://www.balkanmedia.com/natasa-ninkovic-gluma-je-dovoljan-razlog-za-srecu-cl2237.html |date=4 March 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Атамаһы
!Оригиналь атамаһы
!Йыл
!Роле
!Иҫкәрмәләр
|-
|Лучший
|''Najbolji''
|1989
|официантка
|
|-
|Три билета в Голливуд
|''Tri karte za Holivud''
|1993
|Луция
|
|-
|Атека Голубовича
|''Golubovića apoteka''
|1998
|Елена
|телефильм
|-
|Князь Михайло
|''Knez Mihajlo''
|1998
|
|телефильм
|-
|Спаситель
|''Savior''
|1998
|Вера
|
|-
|Семейное сокровище
|''Porodično blago''
|1998
|Ружица Ранкович
|телесериал; 1998—2001
|-
|Жизнь и война
|''Rat uživo''
|2001
|Лола
|
|-
|Датчанин и Сербии
|''Den serbiske dansker''
|2001
|Эма
|телефильм
|-
|Мастер
|''Majstor''
|2001
|
|телефильм
|-
|Илька
|
|2003
|Елена Маркович
|телефильм
|-
|Профессионал
|''Profesionalac''
|2003
|Марта
|
|-
|Смешанный брак
|''M(j)ešoviti brak''
|2004
|лола
|телесериал; 1 эпизод
|-
|Что-то важное хочу Вам сказать
|''Imam nešto važno da ti kažem''
|2005
|мать
|
|-
|Ивкова слава
|''Ivkova slava''
|2005
|Параскева
|
|-
|Сделано в Югославии
|
|2005
|Мария
|
|-
|Идеальные отношения
|''Idealne veze''
|2005
|Тамара
|телесериал
|-
|Безумный, запутанный, нормальный
|''Ljubav, navika, panika''
|2006
|Божана
|телесериал; 1 эпизод
|-
|Ловушка
|''Klopka''
|2007
|Мария
|
|-
|Улица лип
|''Ulica lipa''
|2007
|Сашка
|телесериал; 2007-09
|-
|Регион St. 2
|''Pokrajina St. 2''
|2008
|Ружица
|
|-
|Раненый орёл
|''Ranjeni orao''
|2008
|Вукица
|телесериал; 2008-09
|-
|Горький фрукт
|''Gorki plodovi''
|2008
|Анита
|телесериал; 2008-09
|-
|Скорая помощь
|
|2009
|
|
|-
|Некоторые другие истории
|
|2010
|Милена
|
|-
|Неразбиваемое сердце
|''Nepobedivo srce''
|2011
|Кача Стаджич
|телесериал
|-
|Соцветие липы на Балканах
|''Cvat lipe na Balkanu''
|2011
|Рики Салом
|телесериал
|-
|Смерть человека на Балканах
|''Smrt čoveka na Balkanu''
|2012
|Нада
|
|-
|Дара из Ясеноваца
|''Дара из Јасеновца''
|2020
|Радойка
|
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb name|0632473|Наташа Нинкович}}

[[Категория:Белград университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:XXI быуат актрисалары]]
[[Категория:XX быуат актрисалары]]
[[Категория:Югославия артистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1972 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>i9gj1hzel5m1p6mkz17ghbq93f06i8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-26</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201319</id>
    <revision>
      <id>1299835</id>
      <timestamp>2026-06-25T18:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: 018 Giant otter eating a fish in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</comment>
      <origin>1299835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="ca6pgdcvbzxuhujt4fnl1jkdcjjg5pd" xml:space="preserve">018 Giant otter eating a fish in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</text>
      <sha1>ca6pgdcvbzxuhujt4fnl1jkdcjjg5pd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>