Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 4 1768 1299882 1298454 2026-06-26T14:03:07Z MediaWiki message delivery 9284 /* June 2026 CEE Newsletter is out */ яңы бүлек 1299882 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Index box}} {{shortcut|ВП:ҠОР}} {{/Башлыҡ}} {{Яңы темалар аҫтан}} == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 --> == Тере баш бит == Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC) * Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC) * Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC) * Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC) Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC) :Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC) :Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC) *Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC) * Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC) *:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC) ** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC) **:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC) * {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC) * Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 --> == CEEM 2026 == 2026 йылдың 18-20 сентябрендә Румынияның Клуж-Напока ҡалаһында [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Үҙәк һәм Көнсығыш Европа волонтерҙары осрашыуы] уҙасаҡ. Башҡорт теле йәмғиәте, шәхси гранттарҙа тыш, бында бер вәкил ебәреү хоҡуғына эйә. Йәмғиәт [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеславны]] тәҡдим итә. Вәкил регистрацияны 30 майҙан да һуңға ҡалмайса уҙарға тейеш һәм регистрация уҙғанда был һайлауға һылтама ҡуяр. Һеҙ уның осрашыуҙа башҡорт телле йәмғиәтте тәҡдим итеүенә ризамы?--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) == Риза == * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 05:32, 18 май 2026 (UTC) *:риза [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-30804-69|&#126;2026-30804-69]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-30804-69|фекер алышыу]]) 01:25, 23 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 09:31, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:26, 18 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 07:38, 19 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 06:36, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:26, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 17:40, 21 май 2026 (UTC) *{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 09:12, 27 май 2026 (UTC) * {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 13:15, 29 май 2026 (UTC) == Ҡаршы == == Фекер алышыу == == June 2026 CEE Newsletter is out == Dear all, The [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026 June 2026 issue] of the CEE Newsletter has been published. After a three years of being an editor of the Newsletter, this will be my last issue. Over the years, I've been putting on multiple hats and now is time to take one off. I would like to share many thanks to everyone I had the honor of collaborating with. Many of you are not only readers, but also authors. It was always a great joy to read all the amazing stories from all around the region, you are the ones making this newsletter special. '''Read the full newsletter [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026 here].''' As always, we have prepared a [https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/June_2026/ru Russian version] of the same issue. Happy reading! Take care, Jan --[[User:Janbery|janbery]] ([[User talk:Janbery|talk]]) 14:03, 26 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Janbery@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30548854 --> 7sr45pgyw4mzauoevw0dieko8erq1ki 0 9198 1299931 1057129 2026-06-27T09:08:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299931 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Саҡмағош районы''' ({{lang-ru|Чекмагушевский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – [[Саҡмағош]] ауылы. Районда 30 139 кеше йәшәй. == Билдәле шәхестәр == * [[Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы]] (21.01.1949), ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2007). [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2169-a-surina-fir-z-iskha-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405212439/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2169-a-surina-fir-z-iskha-y-y |date=2016-04-05 }}{{V|12|01|2019}}</ref>. * [[Батыев Сәлих Ғилемхан улы]], 1960—1983 йылдарҙа Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе, [[Татарстан]] тарихында был вазифала иң оҙаҡ эшләгән етәксе. * [[Дашкин Рәмил Мирғәзиән улы]] (12.09.1928—18.05.2001), журналист, матбуғат һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1969—1976 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Журналистар союзы рәйесе. 1956—1967 йылдарҙа [[Ленинец|«Ленинец»-«Ленинсы»]], 1967—1986 йылдарҙа [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] гәзиттәре, 1988—1998 йылдарҙа [[БАССР Юғары Советы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың редакция-нәшриәт бүлеге мөхәррире. Башҡорт АССР-ының VIII-XI саҡырылыш Юғары Советтары депутаты, 1956—1967 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бюро ағзаһы, комсомолдың XIII-XV съездары делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Яңы Балаҡ]] ауылынан<ref>[http://www.bashinform.ru/news/575446-on-byl-vydayushchimsya-organizatorom-respublikanskoy-pechati-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-zhurnalista-remelya-dashkina/ Он был выдающимся организатором республиканской печати (к 85-летию со дня рождения журналиста Ремеля Дашкина). ИА «Башинформ», 12 сентября 2013 года]{{V|2|09|2018}}</ref>. * [[Иҙиәтуллин Рим Зиннәтулла улы]] (23.02.1940—13.09.2018), журналист һәм шағир. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Һаҙый Таҡташ]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2010). [[Яңы Мортаза]] ауылынан. * [[Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы]] (5.10.1927—20.01.1985), яҙыусы, 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[БАССР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты (1984). [[Тайнаш]] ауылынан. * [[Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы]] (9.05.1924—17.04.2000), ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1989 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның Карл Маркс исемендәге колхозы (хәҙер Рифҡәт Йәнекәев исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы) рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Яңы Мортаза ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6182-j-nek-ev-rif-t-s-likh-uly Башҡорт энциклопедияһы — Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071633/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6182-j-nek-ev-rif-t-s-likh-uly |date=2016-04-21 }}{{V|14|09|2018}}</ref>. * [[Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы]] (20.11.1913—6.06.1986), [[Өфө нефть эшкәртеү заводы|Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының]] 1939—1964 йылдарҙағы операторы һәм өлкән операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). * [[Мөлөков Әнүәр Бәхти улы]] (25.08.1923—8.01.2004), педагог, мәғариф хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1971—1985 йылдарҙа [[Саҡмағош]] ауылындағы 1-се урта мәктәп директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. [[Иҫке Супты]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8759-m-l-kov-n-r-b-khti-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мөлөков Әнүәр Бәхти улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421080630/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8759-m-l-kov-n-r-b-khti-uly |date=2016-04-21 }}{{V|20|08|2018}}</ref>. * [[Николаев Василий Семёнович]] (3.04.1907—29.12.1989), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, механизацияланған бригада пулемётсыһы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[1942 йыл]]дан КПСС ағзаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Яңы Семенкин (Саҡмағош районы)|Яңы Семёнкин]] ауылынан * [[Илфаҡ Смаҡов]], күренекле эстрада йырсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1985), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989) артисы. * [[Усманов Салауат Мөҙәрис улы]] (17.09.1947), юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Бөрө филиалы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның башҡарма комитет ағзаһы. Физика-математика фәндәре докторы (1996), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы фән һәм техника эшмәкәре (2007), юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005), почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғариф отличнигы (1989), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), мәғариф отличнигы (1997), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007). [[Үрге Ҡаръяуҙы]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13611-usmanov-salauat-m-ris-uly Башҡорт энциклопедияһы — Усманов Салауат Мөҙәрис улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421075030/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13611-usmanov-salauat-m-ris-uly |date=2016-04-21 }}{{V|13|09|2017}}</ref>. * [[Хәсәнов Әнүәр Ғиниәт улы]] (1.02. 1954), ғалим-хирург, юғары мәктәп һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Ғ. Х. Ҡоҙаяров исемендәге премия лауреаты (2000). [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Үрнәк]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15619-kh-s-nov-n-r-ini-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәсәнов Әнүәр Ғиниәт улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|23|01|2019}}</ref>. * [[Шаһапов Владислав Шәйхеләғзәм улы]] (17.03.1948), ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2012). Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1993). [[Яңы Ҡото]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1436-shagapov-vladislav-shajkhulagzamovich.html Башкирская энциклопедия — Шагапов Владислав Шайхулагзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224133922/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1436-shagapov-vladislav-shajkhulagzamovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|09|03|2018}}</ref>. * [[Әғзәмов Фәрит Әкрәм улы]] (28.11.1947), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1998) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Тәбиғәт фәндәре академияһының Урал тау премияһы лауреаты (1997). [[Саҡмағош]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/9021-agzamov-farit-akramovich Башкирская энциклопедия — Агзамов Фарит Акрамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406023203/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/9021-agzamov-farit-akramovich |date=2016-04-06 }}{{ref-ru}}{{V|21|11|2017}}</ref>. * [[Әминев Хәниф Ҡыям улы]] (20.09.1938), табип-ғалим, фтизиатр, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1992 йылдан Башҡортостан Фтизиатрҙар ассоциацияһының идара рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/9237-aminev-khanif-kiyamovich. Башкирская энциклопедия — Аминев Ханиф Киямович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|09|2018}}</ref>. * [[Әхтәмов Фәрит Хөснийәр улы]] (21.02.1933), «Игенче» колхозының элекке тракторсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, райондың почётлы гражданы (1995)<ref>[http://www.chekmagush.com/readarticle.php?article_id=17 Список почетных граждан Чекмагушевского района. Администрация МР Чекмагушевский район РБ. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226230215/http://www.chekmagush.com/readarticle.php?article_id=17 |date=2016-12-26 }}{{ref-ru}}{{V|18|02|2018}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} Милли состав <ref>https://web.archive.org/web/20120918054027/http://tatar-bashkort.narod.ru/tb-15.htm</ref>: Районда татарҙар, башҡорттар, урыҫтар һәм башҡа милләттәр йәшәй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Саҡмағош районы ауылдары}} {{Саҡмағош районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Саҡмағош районы]] l6zbi0zd6hhteua5rd16stv1fv2mdum 0 12373 1299892 581341 2026-06-26T16:56:51Z Melted Side 48189 /* */ 1299892 wikitext text/x-wiki ХУЙ ЖИВОТ <!--{{ТП-Рәсәй|Янбатыр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Янбатыр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 34 | lat_sec = 43 |lon_deg = 56 | lon_min = 22 | lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ҡариҙел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 29 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452387 |почта индекстары = |телефон коды =34744 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80234864009 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Янбатыр''' ({{lang-ru|Янбатыровка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡариҙел районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452387, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80234864009. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||29||14||15||48,3||51,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡариҙел]]): 71 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Подлуб (Ҡариҙел районы)|Подлуб]]): 16 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Щучье Озеро): 121 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡариҙел районы ауылдары}} [[Категория:Ҡариҙел районы ауылдары]] fro6rxb68l64agvc2etbkltl1htf9px 1299893 1299892 2026-06-26T16:57:05Z Quinlan83 31451 [[Special:Contributions/Melted Side|Melted Side]] ([[User talk:Melted Side|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:Ардах18|Ардах18]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды 581341 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Янбатыр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Янбатыр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 34 | lat_sec = 43 |lon_deg = 56 | lon_min = 22 | lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ҡариҙел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 29 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452387 |почта индекстары = |телефон коды =34744 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80234864009 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Янбатыр''' ({{lang-ru|Янбатыровка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡариҙел районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452387, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80234864009. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||29||14||15||48,3||51,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡариҙел]]): 71 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Подлуб (Ҡариҙел районы)|Подлуб]]): 16 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Щучье Озеро): 121 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡариҙел районы ауылдары}} [[Категория:Ҡариҙел районы ауылдары]] l22wll1xczqozls0j9acdkspe74ta4v 0 29435 1299925 1056334 2026-06-27T04:20:47Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Plaue.jpg]] → [[File:DEU Plaue COA.svg]] JPG → SVG 1299925 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Плауэ |төп исеме = Plaue |ил = Германия |герб = DEU Plaue COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 46|lat_sec 46 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 53|lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = ҡала һәм 2 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Йёрг Там<br />([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 18,19 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 330 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1837 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99338 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 043 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.plaue-thueringen.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Плауэ''' ({{lang-de|Plaue}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса ҡалала 1837 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 18,19 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99338 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.plaue-thueringen.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091017084248/http://www.plaue-thueringen.de/ |date=2009-10-17 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} cmqw48l6su7ugv8lduaxmxvbh08ynck 0 30724 1299898 1249060 2026-06-26T17:11:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299898 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Преттин |төп исеме = Prettin |ил = Германия |герб = Wappen prettin.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 40|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 55|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Виттенберг (район) |теҙмәләге район = Виттенберг (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Хельга Вельц<br />([[фирҡәһеҙ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 28,79 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 77 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2031 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6922 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = WB |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 91 250 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Преттин''' ({{lang-de|Prettin}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2031 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 28,79 км². Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB. == Һылтанмалар == * [http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210140559/http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |date=2012-02-10 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} l7pzegv37emxv2ja4bc9hip9g5uvzep 0 30821 1299883 1249059 2026-06-26T14:25:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299883 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Плоссиг |төп исеме = Plossig |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 42|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 56|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Виттенберг (район) |теҙмәләге район = Виттенберг (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Йоахим Хинч |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 11,12 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 74 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 264 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6922 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = WB |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 91 245 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Плоссиг''' ({{lang-de|Plossig}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 264 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 11,12 км². Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB. == Һылтанмалар == * [http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210140559/http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |date=2012-02-10 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 0bcxquhnnt7o4f91ltvwyzd30q54quw 0 42248 1299880 1290220 2026-06-26T13:24:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299880 wikitext text/x-wiki {{другие значения|Пи}} {| class="infobox" |colspan="2" align="center"| [[Иррациональ һан]]дар <br> {{Ысын константалар|inline=1}} |-style="background:#f0f0f0" |nowrap| '''Иҫәпләү системаһы''' || '''<math>\pi</math> һанына баһа''' |- |align="right"| [[Унарлы иҫәпләү системаһы|Унарлы]] || 3,1415926535897932384626433832795… |-style="background:#f0f0f0" |align="right"| [[Икеле иҫәпләү системаһы|Икеле]] || 11,00100100001111110110… |- |align="right"| [[Ун алтылы иҫәпләү системаһы|Ун алтылы]] || 3,243F6A8885A308D31319… |-style="background:#f0f0f0" |align="right"| [[Алтмышарлы иҫәпләү системаһы|Алтмышарлы]] || 3; 08 29 44 00 47 25 53 07 … |- |align="right"| [[Рациональ яҡынайыуҙар]]|| {{frac|22|7}}, {{frac|179|57}}, {{frac|223|71}}, {{frac|333|106}}, {{frac|355|113}}, {{frac|103993|33102}} <small>(теүәллеге арта барыу тәртибендә һанап кителгән)</small> |-style="background:#f0f0f0" |align="right"| [[Өҙлөкһөҙ кәсер]] ||{{nowrap|[3; 7, 15, 1, 292, 1, 1, 1, 2, 1, 3, 1, 14, 2, 1, 1, … ]}} <small>(Был өҙлөкһөҙ кәсер [[Периодик функция|периодлы түгел]]. Һыҙыҡлы нотацияла яҙылған)</small> |- |align="right" nowrap| [[Тригонометрия]] ||<math>\pi</math> [[радиан]] = 180° |} {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 34em | Содержание = <div style="text-align:right; font-family:'Courier New';"> 3,1415926535 8979323846 2643383279 5028841971 6939937510 5820974944 5923078164 0628620899 8628034825 3421170679 8214808651 3282306647 0938446095 5058223172 5359408128 4811174502 8410270193 8521105559 6446229489 5493038196 4428810975 6659334461 2847564823 3786783165 2712019091 4564856692 3460348610 4543266482 1339360726 0249141273 7245870066 0631558817 4881520920 9628292540 9171536436 7892590360 0113305305 4882046652 1384146951 9415116094 3305727036 5759591953 0921861173 8193261179 3105118548 0744623799 6274956735 1885752724 8912279381 8301194912 9833673362 4406566430 8602139494 6395224737 1907021798 6094370277 0539217176 2931767523 8467481846 7669405132 0005681271 4526356082 7785771342 7577896091 7363717872 1468440901 2249534301 4654958537 1050792279 6892589235 4201995611 2129021960 8640344181 5981362977 4771309960 5187072113 4[[Точка Фейнмана|999999]]837 2978049951 0597317328 1609631859 5024459455 3469083026 4252230825 3344685035 2619311881 7101000313 7838752886 5875332083 8142061717 7669147303 5982534904 2875546873 1159562863 8823537875 9375195778 1857780532 1712268066 1300192787 6611195909 2164201989<br> … </div> | Подпись =<hr> <math>\pi</math> һаны унарлы кәсерҙең тәүге мең юғары разряды менән<ref>[http://www.math.com/tables/constants/pi.htm PI<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> }} [[Файл:Pi-unrolled-720.gif|thumb|300px|Әгәр әйләнәнең [[диаметр]]ы бергә тигеҙ булһа, әйләнәнең оҙонлоғо — ул «пи» һаны]] <math>\boldsymbol\pi</math> ('''«пи»''' тип әйтелә) — [[математик константа|математик даими]], [[әйләнә]]нең оҙонлоғоноң уның [[диаметр]]ына сағыштырмаһына тигеҙ булған һан<ref group="K">Был билдәләмә тик [[Евклид геометрияһы]] өсөн генә яраҡлы. Башҡа геометрияларҙа әйләнәнең оҙонлоғоноң уның диаметры оҙонлоғона сағыштырмаһы ирекле булырға мөмкин. Мәҫәлән, [[Лобачевский геометрияһы]]нда был сағыштырма <math>\pi</math>-ҙән бәләкәй.</ref>. [[Грек алфавиты]]ның «[[пи (хәреф)|π]]» хәрефе менән тамғалана. == Үҙсәнлектәре == === Транцендентлыҡ һәм иррационаллек === <math>\pi</math> һаны [[иррациональ һан|иррациональ]], йәғни уның ҡиммәте <math>\frac{m}{n}</math> кәсере күренешендә теүәл күрһәтелә алмай, бында <math>m</math> һәм <math>n</math> — бөтөн һандар. Ошонан сығып, уның унарлы яҙылышы тамамланмай (сикһеҙ) һәм [[Периодлы кәсер|периодлы]] була алмай. <math>\pi</math> һанының иррационаллеген беренсе булып 1761 йылда [[Ламберт, Иоганн Генрих|Иоганн Ламберт]]<ref>{{Cite news | last = Lambert | first = Johann Heinrich | title = Mémoire sur quelques propriétés remarquables des quantités transcendentes circulaires et logarithmiques | publication-date = 1768 | year = 1761 | periodical = Histoire de l'Académie, | publication-place = Berlin | volume = XVII | pages = 265–322 | postscript = }}</ref> [[тангенс]]ты [[өҙлөкһөҙ кәсер]]гә тарҡатыу юлы менән иҫбатлай. 1794 йылда [[Лежандр, Адриен Мари|Лежандр]] <math>\pi</math> һәм <math>\pi^2</math> һандарының иррационаллегенең ҡәтғиерәк иҫбатланышын килтерә. <math>\pi</math> — [[транцендент һан]], йәғни ул коэффициенттары бөтөн һандар булған ниндәй ҙә булһа тигеҙләмәнең [[Күпбыуын тамыры|тамыры]] була алмай. <math>\pi</math> һанының транцендентлығын [[1882 йыл]]да [[Кёнигсберг университеты|Кёнигсберг]], ә аҙаҡ [[Мюнхен университеты]] профессоры [[Линдеман, Фердинанд фон|Линдеман]] иҫбатлай. Иҫбатлауҙы [[Клейн, Феликс|Феликс Клейн]] 1894 йылда ябайлаштыра<ref>Доказательство Клейна приложено к работе «Вопросы элементарной и высшей математики», ч. 1, вышедшей в [[Гёттинген]]е в 1908 году.</ref>. [[Евклид геометрияһы]]нда [[түңәрәк]]тең [[фигураның майҙаны|майҙаны]] һәм [[әйләнә оҙонлоғо]] <math>\pi</math> һанының функциялары булғанлыҡтан, <math>\pi</math> һанының транцендентлығын иҫбатлау 2,5 мең йылдан артыҡ һуҙылған [[Түңәрәк квадратураһы|түңәрәктең квадратураһын]] төҙөргә маташыуҙарға сик ҡуя. 1934 йылда [[Гельфонд, Александр Осипович|Гельфонд]]<ref>{{MathWorld|GelfondsConstant|Постоянная Гельфонда}}</ref> <math>e^\pi</math> һанының транцендентлығын иҫбатлай. 1996 йылда [[Нестеренко, Юрий Валентинович|Юрий Нестеренко]] теләһә ниндәй натураль <math>n</math> өсөн <math>\pi</math> һәм <math>e^{\pi\sqrt n}</math> һандары [[Алгебраик бәйләнешһеҙлек|алгебрак бәйләнешһеҙ]] икәнен иҫбатлай, бынан, айырым алғанда,<ref name="autogenerated1"/><ref>[http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=sm&paperid=158&volume=187&year=1996&issue=9&fpage=65&what=fullt&option_lang=eng Модулярные функции и вопросы трансцендентности]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <math>\pi+e^\pi,\pi e^\pi</math> һәм <math>e^{\pi\sqrt n}</math> һандарының транцендентлығы килеп сыға. <math>\pi</math> [[периодтар ҡулсаһы]]ның элементы булып тора (тимәк, [[Иҫәпләнмәле һан|иҫәпләнмәле]] һәм [[арифметик һан]]). Ләкин <math>1/\pi</math> периодтар ҡулсаһына инәме икәне билдәһеҙ. === Нисбәттәр === <math>\pi</math> һанын иҫәпләү өсөн күп формулалар билдәле: {{anchor|Виет формулаһы}} * {{нп5|π һанының яҡынлауы өсөн Виет формулаһы|||Viète's formula}}: :: <math>\frac2\pi= \frac{\sqrt{2}}2\cdot \frac{\sqrt{2+\sqrt2}}2\cdot \frac{\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt2}}}2 \cdot \ldots</math> : Был <math>\pi</math> һанының сикһеҙ һандағы ғәмәлдәр менән тәүге билдәле асыҡ күренеше. Уны ошолай иҫбатларға мөмкин. <math>\sin2 \varphi=2 \sin \varphi \cos \varphi</math> тождествоһын рекурсив ҡулланып һәм сикләнмәгә күсеп, табабыҙ :: <math>\varphi \cos\dfrac\varphi2\cos \frac\varphi4\cdots = \sin \varphi .</math> : <math>\varphi=\frac\pi2</math> алмаштырып ҡуяһы һәм [[Тригонометрик тождестволар#Икеләтелгән һәм ярты мөйөш формулалары|икеләтелгән мөйөш косинусы формулаһын]] ҡулланаһы ҡала: <math>\cos 2 \varphi=\cos^2 \varphi - \sin^2 \varphi .</math> * [[Валлис формулаһы]]: :: <math>\frac{2}{1} \cdot \frac{2}{3} \cdot \frac{4}{3} \cdot \frac{4}{5} \cdot \frac{6}{5} \cdot \frac{6}{7} \cdot \frac{8}{7} \cdot \frac{8}{9} \cdots = \frac{\pi}{2}</math> * [[Лейбниц рәте]]: :: <math>\frac{1}{1} - \frac{1}{3} + \frac{1}{5} - \frac{1}{7} + \frac{1}{9} - \cdots = \frac{\pi}{4}</math> * Башҡа рәттәр: :: <math>\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \frac{1}{4^2} + \frac{1}{5^2} + \dots = \frac{\pi^2}{6}</math> ([[кире квадраттар рәте]]) :: <math>\begin{align} \pi &= \frac12\sum_{k=0}^{\infty}\frac1{16^k}\left(\frac8{8k+2} + \frac4{8k+3} + \frac4{8k+4} - \frac1{8k+7}\right)= \\ &= \frac14\sum_{k=0}^{\infty}\frac1{16^k}\left(\frac8{8k+1} + \frac8{8k+2} + \frac4{8k+3} - \frac2{8k+5} - \frac2{8k+6} - \frac1{8k+7}\right)= \\ &= \;\;\sum_{k=0}^{\infty}\frac{(-1)^k}{4^k}\left(\frac2{4k+1} + \frac2{4k+2} + \frac1{4k+3}\right) \end{align}</math> :: <math> \pi=2 \sqrt{3} \sum \limits_{k=0}^{\infty}\frac{(-1)^k}{\, 3^k \, (2k+1)}</math> * Тапҡыр рәттәр: :: <math>\pi=8\sum\limits_{k=1}^{\infty}\sum\limits_{m=1}^{\infty}\frac{1}{(4m-2)^{2k}}=4\sum\limits_{k=1}^{\infty}\sum\limits_{m=1}^{\infty}\frac{m^2-k^2}{(m^2+k^2)^2}=\sqrt[4\,\,]{360 \sum \limits_{k=1}^{\infty}\sum \limits_{m=1}^k\frac{1}{m(k+1)^3}}</math> * [[Сикләнмә (математика)|Сикләнмәләр]]: :: <math>\pi=\lim \limits_{m\rightarrow \infty }{\frac { (m!)^{4}\,{2}^{4m}}{\left[ (2m )! \right] ^{2}\,m}}</math> :: <math>\pi= \sqrt{\frac{6}{\lim \limits_{n\to\infty}\prod \limits_{k=1 \atop p_k \in \mathbf{P}}^{n}\,\left ( 1-\frac{1}{p_{k}^2}\right ) }}\quad \to </math> бында <math> p_k </math> — ябай һандар :: <math>\pi=\lim_{n\to\infty} 2^n\sqrt{2-\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2+\dots+\sqrt{2}}}}},</math> бында <math>n</math> аңлатманың тамырҙар һаны.<ref>{{статья |автор= [[Ромер, Павел Эмилиевич|Ромер П.]]|заглавие= Новое выражение для π|ссылка= http://vofem.ru/ru/articles/9702/|язык= ru|издание= [[В.О.Ф.Э.М.]]|год= 1890|номер= 97|страницы= 2—4}}</ref> * [[Эйлер тождествоһы (комплеклы анализ)|Эйлер тождествоһы]]: :: <math>e^{i \pi} + 1 = 0\;</math> * [[Математик константалар|Константалар]] араһында башҡа бәйләнештәр: :: <math>\frac{\pi}{e}=2 \prod \limits_{k=1}^{\infty}\left (\frac{2k+1}{2k-1} \right )^{2k-1} \left (\frac{k}{k+1} \right )^{2k} </math> :: <math>\pi \cdot e = 6 \prod \limits_{k=1}^{\infty}\left ( \frac{2k+3}{2k+1}\right )^{2k+1} \left (\frac{k}{k+1} \right )^{2k}</math> * [[Пуассон, Симеон Дени|Пуассон]] интегралы йәки [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс]] интегралы :: <math>\int\limits_{-\infty}^{+\infty}\ e^{-x^2}{dx} = \sqrt{\pi}</math> :: <math>\int\limits_{0}^{\infty} \frac{Br(x)}{\displaystyle e^{Br^4(x)}}dx=\sqrt{\pi},</math> где <math>Br(x)</math> — [[Бринг тамыры]]. * [[Интеграл синусы]]: :: <math>\int\limits_{-\infty }^{+\infty }{\frac{\sin x}{x}dx}=\pi </math> * [[Дилогарифм]] аша күрһәтеү:<ref>{{MathWorld|PiSquared|Pi Squared}}</ref> :: <math>\pi=\sqrt{6\ln^2 2+12\ \operatorname{Li}_2\left(\frac{1}{2}\right)}</math> * Үҙ булмаған интеграл аша :: <math>\int\limits_{0}^{+\infty}{\frac{dx}{(x+1)\sqrt x}}=\pi</math> == Тарихы == [[Файл:Greek lc pi icon.svg|thumb|130px|константа символы]] Был һандың грек хәрефе <math>\pi</math> менән тамғаланышын беренсе булып 1706 йылда Британия математигы [[Джонс, Уильям (математик)|Джонс]] файҙаланған<ref>{{книга |автор=''Гнездовский Ю. Ю.'' |часть=Введение |заглавие=Справочник по тригонометрии |издательство=Экоперспектива |год= 2006 |страницы=3 |isbn=985-469-141-1}}</ref>, ә [[Эйлер, Леонард|Леонард Эйлерҙың]] 1737 йылдағы хеҙмәттәренән һуң ул дөйөм ҡабул ителә. Был тамғалау {{lang-el2|περιφέρεια}} әйләнә, периферия һәм {{lang-el2|περίμετρος}} периметр тигән грек һүҙҙәренең баш хәрефенән алынған {{sfn |Вездесущее число «пи»|2007|с=10—11|name=ZZ10}}. <math>\pi</math> һанын өйрәнеү һәм уның ҡиммәтен аныҡлау бөтә математиканың үҫеше менән параллель бара һәм бер нисә мең йыллыҡты алып тора. Тәүҙә <math>\pi</math> [[геометрия]] ҡарашынан сығып өйрәнелә, аҙаҡ [[математик анализ]]дың XVII быуатта үҫеше был һандың универсаль булыуын күрһәтә. === Геометрик осор === Әйләнәнең оҙонлоғоноң диаметрға сағыштырмаһы теләһә ниндәй әйләнә өсөн дә бер төрлө булыуы, һәм был сағыштырма 3-тән бер аҙ ҙур булыуы, [[Боронғо Мысырҙа математика|Боронғо Мысыр]], [[Вавилон математикаһв|Вавилон]], [[Һиндостанда математика тарихы|Боронғо Һиндостан]] һәм [[Боронғо Грецияла математика|Боронғо Греция]] геометрҙарына ла билдәле була, иң боронғо яҡынайыуҙары б. э. тиклем өсөнсө мең йыллыҡҡа ҡарай. Боронғо Вавилонда <math>\pi</math> һанын өскә тигеҙ итеп алғандар. Уны {{sfn|Кымпан|1971}} түбәндәге формула аша асыҡлағандар: [[түңәрәктең майҙаны]] [[Әйләнә|әйләнә оҙонлоғоноң]] квадратының 12-гә бүлендегенә тигеҙ. Билдәле булған иң теүәл яҡынайыуҙарының иң тәүгеләре яҡынса б. э. тиклем 1900-сө йылдар менән даталана: был ²⁵/₈ = 3,125 ([[Боронғо Вавилон периоды|Боронғо Вавилон батшалығы]] осорондағы [[Суза]] балсыҡ табличкаһы)<ref>''E. M. Bruins''. ''[http://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00018846.pdf Quelques textes mathématiques de la Mission de Suse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303181445/http://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00018846.pdf |date=2016-03-03 }}'', 1950.</ref> һәм ²⁵⁶/₈₁ ≈ 3,16 ([[Урта батшалыҡ]] осорондағы мысыр [[Ахмес папирусы]]); ике ҡиммәттең дә ысын ҡиммәтенән айырмаһы 1 %-тан ҙур түгел. Ведалар тексы «[[Шатапатха-брахмана]]» <math>\pi</math> һанының яҡынайыуы сифатында ³³⁹/₁₀₈ ≈ 3,139 кәсерен бирә. Ҡытай философы һәм ғалимы [[Чжан Хэн]], II быуатта, <math>\pi</math> һаны өсөн ике эквивалент тәҡдим итә: 92/29 ≈ 3,1724 һәм <math>\sqrt{10}</math> ≈ 3,1622. [[Джайнизм]]дың б. э. тиклем V—VI быуаттарҙа яҙылған изге китаптарынан, ул ваҡытта Һиндостанда ла <math>\pi</math> һанын <math>\sqrt{10}</math> тигеҙ итеп ҡабул итеүҙәре күренә<ref>''Стройк. Д. Я.'' Краткий очерк истории математики. М., Наука, 1984, с. 47-48.</ref> [[Файл:Archimedes pi.svg|350px|right]] [[Файл:Cutcircle2.svg|thumb|<math>\pi</math> һанын иҫәпләү өсөн Лю Хуэй алгоритмы]] [[Архимед]], ихтимал, беренсе булып <math>\pi</math> һанын иҫәпләү өсөн математик ысул тәҡдим иткән. Бының өсөн ул [[әйләнәгә]] төҙөк [[күпмөйөш]]тәр ҡамаған һәм уның тирәләй ҡамаусы төҙөк [[күпмөйөш]]тәр төҙөгән. Әйләнәнең [[диаметр]]ын берәмек итеп алып, Архимед ҡамалған күпмөйөштөң [[периметр]]ын әйләнә оҙонлоғоноң түбәнге баһаһы, ә ҡамаусы күпмөйөш периметрын юғары баһаһы итеп ҡараған. Төҙөк 96-мөйөш ҡарап, Архимед <math>3\frac{10}{71} < \pi <3\frac{1}{7}</math> баһаһын тапҡан һәм <math>\pi</math> һанын яҡынса иҫәпләү өсөн табылған сиктәрҙең юғарыһын тәҡдим иткән: — 22/7 ≈ 3,142857142857143. Европа мәҙәниәтендә артабанғы яҡынайыу астроном [[Клавдий Птолемей]] менән бәйле (яҡынса 100 — яҡынса 170), ул ярты градус аҙымы менән хордалар таблицаһын төҙөгән, был уға <math>\pi</math> өсөн ³⁷⁷/₁₂₀ яҡынлауын табырға мөмкинлек бирә, ул яҡынса Птолемей иҫәпләгән берәмек әйләнәгә ҡамалған 720-мөйөш периметрының яртыһына тигеҙ була{{sfn |Вездесущее число «пи»|2007|с=29}}. Леонардо Пизанский ([[Фибоначчи]]) «''Practica Geometriae''» китабында (яҡынса 1220 й.), күрәһең, Птолемейҙың яҡынлауын <math>\pi</math> өсөн түбәнге сик тип уйлап, үҙенең яҡынлауын килтерә{{sfn|Кымпан|1971|с=81}} — ⁸⁶⁴/₂₇₅. Ләкин ул Птолемейҙыҡына ҡарағанда хөртөрәк була, сөнки Фибоначчи ярты градуслы хорданың оҙонлоғон тапҡанда ҙурыраҡ яҡҡа яңылыша, һөҙөмтәлә ³⁷⁷/₁₂₀ яҡынлауы <math>\pi</math> өсөн юғары сик булып сыға. Һиндостанда [[Ариабхата]] һәм [[Бхаскара I|Бхаскара]] 3,1416 яҡынлауын ҡулланғандар. [[Варахамихира]] VI быуатта «Панча-сиддхантика»ла <math>\sqrt{10}</math> яҡынлауын ҡуллана. Б. э. 265 йылында, [[Вэй (батшалыҡ)|Вэй]] батшалығынан математик [[Лю Хуэй]] <math>\pi</math> һанын теләһә ниндәй дәрәжәлә теүәллек менән иҫәпләү өсөн ябай һәм теүәл {{translation2|Лю Хуэй алгоритмын|итератив алгоритм||Liu Hui's π algorithm}} тәҡдим итә. Ул үҙ аллы 3072-мөйөш өсөн иҫәпләү яһай һәм <math>\pi</math> өсөн түбәндәге принцип буйынса яҡынса ҡиммәт таба: : <math>\pi\approx A_{3072} = {3 \cdot 2^8\cdot \sqrt{2-\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt{2+1}}}}}}}}}} \approx 3,14159.</math> Һуңғараҡ Лю Хуэй <math>\pi</math> һанын тиҙ иҫәпләү ысулын уйлап таба һәм тик 96-мөйөш ярҙамында 3,1416 яҡынса ҡиммәтен таба, ул бер бер артлы килгән күпмөйөштәрҙең майҙандарының айырмаһы знаменателе 4-кә тигеҙ булған [[геометрик прогрессия]] төҙөй тигән факттың өҫтөнлөгөн ҡулланған. 480-се йылдарҙа ҡытай математигы [[Чунчжи, Цзу|Цзу Чунчжи]] <math>\pi</math> ≈ ³⁵⁵/₁₁₃ булыуын күрһәткән, һәм 12288-мөйөшкә ҡарата ҡулланылған Лю Хуэй алгоритмын файҙаланып 3,1415926 < <math>\pi</math> < 3,1415927 икәнен күрһәткән. Был ҡиммәт артабанғы 900 йыл дауамында <math>\pi</math> һанының иң теүәл яҡынлауы булып ҡалған. === Классик период === II меңйыллыҡҡа тиклем <math>\pi</math> һанының 10-дан артыҡ булмаған цифры билдәле була. <math>\pi</math> һанын өйрәнеүҙә артабанғы ҙур уңыштар [[математик анализ]] үҫеше, бигерәк тә, рәттең яраҡлы һандағы быуындарын ҡушып, <math>\pi</math> һанын теләһә ниндәй теүәллек менән иҫәпләргә мөмкинлек биреүсе [[Рәт суммаһы|рәттәр]]ҙе асыу менән бәйле. ;Мадхава — Лейбниц рәте 1400-се йылдарҙа [[Сангамаграманан Мадхава]] шундай рәттәрҙең береһен таба: : <math>{\pi} = \frac{4}{1} - \frac{4}{3} + \frac{4}{5} - \frac{4}{7} + \cdots</math> Был һөҙөмтә [[Лейбниц рәте|Мадхава — Лейбниц рәте]], йәки Грегори — Лейбниц рәте (ул өр яңынан [[Грегори, Джеймс|Джеймс Грегори]] һәм [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Готфрид Лейбниц]] тарафынан XVII быуатта табылғандан һуң) булараҡ билдәле. Ләкин был рәт <math>\pi</math> һанына бик яй йыйылыусан, был практикала һандың күп цифрҙарын иҫәпләүҙең ҡатмарлылығына килтерә — Архимед баһаһын яҡшыртыу өсөн яҡынса рәттең 4000 быуынын ҡушырға кәрәк. Әммә Мадхава был рәтте : <math>\pi = \sqrt{12} \, \left(1-\frac{1}{3 \cdot 3} + \frac{1}{5 \cdot 3^2} - \frac{1}{7 \cdot 3^3} + \cdots\right)</math> рәтенә үҙгәртеп, һандың яҙылышында 11 цифрын дөрөҫ табып, <math>\pi</math>-не 3,14159265359 тип иҫәпләй алған. Был рекорд 1424 йылда [[Ислам урта быуаттар математикаһы|фарсы математигы]] [[әл-Каши|Джамшид әл-Каши]] тарафынан еңелә, ул үҙенең «Трактат об окружности» исемле хеҙмәтендә <math>\pi</math> һанының 17 цифрын килтерә, шуларҙың 16-һы дөрөҫ була. ;Лудольф һаны Архимед заманынан һуң Европаның беренсе индергән иң ҙур өлөшө голланд математигы [[Цейлен, Людольф|Людольф ван Цейлендың]] өлөшө була, ул <math>\pi</math> һанын 20 унарлы цифры менән иҫәпләү өсөн ун йыл сарыф итә (был һөҙөмтә 1596 йылда баҫылып сыға). Архимед ысулын ҡулланып, ул икеләтеүҙе ''n''-мөйөшкә тиклем еткерә, бында ''n'' = 60·2²⁹. Үҙенең һөҙөмтәләрен «Об окружности» китабында яҙып («Van den Circkel»), Лудольф уны ошо һүҙҙәр менән тамамлай: «Кемдең теләге бар, артабан дауам итһен әйҙә». Вафат булғандан һуң уның ҡулъяҙмаларында <math>\pi</math> һанының тағы ла 15 теүәл цифры асыҡланғаны беленә. Лудольф үҙе тапҡан тамғалар уның ҡәбер өҫтөнә ҡуйылған ташына уйып яҙылһын тип васыят әйтә. Уның хөрмәтенә <math>\pi</math> һанын ҡайһы берҙә «лудольф һаны» йәки «Лудольф константаһы» тип атайҙар. ''Лудольф һаны'' — <math>\pi</math> һанының 32 дөрөҫ унарлы тамғаһы менән яҡынса ҡиммәте. ;π яҡынайыуы өсөн Виет формулаһы Сама менән шул уҡ ваҡытта Европала сикһеҙ рәттәрҙе анализлау һәм билдәләү ысулдары үҫешә башлай. Шундай тәүге тәҡдим [[Виет, Франсуа|Франсуа Виет]] тарафынан 1593 йылда табылған, {{нп5|π һанының яҡынайыуы өсөн Виет формулаһы|||Viète's formula}} була: : <math>\frac2\pi = \frac{\sqrt2}2 \cdot \frac{\sqrt{2+\sqrt2}}2 \cdot \frac{\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt2}}}2 \cdot \cdots</math>. ;Валлис формулаһы [[Валлис формулаһы]] икенсе билдәле һөҙөмтә була: : <math>\frac{\pi}{2} = \frac{2}{1} \cdot \frac{2}{3} \cdot \frac{4}{3} \cdot \frac{4}{5} \cdot \frac{6}{5} \cdot \frac{6}{7} \cdot \frac{8}{7} \cdot \frac{8}{9} \cdots</math>, ул [[Валлис, Джон|Джон Валлис]] тарафынан 1655 йылда сығарыла. Оҡшаш ҡабатландыҡтар: {{кол|3}} <math>\pi=3\cdot \frac{\sqrt{3}}{2} \prod \limits_{k=1}^{\infty}\frac{k^2}{k^2-\left (\frac{1}{3}\right )^2}</math> <math>\pi=\frac{3}{2}\cdot \frac{\sqrt{3}}{2} \prod \limits_{k=1}^{\infty}\frac{k^2}{k^2-\left (\frac{2}{3}\right )^2}</math> <math>\pi=4\cdot \frac{\sqrt{2}}{2} \prod \limits_{k=1}^{\infty}\frac{k^2}{k^2-\left (\frac{1}{4}\right )^2}</math> <math>\pi=\frac{4}{3}\cdot \frac{\sqrt{2}}{2} \prod \limits_{k=1}^{\infty}\frac{k^2}{k^2-\left (\frac{3}{4}\right )^2}</math> <math>\pi=6\cdot \frac{1}{2} \prod \limits_{k=1}^{\infty}\frac{k^2}{k^2-\left (\frac{1}{6}\right )^2}</math> <math>\pi=\frac{6}{5}\cdot \frac{1}{2} \prod \limits_{k=1}^{\infty}\frac{k^2}{k^2-\left (\frac{5}{6}\right )^2}</math> <math>\pi=4\cdot\prod \limits_{k=1}^{\infty}\frac{k^2+k}{k^2+k+\frac{1}{4}}</math> <math>\pi=\frac{9}{2}\cdot\frac{\sqrt{3}}{2}\prod \limits_{k=1}^{\infty} \frac{k^2+k}{k^2+k+ \frac{2}{9}}</math> <math>\pi=\frac{16}{3}\cdot\frac{\sqrt{2}}{2}\prod \limits_{k=1}^{\infty} \frac{k^2+k}{k^2+k+ \frac{3}{16}}</math> <math>\pi=\frac{36}{5}\cdot\frac{1}{2}\prod \limits_{k=1}^{\infty} \frac{k^2+k}{k^2+k+ \frac{5}{36}}</math> {{конец кол}} ;[[e (һан)|Эйлер һаны e]] менән туғандашлыҡ бәйләнешен иҫбатлаусы ҡабатландыҡ <math>\pi= 2\sqrt{3}\prod \limits_{k=1}^{\infty}\frac{\left ( 2k-1 \right )^{\frac 12 -k} \left ( 2k+3 \right )^{k+\frac 12}}{2k+1}\left (\frac{k}{k+1} \right )^{2k}</math> ==== Тождестволарға нигеҙләнгән ысулдар ==== Яңы осорҙа <math>\pi</math> һанын иҫәпләү өсөн тождестволарға нигеҙләнгән аналитик ысулдар ҡулланыла. Юғарыла һанап кителгән формулалар иҫәпләү маҡсатында бик ҡулай түгелдәр, сөнки йә яй йыйылыусан рәттәрҙе ҡулланалар, йәки ҡатмарлы квадрат тамыр алыуҙы талап итәләр. ;Мэчин формулалары π һанын (шулай уҡ натураль логарифмдарҙы һәм башҡа функцияларҙы) табыуҙың үҙе үҫтергән рәттәр теорияһына һәм математик анализаға нигеҙләнгән беренсе нәтижәле һәм заманса ысулын, <math>\mathrm{arctg}\frac{1}{2}</math>-ҙе рәткә тарҡатып, 1676 йылда [[Ньютон, Исаак|Исаак Ньютон]] Ольденбургҡа икенсе хатында бирә<ref>{{Книга|автор=Исаак Ньютон|заглавие=Математические работы (в переводе и переработке Мордухай-Болтовского)|оригинал=|ответственный=Мордухай-Болтовской (также перевод и комментарии)|издание=|место=Москва, Ленинград|издательство=Главное изд-во технико-теоретической литературы|год=1937|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Был ысул нигеҙендә тағы ла нәтижәлерәк формуланы 1706 йылда Джон Мэчин (John Machin) таба : <math>\frac{\pi}{4} = 4\,\mathrm{arctg}\frac{1}{5} - \mathrm{arctg}\frac{1}{239}</math> Арктангенсты [[Тейлор рәте]]нә тарҡатып : <math>\mathrm{arctg}\ x = x - \frac{x^3}{3} + \frac{x^5}{5} - \frac{x^7}{7} + \cdots</math>, <math>\pi</math> һанын ҙурыраҡ теүәллек менән иҫәпләргә яраҡлы тиҙ йыйылыусан рәт алырға мөмкин. Бындай типтағы формулалар хәҙерге ваҡытта Мэчин формулалары булараҡ билдәлеләр, бер нисә бер-бер артлы рекордтар ҡуйыу өсөн файҙаланылалар һәм компьютер дәүерендә <math>\pi</math> һанын тиҙ иҫәпләү өсөн билдәле булған ысулдарҙың иң яҡшылары булып ҡалалар. Иоганн Дазеның (en.Johann Dase) феноменаль счётчигы менән ҙур рекорд ҡуйыла, ул 1844 йылда [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс]] күрһәтмәһе буйынса Мэчин формулаһын <math>\pi</math> һанының 200 цифрын иҫәпләү өсөн ҡуллана {{Нет АИ|3|4|2015}}. XIX быуат аҙағына иң яҡшы һөҙөмтә инглиз Уильям Шенкс тарафынан алына, уның 707 цифрҙы иҫәпләү өсөн 15 йылы сарыф ителә, хаталаныу арҡаһында тәүге 527 цифры ғына дөрөҫ була. Шундай хаталарҙан ҡотолоу өсөн, ундай төрҙәге хәҙерге иҫәпләүҙәр ике тапҡыр башҡарылалар. Әгәр һөҙөмтәләр тап килһә, улар юғары ихтималлыҡ менән дөрөҫ булалар. Шенкстың хатаһын 1948 йылда тәүге компьютерҙарҙың береһе асыҡлай; ул үҙе бер нисә сәғәт эсендә <math>\pi</math> һанының 808 тамғаһын иҫәпләй. ;Пи — трансцендент һан XVIII быуатта теоретик ҡаҙаныштар <math>\pi</math> һанының асылына төшөнөүгә килтерә, быға тик һанлы иҫәпләүҙәр ярҙамында ғына өлгәшеү мөмкин булмаҫ ине. [[Ламберт, Иоганн Генрих|Иоганн Генрих Ламберт]] 1761 йылда <math>\pi</math> һанының иррационаллеген иҫбатлай, ә [[Лежандр, Адриен Мари|Адриен Мари Лежандр]] 1774 йылда <math>\pi^2</math> һанының иррационаллеген иҫбатлай. 1735 йылда, Леонард Эйлер билдәле [[Базель проблемаһы]]н — <math>\frac{\pi^2}{6}</math> тигеҙ булып сыҡҡан : <math>\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \frac{1}{4^2} + \cdots</math> суммаһының теүәл ҡиммәтен табыу проблемаһын хәл иткәс, [[ябай һан]]дар һәм <math>\pi</math> араһында бәйләнеш урынлаштырыла. Лежандр ҙа, Эйлер ҙа <math>\pi</math> [[трансцендент һан|трансцендент]] булырға мөмкин тип фаразлайҙар, был аҙаҡҡы сиктә 1882 йылда [[Линдеман, Фердинанд фон|Фердинанд фон Линдеман]] тарафынан иҫбат ителә. ;Символ «<math>\pi</math>» {{main|Математик тамғалауҙар тарихы}} [[Джонс, Уильям (математик)|Уильям Джонстың]] «Обозрение достижений математики» китабы (''Synopsis Palmoriorum Mathesios'', 1706 йыл) беренсе булып был константаны тамғалау өсөн грек хәрефе [[Пи (хәреф)|<math>\pi</math>]]-ны ҡулланыуға индергән тип иҫәпләнә, ләкин был тамғалау [[Леонард Эйлер]] 1737 йылда уны ҡабул иткәс (йәки бәйһеҙ рәүештә үҙе уға килгәс) дөйөм танылыу ала<ref name=ZZ10/>. Эйлер былай тип яҙа: «''Практиканы һиҙелерлек еңелләштерергә мөмкинлек биргән ярашлы кәкренең оҙонлоғон йәки яҫы фигураның майҙанын табыу өсөн күп башҡа ысулдар бар; мәҫәлән, түңәрәктә диаметр әйләнәнең оҙонлоғона 1 <math>\left(\frac{16}{5}-\frac{4}{239}\right)-\frac{1}{3} \cdot \left(\frac{16}{5^3}-\frac{4}{239^3}\right)+\cdots = 3{,}14159 \cdots = \pi</math>-гә сағыштырылған кеүек сағыштырыла''». === Компьютер иҫәпләүҙәре эраһы === Цифрлы техника дәүере [[XX быуат]]та иҫәпләү рекордтарының барлыҡҡа килеү тиҙлеген арттырыуға килтерҙе. [[Нейман, Джон фон|Джон фон Нейман]] һәм башҡалар 1949 йылда [[ЭНИАК]]-ты <math>\pi</math> һанының 2037 тамғаһын иҫәпләү өсөн ҡулланалар, был 70 сәғәт ваҡытты ала. 1961 йылда [[Дэниел Шенкс]] [[IBM 7090]]-да 100000 тамғаны иҫәпләй, ә миллион билдәһен 1973 йылда үтеп кителә<ref group="K">Беҙҙең көндәрҙә ЭВМ ярҙамында <math>\pi</math> һаны триллион тамғаға тиклем аныҡлыҡ менән иҫәпләнгән, был фәнни файҙаға ҡарағанда техник файҙа, сөнки ундай теүәллектең практик файҙаһы юҡ. Иҫәпләү теүәллеге ғәҙәттә компьютерҙың булған ресурстары менән сикләнә, — йышыраҡ ваҡыт менән, һирәгерәк — хәтер кимәле менән.</ref>. Бындай прогресс аппарат менән тиҙ тәьмин итеү арҡаһында ғына түгел, ә яңы алгоритмдар арҡаһында ла мөмкин була. XX быуат башында һинд математигы [[Рамануджан, Сриниваса Айенгор|Сриниваса Рамануджан]] <math>\pi</math> өсөн бик күп яңы формулалар таба, уларҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәренең элегантлығы һәм математик тәрәнлеге арҡаһында билдәле булып китәләр. Был формулаларҙың береһе — рәт: : <math>\frac{1}{\pi} = \frac{2 \sqrt 2}{9801} \sum_{k=0}^\infty \frac{(4k)!(1103+26390k)}{(k!)^4 396^{4k}}</math>. Ир туғандар [[Ир туғандар Чудновскийҙар|Чудновскийҙар]] тарафынан 1987 йылда уға оҡшаш формула табыла: : <math>\frac{1}{\pi} = \frac{1}{426880 \sqrt{10005}} \sum_{k=0}^\infty \frac{(6k)! (13591409 + 545140134k)}{(3k)!(k!)^3 (-640320)^{3k}}</math>, ул рәттең һәр быуынына яҡынса 14 цифр бирә. Чудновскийҙар был формуланы 1980-се йылдар аҙағында <math>\pi</math> һанын иҫәпләүҙә, формула ярҙамында 1989 йылда табылған унарлы тарҡатыуҙың 1 011 196 691 цифрын да индереп, бер нисә рекорд ҡуйыу өсөн ҡулланалар. Хәҙерге заман рекордтары ҡуйыусы [[суперкомпьютер]]ҙарҙан айырмалы рәүештә, был формула персональ компьютерҙарҙа <math>\pi</math> һанын иҫәпләүсе программаларҙа ҡулланыла. Эҙмә-эҙлелек, һәр артабанғы быуыны менән теүәллекте ғәҙәттә билдәле бер дәүмәлгә арттырған бер ваҡытта, шундай итератив алгоритмдар бар, улар һәр аҙымда дөрөҫ цифрҙар һанын ''ҡабатлайҙар'', ләкин шундай һәр аҙымда юғары иҫәпләүҙәр сарыф итеүҙе талап итәләр. Был тәңгәлдә 1975 йылда ҙур алға китеш була, [[Ричард Брент]] һәм Юджин Саламин бер береһенә бәйһеҙ рәүештә Брент — Саламин алгоритымын асалар, ул тик арифметиканы ҡулланып, һәр аҙымда билдәле тамғалар һанын икеләтә<ref>{{Citation | last = Brent | first = Richard | year = 1975 | title = Multiple-precision zero-finding methods and the complexity of elementary function evaluation | periodical = Analytic Computational Complexity | publication-place = New York | publisher = Academic Press | editor-last = Traub | editor-first = J F | pages = 151–176 | url = http://wwwmaths.anu.edu.au/~brent/pub/pub028.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723170157/http://wwwmaths.anu.edu.au/~brent/pub/pub028.html |date=2008-07-23 }}{{ref-en}}</ref>. Алгоритм башланғыс ҡиммәттәрҙе : <math>a_0 = 1 \quad \quad \quad b_0 = \frac{1}{\sqrt 2} \quad \quad \quad t_0 = \frac{1}{4} \quad \quad \quad p_0 = 1</math> һәм итерацияларҙы ҡуйыуҙан тора: ''a_n'' һәм ''b_n'' етерлек яҡын булғанға тиклем : <math>a_{n+1} = \frac{a_n+b_n}{2} \quad \quad \quad b_{n+1} = \sqrt{a_n b_n}</math> : <math>t_{n+1} = t_n - p_n (a_n-a_{n+1})^2 \quad \quad \quad p_{n+1} = 2 p_n</math>, Ул саҡта <math>\pi</math> баһаһы : <math>\pi \approx \frac{(a_n + b_n)^2}{4 t_n}</math> формулаһы менән бирелә. Был схеманы ҡулланғанда 25 итерация 45 миллион унарлы тамғаны табыу өсөн етә. Һәр аҙымда теүәллекте дүрт тапҡыр арттырыусы оҡшаш алгоритм Джонатан Боруэйн тарафынан табыла<ref>{{книга|автор=Jonathan M Borwein.|заглавие=Pi: A Source Book|издательство=Springer|год=2004|isbn=0387205713}}{{ref-en}}</ref>. Был ысулдар ярҙамында [[Канада, Ясумаса|Ясумаса Канада]] һәм уның төркөмө, 1980 йылдан башлап, <math>\pi</math> һанын иҫәпләүҙең күпселек рекордтарын ҡуялар, 1999 йылда 206 158 430 000 тамғаға тиклем. 2002 йылда Канада һәм уның төркөмө яңы рекорд ҡуя — 1 241 100 000 000 унарлы тамға. Канаданың алдағы күпселек рекордтары Брент — Саламин алгоритымы ярҙамында ҡуйылһа ла, 2002 йылдағы иҫәпләүҙә Мэчинов тибындағы ике формула ҡулланыла, улар яйыраҡ эшләй, ләкин хәтерҙе ҡулланыуҙы киҫкен кәметәләр. Иҫәпләү 64 быуындан торған, оператив хәтере 1 [[терабайт]] булған [[Hitachi]] суперкомпьютерында башҡарыла, ул секундына 2 триллион операция башҡарырға һәләтле була. <!-- В en: 1996, на сайте Plouffe 1995 в других статьях 1997--> [[1997 йыл]]да Саймон Плафф тарафынан асылған һәм ул беренсе тапҡыр баҫылып сыҡҡан мәҡәлә авторҙары буйынса аталған [[Бэйли — Боруэйн — Плафф формулаһы]] яҡын аралағы мөһим үҫеш булып тора<ref name="bbpf">{{статья|автор=David H. Bailey, Peter B. Borwein, Simon Plouffe.|заглавие=On the Rapid Computation of Various Polylogarithmic Constants|ссылка=http://crd.lbl.gov/~dhbailey/dhbpapers/digits.pdf|издание=Mathematics of Computation|год=1997|выпуск=218|том=66|страницы=903—913}}{{ref-en}}</ref>. Был формула, : <math>\pi = \sum_{k=0}^\infty \frac{1}{16^k} \left( \frac{4}{8k + 1} - \frac{2}{8k + 4} - \frac{1}{8k + 5} - \frac{1}{8k + 6}\right),</math> ул <math>\pi</math> һанының теләһә ниндәй конкрет ун алтылы йәки икеле цифрын алдағы цифрҙарҙы иҫәпләмәйенсә табырға мөмкинлек биреүе менән иғтибарға лайыҡ<ref name="bbpf"/>. 1998 йылдан 2000 йылға тиклем [[PiHex]] [[төркөмләнгән иҫәпләүҙәр|төркөмләнгән]] проект <math>\pi</math> һанының [[квадриллион]]ынсы битын иҫәпләү өсөн ББП [[Беллар, Фабрис|Фабрис Белларҙың]] үҙгәртелгән [[Беллар формулаһы|формулаһын]] ҡуллана, ул нуль булып сыға<ref>{{cite web|author=[[Фабрис Беллар|Fabrice Bellard]].|url=http://bellard.org/pi/pi_bin/pi_bin.html|title=A new formula to compute the n^th binary digit of pi|accessdate=2010-01-11|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/617AsLjCD?url=http://bellard.org/pi/pi_bin/pi_bin.html|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref>. 2006 йылда Саймон Плафф, PSLQ ҡулланып, матур формулалар рәте таба<ref>{{cite web|author=Simon Plouffe.|url=http://www.lacim.uqam.ca/~plouffe/inspired2.pdf|title=Indentities inspired by Ramanujan’s Notebooks (part 2)|accessdate=2010-01-11|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/617AtFW4Y?url=http://www.lacim.uqam.ca/~plouffe/inspired2.pdf|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926231624/http://www.lacim.uqam.ca/~plouffe/inspired2.pdf |date=2011-09-26 }}</ref>. ''q'' = [[Гельфонд даимиһы|e^π]] булһын, ти, ул саҡта : <math>\frac{\pi}{24} = \sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n} \left(\frac{3}{q^n-1} - \frac{4}{q^{2n}-1} + \frac{1}{q^{4n}-1}\right) </math> : <math>\frac{\pi^3}{180} = \sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n^3} \left(\frac{4}{q^n-1} - \frac{5}{q^{2n}-1} + \frac{1}{q^{4n}-1}\right) </math> һәм түбәндәге күренештәге башҡалары : <math>\pi^k = \sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n^k} \left(\frac{a}{q^n-1} + \frac{b}{q^{2n}-1} + \frac{c}{q^{4n}-1}\right) </math>, бында ''q'' = [[Гельфонд даимиһы|''e''^π]], ''k'' — [[таҡ һан]], һәм ''a'', ''b'', ''c'' — [[рациональ һан]]дар. Әгәр ''k'' — 4''m'' + 3 күренешендә булһа, был формула айырыуса ябай күренештә була: : <math>p\pi^k = \sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n^k} \left(\frac{2^{k-1}}{q^n-1} - \frac{2^{k-1}+1}{q^{2n}-1} + \frac{1}{q^{4n}-1}\right) </math> [[Кәсер (математика)|знаменателе]] — ҡабатлашыусыларға яҡшы тарҡатып булған һан булған рациональ ''p'' өсөн, формуланың ҡәтғи иҫбатланышы әлегә юҡ. [[2009 йыл]]дың авгусында Японияның Цукуба университеты ғалимдары 2 576 980 377 524 унарлы разрядтан торған эҙмә-эҙлелекте иҫәпләп сығаралар<ref>{{Cite web |url=http://science.compulenta.ru/451031/ |title=π һанын иҫәпләү теүәллегенең яңы рекорды ҡуйыла |accessdate=2009-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090822131356/http://science.compulenta.ru/451031/ |archivedate=2009-08-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822131356/http://science.compulenta.ru/451031/ |date=2009-08-22 }}</ref>. [[2009 йыл]]дың [[31 декабрь|31 декабрендә]] француз программисы [[Беллар, Фабрис|Фабрис Беллар]] персональ компьютерҙа 2 699 999 990 000 унарлы разрядтан торған эҙмә-эҙлелек иҫәпләй<ref>[http://bellard.org/pi/pi2700e9/ Pi Computation Record]</ref>. [[2011 йыл]]дың [[19 октябрь|19 октябрендә]] Александр Йи һәм Сигэру Кондо өтөрҙән һуң 10 триллион цифр теүәллегендә эҙмә-эҙлелекте иҫәпләйҙәр<ref>{{Cite web|url=http://iscience.ru/2011/10/20/opredeleno-10-trillionov-cifr-desyatichnogo-razlozheniya-dlya-%CF%80/|title=Определено 10 триллионов цифр десятичного разложения для π|deadlink=yes|accessdate=2019-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180725122041/http://iscience.ru/2011/10/20/opredeleno-10-trillionov-cifr-desyatichnogo-razlozheniya-dlya-%CF%80/|archivedate=2018-07-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725122041/http://iscience.ru/2011/10/20/opredeleno-10-trillionov-cifr-desyatichnogo-razlozheniya-dlya-%CF%80/ |date=2018-07-25 }}</ref><ref name="pi-10t">[http://www.numberworld.org/misc_runs/pi-10t/details.html Round 2… 10 Trillion Digits of Pi]</ref>. [[2013 йыл]]дың [[28 декабрь|28 декабрендә]] АҠШ студенты Александр Йи һәм Япония тикшеренеүсеһе Сигэру Кондо (ja|近藤茂) өтөрҙән һуң 12,1 триллион цифрға тиклем аныҡлыҡ менән эҙмә-эҙлелекте иҫәпләйҙәр<ref>{{Cite web|url=http://www.numberworld.org/misc_runs/pi-12t/|title=Pi - 12.1 Trillion Digits|publisher=www.numberworld.org|accessdate=2019-10-29}}</ref>. Голландия математигы [[Брауэр, Лёйтзен Эгберт Ян|Брауэр]] XX быуаттың беренсе яртыһында, <math>\pi</math> һанының унарлы тарҡалмаһында <math>0123456789</math> эҙмә-эҙлелеген эҙләүҙе мәғәнәһеҙ мәсьәлә миҫалы сифатында килтерә — уның фекеренсә, бының өсөн кәрәк булған теүәллеккә бер ҡасан да өлгәшеп булмаясаҡ. XX быуат аҙағында был эҙмә-эҙлелек табыла, ул өтөрҙән һуң 17 387 594 880-се тамғанан башлана{{sfn |Хоакин Наварро|2014|с=11.}}. == Рациональ яҡынлашыуҙары == <!-- Пустые строки между пунктами этого списка добавлены чтобы дроби не налезали друг на друга--> * <math>\frac{22}{7}</math> — [[Архимед]] (б. э. тиклем III быуат) — боронғо грек математигы, физигы һәм инженеры; * <math>\frac{377}{120}</math> — Клавдий [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б. э. тиклем II быуат) һәм [[Ариабхата]] (б. э. V быуаты) — һинд астрономы һәм математигы; * <math>\frac{355}{113}</math> — [[Цзу Чунчжи]] (б. э. V быуаты) — ҡытай астрономы һәм математигы. ;Яҡынайыуҙарҙың теүәллеген сағыштырыу {| class="wikitable" |-align="center", bgcolor="#B0C4DE" | '''Һан''' || '''[[Түңәрәкләү|Түңәрәкләнгән ҡиммәте]]''' || '''Теүәллек ([[Һан разряды|разрядтарҙың]] тап килеүенең''') |-align="center" | bgcolor="E6E6FA" | <font size="5"><math>\pi</math></font> || 3,14159265… || |-align="center" | bgcolor="E6E6FA" | <math>\frac{22}{7}</math> || <span style="color:#0000CD">'''3,14'''</span>285714… || өтөрҙән һуң 2 разряд |-align="center" | bgcolor="E6E6FA" | <math>\frac{377}{120}</math> || <span style="color:#0000CD">'''3,141'''</span>66667… || өтөрҙән һуң 3 разряд |-align="center" | bgcolor="E6E6FA" | <math>\frac{355}{113}</math> || <span style="color:#0000CD">'''3,141592'''</span>92… || өтөрҙән һуң 6 разряд |} == Хәл ителмәгән проблемалар == * <math>\pi</math> һәм <math>\pi^2</math> һандары өсөн теүәл [[иррационаллек самаһы]] билдәле түгел (ләкин <math>\pi</math> өсөн ул 7,6063-тән артмай икәнлеге билдәле)<ref>{{MathWorld|IrrationalityMeasure|Мера иррациональности}}</ref><ref>''Max A. Alekseyev'' [https://arxiv.org/abs/1104.5100 On convergence of the Flint Hills series], 2011.</ref>. * Түбәндәге һандарҙың береһе өсөн дә иррационаллек самаһы билдәле түгел: <math>\pi + e, \pi - e, \pi \cdot e, \frac{\pi}{e}, \pi ^ e, \pi ^{\sqrt 2}, \ln \pi, \pi ^ \pi, e^{\pi^2}.</math> Уларҙың береһе өсөн дә хатта, ул [[Рациональ һан|рациональ]] һан, [[Алгебраик һан|алгебраик]] [[Иррациональ һан|иррациональ]] йәки [[Трансцендент һан|трансцендент]] һан буламы икәнлеге лә билдәле түгел. Ошонан сығып, <math>\pi</math> һәм <math>e</math> һандары [[Алгебраик бәйләнешһеҙлек|алгебраик бәйләнешһеҙҙәрме]] икәне лә билдәһеҙ<ref name=autogenerated1>{{MathWorld|IrrationalNumber|Иррациональное число}}</ref><ref>{{MathWorld|Pi|Pi}}</ref><ref>[http://www.math.ou.edu/~jalbert/courses/openprob2.pdf Some unsolved problems in number theory]</ref><ref>{{MathWorld|TranscendentalNumber|Трансцендентное число}}</ref><ref>[http://www.math.jussieu.fr/~miw/articles/pdf/AWSLecture5.pdf An introduction to irrationality and transcendence methods] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517183134/http://www.math.jussieu.fr/~miw/articles/pdf/AWSLecture5.pdf |date=2013-05-17 }}</ref>. * <math>n</math>-дың ниндәйҙер ыңғай бөтөн ҡиммәтендә <math>{^n\pi}</math> [[бөтөн һан]] буламы икәне билдәле түгел (см. [[тетрация]]). * Ошоға тиклем <math>\pi</math> һанының [[Нормаль һан|нормаллеге]] тураһында бер нәмә лә билдәле түгел; хатта 0—9 цифрҙарының ҡайһылары <math>\pi</math> һанының унарлы яҙылышында сикһеҙ һанда осрай икәне лә билдәһеҙ. <math>\pi</math> һанының 200 млрд унарлы тамғаһын компьютер тикшереүе күрһәтеүенсә бөтә 10 цифр был яҙылышта берҙәй йыш ҡабатлана{{sfn |Вездесущее число «пи»|2007|с=67—69}}: {| class="wikitable" |- ! Цифр !! Нисә тапҡыр осрай |- ! 0 !! 20 000 030 841 |- ! 1 !! 19 999 914 711 |- ! 2 !! 20 000 013 697 |- ! 3 !! 20 000 069 393 |- ! 4 !! 19 999 921 691 |- ! 5 !! 19 999 917 053 |- ! 6 !! 19 999 881 515 |- ! 7 !! 19 999 967 594 |- ! 8 !! 20 000 291 044 |- ! 9 !! 19 999 869 180 |} Ләкин ҡәтғи иҫбатланышы юҡ. * <math>\frac{1}{\pi}</math> [[периодтар ҡулсаһы]]на инәме икәне билдәһеҙ. == Бюффон энәһе ысулы == {{main|Задача Бюффона о бросании иглы}} Бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан тура һыҙыҡтар менән һыҙыҡлатылған яҫылыҡҡа ирекле рәүештә оҙонлоғо күрше тура һыҙыҡтар араһындағы алыҫлыҡҡа тигеҙ булған энәне шулай итеп ташлайҙар, һәр ташлағанда энә йә тура һыҙыҡтарҙы киҫмәй, йәки берәүһен генә киҫә. Энәнең ниндәй ҙә булһа һыҙыҡ менән киҫешеүҙәре һанының дөйөм ташлауҙар һанына сағыштырмаһы, ташлауҙар һаны сикһеҙлеккә тиклем артҡанда, <math>\frac2\pi</math> һанына яҡыная икәнен иҫбат итеп була<ref>[http://kvant.mirror1.mccme.ru/1983/05/obman_ili_zabluzhdenie.htm Обман или заблуждение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130192306/http://kvant.mirror1.mccme.ru/1983/05/obman_ili_zabluzhdenie.htm |date=2012-01-30 }} Квант № 5 1983 год</ref>. Был энә ысулы [[ихтималлыҡ теорияһы]]на нигеҙләнә һәм [[Монте-Карло ысулы]]ның нигеҙендә ята<ref>''Г. А. Гальперин.'' [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1161679&uri=node2.html Биллиардная динамическая система для числа пи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140613060835/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1161679&uri=node2.html |date=2014-06-13 }}.</ref>. == [[Мнемоника|Мнемоник]] ҡағиҙәләр == π һанының 8—11 тамғаһын хәтерләү өсөн шиғырҙар: {| width="100%" |-valign="top" | {{начало цитаты}} <poem> Чтобы нам не ошибаться, Надо правильно прочесть: Три, четырнадцать, пятнадцать, Девяносто два и шесть. Надо только постараться И запомнить всё как есть: Три, четырнадцать, пятнадцать, Девяносто два и шесть. </poem> {{конец цитаты}} | {{начало цитаты}} <poem> Три, четырнадцать, пятнадцать, Девять, два, шесть, пять, три, пять. Чтоб наукой заниматься, Это каждый должен знать. Можно просто постараться И почаще повторять: «Три, четырнадцать, пятнадцать, Девять, двадцать шесть и пять». </poem> {{конец цитаты}} |} Хәтерҙә ҡалдырыуға шиғыр үлсәмен һаҡлау ярҙам итергә мөмкин: {{начало цитаты}} <poem> Три, четырнадцать, пятнадцать, девять два, шесть пять, три пять Восемь девять, семь и девять, три два, три восемь, сорок шесть Два шесть четыре, три три восемь, три два семь девять, пять ноль два Восемь восемь и четыре, девятнадцать, семь, один </poem> {{конец цитаты}} π һанының беренсе цифрҙары һүҙҙәрҙәге хәрефтәр һаны рәүешендә шифрланған шиғырҙар бар: {| width="100%" |-valign="top" | {{начало цитаты}} <poem> Это я знаю и помню прекрасно: Пи многие знаки мне лишни, напрасны. Доверимся знаньям громадным Тех, пи кто сосчитал, цифр армаду. </poem> {{конец цитаты}} {{начало цитаты}} <poem> Учи и знай в числе известном За цифрой цифру, как удачу примечать. </poem> {{конец цитаты}} | {{начало цитаты}} <poem> Раз у Коли и Арины Распороли мы перины. Белый пух летал, кружился, Куражился, замирал, Ублажился, Нам же дал Головную боль старух. Ух, опасен пуха дух! </poem> {{конец цитаты|источник=Георгий Александров}} |} Бындай шиғырҙар [[1918 йылғы урыҫ орфографияһы реформаһы|реформаға тиклемге орфографияла]] ла булғандар. Мәҫәлән, артабанғы шиғырҙы Түбәнге Новгород гимназияһы уҡытыусыһы Шенрок яҙған<ref>[[Элементарная геометрия (Киселёв)|«Элементарная геометрия» Киселёва]][[s:Индекс:А. П. Киселёв. Элементарная геометрия (1914).djvu|стр. 225]]</ref>: {{начало цитаты}}<poem> Кто и шутя и скоро пожелаетъ Пи узнать, число ужъ знаетъ.</poem>{{конец цитаты}} == Өҫтәлмә факттар == {{trivia}} * 21-йәшлек һинд студенты Раджвир Мина (Rajveer Meena) <math>\pi</math> һанының өтөрҙән һуңғы тамғаларын хәтерҙә ҡалдырыу буйынса донъя рекорды ҡуя, ул 2015 йылдың мартында 9 сәғәт 27 минут эсендә өтөрҙән һуң 70 000 тамғаны хәтергә төшөрә.<ref>[http://www.ndtv.com/india-news/21-year-old-memorises-70-000-pi-digits-sets-guinness-record-1226747 21-Year-Old Memorises 70,000 Pi Digits, Sets Guinness Record]</ref> Быға тиклем, 10 йыл дауамында тиерлек, рекорд ҡытайлы Лю Чаола һаҡлана, ул 2006 йылда 24 сәғәт 4 минут эсендә өтөрҙән һуң 67 890 тамғаны хатаһыҙ әйтеп бирә<ref>[http://www.newsgd.com/culture/peopleandlife/200611280032.htm Chinese student breaks Guiness record by reciting 67,890 digits of pi]</ref><ref>[http://www.pi-world-ranking-list.com/lists/details/luchaointerview.html Interview with Mr. Chao Lu]</ref>. Шул уҡ 2006 йылда Япониянан Акира Харагути <math>\pi</math> һанын өтөрҙән һуң 100-тамғаға тиклем иҫтә ҡалдырҙым тип белдерә<ref>[https://archive.is/20120714174124/search.japantimes.co.jp/print/fl20061217x1.html How can anyone remember 100,000 numbers?] — The Japan Times, 17.12.2006.</ref>, ләкин быны рәсми рәүештә тикшереү килеп сыҡмай<ref>[http://www.pi-world-ranking-list.com/news/index.html Pi World Ranking List]</ref>. Рәсәйҙә хәтерҙә ҡалдырыу буйынса Денис Бабушкин рекорд ҡуя (13 202 тамға)<ref>[https://m.kp.ru/daily/27047/4113249/?]</ref>. * 1897 йылда [[Индиана]] штатында (АҠШ) [[пи һаны тураһында закон проекты|пи һаны тураһында билль]] баҫылып сыға, ул закон менән уның ҡиммәтен 3,2-гә тигеҙ тип билдәләй<ref>[http://www.agecon.purdue.edu/crd/Localgov/Second%20Level%20pages/indiana_pi_bill.htm The Indiana Pi Bill, 1897]{{ref-en}}</ref>. Был билль, был законды ҡараған ваҡытта штаттың закон сығарыу йыйылышында ҡатнашҡан Пердью университеты профессорының ваҡытында ҡыҫылыуы арҡаһында, закон булып китмәй. * 1960-сы йылдарҙа сығарылған «Кит аулаусы белешмәһендә» «Гренландия киттары өсөн Пи өскә тигеҙ» тип яҙылған<ref>В. И. Арнольд любит приводить этот факт, см. например книгу [http://www.mccme.ru/edu/viarn/whatis.ps Что такое математика] ([[PostScript|ps]]), стр. 9.</ref>. * Пи һанының бирелгән һандағы тамғаларын (32 миллионға тиклем) иҫәпләүгә сарыф ителгән ваҡытты билдәләүсе «супер Пи» программаһы компьютерҙарҙың етештереүсәнлеген (нәтижәлелек) асыҡлау өсөн ҡулланылырға мөмкин. * 2019 йылдың 14 мартында, пи һанының рәсми булмаған байрамын билдәләгәндә, [[Google (компания)|Google]] компанияһы был һанды өтөрҙән һуң 31,4 триллион тамға менән күрһәтә. Һанды бындай теүәллек менән Япониянан Google хеҙмәткәре Эмма Харука-Ивао иҫәпләй алған.<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/science/2019/03/14/znachenie-chisla-pi-vychislili-do-314-trln-znakov-posle-zapyatoy.html|title=Значение числа «пи» вычислили до 31,4 трлн знаков после запятой|publisher=www.mk.ru|lang=ru|accessdate=2019-03-14}}</ref> == Мәҙәниәттә == * Пи һаны хөрмәтенә аталған [[Пи (фильм)|нәфис фильм]] бар. * Йыл һайын [[14 март]]та рәсми булмаған байрам «[[пи һаны көнө]]» билдәләнә, ул <math>\pi</math> һанының яҡынса ҡиммәтенә ярашлы, даталарҙың АҠШ форматында (ай/көн) 3,14 тип яҙылған көн. Байрамды [[1987 йыл]]да [[Сан-Франциско]] физигы [[Ларри Шоу]] уйлап сығарған тип иҫәпләнә<ref>[http://latimesblogs.latimes.com/thehomeroom/2008/03/a-slice-of-pi-p.html Статья в Los Angeles Times «Желаете кусочек <math>\pi</math>»? (название обыгрывает сходство в написании числа <math>\pi</math> и слова pie (англ. пирог))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219220744/http://latimesblogs.latimes.com/thehomeroom/2008/03/a-slice-of-pi-p.html |date=2009-02-19 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://latimesblogs.latimes.com/thehomeroom/2008/03/a-slice-of-pi-p.html|id=20100516}}{{ref-en}}.</ref>, ул 14 мартта теүәл 01:59 сәғәттә дата һәм ваҡыт Пи = 3,14159 һанының тәүге разрядтары менән тап килеүенә иғтибар итә. * [[22 июль]] <math>\pi</math> һаны менән бәйле тағы ла бер дата булып тора, ул «Яҡынса Пи һаны көнө» тип атала ({{lang-en|Pi Approximation Day}}), сөнки Европа даталар форматында был көн 22/7 тип яҙыла, ә был кәсерҙең ҡиммәте <math>\pi</math> һанының яҡынса ҡиммәте булып тора. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Точка Фейнмана]] * [[Число τ]] == Иҫкәрмәләр == ; Комментарии {{Примечания|group=K}} ; Примечания {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Жуков А. В.|ссылка=http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/book.18.pdf |заглавие=О числе π|место=М.|издательство=МЦМНО|год=2002|страниц=32|isbn=5-94057-030-5}} * {{книга|автор=Жуков А. В.|заглавие=Вездесущее число «пи»|издание=2-е изд |ref=Вездесущее число «пи» |место=М.|издательство=Издательство ЛКИ|год=2007|страниц=216|isbn=978-5-382-00174-6}} * {{Книга|автор=Кымпан, Флорика. |заглавие=История числа пи |ref=Кымпан |ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1971|страницы=|страниц=217|isbn=}} * {{книга |автор=Наварро, Хоакин. |серия=Мир математики: в 45 томах, том 7 |ref=Хоакин Наварро |заглавие=Секреты числа <math>\pi.</math> Почему неразрешима задача о квадратуре круга |место=М. |издательство=Де Агостини |год=2014 |страниц=143 |isbn=978-5-9774-0629-1 }} * {{книга|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Перельман Я. И.]]|заглавие=Квадратура круга |место=Л.|издательство=Дом занимательной науки|год=1941}}. Переиздание: ЁЁ Медиа, ISBN 978-5-458-62773-3. * {{книга|автор=Шумихин Сергей, Шумихина Александра. |заглавие=Число Пи. История длиною в 4000 лет |место=М.|издательство=Эксмо |год=2011 |страниц=192 |isbn=978-5-699-51331-4 |серия=Тайны мироздания}} * {{Книга|автор=David H. Bailey, Jonathan M. Borwein |заглавие=Pi: The Next Generation A Sourcebook on the Recent History of Pi and Its Computation |ответственный=|место=|издательство=Springer|год=2016|страницы=|страниц=507|isbn=978-3-319-32375-6}} == Һылтанмалар == * {{MathWorld |urlname=PiFormulas |title=Pi Formulas}} * [http://www.wolframalpha.com/input/?i=Representations+of+Pi Различные представления числа Пи] на [[Wolfram Alpha]] * {{OEIS|A000796}} * [http://pi2e.ch/ 22,4 трлн знаков числа пи] (мировой рекорд) {{внешние ссылки}} {{Числа с собственными именами}} {{Иррациональные числа}} [[Категория:Оҡшашлыҡ критерийҙары]] [[Категория:Пи (һан)| ]] [[Категория:Ыңғай һандар]] [[Категория:Һандар]] 42w70m9cvz1n42dhlfhu7gimeutbnv0 0 51581 1299927 1251551 2026-06-27T05:20:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299927 wikitext text/x-wiki '''Саентоло́гия''' ({{lang-en|scientology}}, {{lang-la|scio}} белем һәм {{lang-grc|logos}} белем, һүҙ — «белемдең белеме») — практик дини фәлсәфә. Нигеҙләүсе — [[Лафает Рональд Хаббард]]. 1951 йылда көҙөн Рон Хаббард шундай һөҙөмтәгә кила: кеше — [[әруах]]. Беренсе сиркәү 1954 йылда барлыҡҡа килә. == Хоҙай Саентологияла == Хоҙай Саентологияла «һигеҙенсе дина́мика» тип атала. Беренсе динамика — кеше үҙе, икенсе динамика — кешенең ғаиләһе (бала үҫтереү, ир-ҡатын мөнәсәбәте), өсөнсө — берәй кеше төркөмө, дүртенсе — бөтә кешеләр, бишенсе — бөтә тере организмдар, алтынсы — бөтә тере булмаған донъя, етенсе — [[әруах]].<ref>Буклет Рон Хаббард «Динамики жизни»</ref>''Бөтөнләй боҙолған һәм көсһөҙләнгән культураларҙан башҡа донъя тарихында һәр бер йәмғиәт Юғарғы Зат барлығын раҫлаған'' тип Хаббард яҙа.<ref>Китап Рон Хаббард «Наука выживания»</ref>Саентологияла Хоҙайға ҡарата догмалар юҡ.<ref>Китап «Что такое Саентология?»</ref> == Саентология сиркәүҙәре == <center> <gallery> File:The_Center_of_Scientology_Tel_Aviv.jpg|[[Тель-Авив]], Израиль File:Church of Scientology building in Los Angeles, Fountain Avenue.jpg|[[Лос-Анджелес]], АҠШ File:Church of Scientology Brussels, Belgium.jpg|[[Брюссель]], Бельгия File:Church of Scientology Padova Italy Entrance.jpg|Падова, Италия File:Scientology Mexico building in 2010.jpg|[[Мехико]], Мексика File:Church of Scientology Melbourne.jpg|[[Мельбурн]], Австралия File:Church of Scientology Quebec, Canada.jpg|Квебек, Канада File:Aosheu.jpg|[[Копенгаген]], Дания File:Church of Scientology Hamburg, Germany.jpg|[[Гамбург]], Германия File:Berlin Scientology Church.jpg|[[Берлин]], Германия File:Iglesia Cienciología Madrid.jpg|[[Мадрид]], Испания File:Church of Scientology Washington, DC.jpg|[[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]], Колумбия округы, АҠШ </gallery> </center> == Иҫкәрмәләр == <references/> == Cаентологтар өсөн рәсми әҙәбиәт == # Китап «Что такое Саентология?»{{ref-ru}} # Китап «Саентология, книга в картинках»{{ref-ru}} # Китап «Саентология, основы жизни»{{ref-ru}} == Тышҡы һылтанмалар == * [http://www.scientology.org/ Саентология сиркәүенең күп телле видео каналы ] === Саентологияны тәнҡитләү === * [https://web.archive.org/web/20121006015351/http://iriney.ru/sects/sientol/index.htm Раздел «саентология» на сайте Центра св. Иринея]. * [http://www.religio.ru/dosje/22/296.html Саентология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320123900/http://www.religio.ru/dosje/22/296.html |date=2012-03-20 }} — досье на саентологию на сайте Мир Религий. * [http://evolkov.net/cults/scientol/Atack.J/contents.htm Джон Атак. «Кусочек синего неба: Разоблачение дианетики, саентологии и Л. Рона Хаббарда»]. [[Категория:Дин]] [[Категория:Фәлсәфә]] f2973cn4kqxxl2l20rfe7pezh6m2f8o 0 64917 1299888 1299328 2026-06-26T16:54:06Z Melted Side 48189 /* */ 1299888 wikitext text/x-wiki ПЕНИС ХУЙ {{Дәүләт |Статус = |Башҡортса исеме = Украина |Оригиналь исеме = {{lang-uk|Україна}} |Эйәлек килеш = Украина |Флаг = |Герб = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |Герб урынына = |Девиз = |Гимн исеме = Ще не вмерла України ні слава, ні воля |Аудио = |Идара итеү төрө = Президент-Парламент республикаһы |Дәүләт дине = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = |region = UA |CoordScale = 5000000 |Картала = Europe-Ukraine (1991-2014).svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми телдәр = [[Украин теле|украин]]{{ref+|Рус, румын (молдаван), венгр, ҡырым-татар, болгар һәм гагауз телдәре ҡайһы бер административ берәмектәр территорияһында төбәк телдәре статусына эйә; шулай уҡ ҡайһы бер функциялар инглиз теленә беркетелгән<ref>«Дәүләт теле сәйәсәте нигеҙҙәре тураһында» Закондың 22-се статьяһын ҡарағыҙ</ref>}}<ref>[https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституция Украины] — статья 10.</ref><ref name = zm89>До 10 августа 2012 года согласно Закону Украины «О языках в Украинской ССР» языком межнационального общения на всей территории страны являлся русский язык (ст.4), знание которого требовалось от должностных лиц наряду со знанием украинского (ст.6)</ref> |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән = [[24 август]] [[1991 йыл]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы = 9 [[22 ғинуар|(22) ғинуар]] [[1918 йыл]] — Украина Халыҡ Республикаһы<ref>[http://www.istpravda.com.ua/videos/2012/01/22/69657/ 1992: останній президент УНР передає Кравчуку клейноди]{{ref-uk}}</ref> (Рәсәй республикаһынан)<br> [[24 август]] [[1991 йыл]] ([[СССР]]-ҙан) |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Киев]] |Эре ҡалалар = [[Киев]], [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (ҡала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]] |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Украина Президенты]] Премьер-министр<br> Верховная рада рәйесе |Етәкселәр = [[Зеленский Владимир Александрович|Владимир Зеленский]] |Территория буйынса урыны = 44 |Территория = 603 700<ref>[https://archive.is/20121223110322/www.mfa.gov.ua/russia/ru/3894.htm Украина тарриторияһы]</ref> |% һыу өҫтө = 7 |Этнохороним = украиндар |Халҡы буйынса урыны = 30 |Халыҡ = 45 539 100<ref name="Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року">Державний комітет статистики України: [http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/press/2013/dem_ukr_0113.pdf Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Баһа йылы = 2013 |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2001 |Халыҡ тығыҙлығы = {{падение}} 75,47 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = {{рост}} 327,937 млрд.[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=52&pr.y=10 Report for Selected Countries and Subjects ] |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = 2011 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 39 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = {{рост}} 7 198 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = {{рост}} 162,850 млрд. |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2011 |ЭТП (номинал) буйынса урыны = 52 |Йән башына ЭТП (номинал) = {{рост}} 3 574 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = {{рост}} 0,729<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf]. 2011 Human development Report.</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2011 |КПҮИ буйынса урыны = 76 |КПҮИ-ны кимәле = юғары |Авиакомпания = |Валюта = [[Украина гривнаһы]] ([[ISO 4217|UAH, код 980]]) |Домен/Домендар = [[.ua]], [[.укр]]BBC Ukrainian — Новости, [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml Украина получила кириллический домен «.укр»]{{ref-uk}} |ISO = UA |МОК = UKR |Телефон коды = 380<ref>[http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine ]</ref> |Сәғәт бүлкәте = [[UTC+2]] [[UTC+3]] (Йәйге ваҡыт) |Иҫкәрмәләр = }} '''Украи́на''' ({{lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — Көнсығыш [[Европа]]лағы [[дәүләт]]. [[2001 йыл]]дағы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, илдәге даими йәшәүселәр һаны 48 240 902 кеше<ref name="ВУПН">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/ Всеукраинская перепись населения-2001]</ref> һәм булған халыҡ 48 457 102 кеше тәшкил иткән<ref name="ВУПН" />. Украинаның дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, [[2017 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендә]] илдә — {{s|42 388 691}} даими йәшәүсе һәм {{s|42 558 328}} иҫәпкә алынған кеше булған<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2017/ds/kn/kn_u/kn0117_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 лютого 2017 року та середня чисельність у січні 2017 року1]{{ref-uk}}</ref>. Украина Конституцияһына ярашлы<ref>Включая Автономную Республику Крым и Севастополь, де-факто находящиеся под контролем России (см. присоединение Крыма к Российской Федерации); без них — 576 604 км². Присоединение Крыма к Российской Федерации не признаётся международным сообществом.</ref> дәүләттең территорияһы — 603 549 км²<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2013/sb/12_13/part1_2013.zip Статистичний збірник «Регіони України» 2012. Частина І]{{ref-uk}} с. 21.</ref>, шул уҡ ваҡытта ил биләмәләренең бер өлөшө ғәмәлдә Украина властары контроленда түгел{{Переход|#Географическое положение|1}}. Халыҡ һаны буйынса донъяла 32-се,{{Переход|#Численность, расселение|1}} майҙаны яғынан — 44-се (47-се) урында тора. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан дәүләттәр араһында Украина иң ҙуры.{{Переход|#Географическое положение|1}} Баш ҡалаһы — [[Киев]]. Дәүләт теле — [[Украин теле|украин]]; [[урыҫ теле]] киң таралған<ref name = zm89 />.{{Переход|#Рәсми телдәр|1}} Украина — [[унитар дәүләт]] һәм [[парламент-президент республикаһы]]. [[2019 йыл]]дың [[20 май]]енән [[Украина Президенты|Президент]] — Владимир Александрович Зеленский.{{Переход|#Государственное устройство|1}} Ил 27<ref name="СТ">Данный объект расположен на территории Крымского полуострова, бо́льшая часть которого является объектом территориальных разногласий между Россией, контролирующей спорную территорию, и Украиной. Согласно федеративному устройству России, на спорной территории Крыма располагаются субъекты Российской Федерации — Республика Крым и город федерального значения Севастополь. Согласно административному делению Украины, на спорной территории Крыма располагаются регионы Украины — Автономная Республика Крым и город со специальным статусом Севастополь.</ref> административ-территориаль берәмеккә бүленгән, уларҙың 24-е — өлкә, 1 — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы|автономиялы республика]]<ref name="СТ" /> һәм 2-һе — дәүләт ҡарамағындағы ҡала (Киев, Севастополь<ref name="СТ" />).{{Переход|#Административное деление|1}} Төньяҡта [[Белоруссия]], көнбайышта — [[Польша]], [[Словакия]] һәм [[Венгрия]], көньяҡ-көнбайышта — [[Румыния]] һәм [[Молдавия]], көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта — [[Рәсәй Федерацияһы]] менән сиктәш. Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ил биләмәләрен [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Азов диңгеҙе|Азов диңгеҙҙәре]] менән йыуыла. Румыния менән дәүләт сиге Ҡара диңгеҙ, Рәсәй менән Азов диңгеҙенән үтә. {{Переход|#Географическое положение|1}} Диндарҙарҙың күпселек өлөшө [[Христианлыҡ|православие]] динен тота.{{Переход|#Халыҡ|1}} [[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|Һатып алыу мөмкинлегенә тиңләп иҫәпләгәндә]] [[2012 йыл]]да [[эске тулайым продукт]]ы күләме [[АҠШ доллары]] менән 338,33 миллиард (кеше иҫәбенә 7 421 доллар) тәшкил иткән<ref name="ЭТП">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc |title= Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP |publisher = Всемирный банк (The World Bank) |date = 2015-07-01 |accessdate = 2015-07-04 |description = ВВП по ППС |lang = en}}</ref>. Шул уҡ йылда номиналь эске тулайым продукт 176,31 миллиард АҠШ доллары (кеше иҫәбенә 3 867 долларо)<ref name="ЭТП"/>. Илдең аҡса берәмеге — [[Украина гривнаһы]] (UAH), [[2015 йыл]]да уртаса [[валюта курсы]] — 1 АҠШ долларына 22 гривна.{{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}} [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] төҙөлөү тураһындағы килешеүгә ярашлы [[1922 йыл]]дың декабренән бирле союздаш республика булған [[Украина ССР-ы]] [[1991 йыл]]дың [[24 август|24 авгусында]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Бөгөн Украина — [[УССР]]-ҙы дауам итеүсе дәүләт, башҡа союздаш республикалар менән берлектә халыҡ-ара килешеүҙәр буйынса [[СССР]]-ҙың хоҡуҡ вариҫтарының<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1543-12 Закон України Про правонаступництво України, ст. 7] — «Україна є правонаступником прав і обов’язків за міжнародними договорами Союзу РСР, які не суперечать Конституції України та інтересам республіки»</ref>, шулай уҡ [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]], [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]], [[ГУАМ]], [[ОЧЭС]] һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙы ойоштороусы илдәрҙең береһе. 1991 йылдан һуң һәм 1994—1996 йылдарға тиклем Украина [[АҠШ]] менән [[Рәсәй]]ҙән ҡала күләме буйынса донъяла өсөнсө урындағы стратегик ядро ҡоралына эйә була<ref>[http://tvrain.ru/articles/sostojatelnye_ukraintsy_priedut_v_london_s_dengami_kotorye_prjatali_na_dne_pruda_britanija_zhdet_nashestvija_bogatyh_ukraintsev-364426/ «Состоятельные украинцы приедут в Лондон с деньгами, которые они прятали на дне пруда». Британия ждет нашествия богатых украинцев]</ref>. == Физик-географик характеристика == === Географик урыны === [[Файл:Ukraine topo en.jpg|thumb|360px|Украинаның [[Географик карта|физик картаһы]] Украины (картала 2014 йылда РФ составына ингән [[Ҡырым]] биләмәләре лә күрһәтелгән<ref name="СТ" />)]] Украина [[Европа]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] эсендә урынлашҡан<ref>[http://wdc.org.ua/atlas/1060000.html Національний атлас України. Географічний нарис.]</ref>. Дәүләттең бөгөнгө конституцион ҡоролошона ярашлы, уның территорияһы 603 628 км², был Европа биләмәләренең 5,7 процентын һәм [[Ер|Ер шары]] майҙанының 0,44 процентын тәшкил итә. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан илдәр араһында ҙурлығы яғынан беренсе урында тора<ref group="К">При этом европейская территория России больше территории Украины, общая территория частично находящихся в Европе Турции, Казахстана, Франции (с учётом зависимых территорий) и Дании (с учётом Гренландии) также превышает территорию Украины.</ref>). [[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауы]] һәм [[Донецк өлкәһе|Донецк]] менән [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәләренең]] айырым райондары өҫтөнән фактик контролде Украина 2014 йылдан юғалта. Ҡырымдың бөтә территорияһын тиерлек ғәмәлдә Рәсәй, ә Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарын үҙаллылыҡ иғлан иткән Донецк һәм Луганск халыҡ республикалары контролдә тота. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{статья |заглавие=Украина |автор= |издание=Большая советская энциклопедия |том=10 |страницы=539—556 |место=М. |год=1972 |ref=БСЭ}} * {{книга |автор=Грушевский Михаил |заглавие=Иллюстрированная история Украины |место=К. |год=1995}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Украина |Портал= |Викисловарь=Украина |Викицитатник=Категория:Украина |Викитека= |Викиновости=Категория:Украина |Викигид=Украина |Викиданные=Q212 }} ; География * [http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm Карта Украины] * [http://discover-ukraine.info/ru/index Онлайн путеводитель по Украине] ; Экономика * [http://sdelanounas.in.ua Развитие экономики Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507164657/http://sdelanounas.in.ua/ |date=2017-05-07 }} ; Экология * [http://www.nature.org.ua/ekua/ Экологические сайты Украины] * [http://www.eco.com.ua/ Экологические новости Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428063234/http://eco.com.ua/ |date=2017-04-28 }} ; Политика * [http://www.president.gov.ua/ Официальный сайт президента Украины] * [http://www.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной Рады] * [http://www.kmu.gov.ua/ Официальный сайт Правительства Украины] * [https://web.archive.org/web/20130430103343/http://ilpp.ru/page_pid_499_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Украины] * [https://web.archive.org/web/20120726004150/http://www.minjust.gov.ua/0/499 Список политических партий Украины] * [http://www.archives.gov.ua/ Архивы Украины] ; Медицина * [http://www.moz.gov.ua/ Министерства охраны здоровья Украины] * [http://trials.in.ua/ Клинические испытания на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128120651/https://trials.in.ua/ |date=2019-01-28 }} Информация о клинических исследованиях на Украине ; История * [http://www.museum.com.ua/fondu/history.htm История денежного обращения на Украине] * [http://www.museum.com.ua/project/vist/dengi/dengi.html Первые бумажные деньги Украины] на сайте Одесского музея нумизматики * [http://litopys.org.ua/links/inistor.htm История украинской культуры] * [http://ideya.uazone.net/ Сборник материалов по истории, культуре и национальной философии Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119142132/http://ideya.uazone.net/ |date=2011-11-19 }} * [http://www.ukrcenter.com/ Портал «Украинский центр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611072014/http://www.ukrcenter.com/ |date=2012-06-11 }} * [https://web.archive.org/web/20101206012209/http://hronos.km.ru/proekty/ostu/ukraine1991.gif История государственной принадлежности территорий в XI—XX вв.] * [http://www.memory-book.com.ua/ Книга памяти Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504214017/http://www.memory-book.com.ua/people/book/23 |date=2016-05-04 }} — электронная база данных о военнослужащих советской армии — уроженцах Украины, погибших во Второй мировой войне. * {{ВТ-ЭСБЕ|Украина}} ; Достопримечательности * [http://discover-ukraine.info/ru/places Достопримечательности Украины, Фото и описание] * [http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru Карта достопримечательностей Украины с точными координатами GPS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219031901/http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru |date=2013-12-19 }} * [http://www.iloveua.org/ О достопримечательностях Украины: что посмотреть и где остановиться] * [https://web.archive.org/web/20071101054933/http://www.openit.com.ua/cover.php Интересные и необычные уголки Украины глазами международной команды журналистов] * [http://www.7chudes.in.ua/ 7 чудес Украины ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410081951/http://www.7chudes.in.ua/ |date=2008-04-10 }} ; Культура * [http://www.ukrainians-world.org.ua/ Культурно-просветительный проект «Украинцы в мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313001000/http://www.ukrainians-world.org.ua/ |date=2012-03-13 }} ; Туризм * [http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski Горнолыжные курорты Западной Украины (Карпаты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201200328/http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski |date=2011-12-01 }} * [http://bredotina.blogspot.com/p/blog-page_1062.html Залюбити до смерті: Плюсы и минусы зелёного туризма] ; Связь * [http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html Почтовые индексы городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228055812/http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html |date=2017-02-28 }} {{Европа илдәре}} {{вс}} [[Категория:Украина]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Ҡатнаш республикалар]] {{countries-stub}} jndy09gxwt69wsmxvkp52eylaw8fv6v 1299889 1299888 2026-06-26T16:54:12Z Quinlan83 31451 [[Special:Contributions/Melted Side|Melted Side]] ([[User talk:Melted Side|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды 1299328 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = |Башҡортса исеме = Украина |Оригиналь исеме = {{lang-uk|Україна}} |Эйәлек килеш = Украина |Флаг = |Герб = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |Герб урынына = |Девиз = |Гимн исеме = Ще не вмерла України ні слава, ні воля |Аудио = |Идара итеү төрө = Президент-Парламент республикаһы |Дәүләт дине = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = |region = UA |CoordScale = 5000000 |Картала = Europe-Ukraine (1991-2014).svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми телдәр = [[Украин теле|украин]]{{ref+|Рус, румын (молдаван), венгр, ҡырым-татар, болгар һәм гагауз телдәре ҡайһы бер административ берәмектәр территорияһында төбәк телдәре статусына эйә; шулай уҡ ҡайһы бер функциялар инглиз теленә беркетелгән<ref>«Дәүләт теле сәйәсәте нигеҙҙәре тураһында» Закондың 22-се статьяһын ҡарағыҙ</ref>}}<ref>[https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституция Украины] — статья 10.</ref><ref name = zm89>До 10 августа 2012 года согласно Закону Украины «О языках в Украинской ССР» языком межнационального общения на всей территории страны являлся русский язык (ст.4), знание которого требовалось от должностных лиц наряду со знанием украинского (ст.6)</ref> |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән = [[24 август]] [[1991 йыл]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы = 9 [[22 ғинуар|(22) ғинуар]] [[1918 йыл]] — Украина Халыҡ Республикаһы<ref>[http://www.istpravda.com.ua/videos/2012/01/22/69657/ 1992: останній президент УНР передає Кравчуку клейноди]{{ref-uk}}</ref> (Рәсәй республикаһынан)<br> [[24 август]] [[1991 йыл]] ([[СССР]]-ҙан) |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Киев]] |Эре ҡалалар = [[Киев]], [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (ҡала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]] |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Украина Президенты]] Премьер-министр<br> Верховная рада рәйесе |Етәкселәр = [[Зеленский Владимир Александрович|Владимир Зеленский]] |Территория буйынса урыны = 44 |Территория = 603 700<ref>[https://archive.is/20121223110322/www.mfa.gov.ua/russia/ru/3894.htm Украина тарриторияһы]</ref> |% һыу өҫтө = 7 |Этнохороним = украиндар |Халҡы буйынса урыны = 30 |Халыҡ = 45 539 100<ref name="Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року">Державний комітет статистики України: [http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/press/2013/dem_ukr_0113.pdf Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Баһа йылы = 2013 |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2001 |Халыҡ тығыҙлығы = {{падение}} 75,47 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = {{рост}} 327,937 млрд.[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=52&pr.y=10 Report for Selected Countries and Subjects ] |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = 2011 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 39 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = {{рост}} 7 198 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = {{рост}} 162,850 млрд. |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2011 |ЭТП (номинал) буйынса урыны = 52 |Йән башына ЭТП (номинал) = {{рост}} 3 574 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = {{рост}} 0,729<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf]. 2011 Human development Report.</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2011 |КПҮИ буйынса урыны = 76 |КПҮИ-ны кимәле = юғары |Авиакомпания = |Валюта = [[Украина гривнаһы]] ([[ISO 4217|UAH, код 980]]) |Домен/Домендар = [[.ua]], [[.укр]]BBC Ukrainian — Новости, [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml Украина получила кириллический домен «.укр»]{{ref-uk}} |ISO = UA |МОК = UKR |Телефон коды = 380<ref>[http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine ]</ref> |Сәғәт бүлкәте = [[UTC+2]] [[UTC+3]] (Йәйге ваҡыт) |Иҫкәрмәләр = }} '''Украи́на''' ({{lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — Көнсығыш [[Европа]]лағы [[дәүләт]]. [[2001 йыл]]дағы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, илдәге даими йәшәүселәр һаны 48 240 902 кеше<ref name="ВУПН">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/ Всеукраинская перепись населения-2001]</ref> һәм булған халыҡ 48 457 102 кеше тәшкил иткән<ref name="ВУПН" />. Украинаның дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, [[2017 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендә]] илдә — {{s|42 388 691}} даими йәшәүсе һәм {{s|42 558 328}} иҫәпкә алынған кеше булған<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2017/ds/kn/kn_u/kn0117_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 лютого 2017 року та середня чисельність у січні 2017 року1]{{ref-uk}}</ref>. Украина Конституцияһына ярашлы<ref>Включая Автономную Республику Крым и Севастополь, де-факто находящиеся под контролем России (см. присоединение Крыма к Российской Федерации); без них — 576 604 км². Присоединение Крыма к Российской Федерации не признаётся международным сообществом.</ref> дәүләттең территорияһы — 603 549 км²<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2013/sb/12_13/part1_2013.zip Статистичний збірник «Регіони України» 2012. Частина І]{{ref-uk}} с. 21.</ref>, шул уҡ ваҡытта ил биләмәләренең бер өлөшө ғәмәлдә Украина властары контроленда түгел{{Переход|#Географическое положение|1}}. Халыҡ һаны буйынса донъяла 32-се,{{Переход|#Численность, расселение|1}} майҙаны яғынан — 44-се (47-се) урында тора. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан дәүләттәр араһында Украина иң ҙуры.{{Переход|#Географическое положение|1}} Баш ҡалаһы — [[Киев]]. Дәүләт теле — [[Украин теле|украин]]; [[урыҫ теле]] киң таралған<ref name = zm89 />.{{Переход|#Рәсми телдәр|1}} Украина — [[унитар дәүләт]] һәм [[парламент-президент республикаһы]]. [[2019 йыл]]дың [[20 май]]енән [[Украина Президенты|Президент]] — Владимир Александрович Зеленский.{{Переход|#Государственное устройство|1}} Ил 27<ref name="СТ">Данный объект расположен на территории Крымского полуострова, бо́льшая часть которого является объектом территориальных разногласий между Россией, контролирующей спорную территорию, и Украиной. Согласно федеративному устройству России, на спорной территории Крыма располагаются субъекты Российской Федерации — Республика Крым и город федерального значения Севастополь. Согласно административному делению Украины, на спорной территории Крыма располагаются регионы Украины — Автономная Республика Крым и город со специальным статусом Севастополь.</ref> административ-территориаль берәмеккә бүленгән, уларҙың 24-е — өлкә, 1 — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы|автономиялы республика]]<ref name="СТ" /> һәм 2-һе — дәүләт ҡарамағындағы ҡала (Киев, Севастополь<ref name="СТ" />).{{Переход|#Административное деление|1}} Төньяҡта [[Белоруссия]], көнбайышта — [[Польша]], [[Словакия]] һәм [[Венгрия]], көньяҡ-көнбайышта — [[Румыния]] һәм [[Молдавия]], көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта — [[Рәсәй Федерацияһы]] менән сиктәш. Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ил биләмәләрен [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Азов диңгеҙе|Азов диңгеҙҙәре]] менән йыуыла. Румыния менән дәүләт сиге Ҡара диңгеҙ, Рәсәй менән Азов диңгеҙенән үтә. {{Переход|#Географическое положение|1}} Диндарҙарҙың күпселек өлөшө [[Христианлыҡ|православие]] динен тота.{{Переход|#Халыҡ|1}} [[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|Һатып алыу мөмкинлегенә тиңләп иҫәпләгәндә]] [[2012 йыл]]да [[эске тулайым продукт]]ы күләме [[АҠШ доллары]] менән 338,33 миллиард (кеше иҫәбенә 7 421 доллар) тәшкил иткән<ref name="ЭТП">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc |title= Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP |publisher = Всемирный банк (The World Bank) |date = 2015-07-01 |accessdate = 2015-07-04 |description = ВВП по ППС |lang = en}}</ref>. Шул уҡ йылда номиналь эске тулайым продукт 176,31 миллиард АҠШ доллары (кеше иҫәбенә 3 867 долларо)<ref name="ЭТП"/>. Илдең аҡса берәмеге — [[Украина гривнаһы]] (UAH), [[2015 йыл]]да уртаса [[валюта курсы]] — 1 АҠШ долларына 22 гривна.{{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}} [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] төҙөлөү тураһындағы килешеүгә ярашлы [[1922 йыл]]дың декабренән бирле союздаш республика булған [[Украина ССР-ы]] [[1991 йыл]]дың [[24 август|24 авгусында]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Бөгөн Украина — [[УССР]]-ҙы дауам итеүсе дәүләт, башҡа союздаш республикалар менән берлектә халыҡ-ара килешеүҙәр буйынса [[СССР]]-ҙың хоҡуҡ вариҫтарының<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1543-12 Закон України Про правонаступництво України, ст. 7] — «Україна є правонаступником прав і обов’язків за міжнародними договорами Союзу РСР, які не суперечать Конституції України та інтересам республіки»</ref>, шулай уҡ [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]], [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]], [[ГУАМ]], [[ОЧЭС]] һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙы ойоштороусы илдәрҙең береһе. 1991 йылдан һуң һәм 1994—1996 йылдарға тиклем Украина [[АҠШ]] менән [[Рәсәй]]ҙән ҡала күләме буйынса донъяла өсөнсө урындағы стратегик ядро ҡоралына эйә була<ref>[http://tvrain.ru/articles/sostojatelnye_ukraintsy_priedut_v_london_s_dengami_kotorye_prjatali_na_dne_pruda_britanija_zhdet_nashestvija_bogatyh_ukraintsev-364426/ «Состоятельные украинцы приедут в Лондон с деньгами, которые они прятали на дне пруда». Британия ждет нашествия богатых украинцев]</ref>. == Физик-географик характеристика == === Географик урыны === [[Файл:Ukraine topo en.jpg|thumb|360px|Украинаның [[Географик карта|физик картаһы]] Украины (картала 2014 йылда РФ составына ингән [[Ҡырым]] биләмәләре лә күрһәтелгән<ref name="СТ" />)]] Украина [[Европа]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] эсендә урынлашҡан<ref>[http://wdc.org.ua/atlas/1060000.html Національний атлас України. Географічний нарис.]</ref>. Дәүләттең бөгөнгө конституцион ҡоролошона ярашлы, уның территорияһы 603 628 км², был Европа биләмәләренең 5,7 процентын һәм [[Ер|Ер шары]] майҙанының 0,44 процентын тәшкил итә. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан илдәр араһында ҙурлығы яғынан беренсе урында тора<ref group="К">При этом европейская территория России больше территории Украины, общая территория частично находящихся в Европе Турции, Казахстана, Франции (с учётом зависимых территорий) и Дании (с учётом Гренландии) также превышает территорию Украины.</ref>). [[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауы]] һәм [[Донецк өлкәһе|Донецк]] менән [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәләренең]] айырым райондары өҫтөнән фактик контролде Украина 2014 йылдан юғалта. Ҡырымдың бөтә территорияһын тиерлек ғәмәлдә Рәсәй, ә Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарын үҙаллылыҡ иғлан иткән Донецк һәм Луганск халыҡ республикалары контролдә тота. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{статья |заглавие=Украина |автор= |издание=Большая советская энциклопедия |том=10 |страницы=539—556 |место=М. |год=1972 |ref=БСЭ}} * {{книга |автор=Грушевский Михаил |заглавие=Иллюстрированная история Украины |место=К. |год=1995}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Украина |Портал= |Викисловарь=Украина |Викицитатник=Категория:Украина |Викитека= |Викиновости=Категория:Украина |Викигид=Украина |Викиданные=Q212 }} ; География * [http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm Карта Украины] * [http://discover-ukraine.info/ru/index Онлайн путеводитель по Украине] ; Экономика * [http://sdelanounas.in.ua Развитие экономики Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507164657/http://sdelanounas.in.ua/ |date=2017-05-07 }} ; Экология * [http://www.nature.org.ua/ekua/ Экологические сайты Украины] * [http://www.eco.com.ua/ Экологические новости Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428063234/http://eco.com.ua/ |date=2017-04-28 }} ; Политика * [http://www.president.gov.ua/ Официальный сайт президента Украины] * [http://www.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной Рады] * [http://www.kmu.gov.ua/ Официальный сайт Правительства Украины] * [https://web.archive.org/web/20130430103343/http://ilpp.ru/page_pid_499_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Украины] * [https://web.archive.org/web/20120726004150/http://www.minjust.gov.ua/0/499 Список политических партий Украины] * [http://www.archives.gov.ua/ Архивы Украины] ; Медицина * [http://www.moz.gov.ua/ Министерства охраны здоровья Украины] * [http://trials.in.ua/ Клинические испытания на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128120651/https://trials.in.ua/ |date=2019-01-28 }} Информация о клинических исследованиях на Украине ; История * [http://www.museum.com.ua/fondu/history.htm История денежного обращения на Украине] * [http://www.museum.com.ua/project/vist/dengi/dengi.html Первые бумажные деньги Украины] на сайте Одесского музея нумизматики * [http://litopys.org.ua/links/inistor.htm История украинской культуры] * [http://ideya.uazone.net/ Сборник материалов по истории, культуре и национальной философии Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119142132/http://ideya.uazone.net/ |date=2011-11-19 }} * [http://www.ukrcenter.com/ Портал «Украинский центр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611072014/http://www.ukrcenter.com/ |date=2012-06-11 }} * [https://web.archive.org/web/20101206012209/http://hronos.km.ru/proekty/ostu/ukraine1991.gif История государственной принадлежности территорий в XI—XX вв.] * [http://www.memory-book.com.ua/ Книга памяти Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504214017/http://www.memory-book.com.ua/people/book/23 |date=2016-05-04 }} — электронная база данных о военнослужащих советской армии — уроженцах Украины, погибших во Второй мировой войне. * {{ВТ-ЭСБЕ|Украина}} ; Достопримечательности * [http://discover-ukraine.info/ru/places Достопримечательности Украины, Фото и описание] * [http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru Карта достопримечательностей Украины с точными координатами GPS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219031901/http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru |date=2013-12-19 }} * [http://www.iloveua.org/ О достопримечательностях Украины: что посмотреть и где остановиться] * [https://web.archive.org/web/20071101054933/http://www.openit.com.ua/cover.php Интересные и необычные уголки Украины глазами международной команды журналистов] * [http://www.7chudes.in.ua/ 7 чудес Украины ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410081951/http://www.7chudes.in.ua/ |date=2008-04-10 }} ; Культура * [http://www.ukrainians-world.org.ua/ Культурно-просветительный проект «Украинцы в мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313001000/http://www.ukrainians-world.org.ua/ |date=2012-03-13 }} ; Туризм * [http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski Горнолыжные курорты Западной Украины (Карпаты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201200328/http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski |date=2011-12-01 }} * [http://bredotina.blogspot.com/p/blog-page_1062.html Залюбити до смерті: Плюсы и минусы зелёного туризма] ; Связь * [http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html Почтовые индексы городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228055812/http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html |date=2017-02-28 }} {{Европа илдәре}} {{вс}} [[Категория:Украина]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Ҡатнаш республикалар]] {{countries-stub}} 2qiam8rq2wdvbhl99jtd6mwwtklfz9i 0 65006 1299877 1277864 2026-06-26T12:31:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299877 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = |Башҡортса исеме = Перу Республикаһы |Оригиналь исеме = {{lang-es|República del Perú}} {{lang-qu|Piruw Mama Llaqta}} {{lang-ay|Piruw Suyu}} |Эйәлек килеш = Перу |Флаг = |Герб = Escudo nacional del Perú.svg |Герб урынына = |Девиз = |Гимн исеме = Somos libres, seámoslo siempre |Аудио = |Идара итеү төрө = [[Президент республикаһы]] |Дәүләт дине = |lat_dir = S|lat_deg = 8|lat_min = 48|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 74|lon_min = 58|lon_sec = 0 |region = PE |CoordScale = 10000000 |Картала = Peru (orthographic projection).svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми телдәр = [[испан теле|испан]], индейҙар күп йәшәгән региондарҙа <br>[[Кечуа (тел)|кечуа]], [[Аймара (тел)|аймара]] һәм башҡа урындағы телдәр |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[28 июль]] [[1821]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Испания]]нан |Баш ҡала = [[Лима]] |Эре ҡалалар = [[Лима]] |Территория буйынса урыны = 20 |Территория = 1 285 216 |% һыу өҫтө = 8,8 |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 41 |Халыҡ = 29 461 933"[http://www.inei.gob.pe Instituto Nacional de Estadística<br> e Informática (INEI) del Perú]". ''[[INEI]]''. <br>Retrieved on June 10, 2010. |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2010 |Халыҡ тығыҙлығы = 23 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = |КПҮИ буйынса урыны = |КПҮИ-ны кимәле = |Валюта = [[Яңы соль]] ([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|PEN, код 604]]) |Домен = [[.pe]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 51 |Сәғәт бүлкәте = -5 |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> }} '''Перу́'''<ref name="geoslovar"/><ref name="pospelov"/>, иҫкесә '''Пе́ру'''<ref>{{БСЭ2|Пе́ру|том=32|стр=538-546}}</ref>({{lang-es|República del Perú}} {{IPA|[reˈpuβlika ðel peˈɾu]}}, {{lang-qu|Piruw Mama Llaqta}}{{IPA|[reˈpuβlika ðel peˈɾu]}}, {{lang-qu|Piruw Mama Llaqta}} {{IPA|[piˈruw ˈmama ˈʎaχta]}}, {{lang-ay|Piruw Suyu}} {{IPA|[piˈruw ˈsuju]}}),''<ref>{{КГЭ|3|232-234|Пе́ру}}</ref>'', рәсми '''Перу Республикаһы'''<ref name="geoslovar"/><ref name="pospelov"/> — Көньяҡ Америкалағы дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Эквадор, төньяҡтан Колумбия, көнсығыштан Бразилия, көньяҡ-көнсығыштан Бризилия һәм Чили менән сиктәш. Ярҙары Тымыҡ океан менән йыуыла. Майҙаны буйынса, Бразилия һәм Аргентинанан ҡалышып, өсөнсө урында. == Этимологияһы == Карлдың сәркәтибе Хуан де Самано докладына ярашлы, беренсе тапҡыр Перуҙың исеме 1525 йылда Франсиско Писарро менән Диего де Альмагроның беренсе экспедицияһына бәйле телгә алына.<ref>{{cite web |author = Хуан де Самано |url = http://kuprienko.info/juan-de-samanos-relacion-de-los-primeros-descubrimientos-de-francisco-pizarro-y-diego-de-almagro-1526-al-ruso/ |title = Доклад о первых открытиях Франсиско Писарро и Диего де Альмагро, 1526 г. |publisher = www.kuprienko.info (А.Скромницкий) |datepublished = 2009-11-08 |accessdate = 2012-11-17 |description = Первый документ об обнаружении Перу, из книги "Colleccion de documentos ineditos para la historia de España". – Tomo V, Madrid, Imprenta de la viuda de Calero, 1844. pp. 193-201 |archiveurl = https://archive.today/20121209042431/http://kuprienko.info/juan-de-samanos-relacion-de-los-primeros-descubrimientos-de-francisco-pizarro-y-diego-de-almagro-1526-al-ruso/ |archivedate = 2012-12-09 |deadlink = no }}</ref>. == Ил тарихы== === Иртә осор === Хәҙерге Перуҙа тәүге кешеләр б. э. т. Х мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән.<ref>Tom Dillehay et al, «The first settlers», с. 20.</ref> Улар яр буйындағы йылға үҙәндәрендә йәшәгән. Перуҙа таш ҡоралдар, хайуан һөйәктәре, үҫемлек ҡалдыҡтары 12 мең йыл элекке дата менән билдәләнә<ref>[http://www.sciencemag.org/news/2017/05/traces-some-south-america-s-earliest-people-found-under-ancient-dirt-pyramid Traces of some of South America’s earliest people found under ancient dirt pyramid], May. 24, 2017</ref>. Норте-Чиконың боронғо цивилизацияһы илдең төньяҡ-үҙәк ярында табылған. Ул б. э. т. 3000 һәм 1800 йылдар араһындағы осор менән билдәләнә.<ref>{{статья |заглавие=Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru |издание=Nature |том=432 |страницы=1020—1023 |doi=10.1038/nature03146 |accessdate=2007-01-31 |язык=en |тип=journal |автор=Haas, Jonathan; Winifred Creamer, Alvaro Ruiz |число=23 |месяц=12 |год=2004}}</ref> == Инкылар дәүләте == Перу — Көньяҡ Американың археология музейы, боронғо [[цивилизация]]лар, боронғо [[индейҙар]] цивилизацияһы иле, уларҙың ҡаҙаныштары хәҙерге кешене лә таң ҡалдыра. Инкылар үҙ дәүләтен төҙөгәнгә тиклем үк әле,бында унға яҡын цивилизация булған. Уларҙың һәләк булыу сәбәптәре әле лә асыҡланмаған. [[XII быуат]]та [[Урубамба]] йылғаһы үҙәнендә инкылар дәүләте барлыҡҡа килә. Инкылар этнос түгел, ә хакимлыҡ итеүсе синыф. Биш быуат эсендә инкыларҙың [[Тауантинсуйу]] дәүләте Колумбҡа тиклем Америкала иң ҙур империя була. Хужалыҡ итеүҙең төп тармағы — ер эшкәртеү. Ерҙе таяҡтар менән йомшарталар, [[һабан]]ды улар белмәй. [[кукуруз|Маис]], [[маниока]], [[картуф]], [[помидор|томаттар]], [[ҡуҙаҡлылар]], [[тәмәке]] һәм [[мамыҡ (үҫемлек)|мамыҡ]] үҫтерәләр. Йорт хайуандарынан [[лама]]лар үрсетәләр. Халыҡ мамыҡ һәм төн туҡымалар туҡыу, [[көршәк эшләү]] (көршәксе түңәрәген ҡулланмайынса), алтын, көмөш, баҡыр һәм бронза эшкәртеү кеүек һөнәрҙәр менән мәшғүл була. == Испан яулап алыуы == Боронғо Перу [[индейҙар]]ының күп һәйкәл-ҡомартҡылары испан яулап алыуҙары замананда емерелгән. Инкыларҙың ҡомартҡылары һәм һарайҙары урынына испандар католик сиркәүҙәр, монастырҙар, үҙҙәренең һарайҙарын һалғандар, шулай ҙа инкылырҙың рухи мәҙәниәте уларҙың ңәҫелдәре тарафынан ауыҙ-тел ижады, көй, бейеү рәүешендә, кейемдәрҙә һәм көнкүрештә һаҡланған. == Географияһы == Илдең климаты сиктән тыш төрлө һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы. [[Тымыҡ океан]] янында түбәләре ҡар менән ҡапланған [[Анд]] тауҙары башлана. Уңдырышлы ерҙәр [[сүллек]]тәр менән алышына. Арыраҡ Амазония урмандары башлана. Тәбиғәт шарттары буйынса Перу өс өлөшкә бүленә. Яр буйын Коста тип атайҙар. Диңгеҙ буйы тигеҙлеге океан буйлап тар ғына (80 километрҙан 180 километрға тиклем) һыҙат булып 1600 километрға һуҙыла. Ул [[тропик сүллектәр зонаһы]]нда ята. Сүллектәр эргәһендә [[Анд]] тауҙары күтәрелә. Илдең был яғын Сьерра тип атайҙар. Йылға үҙәндәре тауҙарҙы айырым һырттарға бүлгеләй. Һырттар араһында бик бейектә яҫы таулыҡ ята. Перуның көнсығыш өлөшө Сельва тип атала. Сельва икһеҙ-сикһеҙ урмандар менән ҡапланған. Уның аша мул һыулы Амазонка һәм уның күп һанлы ҡушылдыҡтары аға. == Административ бүленеше == [[Файл:Peru, administrative divisions - ru - colored.svg|400px|thumb|Перу төбәктәре]] [[2002 йыл]]ға тиклем дәүләт 24 департаментҡа бүленә - яңы төбәктәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем. 2002 йылдың 18 ноябрендә, юғарылағы указға ярашлы, биләмә 25 төбәккә бүленгән. Был төбәктәр провинцияларҙан ойошторолған, улар, үҙ сиратында, райондарҙан тора. Шулай итеп, Перуҙа 195 провинция һәм 1833 район бар. Лима ҡалаһы, илдең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан баш ҡала, айырым провинцияға инә. Лима-Метрополитан провинцияһының үҙенсәлеге шунда, ул бөтә 25 төбәк иҫәбенә инмәй. [[Файл:Huascarán2.jpg|thumb|[[Уаскаран (гора)|Уаскаран]], Анкаш]] [[Файл:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|thumb|[[Мачу-Пикчу]], Куско]] [[Файл:Desert of Paracas, Peru - Paracas National Reserve.jpg|thumb|[[Паракас (милли парк)|Паракас]], Ика]] [[Файл:Manu National Park-71.jpg|thumb|[[Ману (национальный парк)|Ману]], Мадре-де-Дьос]] {| class="collapsible" style="width:800px" ! Перуҙың административ бүленеше |- | {| class="wikitable sortable" align="center" style="background: #fff9090; border-width:1px; border-color: #lightgrey; text-align:right" cellpadding="3px" |- style="vertical-align:top;" ! Төбәк ! [[ISO 3166-2:PE|ISO]]<br> ! UBIGEO<br> ! Администрати үҙәк ! Майҙаны<br>(км²)<br> ! Халҡы<br>кеше (2017)<br> ! Халыҡ тығыҙлығы<br> (кеше/км²)<br> ! class="unsortable"|Урынлашыуы |- | align="left" | [[Амасонас (регион)|Амасонас]] | align="center" | AMA | align="center" | 01 | align="left" | [[Чачапояс]] | 39 249,13 | {{число| 379384 }} | 9,7 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Amazonas region.png|75px]] |- | align="left" | [[Анкаш (регион)|Анкаш]] | align="center" | ANC | align="center" | 02 | align="left" | [[Уарас]] | 35 826 | {{число| 1083519 }} | 30,2 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Ancash region in peru.png|75px]] |- | align="left" | [[Апуримак (регион)|Апуримак]] | align="center" | APU | align="center" | 03 | align="left" | [[Абанкай]] | 20 895,79 | {{число| 405759 }} | 19,42 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Apurimac region.png|75px]] |- | align="left" | [[Арекипа (регион)|Арекипа]] | align="center" | ARE | align="center" | 04 | align="left" | [[Арекипа]] | 63 345,39 | {{число| 1382730 }} | 21,83 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Arequipa region.png|75px]] |- | align="left" | [[Аякучо (регион)|Аякучо]] | align="center" | AYA | align="center" | 05 | align="left" | [[Аякучо]] | 43 814,80 | {{число| 616176 }} | 14,06 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Ayacucho Region.png|75px]] |- | align="left" | [[Кахамарка (регион)|Кахамарка]] | align="center" | CAJ | align="center" | 06 | align="left" | [[Кахамарка]] | 33 248 | {{число| 1341012 }} | 40,3 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Cajamarca Region.png|75px]] |- | align="left" | [[Кальяо (регион)|Кальяо]] | align="center" | CAL | align="center" | 07 | align="left" | [[Кальяо (город)|Кальяо]] | 146,98 | {{число| 994494 }} | 6815,8 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Callao region.png|75px]] |- | align="left" | [[Куско (регион)|Куско]] | align="center" | CUS | align="center" | 08 | align="left" | [[Куско]] | 71 892 | {{число| 1205527 }} | 16,75 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Cusco region.png|75px]] |- | align="left" | [[Уанкавелика (регион)|Уанкавелика]] | align="center" | HUV | align="center" | 09 | align="left" | [[Уанкавелика]] | 22 131,47 | {{число| 347639 }} | 15,71 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Huancavelica Region.png|75px]] |- | align="left" | [[Уануко (регион)|Уануко]] | align="center" | HUC | align="center" | 10 | align="left" | [[Уануко]] | 36 938 | {{число| 721047 }} | 19,3 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Huanuco region.png|75px]] |- | align="left" | [[Ика (регион)|Ика]] | align="center" | ICA | align="center" | 11 | align="left" | [[Ика]] | 21 327,83 | {{число| 850765 }} | 39,89 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Ica Region in Peru.png|75px]] |- | align="left" | [[Хунин (регион)|Хунин]] | align="center" | JUN | align="center" | 12 | align="left" | [[Уанкайо]] | 44 410 | {{число| 1246038 }} | 28,1 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Junin Region.png|75px]] |- | align="left" | [[Ла-Либертад (регион)|Ла-Либертад]] | align="center" | LAL | align="center" | 13 | align="left" | [[Трухильо (Перу)|Трухильо]] | 25 570 | {{число| 1778080 }} | 69,7 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of La Libertad region.png|75px]] |- | align="left" | [[Ламбаеке (регион)|Ламбаеке]] | align="center" | LAM | align="center" | 14 | align="left" | [[Чиклайо]] | 14 231,30 | {{число| 1197260 }} | 82,7 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Lambayeque region.png|75px]] |- | align="left" | [[Лима (регион)|Лима]] | align="center" | LIM | align="center" | 15 | align="left" | [[Уачо]] | 32 137 | {{число| 910431 }} | 28,3 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Lima Provincias region.png|75px]] |- | align="left" | [[Лорето (регион)|Лорето]] | align="center" | LOR | align="center" | 16 | align="left" | [[Икитос]] | 368 851,95 | {{число| 883510 }} | 2,4 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Loreto region.png|75px]] |- | align="left" | [[Мадре-де-Дьос (регион)|Мадре-де-Дьос]] | align="center" | MDD | align="center" | 17 | align="left" | [[Пуэрто-Мальдонадо]] | 85 183 | {{число| 141070 }} | 1,68 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Madre de Dios region.png|75px]] |- | align="left" | [[Мокегуа (регион)|Мокегуа]] | align="center" | MOQ | align="center" | 18 | align="left" | [[Мокегуа (город)|Мокегуа]] | 15 733,97 | {{число| 174863 }} | 11,11 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Moquegua Region.png|75px]] |- | align="left" | [[Паско (регион)|Паско]] | align="center" | PAS | align="center" | 19 | align="left" | [[Серро-де-Паско]] | 25 319,59 | {{число| 254065 }} | 10,2 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Pasco region.png|75px]] |- | align="left" | [[Пьюра (регион)|Пьюра]] | align="center" | PIU | align="center" | 20 | align="left" | [[Пьюра]] | 35 892,49 | {{число| 1856809 }} | 52,1 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Piura region.png|75px]] |- | align="left" | [[Пуно (регион)|Пуно]] | align="center" | PUN | align="center" | 21 | align="left" | [[Пуно]] | 71 999 | {{число| 1172697 }} | 16,29 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Puno in Peru.svg|75px]] |- | align="left" | [[Сан-Мартин (регион)|Сан-Мартин]] | align="center" | SAM | align="center" | 22 | align="left" | [[Мойобамба]] | 51 253,31 | {{число| 813381 }} | 15,9 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of San Martin Region.png|75px]] |- | align="left" | [[Такна (регион)|Такна]] | align="center" | TAC | align="center" | 23 | align="left" | [[Такна]] | 16 075,89 | {{число| 329332 }} | 20,49 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Tacna region.png|75px]] |- | align="left" | [[Тумбес (регион)|Тумбес]] | align="center" | TUM | align="center" | 24 | align="left" | [[Тумбес]] | 4 669,20 | {{число| 224863 }} | 48,2 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Tumbes region.png|75px]] |- | align="left" | [[Укаяли (регион)|Укаяли]] | align="center" | UCA | align="center" | 25 | align="left" | [[Пукальпа]] | 102 410,55 | {{число| 496459 }} | 4,9 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Location of Ucayali Region.png|75px]] |- | align="left" | [[Лима|Лима-Метрополитана]] | align="center" | | align="center" | | align="left" | [[Лима]] | 2 665 | {{число| 8574974 }} | 3276,8 | style="text-align:center;" align="center"| [[Файл:Perú 0 Lima.png|80px]] |} == Иҡтисады == {{main|Экономика Перу}} [[Файл:City of Lima, Peru.jpg|thumb|[[Лима]]]] 2018 йылда Перуҙа хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме 930 соль (280,08) тәшкил итә. 2018 йылда Перуҙа хеҙмәткә түләүҙең уртаса күләме 1704,14 соль (520,36) тәшкил итә<ref name="автоссылка13">[http://busquedas.elperuano.pe/download/url/decreto-supremo-que-incrementa-la-remuneracion-minima-vital-decreto-supremo-n-004-2018-tr-1629081-2 Decreto Supremo N° 004-2018-TR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627040607/https://busquedas.elperuano.pe/download/url/decreto-supremo-que-incrementa-la-remuneracion-minima-vital-decreto-supremo-n-004-2018-tr-1629081-2 |date=2019-06-27 }}</ref><ref>[https://elcomercio.pe/economia/sueldo-minimo-ppk-aprobo-aumentar-s-930-sueldo-minimo-noticia-506247 Sueldo mínimo: PPK aprobó aumentó a S/930 antes de renunciar | Economía | El Comercio Perú<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://peru.com/actualidad/economia-y-finanzas/peru-oficializan-aumento-sueldo-minimo-s930-partir-abril-2018-noticia-558692 Sueldo mínimo: oficializan aumento a S/930 a partir de abril de 2018 | Perú | Foto 1 de 3 | Economía y Finanzas | Actualidad | Peru.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905105400/https://peru.com/actualidad/economia-y-finanzas/peru-oficializan-aumento-sueldo-minimo-s930-partir-abril-2018-noticia-558692 |date=2019-09-05 }}</ref><ref>[https://elcomercio.pe/economia/peru/sueldo-minimo-gobierno-plantearia-cnt-aumentar-rmv-s-930-noticia-497505 Sueldo mínimo: Gobierno plantearía aumentarlo a S/930 | Economía | Perú | El Comercio Perú<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://publimetro.pe/actualidad/noticia-sueldo-minimo-aumentaria-s930-71013 Sueldo mínimo aumentaría a S/930 | Publimetro Peru<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616204000/https://publimetro.pe/actualidad/noticia-sueldo-minimo-aumentaria-s930-71013 |date=2018-06-16 }}</ref><ref>[https://gestion.pe/economia/sueldo-minimo-aumentaria-s-930-227729 Germán Lora: Sueldo mínimo aumentaría a S/ 930 | Economía | Gestion<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404025032/https://gestion.pe/economia/sueldo-minimo-aumentaria-s-930-227729 |date=2019-04-04 }}</ref> Тәбиғи ресурстар - баҡыр, көмөш, алтын, нефть, урман, тимер мәғдәне, күмер, фосфаттар, гидроэнергия, газ. Перу - тау сығарыу һәм эшкәртеү сәнәғәте үҫешкән аграр ил. 2009 йылда йән башына эске тулайым продукт - 8,6 мең доллар (донъяла 15-се урын). Эшһеҙлек - 9 % (2009 й.), ярлылыҡ кимәленән түбәнерәк - халыҡтың 45 % (2006 й.). Сәнәғәт (тулайым эске продукттың 25 %, эшләүселәрҙең 24 %) - минераль ҡаҙылмалар сығарыу һәм эшкәртеү; ҡорос һәм башҡа металдарҙы иретеү; нефть һәм газ сығарыу һәм эшкәртеү; балыҡ, туҡыма, кейем, аҙыҡ-түлек сәнәғәте. Ауыл хужалығы - спаржа, кофе, какао, мамыҡ үләне, шәкәр ҡамышы, дөгө, картуф, кукуруз, виноград, әфлисундар, ананас, гуава, банан, алма, лимон, персик, кока, помидор, манго, арпа, дарыу үҫемлектәре, кокос, бойҙай, борсаҡ; ҡош-ҡорт, ит-һөт малсылығы; балыҡсылыҡ. Хеҙмәтләндереү өлкәһе - эске тулайым продукттың 67 проценты, эшләүселәрҙең 75 проценты. === Тышҡы сауҙа === Экспорт — $42,47 млрд (2017 йылда)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html Внешняя торговля по данным Книги фактов ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105025708/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |date=2016-11-05 }}</ref> — баҡыр, алтын, ҡурғаш, цинк, аҡ ҡурғаш, тимер мәғдәне, молибден, көмөш, сей нефть һәм нефть продукттары, тәбиғи газ, кофе, спаржа һәм башҡа йәшелсәләр, емеш-еләк, кейем-һалым һәм туҡыма, балыҡ оно, балыҡ, химикаттар, әҙер металл изделиелар, иретмәләр. Төп һатып алыусылар — [[Ҡытай]] — 26,5 %, [[АҠШ]] — 15,2 %, [[Швейцария]] — 5,2 %, [[Көньяҡ Корея]] — 4,4 %, [[Испания]] — 4,1 %, [[Һиндостан]] — 4,1 %. Импорт — $38,8 млрд (2017 йылда) — нефть продуктары, химикаттар, пластмасалар, машиналар, транспорт саралары, электр-техник һәм телекоммуникация ҡорамалдары, ҡорос, бойҙай, кукуруз, соя продукттары, ҡағыҙ, кизе-мамыҡ, дарыуҙар. Төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай — 22,3 %, АҠШ — 20,1 %, [[Бразилия]] — 6 %, [[Мексика]] — 4,4 %. == Халҡы == {{main|Перу халҡы}} [[Файл:Peru_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Перу халҡының йәш-енес пирамидаһы]] {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #ffffee; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! Йыл ! Халҡы |- | 1 | 1 000 000 |- | 500 | 1 300 000 |- | 1000 | 1 500 000 |- | 1300 | 3 000 000 |- | 1500 | 6 700 000 |- | 1600 | 4 500 000 |- | 1700 | 2 500 000 |- | 1800 | 2 500 000 |- | 1900 | 4 836 000 |- | 1950 | 7 969 000 |- | 2000 | 25 952 000 |- | 2012 | 30 300 000 |- | 2017 | 31 237 000 |} [[Файл:Marinera trujillo.jpg|мини|Европа һәм ҡатнаш сығышлы Перу халҡы]] Халыҡ һаны — 31 237 385 (2017 йылғы иҫәп алыу). Йыллыҡ үҫеш — 1,0 % (бер ҡатын-ҡыҙға 2,3 тыуым). Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 74 йәш: ир-аттар өсөн 72 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 77 йәш<ref name="Population14">[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1157/libro.pdf Данные из статистического сборника 2014 года // El Instituto Nacional de Estadística e Informática (INEI)]</ref>. Ҡала халҡы — 79,3 % (2017). Енес структураһы: 49,2 % — ир-аттар, 50,8 % — ҡатын-ҡыҙҙар. СПИД (ВИЧ)вирусы менән зарарланыу — 0,5 % (2007 йылғы баһа). Этник- раса составы: метистар — 60,2 %, кечуа — 22,3 %, аҡ тәнлеләр — 5,9 %, афроперуандар — 3,6 %, аймара — 2,4 %, ҡалғандары (ерле Амазонка ҡәбиләләре, ашанинка, агуаруна, шипибо-конибо, япондар, [[ҡытайҙар]]) — 2,3 %. Телдәр: рәсми — [[испан теле|испан]] һәм кечуа теле, аймара һәм башҡа индей телдәре киң таралған. Грамоталылыҡ — 95 %: ир-аттар араһында 97,4 % һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында 92,7 % (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса) Дини состав: католиктар — 76 %, протестанттар — 14,1 %, башҡалар — 4,8 %, билдәһеҙ һәм атеистар — 5,1 % (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Протестант төркөмдәр араһында — Алла Ассамблеяһы яҡлылар, адвентистар һәм баптистар<ref name="Population">[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1539/libro.pdf Данные переписи населения 2017 года]</ref>. === Индей цивилизациялары === [[Файл:Quechuawomanandchild.jpg|мини|Сабый менән кечуа ҡатын-ҡыҙы]] Күрше Латин Америкаһы дәүләттәре халҡы кеүек үк, Перу халҡы ла автохтон элементтарҙы, Европа миграциялары тулҡындарын һәм мәҙәниәттәрҙең, телдәрҙең төрлө ҡатышыуын үҙ эсенә алған [[Көньяҡ Америка]]ның этнографик картинаһын сағылдыра. [[XVI быуат]] урталарына тиклем Перу биләмәһе ҡырыҫ бейек тау климаты шарттарында цивилизацияны яйға һалыусы иң үҫешкән индеец ҡәбиләләренең береһе - инкылар империяһының үҙәге булған. === Испания колониаль баҫып алыуҙар === [[XVI быуат]] аҙағында Перу испандарҙың ике ҡитғаның көнбайыш яры буйлап мең саҡрымға һуҙылған колониаль биләмәләренең бер өлөшөнә әүерелә. Колониаль империяның ике төп үҙәгенең береһенә (Мехико менән бер рәттән) әйләнгәндән һуң, Лима испан иммиграцияһы үҙәгенә әүерелә, әммә был аҙ һанлы була. Шул осорҙа Испаниянан ҡайтыусыларҙың күбеһе йә Лимала, йә башҡа яр буйындағы ҡалаларҙа төпләнә. Күскенселәрҙең күбеһе - испан ир-егеттәре  — испан телле креолдар һәм метистарҙың киң төркөмөнә башланғыс һалып, индей ҡатын-ҡыҙҙары менән тиҙ ҡушыла башлайҙар. Дөйөм алғанда, Урта диңгеҙ буйындағы [[Испания]] мәҙәниәте Перу ысынбарлығына ярайһы уҡ тура килә, һәм, индеецтар менән ҡайһы бер конфликттарға һәм европалылар тарафынан индерелгән ауырыуҙарға ҡарамаҫтан, ул [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда һәм [[Канада]]ла урын алған кеүек тоталь коллапсҡа йәки төп халыҡтың геноцидына килтермәй. Перуҙың көнсығыш райондарында (сьерра) һәм ауылдарҙа Европа йоғонтоһо аҙ була, һәм уларҙа, испан теле киң таралыуға ҡарамаҫтан, индейҙарҙың йолалары һәм мәҙәниәте беҙҙең көндәргә тиклем тиерлек дауам итә. === Хәҙерге заман === Хәҙерге илдә халыҡ илдә ландшафт төркөмдәре һаны буйынса шартлы рәүештә өс өлөшкә бүленә. Айырыуса коста (Тымыҡ океан ярҙары) һәм сьерра (эргә-тирә тау үҙәндәре), иң аҙы - илдең көнсығышындағы Амазонка ауылдары төпләнгән. Халыҡтың күпселек өлөшө ҡатнаш сығышлы. Баш ҡалала һәм яр буйында, хәҙерге Перуҙың сәйәси һәм иҡтисади элитаһын тәшкил итеүсе, күбеһенсә Европа (башлыса испан, шулай уҡ француз, итальян һәм немец - һуңыраҡ булған иммигранттар) сығышлы (халыҡтың 10 %) халыҡтың күпмелер өлөшө йәшәй. Улар менән бер рәттән баш ҡалала илдең иҡтисади тормошонда мөһим роль уйнаған, башлыса япон һәм ҡытай сығышлы азиаттар төркөмө йәшәй. Перуҙың элекке президенты Альберто Фухимори ҙа сығышы буйынса япон булып тора. Халыҡтың күпселеге - косталар, католик динен тотоусы испан телле метистар. Илдең тауҙарында һәм көнсығышында, ил халҡының 52 % самаһын тәшкил иткән индей сығышлы кешеләр өҫтөнлөк итә. === Теле === Күп индейҙар ныҡ ҡына ассимиляцияланған һәм испан телендә һөйләшә. Әгәр быуат башында ул Перу халҡының өстән бер өлөшө өсөн генә туған булһа, 1960 йылға - 60 проценттан ашыуы өсөн (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса), хәҙерге ваҡытта - 80 проценттан ашыуы өсөн, ә автохтон телдәр (кечуа һәм аймар) рәсми булһа ла, шулай уҡ испан теленең көслө йоғонтоһон кисерә, ул үҙ сиратында төп телдәрҙең йоғонтоһон кисерә. === Перуҙың иң эре ҡалалары === {{Main|Городские агломерации Перу}} Ил халҡының яҡынса өстән бер өлөшө баш ҡаланың ун миллионлы Лима агломерацияһында йәшәй. {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-weight: bold"|Халҡы буйынса Перуҙың иң эре ҡалалары (2017)<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Peru-Agglo.html|title=World Gazeteer: The population of all Peruvian cities with more than 10,000 inhabitants according to census results|publisher=City Population|lang=en|accessdate=2018-11-16|deadlink=no}}</ref> |- !№ !Ҡала !Төбәк !Халҡы (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу) !№ !Ҡала !Төбәк !Халҡы (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу) !rowspan=11| |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|1||align=left|[[Лима]]||[[Лима (регион)|Лима]]||9 562 280||align=center style="background:#f0f0f0;"|11||align=left|[[Такна]]||[[Такна (регион)|Такна]]||284 905 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|2||align=left|[[Арекипа]]||[[Арекипа (регион)|Арекипа]]||1 002 846||align=center style="background:#f0f0f0;"|12||align=left|[[Хульяка]]||[[Пуно (регион)|Пуно]]||276 110 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|3||align=left|[[Трухильо (Перу)|Трухильо]]||[[Ла-Либертад (регион)|Ла-Либертад]]||857 063||align=center style="background:#f0f0f0;"|13||align=left|[[Ика]]||[[Ика (регион)|Ика]]||274 037 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|4||align=left|[[Чиклайо]]||[[Ламбаеке (регион)|Ламбаеке]]||606 907||align=center style="background:#f0f0f0;"|14||align=left|[[Аякучо]]||[[Аякучо (регион)|Аякучо]]||211 279 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|5||align=left|[[Пьюра]]||[[Пьюра (регион)|Пьюра]]||460 876||align=center style="background:#f0f0f0;"|15||align=left|[[Кахамарка]]||[[Кахамарка (регион)|Кахамарка]]||201 329 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|6||align=left|[[Куско]]||[[Куско (регион)|Куско]]||428 450||align=center style="background:#f0f0f0;"|16||align=left|[[Уануко]]||[[Уануко (регион)|Уануко]]||196 627 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|7||align=left|[[Уанкайо]]||[[Хунин (регион)|Хунин]]||411 267||align=center style="background:#f0f0f0;"|17||align=left|[[Сульяна]]||[[Пьюра (регион)|Пьюра]]||184 910 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|8||align=left|[[Икитос]]||[[Лорето (регион)|Лорето]]||369 477||align=center style="background:#f0f0f0;"|18||align=left|[[Чинча-Альта]]||[[Ика (регион)|Ика]]||181 524 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|9||align=left|[[Чимботе]]||[[Анкаш (регион)|Анкаш]]||354 273||align=center style="background:#f0f0f0;"|19||align=left|[[Уачо]]||[[Лима (регион)|Лима]]||156 790 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"|10||align=left|[[Пукальпа]]||[[Укаяли (регион)|Укаяли]]||326 462||align=center style="background:#f0f0f0;"|20||align=left|[[Тарапото]]||[[Сан-Мартин (регион)|Сан-Мартин]]||141 713 |} {{Clear}} {{-}} == Мәҙәниәте == [[Файл:Vargas Losa Göteborg Book Fair 2011b.jpg|мини|Марио Варгас Льоса]] Испания колониялаштырыуына тиклем хәҙерге Перу территорияһында көршәк яһау, таш эшкәртеү, зәргәрлек, иләү һөнәрҙәрендә үҫешә. Әҙәбиәт үҙ тамырҙары менән колумбияға тиклемге цивилизацияларҙың ауыҙ-тел ижады йолаларына барып тоташа. Перу әҙәбиәтенең сағыу вәкилдәре араһында Рикардо Пальма, Сиро Алегия, Хосе Мария Аргедас, Сесар Вальехо, Марио Варгас Льоса бар. === Музыка === * [https://web.archive.org/web/20101110215856/http://www.lostroveroscriollos.com/video.php?contentID=238 Төньяҡ Перуҙан милли маринер бейеүе] * [https://web.archive.org/web/20140203015603/http://www.lostroveroscriollos.com/video.php?contentID=239 Лиманан милли маринер бейеүе] * [https://web.archive.org/web/20110417023159/http://www.lostroveroscriollos.com/video.php?contentID=73 Анна Павлова хөрмәтенә Перу музыкаһы] == Киң мәғлүмәт саралары == Дәүләт [[IRTP]] телерадиокомпанияһы үҙ эсенә [[TV Perú]], [[TV Perú Internacional]] телеканалдарын, [[Radio Nacional del Perú]] (1925 йылда эшләй башлай), [[Radio La Crónica AM]] (1935 йылда эшләй башлай), [[Radio Filarmonía]] (1984 йылда эшләй башлай), [[Radio Internacional del Perú]] радиостанцияларын ала. == Тышҡы сәйәсәт == === Рәсәй һәм Перу === 2011 йылдың 21 июнендә ике ил араһында визаһыҙ режим индерелгән. Сикте үтеүгә хоҡуҡ биргән дипломатик, хеҙмәт һәм рәсми паспорттарҙан тыш, ғәмәлдәге паспорттарҙың хужалары булған Рәсәй Федерацияһы граждандары һәм Перу Республикаһы граждандары беренсе инеү көнөнән башлап һәр осор дауамында 180 көн эсендә сит дәүләткә 90 көнгә тиклем визаһыҙ инергә, сығырға, транзит менән барырға һәм килергә мөмкин. Бынан алда Перу властары ошо илгә туризм маҡсатында 90 көнгә килгән Рәсәй граждандары өсөн бер яҡлы визаһыҙ режим индерҙе. == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = [[Дунаев, Владимир Николаевич|Дунаев В. Н.]] |заглавие = Перу |ссылка = |ответственный = Оформление художника Н. В. Батаева |издание = |место = М. |издательство = [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год = 1984 |страницы = |страниц = 136 |серия = [[У карты мира]] |тираж = 65 000 }} (обл.) == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Перу |Викисловарь = Перу |Викитека = Перу }} * [http://www.peru.gob.pe/ Официальный сайт правительства Перу] * [http://www.conflictologist.org/main/konflikty-vojni-perevoroti-v-latinskoj-amerike.htm#peru Материалы по новейшей истории Перу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407090321/http://www.conflictologist.org/main/konflikty-vojni-perevoroti-v-latinskoj-amerike.htm#peru |date=2014-04-07 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html Данные о Перу в Книге Фактов ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105025708/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |date=2016-11-05 }} * ''Ю. Е. Берёзкин.'' [http://www.indiansworld.org/Nonmeso/mochica_berezkin.html «Из истории древнего Перу: Социальная структура мочика сквозь призму мифологии»] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/1224656.stm Профиль] на [[BBC News]]{{ref-en}} * {{Wikiatlas|Peru}} * {{Dmoz|Regional/South_America/Peru}} * ''[[Сьеса де Леон, Педро|Педро де Сьеса де Леон]].'' «[[Хроника Перу]] [http://www.indiansworld.org/Nonmeso/pedro_cieza_leon_peru.html Часть Первая] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Перу| ]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] ipjehza6gyvlwj99y1eflrqa9m7vekw 0 65046 1299937 1292221 2026-06-27T10:44:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299937 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Босния һәм Герцеговинаның айырылғыһыҙ бер өлөшө булған Серб Республикаһы}} {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Сербия Республикаһы |Оригиналь исеме=Република Србија |Эйәлек килеш=Сербия |Герб=Coat of arms of Serbia.svg |Флаг=Flag of Serbia.svg{{!}}border |Девиз=Само слога Србина спасава<br>(Сербтарҙы тик берҙәмлек ҡортҡарыр) |Гимн исеме=Боже правде <!--|Аудио=--> |Государственный строй=[[Республика]] |lat_dir = N|lat_deg =44 |lat_min =14 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =53 |lon_sec = 0 |region = CS |CoordScale =3000000 |Картала=Europe-Serbia.svg |Рәсми тел=[[Серб теле|Серб]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы=[[13 июль]] [[1878]] ([[Ғосман империяһы]]нан) <br> [[5 июнь]] [[2006]] (Сербия һәм Черногориянан) |Баш ҡала={{Флагификация|Белград}} |Эре ҡалалар = [[Белград]], [[Нови-Сад]], [[Ниш]], [[Приштина]]{{ref+|Приштина не контролируется Сербией и находится под контролем самопровозглашённой [[Косово Республикаһы|Республики Косово]].}}, [[Крагуевац]] |Идара итеү төрө=[[Парламент республикаһы]] |Етәкселәрҙең вазифалары=Президент<br>Премьер-министр<br>Скупщина Рәйесе |Етәкселәр=Александр Вучич<br>|Джуро Мацут<br>Ана Брнабич |Территория буйынса урыны=111 |Территория=88 407<ref name="Положај, рељеф и клима">{{cite web|url=http://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=36|title=Положај, рељеф и клима|publisher=Правительство Сербии|accessdate=2014-04-11|lang=sr}}</ref> |% һыу өҫтө= |Халҡы буйынса урыны=98 |Халыҡ={{Спад}}7,041,599<ref>без Косово и Метохии</ref><ref>[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/ReportResultView.aspx?rptKey=indId%3d180308IND01%262%3d201600%26102%3dRS%2640%3d0%266%3d4%2623%3d0%26sAreaId%3d18030801%26dType%3dName%26lType%3dSerbianCyrillic РЗС | Резултати извештаја<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202032252/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/ReportResultView.aspx?rptKey=indId%3d180308IND01%262%3d201600%26102%3dRS%2640%3d0%266%3d4%2623%3d0%26sAreaId%3d18030801%26dType%3dName%26lType%3dSerbianCyrillic |date=2016-02-02 }}</ref> |Баһа йылы=2016 |Иҫәп алыу буйынса халҡы = {{рост}}7 186 862<ref>{{cite news|url=http://ruserbia.com/society/849-podvedeny-itogi-perepisi-naseleniya-v-serbii|title=Подведены итоги переписи населения в Сербии|date=02.12.2012|publisher=RuSerbia.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517033933/http://ruserbia.com/society/849-podvedeny-itogi-perepisi-naseleniya-v-serbii |date=2013-05-17 }}</ref> |Иҫәп алыу йылы = 2012 |Халыҡ тығыҙлығы=80 |Этнохороним = серб, сербка, [[сербтар]] |ЭТП={{Рост}} 97,27 млрд.<ref name="IMF">[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?sy=2015&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=942&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=12 Report for Selected Countries and Subjects]</ref> |ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2015 |ЭТП буйынса урыны=78 |Йән башына ЭТП={{Рост}}13,944<ref name="IMF"/> |КПҮИ = {{рост}} 0,771<ref name="HDI">http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2014 |КПҮИ буйынса урыны = 66 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#090;">юғары</span> |Валюта=Серб динары <br> ([[Общероссийский классификатор валют|RSD, код 941]])&nbsp; |Домен=[[.rs]], [[.срб]] |Телефон коды=381 |Сәғәт бүлкәте=[[CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]], [[йәйге ваҡыт]] [[UTC+2]]) }} '''Сербия, Сербия Республикаһы''' ({{lang-sr|Репу̀блика Ср̀бија}}) [[Европа]]ның көньяҡ-көнсығышындағы, [[Балҡан ярымутрауы]]ның үҙәк өлөшөндәге һәм өлөшләтә Паннон уйһыулығындағы [[дәүләт]]<ref name=autogenerated1>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html CIA — The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215192259/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html |date=2018-12-15 }}</ref>. [[2000 йыл]]дан [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағзаһы. Сербия [[конституция]]һына ярашлы, уның составына ике автономлы өлкә инә: Воеводина һәм Косово менән Метохия<ref>[http://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=56753 Устав Републике Србије]</ref>. [[1999 йыл]]дан Косово 1244 Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек Советы резолюцияһына ярашлы БМО протектораты аҫтында була, ул Сербия власы тарафынан контролгә алынмаған. Албанлылар күпселекте тәшкил иткән ваҡытлыса үҙидаралыҡ институттары 17 февралдә 2008 йыл Сербияла бер тауыштан крайҙың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Быны [[БМО]]-ың 108 дәүләт-ағзаһы таный.<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,33 Ministry of Foreign Affairs— Countries that have recognized the Republic of Kosova]</ref>. Сербия [[Косово Республикаһы|Косово республикаһы]]ның де-юре суверенитетын таныуҙан баш тарта, әммә 2013 йылдың 19 апрелендә Косово [[Брюссель]] мәнәсәбәттәрен нормалаштырыу килешеүенә ҡул ҡуйып һәм уны 22 апрелдә ратификациялап, Косованың бойондороҡһоҙлоғон де-факто таный. Төньяҡта Сербия [[Венгрия]], төньяҡ-көнсығышта — [[Румыния]], көнсығышта — [[Болгария]], көньяҡта — [[Македония]], көньяҡ-көнсығышта [[Албания]] [[Черногория]], көнсығышта — [[Хорватия]] һәм [[Босния һәм Герцеговина]] менән сиктәш. {{Переход|#География|1}} [[Беренсе Бөтә Донъя һуғышы]] тамамланғас, Сербия [[Сербтар, хорваттар, словендар короллеге]] дәүләтенә нигеҙ һалыусы була. Һуңғараҡ [[Югославия Короллеге]] дәүәлтенең бер өлөшө һанала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Сербия Югославия Социалистик Федератив Республикаһы составындағы дәүләт. [[1992 йыл]]дан Сербия һәм [[Черногория]] Югославия Союз Республикаһы һәм Сербия һәм Черногория Дәүләт Союзы федерациялары составындағы дәүләт була. [[2006 йыл]]да Сербия һәм Черногория Дәүләт союзы тарҡала, Сербия менән Черногория айырым, тулы хоҡуҡлы дәүләткә әйләнә. {{Переход|#Тарих|1}} == Тарих == {{төп мәҡәлә|Сербия тарихы}} [[Файл:Battle of Kosovo, Adam Stefanović, 1870.jpg|thumb|left|Битва на Косовом поле.<br> Адам Стефанович, 1870-е]] ''' Сербия тарихы''' VI быуатта, [[Балҡан ярымутрауы]] ның көнбайыш өлөшөнә боронғо славяндар күсеп ултырыу ваҡытынан башлана. VIII—IX быуаттарҙа сербтарҙың тәүге дәүләттәре барлыҡҡа килә:Сербия (урта быуат) кенәзлеге, Дукля (дәүләт), Захумье, Травуния һәм Пагания<ref>{{китап | часть = Макова Е.С. Сербские земли в Средние века и Раннее Новое время | заглавие = История южных и западных славян | ответственный = Матвеев Г. Ф., Ненашева З. С. | место = Москва | издательство = Издательство Московского университета | год = 2008 | том = 1 | страницы = 61 | isbn = 978-5-211-05388-5 }}</ref><ref>{{книга | заглавие = Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. | ответственный = Литаврин Г. Г. | место = Москва | издательство = Наука | год = 1985 | страницы = 198 }}</ref><ref>{{книга |автор = Чиркович Сима. |заглавие = История сербов |место = М. |издательство = Весь мир |год = 2009 |страницы = 18 |isbn = 978-5-7777-0431-3 }}</ref>. [[XII быуат]] аҙағында Серб дәүләте [[Византия империяһы]] власынан ҡотола һәм [[XIV быуат]] уртаһына Балҡандың бөтә көньяҡ-көнсығыш өлөшөн тиерлек үҙ эсенә алып, эре держава булып үҫешә. Урта быуат Сербияның үҫеше 1331—1355 йылдарға, Стефан Душандың идара итеү ваҡытына тура килә. Әммә уның үлеменән һуң дәүләт тарҡала. 1389 йылда серб кенәзлеге ғәскәрҙәре 1389 йылда Косово яланындағы һуғышта еңелә. Был иһә Сербияның [[Ғосман империяһы]]ның сюзеренитетын таныуына килтерә. 1459 йылда Сербия тулыһынса төрөктәр тарафынан яулап алына һәм артабанғы 350 йыл эсендә серб ерҙәре Ғосман империяһы власы аҫтында була. XVII быуат аҙағынан төньяҡ райондар Австрия империяһы составына инә. 1804—1813 йылдағы тәүге серб восстаниеһы һөҙөмтәһендә Сербия кенәзлеге барлыҡҡа килә. 1813 йылда восстание баҫтырыла. 1805 йылда башланған икенсе восстание уңышлыраҡ була, һәм 15 йылдан һуң солтан рәсми рәүештә Милош Обреновичты Сербияның хакимы итеп таный. 1878 йылдың 13 июлендә Берлин конгресы Берлин тыныслығы шарттары буйынса Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала, 1882 йылда Сербия королллеге тип иғлан ителә. [[XX быуат]]та Сербияла парламент монархияһы булдырыла. Иҡтисад һәм мәҙәниәт үҫеш ала. [[Файл:Serbs in Yugoslavia-ru.svg|200px|thumb|[[Югославия]]ла сербтарҙы күсереп ултыртыу<ref>Был картала Черногорияла халыҡтың өстән бер өлөшөн тәшкил иткән сербтар билдәләнмәгән, сөнки бөтә көньяҡ славяндар «черногорецтар» менән берҙәй тип таныла. </ref><small><br>Данные на 1981 год.{{легенда|#ff9d9d|Территории, на которых сербы составляли более 50% населения}}{{легенда|#ffc1c1|Прочие территории}}</small>]] 1912—1913 йылдағы Балҡан һуғышы һөҙөмтәһендә Сербия составына Косово (төбәк), Македонияның (өлкә) бер өлөшө һәм Санджактың байтаҡ өлөшө инә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда Сербия Антанта яғында була. Һуғыш ваҡытында ул, ҡайһы бер баһалар буйынса, халҡының өстән бер өлөшөн юғалта. Һуғыштан һуң Сербия сербтар, хорваттар, словенецтар короллегенең үҙәге була. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында, 1941 йылдың апреленән Сербия территорияһы Герман ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Дәүләт территорияһының бер өлөшө Германия, Венгрия, Болгария һәм шулай уҡ Албания саттелиттарына бирелә. 1945 йылда Сербия Совет Армияһы, партизандар һәм Югославия Халыҡ-азатлыҡ армияһының регуляр отрядтары тарафынан азат ителә. 1945 йылда Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы (1963 йылдан Югославия Федератив социалистик Республикаһы) иғлан ителә. [[1990]] йыл башындағы этник ара ҡаршылыҡтар үҫеше һәм сепаратистик сығыштар граждандар һуғыштарына һәм Югославияның тарҡалыуына килтерә. == Дәүләт ҡоролошо == [[Файл:Дом Народне Скупштине Србије.jpg|left|thumb|Здание Скупщины в Белграде]] [[Файл:Tomislav Nikolić 2.jpg|thumb|Томислав Николич, президент Сербии]] [[Файл:Aleksandar Vučić crop.jpg|thumb|Александр Вучич, премьер-министр Сербии]] [[1990 йыл]]дың октябрендә Югославиялағы демократик үҙгәртеп ҡороуҙар барышында, яңы серб конституцияһы ҡабул ителә. Ул бер палаталы парламент — Скупщина (250 урын)ойоштора. Депутаттар 4 йыллыҡ срокка һайлана. Сербия Республикаһының президенты дөйөм тура һайлауҙарҙа 5 йыллыҡ срокка һайлана. Башҡарма властың юғары органы — рәйес етәкселегендәге министрҙар советы. Рәйес президент күрһәткән кандидатураларҙан торған парламент тарафынан һайлана. Рәйес парламент менән раҫланған хөкүмәтте төҙөй. Президент, хөкүмәт һәм Скупщина Белградта урынлашҡан. 2006 йылдың 28-29 октябрендә референдумда [[1990 йыл]]дағы төп законды алыштырған Сербияның яңы конституцияһы ҡабул ителә. 2007 йылдың 21 ғинуарында ил парламентына һайлау ойошторола (250 депутат). Һайлауҙа еңгән милли Серб радикаль партияһы (81 урын) элек идара иткән Социалистик партия менән оппозицияла була. Хөкүмәтте парламентта 50 проценттан ашыу урын алған либераль партиялар — Борис Тадич партияһы, Воислав Коштуница президент партияһы һәм илдең финанс министры Младжан Динкичтың «G-17» хәрәкәте төҙөй. 2008 йылдың 20 ғинуарынан 3 февралгә тиклем сираттағы президент һайлауы үтә. Унда Борис Тадич еңеп сыға. Ошо уҡ йылдың 11 майында срогынан алда парламент һайлауы үтә һәм унда Тадичтың Демократик партияһы еңеү яулай. 2012 йылдың 5 апрелендә Сербия президенты Борис Тадич үҙ вәкәләтен һала.<ref>[http://lenta.ru/articles/2012/04/06/serbia/ Lenta.ru: Балканы: Ушел, чтобы вернуться]</ref>. 2012 йылдың 6 майында Сербияла президент һәм парламент һайлауы үтә. === Дәүләт символикаһы === Сербияның гимны булып, Сербия короллегенең әҙерәк үҙгәртелгән «Боже правде» гимны һанала. Был гимн оҙаҡ йылдар дауамында [[Серб Республикаһы]] гимны ла булып тора. Илдең ике флагы бар: халыҡ һәм рәсми. Тәүгеһе ҡыҙыл-күк, аҡ туҡыма, икенсеһе — ошо уҡ туҡыма, тик дәүләт гербы менән. == Тышҡы сәйәсәт == Сит илдә Сербия 64 илселек һәм 22 генераль консуллыҡ менән таныла.<ref>[https://web.archive.org/web/20120505093604/http://www.mfa.gov.rs/Worldframe.htm Diplomatic Missions]</ref>. Сербияның үҙенең территорияһында 65 илселек, 5 генераль консуллыҡ урынлашҡан.<ref>https://web.archive.org/web/20120220121901/http://www.mfa.gov.rs/Embassies/missions_e.html</ref>. Югославия тарҡалғандан һуң, Сербия Югославия Социалистик Федератив Республикаһы ведомствоһы милкенең яҡынса өстән бер өлөшөн мираҫ итеп ала. Сербия [[БМО]], Европа Советы, Европала Хеҙмәттәшлек һәм хәүефһеҙлек ойошмаһы, [[Интерпол]], Бөтә Донъя банкы, Тыныслыҡ хаҡына партнёрлыҡ, Көньяҡ-көнсығыш Европа өсөн тотороҡлоҡ пакты,[[ЮНЕСКО]], Бөтә донъя туристик ойошмаһы, Бөтә донъя почта союзы, Бөтә донъя хеҙмәт конфедерацияһы, Бөтә донъя таможня ойошмаһы, Бөтә донъя метереологик ойошмаһы, [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] ағзалары булып һанала. Әлеге ваҡытта илдең тышҡы сәйәсәте Европа союзына инеү өсөн ынтыла. Генерал Ратко Младич менән Серб Краинаһының элекке президенты Горан Хаджичтың ҡулға алыныуына тиклем Сербия сәйәсәтенә Элекке Югославия буйынса халыҡ-ара трибунал ҙур йоғонто яһай. Үрҙәге шәхестәрҙең аресынан һуң президент Борис Тадич, Гаага алдындағы бурыс тулыһынса үтәлде, тип билдәләй<ref>{{cite web |url=http://rapsinews.ru/international_publication/20110720/253874804.html |title=Сербия выдала Хаджича Гааге, но к Евросоюзу присоединится не скоро|publisher= |accessdate=2016-03-28 |lang=sr}}</ref>. Һуңғараҡ, Евро союздың бер төркөм функционерҙары, Сербияның был ойошмаға ҡушылыуы Белградтың Косово менән мөнәсәбәттәрен көйләй алыуына һәм уны бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ таныуына туранан-тура бәйләнгән, тип белдерә. Бындай белдереү серб йәмғиәтендә ҡыҙыу дебат булдыра һәм Сербия евроинтеграцияһы яҡлыларҙың кәмеүенә килтерә. [[2012 йыл]]дың [[1 март]]ында Сербия ЕС составына инеүгә рәсми рәүештә кандидат статусы ала.<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1884535 Сербия приблизилась к Евросоюзу. «Коммерсантъ-Online», 02.03.2012 // 11:43]</ref>. == Ҡораллы көстәр һәм Именлек хеҙмәте == === Армия === Сербияның Ҡораллы көстәре яңынан төҙөү, үҙгәртеп ҡороу буйынса оҙайы юл үтә. 1992 йылда Югославияның тарҡалыуынан һуң Югославия Союз Республикаһының Ҡораллы көстәре булдырыла ({{lang-sr|Војска Југославије}}). 2003 йылда Сербия һәм Черногорияның Ҡораллы көстәре булырыла ({{lang-sr|Војска Србије и Црне Горе}}). 2006 йылда уларҙың Сербия территорияһында фатирҙарға урынлаштырлыған подразделениеһы Сербияның ҡораллы көстәре тип рәсмиләштерелә ({{lang-sr|Војска Србије}}). Шул ваҡытта сираттағы, масштаблы хәрби реформа башлана. Сербияның Ҡораллы көстәрендә 36 000 һалдат, офицер иҫәпләнә, шуларҙың 1100-сө профессиональ, 2200-ө ирекле хеҙмәттәге һалдаттар. Хәрби реформанан һуң яҡынса йөҙ бригада урынына 12—4 пехота, ҡатнаш-артиллерия, махсус бригада, ике авиацион, берешәр ракета һәм артиллерия, элемтә һәм логистика бригадалары булдырыла. Шулай уҡ Сербия армияһы составында айырым хәрби полиция һәм элемтә батальоны бар. Корпустар һәм армиялар Сербия армияһының арҡа һөйәгенә әйләнгән бригада һәм батальондар менән алмаштырыла. Серб армияһы ҡоро ер ғәскәрҙәре, сербияның хәрби-һауа көстәре һәм һауа көстәре оборонаһынан тора. Ҡоралланыуҙың күп кенә өлөшө Югославия Социалистик Федератив Республикаһы һәм Югославия Республикаһы Союзынан мираҫ итеп алынған. 2011 йылдан армияла хеҙмәт итеү ирекле була. Быға тиклем хәрби хеҙмәт итеү срогы 6, альтернатив хеҙмәт 9 ай була. <!-- 2001 йылда эске тулайым продукт 2,8 % тәшкил итә.<ref>[http://www.mod.gov.rs/novi_eng.php?action=fullnews&id=2738#] {{недоступная ссылка|число=08|месяц=05|год=2014}}</ref>. --> Сербия төбәктә иң эре ҡорал экспортлаусы булып һанала. 2009 йылда серб хәрби экспорты 500 миллион АҠШ доллары тәшкил итә. <ref>[http://www.bloomberg.com/video/62956134/ Serbia’s Arms Industry Recovers to Become Major Exporter: Video — Bloomberg]</ref>. <gallery mode="packed"> Serbian officer cadets 3.jpg|Гвардия Сербии Misija1.jpg|Солдаты сухопутных войск M-84 VS.jpg|Основной боевой танк М-84 Mikoyan-Gurevich MiG-29B (9-12B) Serbian AF.jpg|МиГ-29 RSBR36 Šabac DJČ412 411.JPG|Катера речной флотилии </gallery> === Полиция === [[Файл:Ww golf 6 police.jpg|thumb|Автомобиль пограничной полиции]] Серб полицияһы бер нисә департаменттан торған Эске эштәр министрлығы юрисдикцияһы аҫтында. Полиция 161 муниципаль станцияны, 62 сик буйы контроле станцияһын һәм 49 юл хәрәкәте контроле станцияһын үҙ эсенә ала. Сербия полицияһы профессиональ ойошма һанала. Унда, 2006 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, 42 740 офицер һәм 26 527 граждан кешеһе бар<ref>[http://polis.osce.org/countries/details?item_id=46 POLIS— Policing Profiles of Participating and Partner States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623083910/http://polis.osce.org/countries/details?item_id=46 |date=2007-06-23 }}</ref>. 1997 йылдың 3 ғинуарына тиклем полиция милиция итеп үҙгәртелә. Яңы исем биреү эске эштәр тураһындағы законға ярашлы башҡарыла. Поилция структураһына бер нисә подразделение инә. Уларҙың иң боронғоһо — жандармерия ({{lang-sr|Жандармерија}}). Ул гражданлыҡ һәм хәрби функцияларҙы үтәй. === Махсус хеҙмәттәр === Сербияның төп махсус хеҙмәте — Мәғлүмәт именлеге агентствоһы ({{lang-sr|Безбедносно-информативна агенција}})<ref>{{cite web|url=http://ruserbia.com/society/security-service/255-bia|title=Агентство по безопасности и информации - Bezbednosno-Informativna Agencija - BIA - RuSerbia.com - О Сербии по-русски|accessdate=2013-04-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GCqLyXzq|archivedate=2013-04-28}}</ref>. Ул разведка һәм контрразведка, ойошторолған енәйәт һәм терроризмға ҡаршы көрәш мәсьәләләре өсөн яуап бирә. Агентство 2002 йылдың 11 июлендә булдырыла, уның Белградта штаб-фатиры бар. 2008 йылдың 17 июленән Мәғлүмәт именлеге агентствоһын Саша Вукадинович етәкләй. 2002 йылдан агентствоға Андрия Савич, Миша Миличевич, Раде Булатович, Саша Вукадинович етәкселек итә == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Сербия |Викисловарь = ru:Сербия |Викитека = ru:Категория:Сербия |Викиновости = ru:Категория:Сербия |Викигид = ru:Сербия |Викисклад = Category:Serbia }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Сербия/}} * {{cite web|url=http://www.senica.ru/|title=О Сербии по-русски|publisher=|accessdate=2013-01-07|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DnNP1CW0|archivedate=2013-01-19}} * [http://www.beograd.rs/ Белград — Главный город Сербии] {{sr icon}} * [http://www.tanjug.rs/ ТАНЈУГ — Национална новинска агенција] {{sr icon}} * [http://www.glassrbije.org/ Международное радио Сербия] * [http://www.b92.net/ Б92 — информационный портал] * [http://www.krstarica.com/ Интернет Крстарица] * [http://www.rastko.org.rs/istorija/ rastko.org.rs — Историја Србије] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323143842/http://www.rastko.org.rs/istorija/ |date=2009-03-23 }} {{sr icon}} * [http://www.suvenirisrbije.com/ Сувенири Србије] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628190430/http://www.suvenirisrbije.com/ |date=2009-06-28 }} * [http://onlinemaps.co.cc/pages/europe/serbia.php Мапе Србије] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821161032/http://onlinemaps.co.cc/pages/europe/serbia.php |date=2009-08-21 }} {{sr icon}} * [http://www.zakoni.rs/ Закони Републике Србије] * [https://web.archive.org/web/20050422003926/http://homepage.mac.com/melissaenderle/Serbia/serbia.htm Предели Србије] — ''-{Sights of Serbia by Melissa Enderle}-'' {{en icon}} * [http://memoirs.ru/texts/Sambor_RA68_69.htm Самборский А. А. Выписки из писем протоиерея Самборского из Вены от 14 Июня І804 / Сообщ. А. А. Малиновским // Русский архив, 1868. — Изд. 2-е. — М., 1869. — Стб. 111—120. — Под загл.: О восстановлении нового славяносербского государства.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605235150/http://memoirs.ru/texts/Sambor_RA68_69.htm |date=2013-06-05 }} * [http://five-stars.spb.ru/content/korolevstvo-serbiya П. А. Стенин,1892 г. Восток. Страны креста и полумесяца и их обитатели. Историко-географическое и этнографическое обозрение левантского мира. Королевство Сербия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414115241/http://five-stars.spb.ru/content/korolevstvo-serbiya |date=2016-04-14 }} {{Библиоинформация}} {{Балҡан ярымутрауы илдәре}} {{Европа илдәре}} [[Категория:Сербия]] [[Категория:Балкан ярымутрауы илдәре]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]] naxwsazlqwx4bbpp8zi7f6idegvy1ku 0 67992 1299902 1290229 2026-06-26T18:03:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299902 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Псков |оригинальное название = |герб = Pskovgfull.svg |флаг = Flag of Pskov (Pskov oblast).svg |описание флага = Псков флагы |ширина герба = 110 |изображение=pskov_2013.jpg| |описание герба = Псков гербы |lat_deg = 57|lat_min = 49|lat_sec = |lon_deg = 28|lon_min = 20|lon_sec = |CoordAddon = type:city(200100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&size=5&scale=6&mapX=3160000&mapY=7275000&act=5&tool=grab |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Псков өлкәһе |регион в таблице = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = 14 микрорайон |вид главы = башлыҡ |глава = Цецерский Иван Николаевич (председатель городской Думы)<ref>[http://pskov.reg60.ru/vlast/glava Глава города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522030023/http://pskov.reg60.ru/vlast/glava |date=2011-05-22 }}</ref> |дата основания = |первое упоминание = 903 |прежние имена = Плесков<ref>[http://www.voskres.ru/architecture/pleskov.htm Русское Воскресение. Плесковичи, псковичи и скобари.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422034118/http://www.voskres.ru/architecture/pleskov.htm |date=2017-04-22 }}</ref> |статус с = 903 |площадь = 95,6 |высота центра НП = 45 |население = 206 154 |год переписи = 2010 |плотность = 2156 |агломерация = |национальный состав = урыҫтар |конфессиональный состав = православ христиандар |этнохороним = псковсылар |часовой пояс = +3 |почтовые индексы = 180xxx |телефонный код = 8112 |автомобильный код = 60 |вид идентификатора = ОКАТО коды |цифровой идентификатор = 58401 |категория в Commons = Pskov |сайт = http://pskovgorod.ru/ |add1n = Награды |add1 = {{Орден Трудового Красного Знамени|тип=город}} |add2n = Почётное звание |add2 = Хәрби дан ҡалаһы ({{lang-ru| Город воинской славы»}}) }} '''Псков''' — [[Рәсәй]]ҙен [[Псков өлкәһе]] үҙәге. Великая йылғаға Псков йылғаһы ҡушылған урында ята. Псков — илден боронғо ҡалаларҙан береһе. Беренсенән 903 год йылда Ваҡытлы йылдар повестә яҙыла. 1348—1510 йылдарҙа Псков республикаһының баш ҡалаһы. 1510 йылдан — Мәскәү дәүләте (артабан Рәсәй) составына Мәскәү кнәзе менән индерелә. [[XVIII]] быуатҡа тиклем ҡала — Европаның һәм илден иң эре ҡалалар араһында торҙо<ref>[http://edapskov.narod.ru/pskov/pskovrus.htm#2 Псковский край в истории России / составитель и научный редактор академик Академии гуманитарных наук, доктор исторических наук, профессор, Е. П. Иванов. — Псков : Псковский областной институт повышения квалификации работников образования, 1996. — ГЛАВА II. Псковская земля в VII—XII вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120100408/http://edapskov.narod.ru/pskov/pskovrus.htm#2 |date=2012-11-20 }}</ref>. 1703 йылда [[Санкт-Петербург]] тыуыу көндән Псков үҙенең ролен юғалта. [[Бөйөк Ватан Һуғышы]] йылдарҙа ҡала 3 йылға немец ғәскәрҙәре менән окупацияға баҫылған<ref>{{cite web|date=8 декабря 2009|url=http://www.kremlin.ru/news/6265|title=Президент подписал указы о присвоении городам Архангельску, Козельску и Пскову почётного звания «Город воинской славы»|publisher=[[Kremlin.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6171ohep7|archivedate=2011-08-22}}</ref>. 2013 ҡалала — 206 154 кеше тора. == Фән һәм мәғариф == # Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы. # Псков университеты === Климат === {{Климат города |Город_род=Псков |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/26258.htm Погода и климат] | Янв_ср=-5.1 | Янв_ср_осад=47 | Фев_ср=-5.7 | Фев_ср_осад=36 | Мар_ср=-1.0 | Мар_ср_осад=37 | Апр_ср=6.1 | Апр_ср_осад=33 | Май_ср=12.2 | Май_ср_осад=55 | Июн_ср=15.8 | Июн_ср_осад=92 | Июл_ср=18.3 | Июл_ср_осад=75 | Авг_ср=16.5 | Авг_ср_осад=94 | Сен_ср=11.1 | Сен_ср_осад=67 | Окт_ср=5.8 | Окт_ср_осад=64 | Ноя_ср=0.0 | Ноя_ср_осад=54 | Дек_ср=-3.8 | Дек_ср_осад=48 | Год_ср=5.9 | Год_ср_осад=702 | Янв_ср_мин=-7.9 | Янв_ср_макс=-2.7 | Фев_ср_мин=-9.1 | Фев_ср_макс=-2.4 | Мар_ср_мин=-4.6 | Мар_ср_макс=2.8 | Апр_ср_мин=1.4 | Апр_ср_макс=11.3 | Май_ср_мин=6.6 | Май_ср_макс=17.9 | Июн_ср_мин=10.7 | Июн_ср_макс=21.1 | Июл_ср_мин=12.9 | Июл_ср_макс=23.6 | Авг_ср_мин=11.5 | Авг_ср_макс=21.8 | Сен_ср_мин=7.0 | Сен_ср_макс=15.7 | Окт_ср_мин=2.8 | Окт_ср_макс=9.2 | Ноя_ср_мин=-2.2 | Ноя_ср_макс=2.2 | Дек_ср_мин=-6.3 | Дек_ср_макс=-1.6 | Год_ср_мин=1.9 | Год_ср_макс=9.9 | Янв_а_макс=9.8 | Янв_а_мин=-40.6 | Фев_а_макс=11.3 | Фев_а_мин=-37.6 | Мар_а_макс=18.5 | Мар_а_мин=-29.7 | Апр_а_макс=27.6 | Апр_а_мин=-20.9 | Май_а_макс=32.0 | Май_а_мин=-5.1 | Июн_а_макс=32.6 | Июн_а_мин=-0.1 | Июл_а_макс=35.0 | Июл_а_мин=2.7 | Авг_а_макс=35.6 | Авг_а_мин=1.3 | Сен_а_макс=30.3 | Сен_а_мин=-4.6 | Окт_а_макс=22.6 | Окт_а_мин=-12.5 | Ноя_а_макс=14.1 | Ноя_а_мин=-23.8 | Дек_а_макс=11.9 | Дек_а_мин=-40.3 | Год_а_макс=35.6 | Год_а_мин=-40.6 |}} {{Климат города |Город_род=Пскова за последние 10 лет (2004-2013 гг) |Источник=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2004&LMM=12&LYY=2013&WMO=26258&CONT=euro&REGION=0006&LAND=RS&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] | Янв_ср=-5.6 | Янв_ср_осад=48 | Фев_ср=-7.3 | Фев_ср_осад=32 | Мар_ср=-1.6 | Мар_ср_осад=42 | Апр_ср=6.2 | Апр_ср_осад=33 | Май_ср=12.3 | Май_ср_осад=56 | Июн_ср=16.0 | Июн_ср_осад=75 | Июл_ср=19.1 | Июл_ср_осад=63 | Авг_ср=17.4 | Авг_ср_осад=96 | Сен_ср=12.4 | Сен_ср_осад=62 | Окт_ср=6.6 | Окт_ср_осад=68 | Ноя_ср=1.8 | Ноя_ср_осад=58 | Дек_ср=-1.9 | Дек_ср_осад=46 | Год_ср=6.3 | Год_ср_осад=678 | Янв_ср_мин=-7.5 | Янв_ср_макс=-3.8 | Фев_ср_мин=-10.2 | Фев_ср_макс=-4.3 | Мар_ср_мин=-5.6 | Мар_ср_макс=2.2 | Апр_ср_мин=0.9 | Апр_ср_макс=11.4 | Май_ср_мин=6.6 | Май_ср_макс=18.0 | Июн_ср_мин=10.5 | Июн_ср_макс=21.5 | Июл_ср_мин=13.4 | Июл_ср_макс=24.7 | Авг_ср_мин=12.3 | Авг_ср_макс=22.4 | Сен_ср_мин=8.0 | Сен_ср_макс=16.7 | Окт_ср_мин=3.5 | Окт_ср_макс=9.6 | Ноя_ср_мин=0.1 | Ноя_ср_макс=3.5 | Дек_ср_мин=-3.5 | Дек_ср_макс=-0.3 | Год_ср_мин=2.4 | Год_ср_макс=10.1 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} == Галерея == <div style="text-align: center;"> <gallery> Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin aerial7.jpg|Псков кремле ([[2018]]) Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin inside1.jpg|Псков кромдын (кремльден) Троицк Соборы </gallery> </div> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://pskov.reg60.ru/ Официальный сайт города Псков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191130230311/http://pskov.reg60.ru/ |date=2019-11-30 }} * [http://www.pskovgorod.ru/ Официальный сайт г. Псков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226082039/http://pskovgorod.ru/ |date=2011-02-26 }} * [http://roskult.ru/atlas/object/716 Великий Псков на портале «Культура.рф»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106123121/http://roskult.ru/atlas/object/716 |date=2012-11-06 }} * [http://pskovstat.gks.ru/digital/region1/default.aspx Сведения на сайте Псковстата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091231052951/http://pskovstat.gks.ru/digital/region1/default.aspx |date=2009-12-31 }} * [http://pskovgrad.ru/ История Пскова и области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209064930/http://pskovgrad.ru/ |date=2021-12-09 }} * [http://vrev.ru/bibl.html Библиотека редкой литературы о Псковском крае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201037/http://www.vrev.ru/bibl.html |date=2013-10-29 }} * [http://www.culture.pskov.ru Наследие земли Псковской] * [http://www.old-pskov.ru/ Древний город Псков] * [http://museums.pskov.ru/ Псковский государственный объединённый историко-архитектурный и художественный музей-заповедник] * [http://bibliopskov.ru/pskov-virtual.htm Псков. Виртуальные экскурсии] * [http://www.spbpskov.ru Исторические достопримечательности вдоль автодороги Санк-Петербург — Псков] * [http://www.culture.pskov.ru/ru/excursions/clf/64 Виртуальная экскурсия по картинной галерее Псковского музея-заповедника] * [http://www.derjavapskov.ru/ Псковская Держава. Краеведческий архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718011938/http://derjavapskov.ru/ |date=2010-07-18 }} * [http://www.club.bibliopskov.ru Псков. Краеведческая справочная служба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203134640/http://club.bibliopskov.ru/ |date=2014-02-03 }} === Видеомяҙмалар === * [http://derjava.pskov.ru/video/ Краеведческий Архив Псковской области (внушительная подборка)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201115349/http://derjava.pskov.ru/video/ |date=2009-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20130404125952/http://www.rgo.ru/2010/03/pskov-2-0/ фильм Русского географического общества] * [http://www.russkiymir.ru/russkiymir/ru/video/pskov.html фильм Саввы Ямщикова «Мой Псков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024112801/http://www.russkiymir.ru/russkiymir/ru/video/pskov.html |date=2010-10-24 }} [[Категория:Хәрби дан ҡалалары]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Псков|*]] 4hlou33wklongghzjx01j5b20aeayo9 0 72879 1299911 1225372 2026-06-26T20:35:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299911 wikitext text/x-wiki {{ТТ}} {{Яҙыусы |Исеме = Эрих Мария Ремарк |Төп исеме = Erich Maria Remarque |Рәсеме = Erich Maria Remarque1.jpg |Киңлек = 180 px |Рәсем аңлатмаһы = Ремарк 1928йылда |Тыуған ваҡыттағы исеме = Эрих Пауль Ремарк |Псевдонимдары = Эрих Мария Ремарк Крамер |Тыуыу датаһы = 22.6.1898 |Тыуған урыны = Оснабрюк, [[Ганновер]], {{ТУ|Пруссия|Германияла}} |Вафат булыу датаһы = 25.9.1970 |Вафат булған урыны = Локарно, {{ВБУ|Швейцария}} |Гражданлығы = Герман империяһы<br>АҠШ |Эшмәкәрлек төрө = прозаик |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = | Наградалары = {{{!}} {{!}}{{Кавалер Большого Креста ордена За заслуги перед ФРГ}} {{!}}} |Викикитапхана = }} '''Э́рих Мари́я Рема́рк''' ({{lang-de|Erich Maria Remarque}}, [[22 июнь]] [[1898 йыл]], Оснабрюк — [[25 сентябрь]] [[1970 йыл]], Локарно) — [[XX быуат]]тағы иң уңышлы немец яҙыусыһы. [[Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары|Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты]]. == Биографияһы == Эрих Пауль Ремарк китап төпләүсе Петер Франц Ремарк (1867—1954) менән Анна Мария Ремарк(Шталькнехт) (1871—1917)ғаиләһендә тыуған. Ремарк йәш сағында Стефан Цвейг]], [[Томас Манн]], [[Фёдор Достоевский]], Марсель Пруст и [[Йоһанн Гёте]] ижадына ғашиҡ була. 1904 йылда сиркәү мәктәбенә, 1915 йылда католиктарҙың уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә. 1916 йылдың 21 ноябрендә Ремарк армияға алына, 1917 йылдың 17 июнендә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә. 1917 йылдың 31 июлендә һул аяғы, уң ҡулы, муйыны йәрәхәтләнә. Һуғыштың ҡалған өлөшөн Германияла хәрби госпиталдә үткәрә. Әсәһе үлгәндән һуң, уның хөрмәтенә Ремарк икенсе исемен әсәһе исеменә алмаштыра. 1919 йылдан уҡытыусы булып эшләй. 1920 йыл аҙағында күп профессиялар алмашыра, ҡәбер таштары һатыусыһы, ял көндәрендә психик сирлеләр өсөн госпиталдә органсы булып эшләй. Был хәл-ваҡиғалар «Ҡара обелиск» романының нигеҙендә ята. == Ижады == 1921 йылда ''Echo Continental'' журналының редакторы булып эшләй башлай, ошо ваҡытта, бер хатында үҙе яҙғанса, ''Erich Maria Remarque'' тигән француз орфографияһы ҡағиҙәләренә ярашлы яҙылған псевдоним ала<ref name='uos'>[http://www.remarque.uos.de/bio-engl.html Erich Maria Remarque Short Biography by Date] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719112052/http://www.remarque.uos.de/bio-engl.html |date=2011-07-19 }}{{ref-en}}</ref>, — ғаиләһе сығышы менән гугеноттарҙан икәненә ишара<ref>Рут Мартон. Э. М. Ремарк: «Береги себя, мой ангел» [=Mein Freund Boni; 1993] / пер. А. Анваера. — М.: Арт-Флекс, 2001. — С. 66-7 (гл. III).</ref>. 1925 йылдың октябрендә элекке бейеүсе Ильзе Ютте Замбонаға өйләнә. Ютта бер нисә йыл үпкә сире менән йонсой. Ул Ремарктың бер нисә романы геройының прототибы була, мәҫәлән, «Три товарища» романында Пат. Был никах дүрт йылдан һуң тарҡала. 1938 йылда Ремарк Юттаға яңынан өйләнә — уға Германиянан китеп, Швейцарияла йәшәргә мөмкинлек булдыра (Ремарк ул саҡта Швейцарияла йәшәй). Һуңыраҡ улар бергә [[АҠШ]]-ҡа китә. Улар рәсми рәүештә 1957 йылда ғына айырылыша. Ремарк Юттаға ғүмере буйы аҡса ебәреп тора, уға мираҫҡа 50 мең доллар аҡса ҡалдыра . 1927 йылдың ноябренән 1928 йылдың февраленә тиклем уның «''Станция на горизонте''» романы үҙе эшләп йөрөгән ''Sport im Bild''журналында баҫтырыла . [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R04034, Erich Maria Remarque.jpg|thumb|left|170px|Ремарк Давоста (1929)]] 1929 йылда егерме йәшлек һалдат исеменән һуғыштың аяуһыҙлығы һүрәтләнгән «На Западном фронте без перемен» романы сыға. Һуңыраҡ тағы бер нисә һуғышҡа ҡаршы әҫәре баҫыла: уларҙа ябай һәм йәнле итеп һуғыш һәм һуғыштан һуңғы осор тасуирлана. 1930 йылда «''На Западном фронте без перемен''» романы буйынса шул уҡ исемле фильм сыға . Фильма һәм китаптар Ремарку күп кенә аҡса килтерә,шуның күбеһен ул картиналар алыуға тотона (Поль Сезанн, Ван Гог, Гоген , Огюст Ренуар)<ref>[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0622.html Remarque Obituary]{{ref-en}}</ref>. 1931 йылда роман әҙәбиәттә Нобель премияһына тәҡдим ителә, ләкин комиссия уны раҫламай. Немец офицерҙар союзы, роман немец офицерҙарын мыҫҡыл итә, тип ҡаршы төшә. 1932 йылда Ремарк Германиянан [[Швейцария]]ға китә. 1933 йылда [[Өсөнсө рейх|нацистар]] Ремарктың китаптарын тыя һәм утҡа яҡа. Китаптарҙы яҡҡанда нацист студенттар : ''« Донъя һуғышы геройҙарын һатҡан ҡағыҙ бысратыусыларға- юҡ! . Йәшәһен йәштәрҙе ысын тарих миҫалында тәрбиәләү! Мин Эрих Мария Ремарктың китаптарын утҡа яғам»'',- тип ҡабатлай.<ref name="Гусейнов">{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,348247,00.html|title=«Крепите заботу о языке — величайшем сокровище нашего народа!» по следам майских призывов партайгеноссе Геббельса|last=Гусейнов|first=Гасан|authorlink=Гусейнов, Гасан Чингизович|date=2001-05-15|publisher=[[Deutsche Welle]]|accessdate=2010-05-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/619NEX3wl|archivedate=2011-08-23}}</ref> Фашистар, Ремарк француз еврейҙарының вариҫы, уның ысын фамилияһы Крамер икән тигән имеш-мимеш тарата («Ремарк» һүҙенең тиҫкәреһе)<ref name='uos' />. Был «факт» әле лә, бер ниндәй дәлил булмаһа ла, ҡайһы бер биографияларҙа осрай. Яҙыусының Оснабрюккелағы музейынан алынған мәғлүмәттәр буйынса, уның немец католигы булыуына бер кем дә шикләнмәй. Ремаркҡа ҡаршы пропаганда кампанияһы уның фамилияһын немецса яҙылғандағы Remark урынына французса Remarque үҙгәртеүенә бәйле. Ҡайһы берәүҙәр фамилияһын немецсанан французсаға әйләндергән кеше ысын немец була алмай тигәндән сығып уй йөрөтә. 1937 йылда Ремарк актриса [[Марлен Дитрих]] менән таныша<ref>[http://www.em-remarque.ru/zhenshhiny/Remark-i-Ditrikh.html Эрих Мария Ремарк — Марлен Дитрих: Даты и Встречи.]</ref>, уларҙың араһында ел-дауыллы, әллә күпме ғазап килтергән роман башлана. Ҡайһы берәүҙәр Дитрихты Ремарктың «Триумфальная арка» романындағы Жоан Маду прототибы тип иҫәпләй. 1939 йылда Ремарк [[АҠШ]]-ҡа китә, 1947 йылда был илдең гражданлығын ала. Уның Германияла ҡалған кесе һеңлеһе ''Эльфрида Шольц'' 1943 йылда Гитлерға һәм һуғышҡа ҡаршы һүҙҙәре өсөн яуаплылыҡҡа тарттырыла. Судта ул ғәйепле тип табыла һәм 1943 йылдың 30 декабрендә язалана. Оло апаһы ''Эрна Ремарк''ҡа Эльфриданы төрмәлә тотҡан, хөкөм иткән һәм язалаған өсөн иҫәп ҡағыҙы килә : 495 марка 80 пфенниг, уны күрһәтелгән иҫәп буйынса ике аҙна эсендә түләргә кәрәк була<ref>Литературная газета. — 12 мая 1971</ref><ref>Указано в одном из американских некрологов Ремарка (Рут Мартон. Там же. — С. 82 (гл. IV))</ref>. Шаһиттар раҫлауынса, судья : «''Һеҙҙең ағайығыҙ беҙҙән ҡасып өлгөрҙө, ләкин һеҙ беҙҙән ҡасып ҡотола алмаҫһығыҙ''»,- тип әйткән. Һеңлеһенең язаланыуы тураһында Ремарк һуғыштан һуң ғына белә, уға 1952 йылда сыҡҡан «Искра жизни» тигән китабын бағышлай. 25 йылдан һуң Ремарктың һеңлеһе исемен уларҙың тыуған ҡалаһы Оснабрюкелағы бер урамға бирелә. 1951 йылда Ремарк [[Чарли Чаплин]]дың элекке ҡатыны, Голливуд актрисаһы Полетт Годдар менән таныша (1910—1990), ул яҙыусыға Дитрих менән аралары боҙолоуҙы оноторға ярҙам итә, депрессиянан дауалай, Ремарк үҙе әйткәнсә, «''уға ыңғай тәьҫир итә''». Күңел тыныслығы ҡайтҡас, яҙыусы «''Искра жизни''» романын яҙып бөтә һәм ижади эшмәкәрлеген ғүмеренең аҙағынаса туҡтатмай. 1957 йылда Ремарк Ютта менән айырылыша, 1958 йылда Полеттҡа өйләнә. Шул уҡ йылда Ремарк Швейцарияға ҡайта, ғүмеренең аҙағынаса Полетт менән шунда йәшәй. 1958 йылда Ремарк үҙенең шундай уҡ исемле романы буйынса төшөрөлгән «Время жить и время умирать» (АҠШ) фильмында бәләкәй генә профессор Польман ролендә уйнай . == Бүләктәре. Хәтер == 1964 йылда тыуған ҡалаһынан килгән делегация уға миҙал бирә . 1967 йылда, тапшыра Швейцариялағы немец илсеһе уға ФРГ орденын (немец гражданлығын уға барыбер кире ҡайтармайҙар). 1968 йылда яҙыусының 70 йәшенә үҙе йәшәгән Аскона ҡалаһы (Швейцария) уны почётлы граждан тип иғлан итә. Эрих Мария Ремарк 1970 йылдың 25 сентябрендә, 73-сө йәшендә, Локарно ҡалаһында вафат була. Яҙыусы Тичино кантонының Ронко зыяратында ерләнгән. Полетт Годдар егерме йылдан һуң уның янында ерләнгән. Ремарк «Юғалған быуын» («[[потерянное поколение]]») яҙыусыларына инә. Был беренсе донъя һуғышын үткән «асыулы йәш кешеләр», тәүге китаптарын яҙып, Көнбайыш публикаһын шаңҡыта. Улар араһында,Ремарктан башҡа, [[Олдингтон, Ричард|Ричард Олдингтон]], [[Дос Пассос, Джон|Джон Дос Пассос]], [[Хемингуэй, Эрнест|Эрнест Хемингуэй]], [[Фицджеральд, Фрэнсис Скотт|Фрэнсис Скотт Фицджеральд]] исемдәре бар. == Библиография == === Романдар === * Хыял йорто. («Төштәр мансардаһы») ({{lang-de|Die Traumbude}}) ([[1920]]) * Гэм ({{lang-de|Gam}}) ([[1924]]) ([[1998]]) * Горизонттағы станция ({{lang-de|Station am Horizont}}) ([[1927]]) * Көнбайыш фронтта уҙгәрештәр юҡ ({{lang-de|Im Westen nichts Neues}}) ([[1929]]) * Ҡайтыу({{lang-de|Der Weg zurück}}) ([[1931]]) * Өс дуҫ ({{lang-de|Drei Kameraden}}) ([[1936]]) * Үҙеңдең яҡындарыңды ярат ({{lang-de|Liebe Deinen Nächsten}}) ([[1941]]) * Триумф аркаһы ({{lang-de|Arc de Triomphe}}) ([[1945]]) * Тормош осҡоно ({{lang-de|Der Funke Leben}}) ([[1952]]) * Йәшәргә һәм үлергә ваҡыт ({{lang-de|Zeit zu leben und Zeit zu sterben}}) ([[1954]]) * Ҡара обелиск ({{lang-de|Der schwarze Obelisk}}) ([[1956]]) * Бурысҡа алған ғүмер ({{lang-de|Geborgtes Leben|}}) ([[1959]]) * Лиссабондағы тормош ({{lang-de|Die Nacht von Lissabon}}) ([[1962]]) * Ожмахтағы күләгәләр ({{lang-de|Schatten im Paradies}}) (1971 йылда баҫылып сыҡҡан, яҙыусы вафат булғандан һуң баҫтырылған, Droemer Knaur нәшриәте тарафынан ҡыҫҡартылып, үҙгәрештәр индерелгән «Вәғәҙә ителгән ожмах ере» романының версияһы) * Вәғәҙә ителгән ожмах ере ({{lang-de|Das gelobte Land}}) (1998 йылда. яҙыусы вафат булғандан һуң баҫтырылған, яҙылып бөтмәй ҡалған романы). === Хикәйәләр === Йыйынтыҡ.Аннетаның мөхәббәт тарихы [Ein militanter Pazifist]: * Дошман [Der Feind] (1930—1931) * Верден янындағы тынлыҡ [Schweigen um Verdun] (1930) * Карл Брегер Флериҙа [Karl Broeger in Fleury] (1930) * Йозефтың ҡатыны [Josefs Frau] (1931) * Аннетаның мөхәббәт тарихы [Die Geschichte von Annettes Liebe] (1931) * Иоганн Бартоктың сәйер яҙмышы [Das seltsame Schicksal des Johann Bartok] (1931) === Башҡалар === * Һуңғы акт ({{lang-de|Der letzte Akt}}) ([[1955]]), пьеса * Һуңғы туҡталыш({{lang-de|Die letzte Station}}) ([[1956]]), киносценарий * Уяу булығыҙ!!!({{lang-de|Seid wachsam!!}}) ([[1956]]) * Яҙыу өҫтәле артындағы эпизодтар ({{lang-de|Das unbekannte Werk}}) ([[1998]]) * Мине яратам тип, әйтсе миңә… ({{lang-de| Sag mir, dass du mich liebst...}}) ([[2001]]) == Факттар == * «Бер үлем — трагедия, мең үлем — статистика», «Чёрный обелиск» хикәйәнән. * «Көтөлмәгәнлек тик яҡшы әҙәбиәттә булмай, ә Тормош мәғәнәһеҙ ваҡиғалар менән тулы.» Ремарк Эрих Мария, Триумф аркаһы (1945)<ref>Случайностей нет только в хорошей литературе, в жизни же они бывают на каждом шагу, и притом — преглупые.</ref>. * Ғәжәп, кеше сәйәхәттә күп уйлаһа, әйләнеп ҡайтһа аҙ уйлай<ref>Странно, как много думает человек, когда он в пути. И как мало, когда возвратился.</ref>. Ремарк Эрих Мария, Триумф аркаһы (1945). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.em-remarque.ru/ Эрих Мария Ремарк: жизнь и творчество] * [http://remarque.chkebelski.de/ Эрих Мария Ремарк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129191216/http://remarque.chkebelski.de/ |date=2020-11-29 }} * [http://www.em-remarque.ru/work/skazhi-mne-chto-ti-menya-lubish.html Письма к Марлен Дитрих. «Скажи мне, что ты меня любишь…»] [[Категория:Немец яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Пацифистар]] [[Категория:Германия яҙыусылары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]] {{writer-stub}} jo8tpaalf6uirvczi9khj22mkcjcjqf 0 79276 1299905 901043 2026-06-26T19:07:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299905 wikitext text/x-wiki '''РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы''' ({{lang-ru|«Заслуженный учитель школы РСФСР»}}) — маҡтаулы исем. РСФСР Юғары Совет Президумы Указы менән 1940 йылдың 11 ғинуарынан индерелгән. 1995 йылдың 30 декабренән «[[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы]]» маҡтаулы исеменә алмаштырылған. == Тарихы == «РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеме беренсе тапҡыр 1940 йылдың 11 ғинуарынан РСФСР Юғары Совет Президумының мәғәриф һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә маҡтаулы исемдәр булдырыу Указы менән индерелә<ref>Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 11 января 1940 г. «Об установлении почетных званий РСФСР — Заслуженного учителя школы и Заслуженного врача» (Известия Советов депутатов трудящихся СССР, 18 января 1940 г.)</ref>. 1975 йылдың 28 мартында РСФСР Юғары Совет Президумы Указы менән түшкә тағыу тамғаһы булдырылған<ref>Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 28 марта 1975 г. "Об учреждении нагрудного знака «Заслуженный учитель школы РСФСР» (Ведомости Верховного Совета РСФСР, 1975, N 14, ст. 314).</ref>. 1956 йылдың 18 июлендә РФСФР Юғары Совет Президумы Указы менән «РСФСР һөнәри-техник мәғарифе атҡаҙанған оҫтаһы» ({{lang-ru|Заслуженный мастер профессионально-технического образования РСФСР}}) һәм «РСФСР һөнәри-техник мәғарифе атҡаҙанған уҡытыусыһы» ({{lang-ru|Заслуженный учитель профессионально-технического образования РСФСР}}) маҡтаулы исемдәре булдырыла. 1995 йылдың 30 декаберендә Рәсәй Федерацияһы Президентының 1341 һанлы Указы менән «РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеме урынына [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы]] ({{lang-ru|«[[w:ru:Заслуженный учитель Российской Федерации|Заслуженный учитель Российской Федерации]]»}})<ref>[https://web.archive.org/web/20120419130536/http://www.pravoteka.ru/pst/1062/530618.html Указ Президента РФ от 30 декабря 1995 г. N 1341 «Об установлении почетных званий Российской Федерации, утверждении положений о почётных званиях и описания нагрудного знака к почётным званиям Российской Федерации»]</ref>. == Бүләкләү шарты == Башта был маҡтаулы исем уҡытыу-тәрбиә эшендәге уңыштары өсөн тик уҡытыусыларға ғына бирелә. Һуңғараҡ мәғариф өлкәһендә эшләгән башҡа хеҙмәткәрҙәр — директорҙар, уларҙың урынбаҫарҙары һәм халыҡ мәғарифы бүлектәре мөдирҙәре лайыҡ була. 50—80 йылдарҙа мәғариф белем биреү өлкәһенең һәммә тармаҡтарында өлгө күрһәткән хеҙмәткәрҙәргә — уҡытыусылар менән бер рәттән тәрбиәселәргә, район, ҡала, өлкә һәм республика мәғариф эштәрен ойоштороусыларға, урта, махсус һәм юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларына, дәреслек авторҙарына, методистарға, мәктәп биналары төҙәүгә һәм уҡытыу-тәрбиә эшен юғары кимәлдә ойоштороуға булышлыҡ иткән хужалыҡ етәкселәренә лә бирелә. Хеҙмәт стажы 15 йылдан күберәк булырға тейеш. == Маҡтаулы исем менән бүләкләнгән Башҡортостан уҡытыусылары == Уҡытыу—тәрбиә эшендә айырыуса ҙур уңыштарға өлгәшкән ике Башҡортостан уҡытыусыһы иң беренсе маҡтаулы исемгә 1943 йылда лайыҡ була — Баймаҡ ҡалаһаның 4-се һанлы ете йыллыҡ мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы [[Шәйҙуллина Мәҙинә Ризуан ҡыҙы |Мәҙинә Ризуан ҡыҙы Шәйҙуллина]] һәм Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле урта мәктәбенең урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы [[Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы |Хөсәйен Ямалетдин улы Фәтҡуллинға]] бирелә. Башҡортостандан был маҡтаулы исем менән 2003 йылдың башына ҡарата 425 кеше бүләкләнгән. Был һанға Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы маҡтаулы исеме менән бүләкләнгәндәр ҙә ингән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Ғәлинурова Л. К. Башҡортостан Республикаһындағы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусылары (тарихи-педагогик очектар). Беренсе китап. — Өфө: Китап, 2004. — 292 бит. (Был китаптың мәғлүмәтен Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Яйыҡбаев Камил Яҡшыгилде улы туплай башлаған. Уның эшен ҡыҙы Лира Ғәлинурова дауам иткән һәм китап итеп баҫтырған. Китапҡа 190 шәхес тураһында тарихи-педагогик очерктар ингән). [[Категория:РСФСР-ҙың маҡтаулы исемдәре]] [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] nmpgw4cz9tz55f90yo31veqrdvmllns 0 87677 1299924 1266759 2026-06-27T03:21:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299924 wikitext text/x-wiki 2015 йылға '''[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]][[Рәсәй Федерацияһы|<nowiki/>]]<nowiki/>ҙә''' '''[[социаль эшҡыуарлыҡ]], ''' был өлкәне ныҡ үҫтергән илдәр менән сағыштырғанда, яралғы хәлендә тора. Рәсәйҙә ҡануниәт кимәлендә лә, башҡарма кимәлдә лә социаль эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы күрһәтелмәй. Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡтың тарихи тамырҙары көслө, хәҙерге заманда ла бер нисә сағыу проект бар, ләкин улар уңышлылыҡ, күләмлелек, булған тәжрибәнең киң таратылыуы менән маҡтана алмай. Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәй баҙарында инфраструктураны үҫтереүсе, теория нигеҙен хасил итеүсе һәм таратыусы, закондарға лоббилыҡ итеүсе, социаль эшҡыуарлыҡ идеяларын финанслаусы һәм дәртләндереүсе шәхси көслө ҡатнашыусылар бар. Система ҡатнашыусылары тырышлығы менән социаль эшҡыуарлыҡ идеялары закондар сығарыусы һәм башҡарма властарға, бизнес берләшмәләренә, тотош йәмғиәткә һәм социаль эшҡыуар булырҙай кешеләргә еткерелә; һөҙөмтәлә, яйлап ошо өлкә хасил була, уның структуралары барлыҡҡа килә. == Теоретик нигеҙ == Эксперттар һәм фәнни берләшмә Рәсәйҙә теге йәки был эшмәкәрлек төрөн социаль эшҡыуарлыҡҡа индереү буйынса уртаҡ фекергә килә алмай<ref name="msp" />. Бер яҡтан билдәләнеүенсә, сит илдәрҙә булған «сериялы» проекттарҙың күпселеге, мәҫәлән, берәҙәктәрҙе торлаҡ һәм эш менән тәьмин итеү өлкәһендәге эшмәкәрлек, Рәсәйҙә әлегә юҡ, экология өлкәһендәге проекттар ҙа әҙ һ.б.<ref name="msp" /> Икенсе яҡтан, «классик» социаль эшҡыуарлыҡ проекттарының көнүҙәклеге шик аҫтына алына. Мәҫәлән, Бангладештағы микрофинанслау менән шөғөлләнеүсе Grameen банкы кеүек ойошмаларҙың эшмәкәрлеген хупламаусылар бар. Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәй төбәктәрендә микрофинанслау әҙме-күпме таралыу таба. Бынан тыш, белгестәр билдәләүенсә, Рәсәйҙәге «социаль эшҡыуарҙар» үҙҙәренең социаль эшҡыуар булыуын да белмәй<ref name="msp" />. Күптәр социаль йүнселлекте хәйриәлек тип аңлай. Шулай итеп, 2015 йылға Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ теорияһы формалашмаған һәм тейешле таралыу тапмаған<ref name="msp" />. Был өлкәләге ҡайһы бер теортетик эшләнмәләр сит ил тәжрибәһенең күсермәһе булып тора, Рәсәйҙә ғәмәлгә ингән кейстар тормошсанлығын һәм күләмлелеген, ғилми дөйөмләштереүгә һәм ҡулланыуға яраҡлылығын һаман күрһәтә алмай. == Хоҡуҡи көйләү == 2015 йылға РФ Ҡануниәтендә социаль эшҡыуарлыҡ тураһында дөйөм хоҡуҡи бүлек юҡ<ref name="msp" />, социаль эшҡыуарлыҡтың бөтә мәсьәләләрен көйләрлек, социаль эшҡыуарҙар өсөн һалымдарҙы кәметә торған ҡануниәт базаһы ла юҡ. <span style="line-height: 1.5em;">2015 йыл башына социаль эшҡыуарлыҡтың тәүге һәм берҙән-бер ҡануни билдәләмәһе Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығының «2013 йылда бюджеттарына федераль бюджеттан Рәсәй Федерацияһы субъекттарының бәләкәй һәм урта эшҡыуарлығына дәүләт ярҙамы күрһәтеүгә субсидиялар биреүгә Рәсәй Федерацияһы субъекттарын конкурслы һайлап алыу үткәреүҙе ойоштороу тураһында» 2013 йылдың 24 апрелендәге 220-се бойороғонда барлыҡҡа килде (министрлыҡтың Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты һәм конкуренцияны үҫтереү департаменты директоры Наталья Ларионова социаль эшҡыуарлыҡ тураһындағы норма авторҙарының береһе булды), ләкин ул министрлыҡ тарафынан күрһәтелгән йүнәлештә ярҙам алыусыларға ҡарата ғына ҡулланыла<ref name="minec.220" /><ref name="chaskor.ru.37198" />:</span> {| |- |{{начало цитаты}} 5.20.1. <… Социаль эшҡыуарлыҡ> бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарының социаль проблемаларҙы хәл итеүгә, шул иҫәптән түбәндәге шарттарҙы үтәүгә йүнәлтелгән социаль яуаплы эшмәкәрлеге булып тора: ''<div>'' а) инвалидтарҙың, 3 йәшкә тиклемге балалары булған әсәләрҙең, балалар йорттары сығарылыусыларының, шулай уҡ иркенән мәхрүм ителгәндәр араһынан конкурслы һайлап алыу датаһына тиклем 2 йыл эсендә иреккә сығарылғандарҙың мәшғүллеген тәьмин итеү, әгәр был кешеләрҙең хеҙмәткәрҙәре араһында ошо категорияларға ингән граждандар уртаса исемлек иҫәбенең 50%-тан да кәм булмаған өлөшөн тәшкил итһә; ә хеҙмәткә түләү фондындағы өлөшө 25%-тан кәм булмаһа; ''</div><div>'' б) түбәндәге эшмәкәрлек өлкәләрендә хеҙмәттәр күрһәтеү (тауарҙар етештереү): ''</div><div>'' — һөнәри йүнәлеш биреү һәм, үҙмәшғүллеккә ярҙам итеүҙе лә индереп, эш менән тәьмин итеү; ''</div><div>'' — граждандарға социаль хеҙмәттәр күрһәтеү, һаулыҡ һаҡлау, физик культура һәм күп халыҡты йәлеп иткән спорт хеҙмәттәре, балалар һәм йәштәр түңәрәктәрендә, секцияларҙа, студияларҙа дәрестәр үткәреү; ''</div><div>'' — тәбиғәт бәлә-ҡазалары, экологик, техноген йәки башҡа һәләкәттәр, социаль, милли, дини бәрелештәр һөҙөмтәһендә зыян күргәндәргә, ҡасаҡтарға һәм мәжбүри күскенселәргә ярҙам итеү; ''</div><div>''— медицина техникаһын, протез-ортопедия изделиеларын, йәнә техник саралар, шул иҫәптән автомототранспорт, тик инвалидлыҡты иҫкәртеү йәки инвалидтарҙы реабилитациялау өсөн генә ҡулланыла ала торған материалдар етештереү һәм (йәки) һатыу; ''</div><div>'' — мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлеген (театрҙар, мәктәп-студиялар, музыкаль учреждениелар, ижади оҫтаханалар) тәьмин итеү ; ''</div><div>'' — белем алыу хеҙмәттәрен алыу мөмкинлеге сикле булған граждандарға белем биреү хеҙмәттәре күрһәтеү; ''</div><div>'' — граждандарҙың социаль яҡланмаған төркөмдәрен (инвалидтар, етемдәр, балалар йорттары сығарылыусылары, оло йәштәгеләр, наркомания һәм алкоголизм менән яфаланыусы кешеләр) социаль йәһәттән әүҙем эшмәкәрлеккә йәлеп итеүҙә булышлыҡ күрһәтеү ; ''</div><div>'' — граждандарҙың социаль хәүефле тәртип формаларын иҫкәртеү; ''</div><div>'' — ваҡытлы матбуғат баҫмалары, шулай уҡ белем биреү, фән һәм мәҙәниәт менән бәйле китап продукцияһы нәшер итеү.''<br /> </div> {{конец цитаты}} |} Ошо билдәләмәгә һылтанып, эксперттар социаль эшҡыуарлыҡ терминологияһының камилһыҙлығын, шулай уҡ уға ғәмәлдә ҡануниәт ярҙамы юҡлығын һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref name="msp" />. Һалым льготалары алыу өсөн Рәсәйҙең социаль эшҡыуарҙары ғәҙәттә коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың төрлө формаларын ҡуллана, ә коммерция ойошмалары дөйөм нигеҙҙә эшләүсе бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары иҫәбенә инә<ref name="msp" />. 2013 йылдың сентябрендә Федерация Советының Социаль сәйәсәт буйынса комитеты «РФ халҡын социаль хеҙмәтләндереү нигеҙҙәре тураһында» закон проектын икенсе уҡыуға төҙәтмәләр әҙерләне, улар федераль ҡануниәткә «социаль эшҡыуар» һәм «социаль эшҡыуарлыҡ» терминдарын индереүҙе күҙҙә тота ине, ләкин улар ҡабул ителмәне<ref name="chaskor.ru.37198" />. Яңы ынтылыш 2014 йылдың 16 октябрендә яһалды: Федераль Йыйылыштың юғарғы һәм түбәнге палаталары парламентарийҙары төркөмө тарафынан Дәүләт Думаһына социаль эшҡыуарлыҡ һәм уға булышлыҡ итеү формалары тураһында закон проекты тәҡдим ителде, әлегә ул ҡабул ителмәгән<ref name="zak.20141016" /><ref name="chaskor.ru.37198" />. == Дәүләт һәм төбәк ярҙамы == Рәсәйҙә федераль һәм төбәк кимәлдәрендә социаль эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү ынтылыштары күҙәтелһә лә, дөйөм алғанда финанслау етерлек түгел һәм бик тар йүнәлештә генә тормошҡа ашырыла; бындай эшмәкәрлектең һөҙөмтәлелеге лә һорау аҫтында ҡала. Социаль эшҡыуарҙарға система ярҙамы төбәк властары, Социаль өлкә инновациялары үҙәктәре (РФ Иҡтисади үҫеш министрлығының 2013 йылдың 24 апрелендәге 220-се бойороғо буйынса ойошторолғандар һәм федераль бюджет субсидиялары иҫәбенә финансланалар<ref name="economy.gov.ru.doc20130424_06" />) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 23 авгусындағы «Социаль йүнәлешле коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға булышлыҡ итеү тураһында» 713-сө Ҡарары буйынса бирелә торған субсидиялар аша күрһәтелә<ref name="msp" />. Атап әйткәндә, 2011—2013 йылдарға Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығына социаль йүнәлешле коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға булышлыҡ итеү сараларына йәмғеһе 880 миллион һум бюджет аҡсаһы бүленде, шуның 600 миллионы — төбәк бюджеттарына субсидиялар өсөн, 132 миллионы — социаль йүнәлешле коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға туранан-тура субсидиялауға, 100 миллионы коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың социаль йүнәлештәге хеҙмәткәрҙәрен уҡытыуға бирелде<ref name="msp" />. 2014 йылдың авгусына Стратегик инициативалар агентствоһы һәм Иҡтисади үҫеш министрлығы булышлығы менән 12 социаль өлкәгә инновациялар һалыу үҙәге эшләй башланы, ләкин 2015 йылға уларҙың эшмәкәрлек һөҙөмтәләре махсус баҫмаларҙа киң яҡтыртыу тапманы<ref name="rg.ru.biznes" />. 2015 йыл бюджетына социаль хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһенә шәхси инвесторҙарҙы йәлеп итеү проекттарын субсидиялауға 160 миллион һум һалынған<ref name="chaskor.ru.37198" />. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ҡала проекттары эксперттар тарафынан уңышлы тип табылды. Ярославль өлкәһендә «Социаль партнерлыҡ үҙәге» Ярославль төбәк йәмәғәт ойошмаһы (http://www.csp-yar.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101062316/http://csp-yar.ru/ |date=2018-11-01 }}) ойошторолдо. Уның бурыстарының береһе — төбәктә уңайлы норматив база булдырыу юлы менән коммерцияға ҡарамаған ойошмалар өсөн ҡулай шарттар тыуҙырыу, власть менән йәмғиәттең аралашыу майҙансыҡтары эшен әүҙемләштереү, был ойошмалар өсөн махсус ваҡытлы матбуғат саралары асыу, шулай уҡ Ярославль өлкәһендәге коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың үҙҙәренә ярҙам күрһәтеү<ref name="msp" />. Череповецта ҡала мэрияһы тарафынан Северсталь менән берлектә «Ҡала үҫеше агентлығы» коммерцияға ҡарамаған партнерлығы ([http://www.agr-city.ru/ agr-city.ru]) ойошторолдо, уның эшмәкәрлек йүнәлештәренең береһе — социаль эшҡыуарлыҡҡа финанс, мөлкәт, мәғлүмәт-консультация һәм бизнес-ағартыу ярҙамы күрһәтеү. 2012 йылдың майында «Ҡала үҫеше агентствоһы» «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|<nowiki/>]][[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]<nowiki/>» фонды менән килешеү төҙөнө, уға ярашлы, Череповец Волгоград өлкәһе территорияһында Фондтың төбәк партнеры булып китте<ref name="msp" />. == Ғәмәлиәт == === Күҙәтеү === Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ, тарихи тамырҙары көслө булһа ла<ref name="soc.ru" />, 2015 йылға үҫешмәгән, уның ҡанундары буйынса эш иткән йүнселдәр бик аҙ<ref name="msp" />. Ул айырым башланғыстарҙа ғына күренеп ҡала, ә киң күләм ала алмай. Стратегик инициативалар агентствоһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2014 йылға Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ менән теге йәки был дәрәжәлә компанияларҙың 1%-ы ғына шөғөлләнгән<ref name="businessofrussia.com.predprinimatelstvo" />, Европала был күрһәткес — 25 % самаһы<ref name="msp" />. === Инфраструктура проекттары === Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты киңәйтеү, таратыу һәм уға ярҙам итеү буйынса төп эште Вәһит Әләкбәровтың ''' «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|<nowiki/>]][[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]<nowiki/>»''' фонды алып бара<ref name="msp" />. Ул нигеҙҙә финанс (заемдар, гранттар биреү, капиталда ҡатнашыу) һәм консультациялау (тура консультациялар, уҡытыу, тәжрибә алмашыуҙа, башҡа ойошмалар менән мөнәсәбәттәр ҡороуҙа булышлыҡ итеү, социаль эшҡыуарҙар һәм предприятиелар берләшмәләрен төҙөү) ярҙамын күрһәтә<ref name="msp" />. Фонд аяҡҡа баҫҡан бизнесҡа — 10 миллион һумдан алып, яңы башлағандарға 500 мең һумғаса ете йылға тиклем мөҙҙәт менән процентһыҙ заемдар бирә<ref name="msp" />. Йыл һайын Фонд Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм таратыуға индергән өлөш өсөн «[[Яҡшылыҡ импульсы]][[Яҡшылыҡ импульсы|<nowiki/>]]<nowiki/>» премияһын тапшыра, «Социаль эшҡыуар» проекттарына конкурс үткәрә. Фонд ике тематик портал алып бара: «Яңы бизнес: социаль эшҡыуарлыҡ» ([http://www.nb-forum.ru nb-forum.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515234200/http://www.nb-forum.ru/ |date=2015-05-15 }}) Рәсәйҙәге һәм донъялағы социаль предприятиелар һәм эшҡыуарҙар эшмәкәрлеген яҡтырта, «Социаль идеялар банкы» порталы ([http://www.bank.nb-forum.ru bank.nb-forum.ru]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), социаль предприятиеларҙың тормошҡа ашҡан йә башҡарыуға әҙер идеялары тураһындағы мәғлүмәттән тора<ref name="msp" />. Әләкбәров фонды Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ темаһына тикшеренеүҙәрҙе башлаусы, ғилми һәм ижтимағи бәхәстәр ойоштороусы, тейешле закондар проекттарын үткәртеүҙе хәстәрләүсе лә булып тора. '''«Йәштәрҙең ҡаҙаныштары»''' (урыҫ. «Достижения молодых»<span style="line-height: 1.5em;">) төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы эшҡыуарҙарҙы уҡытыу буйынса махсус программаларҙы, шул иҫәптән «Социаль эшҡыуарлыҡ» программаһын да тормошҡа ашыра. Ул 15—18 йәшлектәргә тәғәйенләнгән (</span>[http://sep.ja-russia.ru sep.ja-russia.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022063459/http://sep.ja-russia.ru/ |date=2016-10-22 }}<span style="line-height: 1.5em;">), шулай уҡ социаль эшҡыуарҙар өсөн оҫталыҡ кластары ойоштора</span><ref name="msp" /><span style="line-height: 1.5em;">.</span> «'''Үҙгәрештәргә табан'''» (урыҫ. «Навстречу переменам») хәйриәлек фонды (<span class="cx-segment" data-segmentid="162" style="line-height: 1.5em;">[http://reachforchange.org/russia reachforchange.org/russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508005351/http://reachforchange.org/russia/ |date=2015-05-08 }}) конкурс нигеҙендә балалар һәм үҫмерҙәр тормошон яҡшыртыуға йүнәлтелгән проекттарға булышлыҡ итә. Унда теләгән бер кеше ҡатнаша ала, ә проекттарға ошондай талаптар ҡуйыла:</span><span class="cx-segment" data-segmentid="164" style="line-height: 1.5em;"> социаль һөҙөмтәләрҙең булыуы, киң таратыла алыу, финанс тотороҡлолоғо, оҙайлы үҫеш мөмкинлеге<ref name="msp" />. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="165" style="line-height: 1.5em;">Еңгән проекттар финанс ярҙамы ала, шул иҫәптән проект инициаторына аяҡҡа баҫып киткәнсе эш хаҡы түләй, шулай уҡ Фонд партнерҙарының консультацияларын һәм уҡытыуын ойоштора<ref name="msp" />.</span> Донъя социаль эшҡыуарҙарына булышлыҡ итеүсе иң билдәле [[Ашока (фонд)|«'''Ашока'''» фонды]] (АҠШ) әлегә Рәсәйҙә берәү менән дә эш иткәне юҡ, ләкин Рәсәй социаль эшҡыуарҙары уның менән рәсми сайт ([http://www.ashoka.org ashoka.org]) аша бәйләнешкә инә ала<ref name="msp" />. Фонд социаль эшҡыуарҙарға финанс ярҙамы күрһәтә, тренингтар үткәрә, проекттарын тарата һәм мәғлүмәт алмашыуҙы дәртләндерә<ref name="msp" />. Олег Дерипасканың Русал компанияһы Красноярскиҙа Рәсәйҙәге тәүге Социаль өлкә инновациялары үҙәген асты. Уның эшмәкәрлеге әүҙем эшҡыуарҙарҙы, шулай уҡ бәләкәй һәм урта бизнес, социаль йүнәлешле коммерцияға ҡарамаған ойошмалар етәкселәрен социаль эшҡыуарлыҡ проекттары аша төбәктәрҙең социаль проблемаларын хәл итеүгә ылыҡтырыуға йүнәлтелгән<ref name="businessofrussia.com.predprinimatelstvo" />. 2010 йылда компания «РУСАЛ территорияһы» тигән программа иғлан итте, уның сиктәрендә 150 миллион һумлыҡ инвестиция менән 50 проект тормошҡа ашырылды. Социаль эшҡыуарлыҡҡа ярҙам микрофинанслау ойошмалары аша ла күрһәтелә. 2002 йылдан алып илдә '''Рәсәй микрофинанслау үҙәге '''(РМҮ) эшләй, ул «Грамин» ижади лабораторияһы, Yunus Centre һәм Yunus Social Business аша уртаҡ проекттар ойоштора<ref name="businessofrussia.com.predprinimatelstvo" />. Социаль эшҡыуарлыҡҡа банктар ҙа иғтибар бирә, улар был өлкәлә тикшеренеүҙәр алып бара һәм махсус программалар тәҡдим итә<ref name="msp" />. Мәҫәлән, '''«Уралсиб»''' банкы 2015 йылға үҙенең кредит продуктын тәҡдим итте, Рәсәй ТЕРӘГЕ һәм «Беҙҙең киләсәк» фондының берлектәге проектында ҡатнашты<ref name="sozidanie.ru.1691" /><ref name="msp" />. Был проекттар буйынса кредит ставкалары РФ Үҙәк банкының рефинанслау ставкаһына яҡын<ref name="sozidanie.ru.1691" /><ref name="msp" />. Өҫтәүенә, финансистар юридик һәм бухгалтер консультациялары бирергә, тренингтарҙа ҡатнаштырырға һәм тәжрибәле эшҡыуар ярҙамын тәьмин итергә лә әҙер<ref name="msp" />. Ҡайһы бер банктар, мәҫәлән, «'''МСП Банк'''» (Внешэкономбанк) асыҡ акционерҙар йәмғиәте, 2015 йылға социаль эшҡыуарҙарға махсус продукт тәҡдим итмәһә лә, байтаҡ проекттар, шул иҫәптән социаль эшҡыуарлыҡ проекттары буйынса, түбән ставкалы кредит тәҡдим итә<ref name="msp" />. === Социаль эшҡыуарлыҡ проекттары === ==== Тарихи проекттар ==== Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡтың тарихи миҫалдарының береһе — XIX быуат аҙағында эшкә мәжбүр итеү йорттарының эш яратыу йорттарына әүерелеүе, атап әйткәндә, Кронштадттағы Эш яратыу йорто<ref name="grishina" />. ==== Хәҙерге проекттар ==== Хәҙерге заман социаль эшҡыуарлығының сағыу бер миҫалы — [[2005 йыл]]да асылған «'''[[Ғүмер төймәһе]][[Ғүмер төймәһе|<nowiki/>]]'''» проекты, ул Рәсәйҙә тәүге медицина сигнализацияһы системаһын (оло йәштәгеләргә һәм инвалидтарға йәһәт ярҙам саҡырыу мөмкинлеген) индерҙе<ref name="lenta.ru.knopka" /><ref name="rbc.knopka_zhizni" /><ref name="minec.220" />. Уны эйәләре бер нисә тапҡыр алмашынды. Дәүләт заказдары ярҙамында 2017 йылға килемле эшләй башлау планлаштырыла<ref name="cnews.ru.575120" />. == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small " id="cx239" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="239" data-cx-state="source" data-cx-weight="2510" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> <references> <ref name="businessofrussia.com.predprinimatelstvo"><span class="citation">[http://businessofrussia.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B9/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html Социальное предпринимательство: всё только начинается] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518145834/http://businessofrussia.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B9/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html |date=2015-05-18 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; Бизнес России.&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="chaskor.ru.37198"><span class="citation">''Дарья Лебедева.''&#x20;[http://www.chaskor.ru/article/biznes_i_zakon_37198 Бизнес и закон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428091045/http://www.chaskor.ru/article/biznes_i_zakon_37198 |date=2015-04-28 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; Частный кореспондент&#x20;(15 декабря 2014).&#x20;<small>Проверено 26 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="cnews.ru.575120"><span class="citation">''Владислав Мещеряков.''&#x20;[http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2014/06/06/575120 Фонд, созданный по инициативе Путина, вложил 45 млн руб. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140716154413/http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2014%2F06%2F06%2F575120 |date=2014-07-16 }}</span></ref> <ref name="economy.gov.ru.doc20130424_06"><span class="citation">[http://economy.gov.ru/minec/activity/sections/smallBusiness/support/doc20130424_06 Приказ Минэкономразвития России № 220 от 24.04.2013 г. «Об организации проведения конкурсного отбора субъектов Российской Федерации, бюджетам которых в 2013 году предоставляются субсидии из федерального бюджета на государственную поддержку малого и среднего предпринимательства субъектами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150718075952/http://economy.gov.ru/minec/activity/sections/smallBusiness/support/doc20130424_06 |date=2015-07-18 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; Минэкономразвития России&#x20;(24 апреля 2013).&#x20;<small>Проверено 2 мая 2015.</small></span></ref> <ref name="grishina"><span class="citation">''Я. С. Гришина'' [http://cyberleninka.ru/article/n/sotsialnoe-predprinimatelstvo-kak-innovatsionno-pravovaya-osnova-obespecheniya-imuschestvennyh-potrebnostey СОЦИАЛЬНОЕ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВО КАК ИННОВАЦИОННО-ПРАВОВАЯ ОСНОВА ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИМУЩЕСТВЕННЫХ ПОТРЕБНОСТЕЙ] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>&#x20;// ''ВЕСТНИК НИЖЕГОРОДСКОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМ. Н. И. ЛОБАЧЕВСКОГО''. — № № 3-2 / 2013.</span></ref> <ref name="lenta.ru.knopka"><span class="citation">[http://lenta.ru/news/2014/06/06/knopka «ФРИИ вложил 45 миллионов рублей в проект „Кнопка жизни“»].&#x20; </span></ref> <ref name="minec.220"><span class="citation">[http://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/70269330/ Приказ Министерства экономического развития РФ от 24 апреля 2013 г. ]</span></ref> <ref name="msp"><span class="citation">[https://www.mspbank.ru/userfiles/files/researches/social_entrepreneurship-new.pdf Социальное предпринимательство в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080836/https://www.mspbank.ru/userfiles/files/researches/social_entrepreneurship-new.pdf |date=2016-03-04 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; МСП Банк&#x20;(2013).&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="rbc.knopka_zhizni"><span class="citation">[http://i.rbc.ru/organization/item/knopka_zhizni Кнопка жизни Подробнее: http://i.rbc.ru/organization/item/knopka_zhizni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608003454/http://i.rbc.ru/organization/item/knopka_zhizni |date=2014-06-08 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; РБК.&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="rg.ru.biznes"><span class="citation">''Николай Николаев.''&#x20;[http://www.rg.ru/2014/08/19/biznes.html Тернистый путь] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; Российская газета&#x20;(19 августа 2014).&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="soc.ru"><span class="citation">[http://parksgt.tsu.ru/upload/iblock/e78/e7831f3299fc0bdb41b45d08adc41e2b.pdf Социальное предпринимательство в России и в мире: практика и исследование]<nowiki> / </nowiki>отв.ред. А. А. Московская; Нац. исслед. ун-т «Высшая школа экономики». — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default" title="Москва">М</span>.: Издательский дом Высшей школы экономики, 2011. — 284, [4] с. — <span style="white-space: nowrap;">600 экз.</span> </span></ref> <ref name="sozidanie.ru.1691"><span class="citation">[http://opora-sozidanie.ru/?page_id=1691 Программа поддержки социального предпринимательства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518174404/http://opora-sozidanie.ru/?page_id=1691 |date=2015-05-18 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>.&#x20; ОПОРА-Созидание.&#x20;<small>Проверено 25 апреля 2015.</small></span></ref> <ref name="zak.20141016"><span class="citation">[http://asozd2c.duma.gov.ru/addwork/scans.nsf/ID/BD18528F05CBDC2643257D73003110E0/$FILE/624513-6.PDF О внесении изменений в Федеральный закон «О развитии малого и среднего предпринимательства в Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024170145/http://asozd2c.duma.gov.ru/addwork/scans.nsf/ID/BD18528F05CBDC2643257D73003110E0/$FILE/624513-6.PDF |date=2018-10-24 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на русском языке ">(рус.)</span>&#x20;(16 октября 2014).&#x20;<small>Проверено 26 апреля 2015.</small></span></ref> </references> </div> == Һылтанмалар == * Гайдаровский форум 2015: [http://www.youtube.com/watch?v=pmW2mwIRcVc Панельная дискуссия. ][http://www.youtube.com/watch?v=pmW2mwIRcVc Социально ответственное инвестирование: миф или реальность?]. [[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]] lt2ahnw69sn6dwl4z5mek9rj5jchz1t 0 96552 1299929 1185429 2026-06-27T07:38:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299929 wikitext text/x-wiki {{НП-Япония |русское название = Саппоро |оригинальное название = 札幌市 |изображение = Sapporo TV Tower 20070812.jpg |статус = |герб = Emblem of Sapporo, Hokkaido.svg |флаг = Flag of Sapporo, Hokkaido.svg{{!}}border |lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 03|lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 141|lon_min = 21|lon_sec = |CoordAddon = type:city(1890644)_region:JP |префектура = Хоккайдо |округ = Исикари (округ){{!}}Исикари |глава = Фумио Уэда ({{lang-ja|上田 文雄}}) |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |высота центра НП = |климат = |телефонный код = 11 |почтовый индекс = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = 01100-2 |категория в Commons = Sapporo |цветок = Ландыш |дерево = Сирень |птица = Кәкүк |сайт = http://www.city.sapporo.jp }} '''Са́ппоро''' ({{lang-ja|札幌市}} , {{lang-ru|Саппоро-си}}, {{audio|Ja-Sapporo.ogg|тыңларға}}) — [[Япония]]лығы ҡала. Дәүләт кимәлендә әһәмиәтле булып иҫәпләнә, [[Хоккайдо]] префектураһының хакимиәте урынлашҡан, мөһим иҡтисад, сәнәғәт, мәғариф һәм мәҙәни үҙәк. Ҡаланың майҙаны 1121,12 км² тәшкил итә, халыҡ һаны — 1 933 787 кеше (30 июнь 2014). Кеше һаны буйынса [[Япония]]ла дүртенсе урында тора. Саппоро — [[1972 йыл]]ғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]ның, [[1986 йыл|1986]], [[1990 йыл|1990]] һәм 2017 йылғы [[Ҡышҡы Азия уйындары]]ның баш ҡалаһы. Саппоро — курорт һәм туризм урыны. Ҡала янында күп һанлы йылы һыу сығанаҡтары бар. Йыл да үткәрелгән Ҡарлы фестиваль 2 миллиондан ашыу туристарҙы йәлеп итә. == Тарих == Ҡала барлыҡҡа килгәнсе, был урында айн халҡы йәшәгән<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm Recognition at last for Japan’s Ainu] ".</ref>. 1866 йылда, Эдо дәүере аҙағында, шул урында халыҡты үҙенә ылыҡтырған канал ҡаҙылған, һәм Саппоро ауылы барлыҡҡа килгән<ref name="city">[http://hometown.infocreate.co.jp/hokkaido/sapporo/rekisi.html Hometown Homepage — Look back a bit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619005223/http://hometown.infocreate.co.jp/hokkaido/sapporo/rekisi.html |date=2012-06-19 }}</ref>. Ауылдың исеме Сат поро пет ({{Lang|ain|サッ・ポロ・ペッ}}) һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, һәм «Бөйөк ҡоро йылға» тигәнде аңлата<ref>[http://www.city.sapporo.jp/minami/yawa/mokuji/1furusatono/furusatono.html Sapporo.jp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150702021750/http://www.city.sapporo.jp/minami/yawa/mokuji/1furusatono/furusatono.html |date=2015-07-02 }}</ref>. Саппороға рәсми нигеҙ һалыныу йылы итеп [[1868 йыл]] иҫәпләнә. Был йылда Мейдзи хөкүмәте [[Хоккайдо]]ның хакимиәт үҙәген Исикари йылғаһы янында төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Быға тиклем утрау менән Хакодате ҡалаһынан идара ителгән була. Был ҡала утрауҙың артабанғы үҫешенә һәм хәүефһеҙлегенә йоғонто яһай алмай. [[Файл:Hokkaido_Prefectural_Office02s5s4272.jpg|right|thumb|Хоккайдо префектураһының элекке йорто]] [[1907 йыл]]<nowiki/>да Мияги префектураһының Сендай ҡалаһында Тохрку император университетына нигеҙ һалына. Шул уҡ йылда Саппоро ҡалаһында университетҡа бойһонған Аграр колледжы асыла. [[1918 йыл]]да Саппоро ҡалаһында трамвай йөрөй башлай. [[1918 йыл]]да Хоккайдо император университеты асыла. [[1930 йыл]]да муниципаль автобустар маршруттары эшләй башлай. [[1937 йыл]]да Саппоро [[1940 йыл]]да уҙғарыласаҡ Ҡышҡы олимпия уйындарының баш ҡалаһы итеп һайлана. Әммә Икенсе япон-ҡытай һуғышы башланыу сәбәпле, Саппорола олимпия уйындарын үткәреүҙән баш тарталар. [[1942 йыл]]да Окадама аэропорты асыла. [[Икенсе донъя һуғышы]]ның һуңғы көндәрендә, [[1945 йыл]]дың 14-15 июлдә Саппоро көслө бомбаға тотола. Һөҙөмтәлә 190 кеше үлә, 6788 кеше яралана, 78000 кеше торлаҡһыҙ ҡала. Дөйөм алғанда, ҡаланың 17,5 процент йорто емерелә. [[1950 йыл]]да Саппорола беренсе Ҡар фестивале үткәрелә. [[1968 йыл]]да Хоккайдо префектураһының һәм Саппоро ҡалаһының 100 йыллығы билдәләнә. [[1971 йыл]]да Японияла дүртенсе булып Саппорола беренсе ҡала метро юлы асыла. [[1972 йыл]]дың 3-сө февралдән алып 13-сө февралгә тиклем Саппоро ҡалаһында [[Азия]]ла беренсе тапҡыр Ҡышҡы олимпия уйындары үтә. Шул уҡ йылды Саппороға ҡала статусы бирелә. [[Файл:2008_G8_Summit_Antiglobalist_Demonstration_March.jpg|right|thumb|«Ҙур һигеҙ» илдәре саммиттын үткәреүгә ҡаршы булған сара , 2008]] [[2008 йыл]]да Саппорола «Ҙур һигеҙ» илдәре саммиттын үткәреүгә ҡаршы сара үткәрелә<ref>[http://www.cbc.ca/world/story/2008/07/05/g8-protest.html CBS News World — July 5, 2008]</ref>. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == Саппоро ҡалаһы Исикари тигеҙлегенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Исикари йылғаһы ҡушылдығы Тоёхира ярында урынлашҡан<ref name="location">[http://www.city.sapporo.jp/city/aramashi/ Sapporo City Official Homepage — the outline of Sapporo]</ref>. Саппоро урамдары бар яғы ла дөрөҫ булған селтәргә оҡшаған. Көнбайыш һәм көньяҡ өлөшөндә бер нисә тау урынлашҡан, улар иҫәбендә: Тейне, Маруяма, Моива тауҙары. Саппорола ял баҡсалары бик күп, Одори баҡсаһы ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан. ; Климаты Саппоро дымлы контитенталь климат бүлкәтендә урынлашҡан (Кёппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса — ''Dfa/Dfb''). Йәй ғәмәлдә эҫе, әммә дымлы түгел. Ҡыш ярайһы уҡ һыуыҡ һәм ҡарлы. Дөйөм йыллыҡ ҡар ҡалынлығы — 597 см<ref><span> </span>(яп.</ref>. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме — яҡынса 1100 мм<ref name="location"/>. {{Климат города |Город_род=Саппоро |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/47412.htm Погода и климат] | Янв_ср=-3.6 | Янв_ср_осад=114 | Фев_ср=-3.1 | Фев_ср_осад=96 | Мар_ср=0.6 | Мар_ср_осад=79 | Апр_ср=7.1 | Апр_ср_осад=58 | Май_ср=12.4 | Май_ср_осад=54 | Июн_ср=16.7 | Июн_ср_осад=47 | Июл_ср=20.5 | Июл_ср_осад=83 | Авг_ср=22.3 | Авг_ср_осад=124 | Сен_ср=18.1 | Сен_ср_осад=136 | Окт_ср=11.8 | Окт_ср_осад=110 | Ноя_ср=4.9 | Ноя_ср_осад=105 | Дек_ср=-0.9 | Дек_ср_осад=113 | Год_ср=8.9 | Год_ср_осад=1118 | Янв_ср_мин=-7.1 | Янв_ср_макс=-0.6 | Фев_ср_мин=-6.7 | Фев_ср_макс=0.1 | Мар_ср_мин=-3.1 | Мар_ср_макс=4.0 | Апр_ср_мин=3.1 | Апр_ср_макс=11.6 | Май_ср_мин=8.2 | Май_ср_макс=17.3 | Июн_ср_мин=12.9 | Июн_ср_макс=21.5 | Июл_ср_мин=17.2 | Июл_ср_макс=24.9 | Авг_ср_мин=19.0 | Авг_ср_макс=26.4 | Сен_ср_мин=14.1 | Сен_ср_макс=22.4 | Окт_ср_мин=7.4 | Окт_ср_макс=16.1 | Ноя_ср_мин=1.2 | Ноя_ср_макс=8.5 | Дек_ср_мин=-4.2 | Дек_ср_макс=2.0 | Год_ср_мин=5.2 | Год_ср_макс=12.9 | Янв_а_макс=8.4 | Янв_а_мин=-20.9 | Фев_а_макс=10.8 | Фев_а_мин=-19.6 | Мар_а_макс=15.1 | Мар_а_мин=-17.1 | Апр_а_макс=28.0 | Апр_а_мин=-8.0 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мин=-2.2 | Июн_а_макс=31.6 | Июн_а_мин=2.5 | Июл_а_макс=36.0 | Июл_а_мин=7.0 | Авг_а_макс=36.2 | Авг_а_мин=8.8 | Сен_а_макс=32.7 | Сен_а_мин=0.8 | Окт_а_макс=26.4 | Окт_а_мин=-3.0 | Ноя_а_макс=22.4 | Ноя_а_мин=-12.0 | Дек_а_макс=14.8 | Дек_а_мин=-20.2 | Год_а_макс=36.2 | Год_а_мин=-20.9 |}} == Мәғариф == [[Файл:Hokkaido_University.jpg|thumb|Хоккайдо Университеты]] == Туғандаш ҡалалар == Саппоро ҡалаһы түбәндәге ҡалалар менән туғандашлыҡ мөнәсәбәте урынлаштырған<ref>[http://www.city.sapporo.jp/kokusai/sistercity/ 姉妹都市]</ref><ref>[http://plaza-sapporo.or.jp/citizen_e/sister_cities/sister_cities.html Sister Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016105101/http://plaza-sapporo.or.jp/citizen_e/sister_cities/sister_cities.html |date=2015-10-16 }}</ref>: * {{Германия флагы}} [[Мюнхен]], [[Германия]], [[1972 йыл]]дан; * {{АҠШ флагы}} Портленд, Орегон штаты, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[1959 йыл]]дан; * {{Россия}} Новосибирск, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[1990 йыл]]дан; * <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|border|22x22px|Китайская Народная Республика]]</span> Шэньян, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Кытай]], [[1980 йыл]]дан; * <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_South_Korea.svg|link=|22x22px]]</span><span class="mw-image-border"></span> Тэджон, [[Көньяҡ Корея]], [[2010 йыл]]дан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Япония-ая|s24|САППОРО|03-12-2009}} {{Ҡышҡы Олимпия уйындары баш ҡалалары}} [[Категория:Япония ҡалалары]] 2n2qlhkpyjmwq2v8lks0q5b81xau453 0 97388 1299922 545420 2026-06-27T02:06:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299922 wikitext text/x-wiki '''Рәсәй матбуғаты көнө''' — һәр йыл [[13 ғинуар]]ҙа<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/4/ День российской печати{{ref-ru}}{{V|26|12|2015}}]</ref> билдәләнә. [[Журналистика|Журналистарҙың]], [[гәзит]] һәм [[журнал]] редакциялары хеҙмәткәрҙәренең, матбуғат баҫмалары нәшер итеүселәрҙең һөнәри байрамы. == Тарихы == [[Пётр I|Бөйөк Петр]] Указына ярашлы, [[Рәсәй империяһы]]нда беренсе матбуғат баҫмаһы — «Ведомости» [[гәзит]]е сыға башлаған тарихи датаға бәйле. [[Рәсәй Федерацияһы]] Юғары советы Президиумы тарафынан 1991 йылдың 28 декабрендә 3043-1 ҡарар менән булдырыла. 1703 йылдың 2 ғинуарында (яңы стиль буйынса 13 ғинуар) [[Мәскәү]]ҙә [[урыҫ теле]]ндә «Ведомости» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. Баҫма тулыһынса «Мәскәү дәүләтендә һәм тирә-яҡтағы сит илдәрҙә булған, белергә һәм иҫкә алырға лайыҡлы хәрби һәм башҡа эштәр тураһында хәбәрҙәр» («Ведомости о военных и иных делах, достойных знания и памяти, случившихся в Московском Государстве и во иных окрестных странах») тип атала. Петр Беренсе гәзитте реформалар үткәреү өсөн көрәштә һәм Рәсәй империяһының ҡеүәтен раҫлауҙа мөһим сара итеп ҡарай. Гәзит Мәскәүҙә лә, [[Санкт-Петербург]]та ла нәшер ителә һәм даими атамаһыҙ, төрлөсә йөрөтөлә — «Ведомости», «Российские ведомости», «Ведомости Московские». 1870 йылдың 1 ғинуарынан «юғарынан төшкән бойороҡ» буйынса, «тәжрибә рәүешендә почта учреждениеларында урыҫ һәм сит телдәрҙәге ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу ойошторорға» рөхсәт ителә. Был Рәсәйҙә матбуғатҡа яҙылыу буйынса беренсе ҡарар була. Ә инде 1914 йылға илдә 3 меңдән ашыу ваҡытлы матбуғат баҫмаһы сыға. 2009 йыл башына Рәсәй Федерацияһында 33 меңдән ашыу баҫма матбуғат сараһы теркәлгән. Көн һайын, уртаса алғанда, 20 миллион дана гәзит һәм журнал таратыла. 1997 йылдан алып Рәсәй матбуғаты көнөндә киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә Рәсәй Президенты премиялары һәм йәш журналистарҙың проекттарына ярҙам итеү маҡсатында гранттар тапшырыла. == Совет матбуғаты көнө == [[Файл:Газета Правда.GIF|thumb|230px]] Журналистарҙың һәм матбуғат баҫмаларында эшләүсе башҡа хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәри байрамы беренсе тапҡыр [[СССР]]-ҙа булдырыла. РСФСР Юғары советының указына ярашлы, [[13 ғинуар]]ҙағы «Рәсәй матбуғаты көнө» тигән яңы атамалы һөнәри байрам большевиктарҙың [[Правда (гәзит)|«Правда» гәзитенең]] беренсе һаны сығыу уңайынан булдырылып, элекке [[Советтар Союзы]] биләмәләрендә һәр йыл 5 майҙағы тантаналы шарттарҙа үткәрелгән «Совет матбуғаты көнө»нә алмашҡа килә. Элекке [[СССР|совет]] республикаларынан бары тик [[Белоруссия]]ла ғына Матбуғат көнөн әле лә 5 майҙа билдәләйҙәр<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/236 День печати в Беларуси {{V|26|12|2015}}]</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһының 1993 йылдың 20 декабрендәге A/DEC/48/432 һанлы махсус резолюцияһы<ref>[https://web.archive.org/web/20120731065509/http://www.un.org/russian/question/dec48432.htm Резолюция № A/DEC/48/432{{ref-ru}}{{V|26|12|2015}}]</ref> менән һәр йылдың 3 майы ''«Бөтә донъя матбуғат азатлығы көнө»'' тип иғлан ителгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.calend.ru/holidays/0/0/4/ Сайт «calend.ru» — «Календарь событий» Главная страница → Праздники России → День российской печати]{{ref-ru}}{{V|26|12|2015}} [[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]] [[Категория:Рәсәй байрамдары]] [[Категория:Профессиональ байрамдар|П]] [[Категория:13 ғинуар]] [[Категория:Журналистика]] f63mbb5tv0gx7eebem5z6ce8pk198ts 0 97629 1299912 1299254 2026-06-26T21:08:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299912 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Рим империяһы |самоназвание = {{lang-la|Imperium Romanum}}<br />{{lang-grc|Βασιλεία Ῥωμαίων}} |статус = Бронғо Рим |герб = Vexilloid of the Roman Empire.svg |описание_герба = [[Вексиллум]] рим легионы |карта = Roman Empire Trajan 117AD.png |описание = [[Траян]] идара иткән дәүер аҙағында Рим империяһы (117 йыл) |p1 = Рим республикаһы |flag_p1 = Spqrstone.jpg |образовано = Б.э.т 27 йыл |ликвидировано = 476 |s1 = Көнбайыш Рим империяһы |image_s1 = [[Файл:Labarum of Constantine the Great.svg|30px]] |s2 = Византия империяһы |image_s2 = [[Файл:Labarum.svg|30px]] |столица = [[Рим]], 330 йылдан — [[Константинополь]] |города =[[Рим]], [[Константинополь]], [[Афины]], [[Александрия]], [[Анкара]], [[Ереван]], [[Милан]], Лютеция |язык = [[Латин теле|латин]], [[боронғо грек теле]], урындағы телдәр |валюта = |площадь =117 йылда 4 790 000 км² ;<br /> 161 йылда 4 250 000 км² |население = 88 000 000 кеше. (барлыҡ халыҡтың 25 %);<br />150 йылда 65 000 000 кеше (22 %) |форма_правления = [[монархия]] |династия = 5 династия, 22 вәкил |титул_правителей =Император |религия = дәүләт дине — Боронғо Рим дине, 380 йылдан һуң — [[христианлыҡ]] }} [[Файл:Roman_Emperor_map.jpg|thumb|250x250px|[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Брокгауз һәм Ефрон энциклопедияһында Рим империяһының картаһы]]]] '''Рим империяһы''' ({{lang-la|Imperium Romanum}}, {{lang-grc|Βασιλεία Ῥωμαίων}}) — Боронғо Рим дәүләтселеге үҫешендәге республиканан һуңғы фаза, уға идара итеүҙең автократик формаһы һәм [[Европа]] менән Урта диңгеҙ буйында ҙур территоииялар биләү хас була. Донъяла бөтә [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ буйы]]на эйә булған берҙән-бер дәүләт. Рим империяһы йәшәүенең ваҡыт сиктәре беренсе император [[Октавиан Август]]ан башлап, империяның Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүленгәненә һәм артабан Көнбайыш Рим империяһының ҡолауына тиклемге, йәғни б.э.т. 27 йылдан б.э. 476 йылға тиклемге арауыҡты алып торған. Рим империяһының Көнсығыш өлөшө Константинополдәге үҙәге менән 1000 йыл самаһы йәшәй. [[Файл:Roman_Empire.png|left|thumb|250x250px|Рим республикаһы б.э.т. '''<font style="color:red">133 һәм б.э.т. </font>''' '''<font style="color:orange">44 йылдарҙа</font>''', Рим империяһы б.э. '''<font style="background:silver; color:yellow">14</font>''' һәм '''<font style="background:gray; color:lime">117</font>''' йй.]] == Рим империяһы тарихын осорҙарға бүлеү == Дәүләт-хоҡуҡи ҡоролошо йәһәтенән ике төп осорға бүленә: 1. Принципат — республика һәм монархия һыҙаттарынан торған дәүләт ҡоролошо формаһы, б.э.т. I б. — б.э. III б. 2. Доминат (284—476) — монархияға яҡын торған сәйәси ҡоролош. == Рим империяһының тарихы == === Принципат === [[Октавиан Август|Август]] принципаты республика магистратураһы менән хәрби монархия элементтарынан тора. Магистратуралар етәкселеге һайлау йә тәғәйенләү юлы менән ҡуйыла, ләкин монарх саны тәхетте мираҫҡа алыуҙы йә тар даирәлә һайлау үткәреүҙе күҙҙә тота. Принципат тарихында һайлау ҙа, мираҫҡа алыуҙа күҙәтелә, һуңғыһы хатта уллыҡҡа алыуҙы ҡулланып та тормошҡа ашырыла: император буласаҡ вариҫын уллыҡҡа ала. ==== Августтың идара итеүе (б.э.т. 31 й. — б.э. 14 й.) ==== Икенсе триумвират беренсеһе кеүек хосуси нигеҙҙә ҡоролмай, ул киң вәкәләтле дәүләт учреждениеһы була: халыҡ йыйыны ҡарары менән триумвирҙарға дәүләтте ҡороу — triumviri rei publicae constituendae causa —йөкмәтелә. Бөтә ойоштороу власын ҡулына туплағас, [[Октавиан Август|Октавиан]] уны үҙенең һалдаттарын бүләкләү һәм урынлаштырыу өсөн генә файҙалана ла шунан унан баш тарта һәм провинцияларҙың баш командующийы званиеһы менән сикләнә ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">imperator perpetuns</span>''). Киләһе йылына ул Агриппа менән бергә цензор булып китә һәм «сенатта беренсе» ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">princeps senatus</span>'') тигән исемде ала. Ошо рәүешле үҙенең сенатҡа мөнәсәбәтен белдереп, Октавиан үҙ өҫтөнән ғүмерлеккә бирелгән баш командующий званиеһынан да баш тарта һәм тик сенатың ныҡышыуы арҡаһында ғына был власты тағы 10 йылға ҡабул итеп ала. Был мөҙҙәт үткәс, ул тағы 10 йылға оҙайтыла. Ул проконсул власы менән республиканың башҡа магистратуралары власын — ғүмерлек трибунат (б.э.т. 23 й.), цензор ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">praefectura morum</span>'') һәм баш понтифик власын — берләштерә. Уның власы, шулай итеп, ике йүнәлеште эсенә ала: ул римлыларға ҡарата республика магистратураһынан һәм провинцияларға ҡарата хәрби империумдан ғибәрәт була. Октавиан бер үҙе сенат президенты ла, император ҙа була. Был ике дәрәжә Августҡа 27 йылда сенат тарафынан бирелгән «арҙаҡлы» тигән почетлы титулда сағыла. Август һәр нәмәлә сама белә. Ул Боронғо римдағы март айынан башлана торған йылдың алтынсы айына үҙенең исемен бирергә рөхсәт итә, ләкин үҙен илаһилаштырыуға юл ҡуймай, бары тик «илаһ улы» тигән ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">divi filius</span>'') ҡушымтаны ғына рөхсәт итә. Римдан ситтә генә үҙенең хөрмәтенә ҡорамдар төҙөргә ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">Roma et Augustus</span>'') һәм жрецтар коллегияһы — Августалдар ойошторорға рөхсәт итә. Августтың власы унан һуң килгән императорҙар власынан шул тиклем ныҡ айырыла, уны тарихта айырым термин менән принципат тип атап йөрөтәләр. Август сенатты тергеҙеп кенә ҡалмай, ул сенат менән власты уртаҡлаша. Бөтә провинциялар сенаттыҡына һәм императорҙыҡына бүленә. Беренселәренә тыныс төбәктәр ҡарай, уларҙың проконсул званиеһындағы хакимдары әүәлгесә сенатта йәрәбә һалып ҡуйыла һәм уның контроле аҫтында була, улар ҡарамағында ғәскәр булмай. Ғәскәрҙәр торған һәм һуғыштар барған төбәк булыу ихтималлығындағы провинциялар Август менән ул тәғәйенләгән легаттар власына тура буйһона, легаттар пропретор званиеһында була. Финанс хакимиәте лә шулай бүленә:сенат ҡарамағында — эрарий (aerarium) — сенат ҡарамағында, император провинцияларынан килгән килемдәр император ҡаҙнаһына ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">fiscus</span>'') инә. Августтың эске сәйәсәте консерватив-милли төҫтә була. Цезарь провинциалдар алдында Римға бөтә юлдарҙы аса. Август иһә граждан итеп һәм сенатҡа тик яҡшы сифатлы элементтарҙы ғына үткәрә. Цезарь өсөн, бигерәк тә Марк Антонийға, гражданлыҡ хоҡуғы биреү килем сығанағы булып тора. Ә Август өсөн «Рим гражданлығы дәрәжәһенә зыян килтергәнсе ҡаҙна зыян күрһен». Ошо ҡараштан сығып, ул хатта әүәл бүләк ителгән гражданлыҡты ла тартып алғылай. Август граждандарҙың һаны билдәле булырға тейеш тип иҫәпләй һәм ҡулланыуҙан сығып өлгөргән цензды яңынан индерә. 28 йылда ҡорал йөрөтөргә һәләтле граждандар һаны 4 063 000 була, ә 19 йылдан 4 163 000-гә етә. Август [[Рим]]<nowiki/>ды төҙөкләндереү һәм биҙәү тураһында хәстәрлек күрә. Ул халыҡтың рухи көсөн һаҡларға, ғаиләне нығытырға, холоҡ-фиғел ябайлығын тергеҙергә тырыша. Иҫкергән ҡорамдарҙы яңырта, әхлаҡи тарҡалыуҙы тыйған, никахҡа инеүҙе һәм балалар тәрбиәләүҙе дәртләндергән закондар сығара (Leges Juliae и Papia Poppeae, б.э.т. 9 й.). Өс улы булғандарға һалым ташламалары бирелә ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">jus trium liberorum</span>''). Август үҙе лә Римда үрнәккә әйләнергә тырыша. Донъя хакимы Палатиндағы ябай ғына өйҙә йәшәй, «йорт хужабикәһе» императрица Ливия Августа үҙ ҡулы менән туҡыған кейемдәрҙе генә кейә. Уның дәүерендә провинциялар яҙмышында текә үҙгәреш була: Рим поместьеларынан улар дәүләт өлөшөнә әйләнә ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">membra partesque imperii</span>''). Проконсулдарға жалованье түләнә, уларҙың провинцияла булыу мөҙҙәте оҙайтыла. Элек провинциялар Рим мәнфәғәтендә таланыуҙан бушамаһа, хәҙер, киреһенсә, Рим субсидиялар бирә. Август провинциаль ҡалаларҙы төҙөкләндерә, уларҙың бурыстарын ҡаплай, бәлә-ҡазалар ваҡытында ярҙамға килә. Республиканың даими армияһы булмай — һалдаттар үҙҙәрен бер йылға саҡырған, унан һуң «поход тамамланғанға тиклем» үҙ байрағы аҫтында тотҡан полководецҡа присяга бирә. Августтан башлап, баш командующий власы ғүмерлеккә бирелә, ә армия даимиға әйләнә. Хеҙмәттә булыу мөҙҙәте 20 йыл була, унан һуң «ветеран» почётный ялға һәм аҡса йә ер менән тәьмин ителеүгә хоҡуҡ ала. Дәүләт эсендә кәрәкмәгән ғәскәрҙәр сик буйлатып урынлаштырыла. Римда 6000 кешелек һайланма отряд тора, ул римлы граждандарҙан (преториандарҙан) туплана, 3000 преториан Италияға ҡуйыла. Август граждандар һуғышы барғанда йыйылған күп һанлы легиондарҙың 25-ен һаҡлап ҡалдыра (3-өһө Публий Вар еңелгәндә һәләк була). Уларҙан Үрге һәм Түбәнге Германияла — 8, Дунай буйҙарында — 6, Сүриәлә — 4, Мысырҙа һәм Африкала — 2-шәр, Испанияла 3 легион тора. Һәр легионда 5000 һалдат була. Хәрби диктатура, республика учреждениелары һәм провинциялар менән генә сикләнмәйенсә, Римда ла урынлаша — уның алдында сенат хөкүмәтлек әһәмиәтен юғалта, халыҡ йыйыны бөтөнләй юҡҡа сыға. Комициялар урынын легиондар ала — улар властың ҡоралы булып тора. Цезарь вариҫы булған Август, Германияла һуғышсан ҡәбиләләрҙе буйһондороп, Римға төньяҡтан янаған хәүефте юҡҡа сығарыу бурысын ҡуя. Императорҙың уллыҡҡа алған улдары Өлкән Друз менән Тиберий Рим легиондарын Германияның уртаһына уҡ индерә. Ләкин план яртылаш ҡына тормошҡа аша: Тевтобург Урманында Публий Варҙың еңелеүе (б.э. 9 й.) Римды биләмәләрен Эльбаға тиклем йәйелдереү ниәтенән баш тарттыра, ул Рейн менән сикләнә. Көньяҡта, германдар күпләп урынлашмаған төбәктәрҙә, сикте Дунайғаса еткереү һәм Реция (Винделиция менән) һәм Норик тигән яңы провинциялар булдырырға мөмкинлек сыға. Көнсығышта римлылар айырыуса ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. Тиберийҙың Далмация һәм Паннония менән һуғышта фиҙакәр алышы һәм еңеүе һөҙөмтәһендә (б.э. 9 й.) Рим Дунай буйлап сик ҡора һәм яңы өс провинция — Паннония, Далмация һәм Мёзия провинцияларын ойоштора. Август көньяҡта ла Рим хакимлығы биләмәләрен арттыра. Сүриә тарафынан тынғыһыҙланған Мысыр Римға йәбешеп ята һәм батшабикәһе Клеопатраның Цезарь менән Марк Антонийҙы арбап алыуы арҡаһында бойондороҡһоҙлоғон һаҡлай. Ҡартайған батшабикә һалҡын ҡанлы Августтың да ыңғай ҡарашына өлгәшә, һәм Мысыр Рим провинцияһына әйләнә. Төньяҡ Африканың көнбайышында ла Август ваҡытында Рим хакимлығы нығына. Рим пикеттары Марокконан алып Мысыр сигендәге Киренаикаға тиклем мәҙәниәтле өлкәләрен сүлдәге күсмә ҡәбиләләрҙән һаҡлап тора. ==== Юлийҙар-Клавдийҙар династияһы: Август вариҫтары (14—69 йй.) ==== [[Файл:Mapa_Imperium_Romanum.jpg|thumb|1870 йылда сығарылған «Atlas antiquus. Zwölf Karten zur Alten Geschichte» тигән атласта Рим империяһы картаһы — сығанағы: Познандәге Дәүләт Архивы.]] Август хасил иткән дәүләт ҡоролошоноң етешһеҙлектәре ул вафат булғас та күренә башлай. Ул уллыҡҡа алған Тиберий менән үҙенең ейәне, Август тарафынан утрауға һөрөлгән йүнһеҙ егет, араһындағы мәнфәғәттәр һәм хоҡуҡтар бәрелеше хәл ителмәй ҡала. Ҡаҙаныштары, аҡылы һәм тәжрибәһе буйынса Тиберий (14—37) дәүләттә беренсе кеше булырға хоҡуҡлы. Уның деспот булғыһы килмәй: үҙенә ялағайланып әфәнде (dominus) тип өндәшеүселәргә ул ҡолдарға ғына — әфәнде, ә провинциалдарға — император, граждандарға граждан булыуы тураһында әйтә. Провинциялар өсөн ул хәстәрлекле һәм эшлекле хаким була. Ләкин Римда ялағайҙар менән ошаҡсылар арҡаһында сенат менән мөнәсәбәттәре тиҙ арала боҙола. Ғаиләһендәге фажиғәле хәлдәр Тиберийҙың күңелен ҡатыра. Тарихҡа «сенаттағы намыҫһыҙ алыштар ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">impia bella</span>'')» тигән исем алған ҡанлы сәйәси ваҡиғалар башлана, улар Тациттың үлемһеҙ әҫәрендә тулы һүрәтләнә. Тиберийҙың ғүмер ахыры хаҡында асыҡ билдәле түгел, уның урынын ҡәрҙәше Германиктың улы [[Калигула]] биләй (37—41). Был ярайһы уҡ һөйкөмлө егеттең тиҙҙән властан башы әйләнә, унда бөйөклөк манияһы башлана, ул иҫ киткес ҡанһыҙ хакимға әйләнә. Үҙенә табынһындар өсөн статуяһын Йәрүсәлим ҡорамына ҡуйҙырырға йыйынған был диуананың ғүмерен преториан трибунының ҡылысы өҙә. Сенат, иркен тын алып, республика тураһында хыяллана башлағанда, преториандар яңы императорҙы — Германиктың туғаны Клавдийҙы (41—54) — килтереп ҡуя. Клавдий ике ҡатыны — Мессалина менән Агриппинаның ҡулында уйынсыҡ ҡына була. Был ике ҡатын ул осорҙағы римлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың мәсхәрәле данын тарата. Шулай ҙа Клавдий осоронда (һәм уның ҡатнашлығында) империяның үҫеше дауам итә. Лионда тыуған Клавдий Галлияны бик яҡын күрә: сенатта төньяҡ Галлия кешеләренең Римдағы кеүек почетлы исемдәр һорауын шәхсән үҙе ҡәнәғәтләндерә. 46 йылда Клавдий Котис батшалығын Фракия провинцияһына әйләндерә, ә Мавретанияны Рим провинцияһы итә. Уның осоронда Агрикола тарафынан яуланған Британияны тулыһынса биләп алыу тамамлана. Агриппинаның интригалары, хатта, бәлки, енәйәте, уның улы Неронға юл аса (54—68). Йәш Нерон холоҡ-фиғеле менән дәүләттә биләгән урынына бөтөнләй тап килмәй. Һөҙөмтәлә, Нерон осоронда хәрби фетнә күтәрелә; император үҙ-үҙенә ҡул һала, граждандар һуғышының киләһе йылында бер-бер артлы алмашынған өс император — Гальба, Отон, Вителлий — һәләк була. ==== Флавийҙар династияһы (69—96 йй.) ==== Власть баш күтәргән йәһүдтәргә ҡаршы һуғыштың баш командующийы Веспасианға эләгә. Веспасиан (70—79) һәләтле ойоштороусы була. Ул батавтарҙың ихтилалын баҫтыра, сенатҡа мөнәсәбәттәрҙе көйләй, дәүләт хужалығын тәртипкә килтерә, үҙе Боронғо Римдағы әхлаҡи ябайлыҡ өлгөһө була. Уның улы [[Иерусалим|Йәрүсәлим]]<nowiki/>де тар-мар иткән Тит (79—81) кешелекле була, ә Веспасиандың кинйә улы Домициан (81—96) властың мираҫ буйынса тапшырылыуы Римға бәхет килтермәүен тағы бер тапҡыр раҫлай. Домициан Тиберийҙан үрнәк ала, Рейнда һәм Дунайҙа һуғыша, сенат менән дошманлаша һәм заговор һөҙөмтәһендә һәләк була. ==== Антониндар — биш яҡшы император (96—180) ==== [[Файл:Roman_Empire_Map.png|left|thumb|400x400px|Траян осоронда Рим империяһы]] Был заговор эҙемтәһе булып власҡа генералды түгел, ә сенат мөхитендәге кешене, Нерваны (96—98), тәғәйенләү тора. Ул, Ульпий Траянды (98—117) уллыҡҡа алып, Римға иң яҡшы императорҙарҙың береһен бирә. Траян Испанияла тыуып үҫә; уның юғары үрләүе империяла барған социаль йүнәлештең һәйбәт билдәһе була. Ерле императорҙар Юлийҙар һәм Клавдийҙарҙан һуң, Рим тәхетенә килмешәк Гальба, унан һуң Италия муниципийҙарынан императорҙар, ниһайәт, Испания провинциалы ултыра. Траян икенсе быуатты империя өсөн яҡшы осорға әйләндергән императорҙар рәтен башлай: улар бөтәһе лә — Адриан (117—138), Антонин Пий (138—161), Марк Аврелий (161—180) — провинциянан сыҡҡан (Антонин — Галлияның көньяғынан, ҡалған икеһе — испан); һәр береһе үҙҙәренән элгәрге императорҙың уларҙы уллыҡҡа алыуы аша үрләгән. Траян полководец булараҡ дан ала, империя уның осоронда иң ҙур майҙандарҙы биләй. Траян төньяҡта сиктәрҙе Карпаттан [[Днестр]]ға еткерә, көнсығышта дүрт провинция булдыра: Әрмән, [[Месопотамия]], Ассирия, Ғәрәп провинциялары. Тыныслыҡ һөйгән Адриан хакимиәттә һәм хоҡуҡиәттә үҙгәрештәр менән шөғөлләнә. Август кеүек үк, Адриан провинциялар буйлап күп йөрөй; Афинала үҙ өҫтөнә архонт вазифаһын алыуҙан да кәмһенмәй, үҙе үк ҡала идаралығының проектын төҙөй. Заман менән бергә атлап, ул Августҡа ҡарағанда белемлерәк була. Адриан финанс реформалары менән «донъяны байытыусы» ҡушаматын алһа, уның вариҫы Антонинды, бәлә-ҡазаға дусар булған провинциялар тураһында хәстәрлек күргәне өсөн, «кешелек атаһы» тип йөрөтәләр. Цезарҙар рәтендә иң юғары урынды Марк Аврелий биләй, уны философ тип йөрөтәләр. Олпат йәштә тәхеткә ултырған дүрт императорҙан һуң власть мираҫ буйынса йәнә лайыҡһыҙ йәш кешегә эләгә. Коммод (180—193) идара итеүҙе әшнәләренә тапшырып ҡуя, үҙе, Неронға оҡшап, данды яу яланында түгел, ә циркта, тамашала алырға йыйына. Ул заговорсылар ҡулынан һәләк була. ==== Северҙар династияһы (193—235) ==== Заговорсылар ҡуйҙыртҡан префект Пертинакс та, порфираны ҙур аҡсаға һатып алған сенатор Дидий Юлиан да власта оҙаҡ булмай. Иллирия легиондары үҙҙәренең полководецы Септимий Северҙы император тип иғлан итә. Септимий Африкала Лептиста тыуған. Ул үҙ илендә Ганнибалға кәшәнә төҙөтә. Ләкин хәҙер Рим өсөн яуҙа йөрөй. Римдың күршеләре еңеүле императорҙың ауыр ҡулын үҙ елкәһендә татый; Рим бөркөттәре Вавилондан алыҫ төньяҡтағы Йоркка тиклем елдереп йөрөп тора. Септимий 211 йылда мәрхүм була. Пуниялы Септимий Северҙың тупаҫ энергияһы уның улы Каракаллала айырыуса ныҡ сағыла. Ул власты бер туған ағаһын үлтереп ҡулға төшөрә. Каракалла, Африка тамырҙарын иҫтә тотоп, бөтә ерҙә Ганнибал статуяларын ҡуйҙырта. Римда ул данлыҡлы термаларын төҙөтә. Атаһы кеүек үк, Рим ерҙәрен Рейнда ла, Евфратта ла ныҡлы һаҡлай. Уның тыйып торғоһоҙ шауҡымлылығы үҙе тирәһендәгеләрҙең заговор ойоштороуына килтерә, шуның һөҙөмтәһендә ул һәләк була. Рим үҙенең иң бөйөк граждан ҡаһарманлыҡтарының береһе — бөтә провинциалдарға Рим гражданы булыу хоҡуғын биреүе менән нәҡ Каракаллаға бурыслы. Мысыр миҫалында ғына ла был сараның ни тиклем әһәмиәтле булыуы күренә. Август [[Клеопатра VII|Клеопатра]] батшалығын буйһондорғаны бирле был халыҡ иҫ киткес хоҡуҡһыҙлыҡтан интегә. Септимий Север Александрияға үҙидаралыҡты ҡайтара, ә Каракалла александрийҙарға Римда дәүләт вазифалары биләү хоҡуғын ғына түгел, мысырҙы тәү башлап сенатҡа индерә. Пуниялыларҙың тәхеткә ултырыуы уларҙың Сүриәләге ҡәбиләләштәренең власҡа килеүен тәьмин итә. Каракалланың тол ҡалған ҡатыны Меза Каракалланы үлтергән кешене тәхеттән төшөртөүгә өлгәшә һәм уның урынына ейәне Гелиогабалды ултырттыра. Был осорҙа Римда көнсығыш теократия хакимлыҡ ала. Ләкин жрецтың Рим легиондары башында тороуын күҙ алдына ла килтереп булмай, тиҙҙән Гелиогабал ике туған ағаһы Александр Северға алмаштырыла. Александр Север Майнц эргәһендә һәләк була. === Рим империяһының III быуаттағы кризисы (235—284) === Шул саҡта Римда варварҙарҙың хакимлыҡ итеү сәғәте етеп килгәнен күрһәткән ваҡиға була. Легиондар гот менән алан ҡатынының улы, элекке көтөүсе, көсө һәм ҡаһарманлығы арҡаһында хәрби баҫҡыстан етеҙ үрләгән Максиминды император итеп иғлан итә. Төньяҡтағы был ваҡиғаға ҡаршы Африкала проконсул Гордианды император итеп иғлан итәләр. Ҡан ҡойғос бәрелештәр һөҙөмтәһендә власть Гордиандың ейәненә эләгә. Көнсығышта фарсыларҙың һөжүмен уңыш менән кире ҡағып йөрөгәнендә ул Рим хәрби хеҙмәтендәге икенсе варвар Сир-ғәрәп сүллегендәге юлбаҫар шәйехтең улы Филипп Ғәрәп тарафынан ҡолатыла. Был семиттың өлөшөнә 248 йылда Римдың мең йыллығы тантанаһын бик бай итеп үткәреү бәхете тейә, ләкин тәхеттә ул оҙаҡ ултырмай: уның легаты, Деций, үҙенең һалдаттары баҫымы аҫтында унан власты тартып алырға мәжбүр була. Деций — ата-бабалары яғынан римлы, ләкин ғаиләһе күптән Паннонияға һөрөлгән була һәм ул шунда донъяға килә. Деций осоронда Рим империяһын тамырҙан ҡоротҡан ике яңы дошман асыла — Фракияға Дунай аша бәреп ингән готтар һәм христианлыҡ. Деций көсөн уларға ҡаршы йүнәлтә, ләкин киләһе йылы (251) готтар менән алышта һәләк булғанлыҡтан христиандарға юл аса. Власты уның иптәше Валериан тартып ала, ул улы Галлиен менән бергә идара итә. Валериан фарсыларға әсир эләгеп һәләк була, Галлиен 268 йылға тиклем власта ултыра. Ләкин Рим империяһы ҡаҡшаған була, тотош өлкәләр урындағы баш командующийҙар етәкселеге аҫтында Римдан айырылып сыға (мәҫәлән, Галлия һәм Көнсығыштағы Пальмира батшалығы). Иллириянан сыҡҡан генералдар ғына Римдың төп таянысы булып ҡала, готтарға ҡаршы тороу өсөн тупланып, береһенән-береһе һәләтле полководецтар етәксе итеп һайлана: Клавдий II, Аврелиан, Проб һәм Кар. Аврелиан Галлияны һәм Зиновия батшалығын еңә, империяның элекке сиктәрен ҡайтара; Римды яңы диуар менән урата. Ләкин легиондар ҡуйҙырған был хакимдар тиҙ арала һалдаттар ҡулынан һәләк була тора. Проб, мәҫәлән, туған провинцияһын хәстәрләп, һалдаттарҙы Рейн менән Дунайҙа виноград ултыртырға мәжбүр иткәне өсөн үлтерелә. === Тетрархия һәм доминат (285—324) === Ниһайәт, Халкидонда 285 йылда мәжүсилектәге Рим императорҙары исемлеген ослаған Диоклетиан тәхеткә ултыра. Уның үҙгәртеп ҡороуҙары Рим империяһын ныҡлы үҙгәртә. Диоклетиан Август принципатынан баш тарта һәм Рим-Византия берҙәм державаһын булдыра. Был далмат осоронда Рим провинциялар тарафынан баҫып алына. Дәүләткә ҡағылышлы өлкәлә был батшалыҡ итеүсе йөҙөндә дуализмдың юҡҡа сығыуын аңлата. Императорҙың хәрби власы граждандар республика принципат магистратураһын йота. III быуат аҙағында император власы африкалы ҡулына ҡалғас, хәрби элемент Римдың власҡа ҡағылышлы мираҫын бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығара. Рим легиондарының бер-бер артлы үҙ командирҙарын император итеп һайлауы был власты кәмһетә, уның теләһә кем ҡулына эләгеү мөмкинлеген бирә, шуның менән Римдың тотороҡлолоғо, ныҡлығы йомшара. Империя майҙаны бик ҙур булғанлыҡтан император ғәскәрҙәргә тотош контроллекте тормошҡа ашыра алмай, империяның икенсе яғында легиондар теләгән бер ваҡытта үҙҙәренең яратҡан командирын император итеп иғлан итеү мөмкинлегенә эйә була. Ошо сәбәпле Диоклетиан император власын коллегиаллек һәм иерархия башланғыстарында үҙгәртеп ҡора. === Диоклетиан реформалары === ==== Тетрархия ==== Август званиеһындағы императорҙың империяның икенсе яртыһы менән идара иткән Август званиелы тағы бер иптәше була; был Августарҙың икеһенең дә берәр Цезары була, ул үҙ Августының идаралашташы һәм наместнигы булып тора. Император власын ошо рәүешле бүлгесләү империяның дүрт яғында бер юлы пәйҙә булыу мөмкинлеген бирә, ә Цезарҙар һәм Августар йәһәтенән иерархик ҡоролош уларҙың мәнфәғәттәрен берләштерә һәм баш командующийҙарҙың власҡа ынтылышына легаль юлдар аса. Диоклетиан, өлкән Август булараҡ, Кесе Азиялағы Никомедияла урынлаша, икенсе Август (Максимиан Марк Аврелий Валерий) Миланда төпләнә. Рим иһә император власының үҙәге булыуҙан туҡтап ҡына ҡалмай, был үҙәк унан ныҡ алыҫлаша. Рим империяның киенсе урындағы үҙәге булыуҙан да мәхрүм ҡала. Яңы власть аралыҡ йәһәтенән генә түгел, асылы менән дә Римдан алыҫ тора. Әфәнде титулы (dominus) элек ҡолдарҙың хужаһына өндәшеү һүҙе булып торһа, хәҙер ул императорҙың рәсми титулына әйләнә; sacer һәм saciatissimus — мөҡәддәс — һүҙҙәре уның власына ҡарата әйтелә; теҙләнеү урынына хәрбиҙәрсә честь биреү индерелә: императорҙың алтынлы, аҫыл ташлы ризаһы менән ынйылы диадемаһы яңы власҡа күрше Фарсы дәүләтенең көслө йоғонтоһон раҫлай. ==== Сенат ==== Сенат та үҙгәрештәр кисерә. Ул элекке әһәмиәтен юғалта. Ул император ҡарамағындағы учреждение ғына булып ҡала. Шунан Рим һәм Константинополь сенатына бүленә, ләкин был бүленеш империя өсөн әллә ни мөһим булмай, сөнки уның дәүләт әһәмиәте батша советына йәки консисторияға күсә. ==== Хакимиәт ==== Император власы тарафынан дәүләттең яңы төрө урынлаштырыла. Идара итеү бюрократлаштырыла, магистратты чиновник алмаштыра. Магистрат күпмелер ваҡытҡа власҡа ҡуйылған һәм вазифаһын (honor) почетлы бурыс итеп үтәгән граждан була. Уның ҡарамағында приставтар, кәтиптәр (apparitores) һәм хеҙмәтселәр штаты тора. Был кешеләрҙе ул үҙе саҡыра, йәиһә уҙенең ҡолдары, ирек алғандар араһынан һайлап алып ҡуя. Бындай магистраттар бер аҙҙан империяла император эргәһендә даими хеҙмәттә торған, иерархик баҫҡыстан күтәрелә алған кешеләр менән алмаштырыла. Түңкәрелешкә башланғыс проконсулдарға һәм пропреторҙарға жалованье түләүҙе индергән Август тарафынан уҡ һалына. Адриан ваҡытында император һарайы бик ныҡ бюроклатлаша, ул һарай хеҙмәтселәрен дәүләт сановниктары итеп күтәрә. Батша хеҙмәтселәре һаны ишәйә бара. Иерархик йәһәттән ныҡ ҡатмарлаша. Диоклетиан реформалары ваҡытында иһә империя викарийҙар идараһы аҫтындағы 12 диоцезға бүленә. Һәр диоцез вағыраҡ провинцияларға (4-тән 12-гә тиклем, йәмғеһе 101) бүленә, уларға төрлөсә аталып йөрөтөлгән чиновниктар — correctores, consulares, praesides һ.б. етәкселек итә. ==== Хоҡуҡ ==== Боронғо Римда хоҡуҡиәт милли төҫтә була. Ул тик Рим граждандарының ҡаҙанышы булып тора, тик уларға хеҙмәт итә. Килмешәктәр Римда «ситтән килгәндәр» өсөн претор (peregrinus) тарафынан хөкөм ителә; һуңғары провинциалдарға ла шул система ҡулланыла, Рим преторы улар өсөн юғары судья була. Преторҙар яңы хоҡуҡиәт — Рим халҡының түгел, ә бөтә халыҡтарҙың хоҡуҡиәтен ижад итә. Был хоҡуҡты булдырып, Рим юристары бөтә халыҡтарға тәғәйенләнгән хоҡуҡиәттең дөйөм башланғыстарын һала. Претор хоҡуҡиәте айыҡ аҡыл һәм ғәҙеллек сағылышы булып тора. === Мәҙәни трансформация === Мәҙәни йүнәлешкә ҡоллоҡ һәм ғәскәр күп зыян килтерә. Ҡоллоҡ антик йәмғиәттең «ҡол» һәм «хужа» боҙоҡлоҡтарын бергә йыйған, бер ниндәй принциптары һәм рухи мираҫы булмаған иң аҙғын ҡатламын иреклегә әйләндерә. Улар башлыса элекке хужаһы өсөн кәрәкле, һәләтле кешеләр була, шунлыҡтан бөтә ерҙә лә улар һәләкәтле эштәр эшләй, бигерәк тә император һарайында ҙур зарар килтерә. Физик көскә һәм тупаҫ энергияға эйә булған был кешеләрҙе ғәскәр тиҙ ҡабул итә һәм үрләтә — айырыуса фетнәләр, һалдат ихтилалдары ваҡытында улар йәмғиәтте көс ҡулланырға, тупаҫ көстө генә танырға, ә идара итеүселәрҙе законға ихтирамһыҙ булырға күнектерә. Власть хәрбиләшә барған һайын әүәлге мәҙәни үҙәктәрҙең һәм мәҙәни усаҡтарҙың әһәмиәте кәмей. II быуат Рим империяһының иң яҡшы дәүере тип баһалана. Был ғәҙәттә ул осор императорҙарының шәхси сифаттары менән бәйләнә. Ләкин Траян һәм Марк Аврелий осороноң әһәмиәте бының менән генә түгел, ә шул заманда ҡапма-ҡаршы элементтар һәм ынтылыштар — Рим һәм провинциялар, республика һәм монархия тәртиптәре — араһында урынлашҡан тигеҙлек менән дә аңлатыла. Ә III быуатта был тигеҙлек юҡҡа сыға. Хөкөм һөргән анархиянан Диоклетиандың бөтә нәмәне көйләргә, тәртипкә күндерергә ынтылған системаһы үҫеп сыға. Кешене сәйәси ҡараштары буйынса Рим граждандарына, союздаштарға һәм провинциалдарға бүлеү урынына социаль синыфтарға бүлеү барлыҡҡа килә. Шуның менән үҙаллы община (''polis'') һәм граждан тигән төшөнсәләргә нигеҙләнгән антик донъя юҡҡа сыға. Полис — муниципийға; почётлы вазифа (''honos'') —хеҙмәт үтәүгә (''munus''); урындағы курияның сенаторы йәки куриал ҡаланың һалым түләүҙән башы сыҡмаған крепостнойына әйләнә. Рим империяһында эҙемтәләре буйынса иҫ киткес әһәмиәтле түңкәрелеш — дини нигеҙҙә берләшеү була. Христианлыҡта берләшеү антик донъяға таныш сәйәси берләшмәнең сиктәренән сығып китә: христианлыҡ, бер яҡтан, Рим гражданын — ҡол менән, икенсе яҡтан, римлыны варвар менән берләштерә. === Константин I === Диоклетиандың яһалма тетрархияһы оҙаҡҡа сыҙамай; цезарҙар авгуслыҡҡа үрләүҙәрен тыныс ҡына көтөп еткерә алмай. 305 йылда вафат булған Диоклетиан иҫән саҡта уҡ әле, ярышсылар араһында алыштар ҡуба. Британ легиондары тарафынан 312 йылда цезарь тип иғлан ителгән [[Бөйөк Константин I|Константин]] Рим эргәһендә үҙенең ярышташы, Рим преториандары кешеһе булған цезарь Максенцийҙы ҡыйрата. Римдың был еңелеүе христианлыҡҡа юл аса. Константин христиандарға үҙ диндәрен ирекле тоторға рөхсәт биреп кенә ҡалмай, дәүләт власының уларҙың сиркәүен таныуын да тәьмин итә. Диоклетиандың тетрархияһын дүрт префектура ойоштороу менән алмаштырып, Константин үҙенән алдағы император үткәргән үҙгәртеүҙәрҙе һуңынан византий стиле тип аталған күп һанлы һарай вазифалары һәм яңы титулдар хас булған ысулға алмаштыра. Яңы империяға яңы баш ҡала ла кәрәк була, Константин ҡалаһы баш ҡала булып китә. === Константиндан һуң (337—395) === Уның вафатынан һуң (337) власть өс улына күсә: Констанций Константинополь менән консығыш префектураны ала, Констант — Иллирия префектураһы менән Италияға, Константин II Галлия префектураһы менән Африкаға хужа була. Эште яңы императорҙар туғандарын ҡырыуҙан башлай. Константин менән Констант араһындағы бәрелеш һөҙөмтәһендә еңеүсе һәләк була, бөтә власть Констанций ҡулында ҡала. 360 йылда Галлия легиондары император итеп Констанцийҙың иҫән ҡалған ҡәрҙәше Юлианды күтәрә. Неоплатониктар эйәрсене булараҡ, ул христианлыҡты тыйырға һәм мәжүсилекте ҡабат ҡайтарырға тырыша. Ләкин ике йылдан ул яуҙа һәләк була. Император итеп Валентиниан (364—375) һайлана, ул икенсе христиан династияһын башлай. Валентиниан I ғүмере буйы Рейндағы һәм Дунайҙағы варварҙар менән һуғыша. 376 йылда үлә, империяның көнбайышын ике улына ҡалдыра. Варварҙар менән яуҙарҙа Валент та һәләк була. Йәш Грациан шулай уҡ тиҙҙән үлтерелә. Граждандар һуғыштары бара. Императорҙар алмашына тора, һәм ҡыҫҡа ваҡытҡа тәхеткә ултырған Феодосий (394—395) бөтә империя өҫтөнән бер үҙе идара иткән һуңғы император була. == Көнбайыш Рим империяһының ҡолауы (395—480) == 395 йылда власть Феодосийҙың ике бәләкәй улына күсә, Аркадий — көнсығышта, Гонорий көнбайышта хаким була. Көнбайыш Рим империяһы башҡа бер ваҡытта ла Көнсығыш менән бергә булмай, варварҙар баҫымы аҫтында яйлап көсһөҙләнә һәм һүнә. == Сығанаҡтар == * <span class="citation" contenteditable="false">''Талах В. ''</span><span class="citation" contenteditable="false">''Н.''<nowiki> </nowiki>[http://kuprienko.info/istoriya-kesarey-knigi-lvii-lxiii-istorii-rimlyan-diona-kassiya-kokkeyyana/ История кесарей.] [http://kuprienko.info/istoriya-kesarey-knigi-lvii-lxiii-istorii-rimlyan-diona-kassiya-kokkeyyana/ Книги LVII-LXIII «Истории римлян» Диона Кассия Коккейяна]<nowiki> = </nowiki>Історія кесарів. Книги LVII-LXIII «Історії римлян» Діона Кассія Коккейяна<nowiki> / </nowiki>Предисловие, перевод с английского, комментарии В. Н. Талаха; под ред. В. Н. Талаха и С. А. Куприенко. — Киев: Видавець Купрієнко С. А., 2013. — 239 с. — [[:ru:Special:BookSources/9786177085026|ISBN 978-617-7085-02-6]].</span> == Әҙәбиәт == '''Антик тарихсылар хеҙмәттәре:''' * Тацит К. Анналы. История. Агрикола. * Светоний Г. Т. Жизнь двенадцати цезарей. * Аврелий Виктор С. О Цезарях. * Аммиан Марцеллин. Римская история. * Писатели истории Августов (Scriptores Historiae Augustae). * Дион Кассий Кокцейян. Римская история. * Геродиан. От кончины Божественного Марка. * Зосима. Новая история. '''Хәҙерге тикшеренеүҙәр''': * Алфионов Я. И. Император Юлиан и его отношение к христианству. — М., 2012. — 432 с. — [[:ru:Special:BookSources/9785397023795|ISBN 978-5-397-02379-5]]. * Архангельский С. Указ Диоклетиана о таксах. — Нижний Новгород, 1928. * Бейкер Д. Тиберий: Преемник Августа / Пер. с англ. — М., 2004. — 304 с. — ISBN 5-9524-0765-Х. * Бокщанин А. Г. Социальный кризис Римской империи в 1 в. — М., 1954. — 240 с. * Буркхардт Я. Век Константина Великого / Пер. с нем. — М., 2003. — 368 с. — [[:ru:Special:BookSources/5952403956|ISBN 5-9524-0395-6]]. * Виппер Р. Ю. Очерки по истории Римской империи. — Ростов-на-Дону, 1995. — 484 с. — [[:ru:Special:BookSources/5876880310|ISBN 5-87688-031-0]]. * Гиббон Э. История упадка и крушения Римской империи / Пер. с англ. — М., 2001. — ISBN 5-224-02613-Х. * <nowiki>Грант М. Двенадцать цезарей / Пер. с англ. — М., 1998. — 272 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-300-01850-3.</nowiki> * <nowiki>Грант М. Крушение Римской империи / Пер. с англ. — М., 1998. — 224 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-300-01955-0.</nowiki> * [http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf Грант М. Римские императоры: Биографический справочник правителей Римской империи: 31 г. до н. э. — 476 г. н. э. / Пер. с англ. — М., 1998. — 400 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927081218/http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf |date=2015-09-27 }} [http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf - ISBN 5-300-02314-0 .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927081218/http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf |date=2015-09-27 }} * Гримм Ю. Исследования по истории римской императорской власти. Т. 1, 2 [: От Августа до Марка Аврелия]. — СПб., 1900—1901. — 528+480 с. * <nowiki>Гриффин М. Т. Нерон: Конец династии / Пер. с англ. — М., 1999. — 408 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-300-02698-0.</nowiki> * Гюнтер Р., Корсунский А. Р. Упадок и гибель Западной Римской империи и образование германских королевств. — М., 1984. — 256 с. * <nowiki>Джонс А. Х. М. Гибель античного мира / Пер. с англ. — Ростов-на-Дону, 1997. — 576 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-85880-591-4.</nowiki> * Драгоманов М. Вопрос о всемирно-историческом значении Римской империи и Тацит. Ч. 1. — Киев, 1869. — 424 с. * Дыдынский Ф. М. Император Адриан: Историко-юридическое исследование. — М., 2014. — 264 с. * <nowiki>Казаков М. М. Христианизация Римской империи в 4 в. - Смоленск, 2002. - 464 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-88984-120-X. </nowiki> * <nowiki>Князьский И. О. Император Диоклетиан и конец античного мира: Государственные и правовые реформы начала домината. - М., 1999. - 208 с. - ISBN 5-900307-22-4.</nowiki> * <nowiki>Князьский И. О. Калигула. — М., 2009. — 264 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 978-5-235-03193-7.</nowiki> * <nowiki>Князьский И. О. Нерон. — М., 2007. — 352 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 978-5-235-02988-0.</nowiki> * <nowiki>Князьский И. О. Тиберий: Третий цезарь, второй август… — СПб., 2012. — 368 с. — ISBN 978-5-91419-699-5.</nowiki> * <nowiki>Коптелов Б. В. Император Лициний: На переломе эпох. — М., 2008. — 132 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-9551-0239-6. </nowiki> * Крист К. История времён римских императоров. В 2-х т. / Пер. с нем. — Ростов-на-Дону, 1997. — 576+512 с. — [[:ru:Special:BookSources/5222000451|ISBN 5-222-00045-1]]<nowiki>; ISBN 5-222-00039-7.</nowiki> * Ле Боек Я. Римская армия эпохи ранней Империи / Пер. с фр. — М., 2001. — 400 с. — ISBN 5-8243-0260-Х. * Махлаюк А. В. Армия Римской империи: Очерки традиций и ментальности. — Нижний Новгород, 2000. — 240 с. — ISBN 5-85746-398-Х. * <nowiki>Махлаюк А. В. Солдаты Римской империи: Традиции военной службы и воинская ментальность. - СПб., 2006. - 440 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-93762-045-3.</nowiki> * [http://www.sno.pro1.ru/lib/mashkin_prinzipat_avgusta/download.htm Машкин Н. А. Принципат Августа: Происхождение и сущность. — М., 1949. — 720 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250309102133/http://www.sno.pro1.ru/lib/mashkin_prinzipat_avgusta/download.htm |date=2025-03-09 }} * Межерицкий Я. Ю. «Республиканская монархия»: Метаморфозы идеологии и политики императора Августа. — Калуга; М., 1994. — 448 с. * Моммзен Т. История Рима. В 5-и т. Т. 4, 5 / Пер. с нем. — СПб., 1994—2002. — 632+736 с. — [[:ru:Special:BookSources/5873991383|ISBN 5-87399-138-3]]<nowiki>; ISBN 5-02-028217-0.</nowiki> * <span class="citation" contenteditable="false">''Ранович А.''<nowiki> </nowiki></span><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/ran/index.php Восточные провинции Римской империи в I—III вв].</span> — М., 1949. * <nowiki> Ростовцев М. И. Общество и хозяйство в Римской империи. В 2-х т. / Пер. с нем. — СПб., 2000—2001. — 400+408 с. — ISBN 5-02-026814-3. </nowiki> * Сергеев И. П. Римская империя в 3 в. н. э.: Проблемы социально-политической истории. — Харьков, 1999. — 208 с. * <nowiki>Токарев А. Н. Становление официальной идеологии принципата императора Августа. — Харьков, 2011. — 272 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 978-966-623-787-6.</nowiki> * <nowiki>Фёдорова Е. В. Императорский Рим в лицах. — Смоленск, 1995. — 416 с. — ISBN 5-87993-0017.</nowiki> * <nowiki>Фонтен Ф. Марк Аврелий / Пер. с фр. — М., 2005. — 256 с. — ISBN 5-235-02787-6. </nowiki> * <nowiki>Хизер П. Падение Римской империи / Пер. с англ. — М., 2011. — 800 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 978-5-17-057027-0.</nowiki> * <nowiki>Холланд Р. Октавиан Август: Крёстный отец Европы / Пер. с англ. — М., 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-17-068217-1.</nowiki> * <nowiki>Шифман И. Ш. Цезарь Август. — Л., 1990. — 200 с. — ISBN 5-02-027288-4. </nowiki> * Штаерман Е. М. Кризис рабовладельческого строя в западных провинциях Римской империи. — М., 1957. — 512 с. * [http://www.sno.pro1.ru/lib/staerman_moral_i_religiya_ugnetennikh_klassov/download.htm Штаерман Е. М. Мораль и религия угнетённых классов Римской империи: Италия и западные провинции. — М., 1961. — 320 с.] * [http://www.sno.pro1.ru/lib/staerman_rabovlad_otnoshen_v_imperii/download.htm Штаерман Е. М., Трофимова М. К. Рабовладельческие отношения в ранней Римской империи: Италия. — М., 1971. — 320 с.] == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Ancient Rome}} * [http://www.roman-glory.com Римская Слава] Античное военное дело * [http://ancientrome.ru/ История Древнего Рима] Источники и публикации по истории и культуре Древнего Рима, карты, справочники. * [http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-58stanovlenie/ Рим становится империей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804072538/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-58stanovlenie/ |date=2011-08-04 }}, [http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-59preemniki/ Преемники Августа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919001536/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-59preemniki/ |date=2017-09-19 }} и др. статьи на сайте «История Древнего мира» {{Һайланған мәҡәлә|тарих}} [[Категория:V быуатта юҡ булғандар]] [[Категория:Рим империяһы]] [[Категория:Боронғо Рим]] [[Категория:Африка тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Европа тарихи дәүләттәре]] 4hzkclegjkp9pjfq5xqsbyzeg9wh4vf 0 116839 1299906 1299250 2026-06-26T19:09:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299906 wikitext text/x-wiki {{Карточка института |название = РФА Өфө фәнни үҙәгенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәге |сокращение = РФА ӨФҮ МИХҮ |эмблема = |изображение = |междуназвание = |основан = 1988 |директор = [[Напалков Валентин Васильевич]] |число сотрудников = |аспирантура = специальностар: Әйберләтә, комплекслы һәм функциональ анализ һәм Дифференциаль тигеҙләмәләр, динамикалы системалар һәм оптималь идаралыҡ. |расположение = {{флаг России}} [[Өфө]] |адрес = Чернышевский урамы, 112, [[Өфө]], Башҡортостан, Рәсәй |сайт = http://matem.anrb.ru/ }} '''РФА Өфө фәнни үҙәгенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәге ''' — федераль дәүләт бюджет ғилми учреждениеһы, Өфөлә урынлашҡан. Институт [[РФА Өфө фәнни үҙәге]]<ref>[http://www.yras.ru/usc-ras.html Уфимский научный центр РАН]</ref> составына инә, аспирантураһы бар, ғилми журнал нәшер итә, халыҡ-ара семинарҙар үткәрә. == Тарихы == [[1971 йыл]]да СССР ФА Башҡортостан филиалында физика һәм математика бүлеге асыла. Математика фәндәре өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәрҙе ойоштороу маҡсатында Мәскәү Энергетика институтынан математик, СССР ФА мөхбир ағзаһы Леонтьев Алексей Фёдорович саҡырыла, ул Өфөгә 1971 йылда үҙенең шәкерттәре төркөмө — В. В. Напалков, В. П. Громов, Ю. Н. Фролов — менән килә. 1971—1972 йылдарҙа Өфөгә Новосибирск Академҡаласығынан ғалимдар Рамазанов М. Д. һәм Шабат А. Б. күсеп килә. 80-се йылдар уртаһына Физика һәм математика бүлегендә фәнни йүнәлештәр булдырыу һәм математик подразделениеларҙы үҙгәртеп ҡороу тамамлана. Өфөлә СССР-ҙың диссертация советы булған математика үҙәктәренең береһе хасил була. 1987 йылда СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Башҡортостан фәнни үҙәге тип үҙгәртелә һәм СССР Фәндәр академияһының яңы ойошторолған Урал бүлексәһенә индерелә. СССР Хөкүмәте һәм СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарарҙары нигеҙендә 1988 йылдың февралендә Урал бүлексәһенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәген асыу тураһындағы ҡарары ҡабул ителә. Математика институт менән уның хисаплау үҙәге 1988 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Физика һәм математика бүлеге нигеҙендә ойошторола. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы Напалков Валентин Васильевич институттың директоры була. Башта институт Туҡаев урамындағы 50-се йортта урынлаша. 1990 йылда Башҡортостанға килгән Б. Н. Ельцин инициативаһы менән ул бинаны [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының диниә назаратына]] бирәләр. Институтҡа КПСС-тың Киров район комитеты бинаһын тапшыралар. КПСС-тың Киров райкомы был ҡарарҙы танымай һәм бинаны институтҡа тапшырырға йыйынмай. Бер нисә ай буйы институт райком бинаһының коридорында көн итә. 1990 йылдың октябрендә бина тулыһынса институтҡа бирелә. 1971—2010 йылдарҙа институтта 29 фән докторы һәм 70-тән ашыу кандидат әҙерләнә, уларҙың күпселеге Башҡортостан Республикаһы юғары уҡыу йорттарында эшләй. == Тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре == * комплекслы алмаш дәүмәлдәр функциялары теорияһы; * дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының асимптотик ысулдары; * математик физиканың интеграцияланыусы һыҙыҡһыҙ тигеҙләмәләре; * хисаплау математикаһының ысулдары һәм алгоритмдары. == Подразделениелары == * Функциялар теорияһы бүлеге (мөдире — РФА мөхбир ағзаһы Напалков В. В.). * Комплекслы анализ бүлеге (мөдире — физика-математика фәндәре докторы Кривошеев А. С.). * Дифференциаль тигеҙләмәләр бүлеге (мөдире —физика-математика фәндәре докторы Калякин Л. А.). * Математик физика бүлеге (мөдире — физика-математика фәндәре докторы Новокшенов В. Ю.). * Хисаплау математикаһы бүлеге (мөдире — физика-математика фәндәре докторы Ильясов Я. Ш.). == Хеҙмәттәр == Институт ғалимдары коллективының ҡаҙаныштары: һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләрҙе тикшереү, бәрмә тулҡын структураһын тикшереү; ҡатмарлы системаларҙан Кортевег — де-Фриз тигеҙләмәһе, Шредингерҙың һыҙыҡһыҙ тигеҙләмәһе кеүек интеграциялы дифференциаль тигеҙләмәләргә асимптотик күсештәрҙе нигеҙләү; һыҙыҡһыҙ дифференциаль һәм дифференциаль-төрлөлөклө тигеҙләмәләрҙең алгоритмдар кимәленә еткерелгән һәм компьютер алгебраһы саралары менән ғәмәлгә ашырылған интеграцияланыусанлыҡ критерийҙары һ. б. Институт хеҙмәткәрҙәре тарафынан солитондар теорияһы һәм математик физика тигеҙләмәләре буйынса вуздар өсөн дәреслектәр әҙерләнгән. == Билдәле ғалимдары == * Напалков Валентин Васильевич — математик, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы * Леонтьев Алексей Фёдорович — математик, профессор, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы * Ильин Арлен Михайлович — РФА академигы. == Әҙәбиәт == Уфимский математический журнал<ref>[http://matem.anrb.ru/ru/journal Уфимский математический журнал | Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Институт математики с вычислительным центром]</ref>. == Һылтанмалар == * [http://matem.anrb.ru/ Сайт Уфимского научного центра Российской академии наук] * http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=1374&fletter=%EA&option_lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140306092953/http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=1374&fletter=%EA&option_lang=rus |date=2014-03-06 }} * http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/200.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222195721/http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/200.html |date=2014-02-22 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Өфө мәғарифы]] 9374c6ua6t67kro6jamd0lhmnhddtpi 0 117445 1299938 1277879 2026-06-27T10:45:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299938 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Сербия короллеге |самоназвание = Краљевина Србија |статус = |флаг = State Flag of Serbia (1882-1918).svg |герб = Royal Coat of arms of Serbia (1882–1918).svg |гимн = Боже правде |карта = Kingdom of Serbia (1914).svg |описание = |p1 = Сербия кенәзлеге |flag_p1 =Civil_Flag_of_Serbia.svg |p2 = Черногория короллеге |flag_p2 = Flag of the Kingdom of Montenegro.svg |p3 = Балҡан союзы |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |образовано = 1882 |ликвидировано = 1918 |s1 = Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге |flag_s1 = Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg |девиз = |дополнительный_параметр1 = Валюта |содержимое_параметра1 = Серб динары |столица = [[Белград]] |язык = [[Серб теле]] |форма_правления = конституцион монархия |династия = [[Обреновичтар]] (1903 йылға тиклем)<br />[[Ҡарагеоргиевичтар]] (1903 йылдан) |религия = православие |площадь =92 208 км² |# 1883 bis 1913 = 47.900 km² |# 1913 = 86.500 km² |население = |Этап1 = Основание |Дата1 = [[6 март]] |Год1 = [[1882]] |Этап2 = Черногория короллеге менән берләшеү |Дата2 = [[26 ноябрь]] |Год2 = [[1918]] |Этап3 = Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге менән берләшеп, Югославия барлыҡҡа килеү |Дата3 = [[1 декабрь]] |Год3 = [[1918]] |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }}{{История Сербии}}{{История Черногории}} '''Сербия короллеге''' (серб.{{lang-sr|Краљевина Србија}}Краљевина Србија) — 1882 йылда кенәз Милан IV [[Обреновичтар|Обреновичты]] мәсехләгәндән һуң Сербия кенәзлегенән барлыҡҡа килтерелгән балҡан дәүләте.  == Тарихы == 1885 йылда серб-болгар һуғышы була, ул  Сербия короллегенең еңелеүе менән тамамлана. 1903 йылда Александр Обренович  ҡатыны Драга менән бергә Ҡарагеоргиевичтар яҡлы  «Берләшеү йәки үлем!» (серб.{{lang-sr|Уједињење или смрт}}Уједињење или смрт), башҡа төрлө  «Ҡара ҡул» тип тә йөрөтөлгән, Дунай дивизияһы полковнигы  Драгутин Дмитриевич (Апис) етәкселек иткән ойошма тарафынан атып үлтерелгәс,  Пётр I Ҡарагеоргиевич король ителә. 1912—1913 йылдарҙа Сербия короллеге Беренсе Балҡан һуғышында ҡатнаша, һуғыш Лондон солох договорына ҡул ҡуйыу менән тамамлана, бының һөҙөмтәһендә короллектең биләмәләре ике тапҡырға тиерлек киңәйә.  1913 йылда Сербия короллеге Икенсе Балҡан һуғышында ҡатнаша, был һуғыш Бухарест солох договоры төҙөү менән тамамланып, короллектең сиктәре тағы ла киңәйә төшә.  1914 йылдан алып ахырына тиклем [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша, бынан һуң 1918 йылда серб короле  Пётр I Ҡарагеоргиевич хакимлығы аҫтындағы Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге барлыҡҡа килә.<gallery> File:Serbia1878.png| File:Serbia montenegro albania1913 01.png| File:Serbia1913.png| </gallery> == Халҡы == Балҡан һуғыштарына тиклем Сербия короллегендә 10 000-дән ашыу кеше йәшәгән 17 ҡала була.  [[1910 йыл|1910]]—[[1912 йыл]]дарҙа Сербия короллегенең иң ҙур ҡалалары<ref>''Andrej Mitrović.''</ref>: * [[Белград]] — 100 000  * [[Призрен]] — 60 000 * Битола — 54 000 * [[Скопье]] — 50 000 * Ниш — 25 000 * Велес — 24 000 * [[Приштина]] — 20 000 * Прилеп — 20 000 * Крагуевац — 18 500 * [[Охрид]] — 18 000 * Лесковац — 14 300 * Тетово — 14 000 == Идараһы == Закондар сығарыу органы — Милли Йыйылыш, дәүләт башлығы — Король, башҡарма органы — Министрҙар  Советы, округтарҙың вәкәләтле органдары — округ йыйылыштары (''окружне скупштине''), башҡарма органдары  — округ комитеттары (окружни одбори), общиналарҙың вәкәләтле органдары — община йыйылыштары (''општински збор''), башҡарма органдары — община комитеттары (''општински одбор''),  кметтар (кмет) уларҙың рәйестәре була. === Королдәре === * Милан I Обренович [[1882 йыл|1882]]—[[1889 йыл|1889]] * Александр Обренович [[1889 йыл|1889]]—[[1903 йыл|1903]] * Пётр I Карагеоргиевич [[1903 йыл|1903]]—[[1921 йыл|1921]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Обреновичи}}(урыҫ.) <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">ВТ-ЭСБЕ</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">1</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">Обреновичи</div></div></div></div> * Обреновичи&nbsp;// Большая советская энциклопедия&nbsp;: <span class="nowrap">[в 30 т.]</span>&nbsp;/ гл. ред. <span class="nowrap"> А. М. Прохоров</span>.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>&nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978. * [https://web.archive.org/web/20070630071246/http://www.allempires.com/forum/uploads/20060812_092005_in-Img_Balkan-4.gif Королевство Сербия в 1912] * [http://www.nytimes.com/specials/bosnia/context/yugo1914.gif Королевство Сербия в 1914] * [https://web.archive.org/web/20120927020027/http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/193818BK.GIF Королевство Сербия в 1918] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/99.gif Карта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025040818/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/99.gif |date=2007-10-25 }} [[Категория:1918 йылда юҡ булғандар]] [[Категория:Элекке короллектәр]] [[Категория:1882 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Балҡандар тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Сербия тарихында дәүләттәр]] 0f987c83u7uckx6vol0d4ce97ukot8k 0 117810 1299939 1285574 2026-06-27T10:46:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299939 wikitext text/x-wiki '''Сербияның халҡы''' нигеҙҙә [[Сербтар|сербтарҙан]] тора. Милли әҙселектә: албандар (Косовола күпселекте тәшкил итәләр), [[венгрҙар]] (башлыса [[Воеводина]]ла), сиғандар, боснактар, хорваттар, [[словактар]], румындар, болгарҙар һәм башҡалар. Воеводина әүәл — Австро-Венгрия, ә ҡалған [[Сербия]] (шул иҫәптән Косово) Ғосман империяһы составында була, шунлыҡтан улар дини һәм милли составы менән айырыла. [[Воеводина]] — Европала иң күп милләтле төбәктәрҙең береһе (25 этнос вәкилдәре йәшәй). == Демографик мәғлүмәттәр == [[Файл:Districts of Serbia by population density.svg|мини|Халыҡ тығыҙлығы буйынса Сербия округтарының картаһы]] 2011 йылдың октябрендә Сербияла Югославия тарҡалғандан һуң беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә. Элгәргеһе 2002 йылда Югославия Союз Республикаһы ваҡытында үткән була. [[2011 йыл|2011 йылдың]] октябрендәге йәниҫәп һөҙөмтәләре буйынса Сербияла 7 186 862 кеше йәшәй<ref>{{Cite web|title=Подведены итоги переписи населения в Сербии - RuSerbia.com - О Сербии по-русски|url=http://ruserbia.com/society/849-podvedeny-itogi-perepisi-naseleniya-v-serbii|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzJ8xnQW|archivedate=2013-03-09|accessdate=2013-03-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517033933/http://ruserbia.com/society/849-podvedeny-itogi-perepisi-naseleniya-v-serbii |date=2013-05-17 }}</ref> , 2002 йылда был күрһәткес 7 498 001 була. Сербия халҡы иҫәбенә Косово менән Метохия һәм Сербия көньяғындағы албандар инмәй, сөнки улар халыҡ иҫәбен алыуға бойкот иғлан итә. Сербия 1990-сы йылдар башынан демографик кризиста йәшәй, үлем осраҡтарының һаны тыуымдан артығыраҡ (2011 йылда үлем күрһәткесе — 14,2, тыуым — 9,3). Сербия халыҡ һаны үҫеше буйынса, 233 ил араһында бик артта булып, 225-се урынды биләй. Бала табыу йәшендәге ҡатын-ҡыҙҙарға тура килгән балалар һаны —1,44. Танылмаған Косово Республикаһында халыҡ иҫәбен алыу 2011 йылдың йәйендә үткәрелә, халыҡ һаны 1 733 872 кеше була<ref>[http://esk.rks-gov.net/rekos2011/?cid=2,1 REKOS2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108204620/http://esk.rks-gov.net/rekos2011/?cid=2,1 |date=2011-11-08 }}</ref>. Танылмаған Косовола албандар күпселек булып тора, һан буйынса икенсе урында — сербтар. Косовоноң төньяғында халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәй, унда, ҡайһы бер баһалар буйынса, 68 000 тирәһе кеше йәшәй, уларҙың күпселеге сербтар. Ҡайһы бер баһалар буйынса, 1990-сы йылдарҙа Сербияны 300 000 самаһы кеше ташлап киткән, уларҙың яҡынса 20 проценты юғары белемле булған<ref>[http://www.emg.rs/en/news/serbia/61642.html beograd.com — Strana nije nađena]</ref><ref>[http://www.pregled-rs.com/article.php?pid=208&id=19625&lang=en Survey Serbia Online : SURVEY S&M 1/2003 — Ethnic Composition of the Population of Serbia, 1991—2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009094202/http://www.pregled-rs.com/article.php?pid=208&id=19625&lang=en |date=2014-10-09 }}</ref>. Тыуым әҙ булғанға һәм йәштәр күпләп эмиграциялағанға күрә, Сербия донъяның өлкән йәштәге халҡы айырыуса күп булған илдәр иҫәбенә инә<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html?countryName=Serbia&countryCode=ri#ri CIA — The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623004748/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html?countryName=Serbia&countryCode=ri#ri |date=2018-06-23 }}</ref>. == Этник составы == [[Файл:Srbija_-_Etnicki_sastav_po_opstinama_2011_1-2.gif|мини|Сербия общиналары буйынса этник карта ([[2011 йыл|2011]])]] Сербтар Сербияның эре этник төркөмө булып тора, улар илдә йәшәгән бөтә халыҡтың 83 процентын тәшкил итә (Косово һәм Метохияны иҫәпләмәйенсә). Этник төркөмдәр һаны буйынса икенсе урында — [[венгрҙар]], улар бөтә Сербияла халыҡтың 3,9 процентын һәм [[Воеводина]]ла 14,3 процентын тәшкил итә. Башҡа әҙселектәргә боснактар, сиғандар, албандар, болгарҙар, черногорҙар, македондар, [[словактар]], русиндар, влахтар, румындар инә<ref>http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018083036/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |date=2013-10-18 }}</ref>. Ҙур ғына ҡытай диаспораһы ла йәшәй<ref>[http://abcnews.go.com/International/story?id=83182&page=1 Chinese Migrants Use Serbia as Gate to Europe]</ref>. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Сербияла (Косово һәм Метохиянан тыш) 1 135 393 милли аҙсылыҡ вәкиле йәшәй<ref>{{Cite web|title=Националне мањине|url=http://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=41|lang=sr|publisher=Правительство Сербии|accessdate=2014-04-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205000626/http://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=41 |date=2013-12-05 }}(серб.)<span id="cxmwA0U" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwA0U" tabindex="0"> Правительство Сербии.</span>&#x20;<small id="cxmwA0U" tabindex="0">11 апрель 2014 тикшерелгән.</small></ref>. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Сербияның этник составы (Косово һәм Метохиянан тыш): {|class="standard sortable" ! || <small>кеше<br />һаны</small> || <small>бөтәһенән<br />%</small> || <small>атағандарҙан<br />%<br /></small> |- | бөтәһе || align="right"| 7186862 || align="right"| 100,00 % || align="right"| |- | [[сербтар]] || align="right"| 5988150 || align="right"| 83,32 % || align="right"| 86,61 % |- | [[венгрҙар]] || align="right"| 253899 || align="right"| 3,53 % || align="right"| 3,67 % |- | [[сиғандар]] || align="right"| 147604 || align="right"| 2,05 % || align="right"| 2,13 % |- | [[боснактар]] || align="right"| 145278 || align="right"| 2,02 % || align="right"| 2,10 % |- | [[хорваттар]] || align="right"| 57900 || align="right"| 0,81 % || align="right"| 0,84 % |- | [[словактар]] || align="right"| 52750 || align="right"| 0,73 % || align="right"| 0,76 % |- | [[черногорҙар]] || align="right"| 38527 || align="right"| 0,54 % || align="right"| 0,56 % |- | влахтар || align="right"| 35330 || align="right"| 0,49 % || align="right"| 0,51 % |- | [[румындар]] || align="right"| 29332 || align="right"| 0,41 % || align="right"| 0,42 % |- | [[македондар]] || align="right"| 22755 || align="right"| 0,32 % || align="right"| 0,33 % |- | мосолмандар || align="right"| 22301 || align="right"| 0,31 % || align="right"| 0,32 % |- | [[болгарҙар]] || align="right"| 18543 || align="right"| 0,26 % || align="right"| 0,27 % |- | буневтар || align="right"| 16706 || align="right"| 0,23 % || align="right"| 0,24 % |- | русиндар || align="right"| 14246 || align="right"| 0,20 % || align="right"| 0,21 % |- | горандар || align="right"| 7767 || align="right"| 0,11 % || align="right"| 0,11 % |- | [[албандар]]<ref>өлөшләтә иҫәпкә ингән</ref> || align="right"| 5809 || align="right"| 0,08 % || align="right"| 0,08 % |- | [[украиндар]] || align="right"| 4903 || align="right"| 0,07 % || align="right"| 0,07 % |- | [[немецтар]] || align="right"| 4064 || align="right"| 0,06 % || align="right"| 0,06 % |- | [[словендар]] || align="right"| 4033 || align="right"| 0,06 % || align="right"| 0,06 % |- | [[рустар]] || align="right"| 3247 || align="right"| 0,05 % || align="right"| 0,05 % |- | [[югославтар]] || align="right"| 23303 || align="right"| 0,32 % || align="right"| 0,34 % |- | башҡалар || align="right"| 17558 || align="right"| 0,24 % || align="right"| 0,25 % |- | бөтәһе күрһәтелгән<ref name="уточн">без учёта тех, кто отказался указывать свою национальную принадлежность, без учёта региональных этнонимов (типа «воеводинец», «шумадинец» и т. п.), без учёта неизвестных (выдуманных) этнонимов (типа «космополит», «землянин» и т. п.)</ref> || align="right"| 6914005 || align="right"| 96,20 % || align="right"| 100,00 % |- | төбәк || align="right"| 30771 || align="right"| 0,43 % || align="right"| |- | билдәһеҙҙәр || align="right"| 81740 || align="right"| 1,14 % || align="right"| |- | атамағандар || align="right"| 160346 || align="right"| 2,23 % || align="right"| |} <gallery mode="packed"> Srpska Nosnja Sop.jpg|Сербтар Voivodina Hungarians national costume and dance.png|Венгрҙар Slovak-Traditional-Music-Festival-Glozan-Serbia.jpg|Словактар Bunjevacke igre.jpg|Буньевтар Vlaške igre 2003.jpg|Влахтар </gallery>Танылмаған Косово Республикаһында 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса Косово менән Метахияның (Төньяҡ Косовонан тыш) милли составы {|class="standard sortable" ! || <small>кеше<br />һаны</small> || <small>бөтәһенән <br />%</small> || <small>атағандарҙан <br />% <br />-</small> |- | бөтәһе || align="right"| 1739825 || align="right"| 100,00 % || align="right"| |- | [[албандар]] || align="right"| 1616869 || align="right"| 92,93 % || align="right"| 93,08 % |- | [[боснактар]] || align="right"| 27533 || align="right"| 1,58 % || align="right"| 1,59 % |- | [[сербтар]]<ref>переписаны частично; не переписано население [[Северное Косово|Северного Косово]] с сербским большинством</ref> || align="right"| 25532 || align="right"| 1,47 % || align="right"| 1,47 % |- | [[төрөктәр]] || align="right"| 18738 || align="right"| 1,08 % || align="right"| 1,08 % |- | ашкалиҙар || align="right"| 15436 || align="right"| 0,89 % || align="right"| 0,89 % |- | мысырҙар|ғәрәптәр || align="right"| 11524 || align="right"| 0,66 % || align="right"| 0,66 % |- | горандар || align="right"| 10265 || align="right"| 0,59 % || align="right"| 0,59 % |- | [[сиғандар]] || align="right"| 8824 || align="right"| 0,51 % || align="right"| 0,51 % |- | башҡалар|| align="right"| 2352 || align="right"| 0,14 % || align="right"| 0,14 % |- | бөтәһе атағандар || align="right"| 1737073 || align="right"| 99,84 % || align="right"| 100,00 % |- | атамағандар || align="right"| 912 || align="right"| 0,05 % || align="right"| |- | билдәһеҙҙәр || align="right"| 1840 || align="right"| 0,11 % || align="right"| |} == Тел == [[Файл:Srbija_-_Jezicki_sastav_po_opstinama_2011_1-1.gif|мини|434x434пкс|Сербия общиналары буйынса халыҡтың тел составы ([[2011 йыл|2011]])]] Илдең рәсми теле тип кириллицалағы [[Серб теле|серб]] теле иҫәпләнә. Ил Конституцияһына ярашлы Воеводинала шулай уҡ [[Венгр теле|венгр]], словак, [[Хорват теле|хорват]], [[Румын теле|румын]], [[Украин теле|украин]] һәм русин телдәре, Косово һәм Метохияла серб һәм албан телдәре ҡулланыла. == Дин == [[Файл:Temple_Saint_Sava.jpg|справа|мини|[[Белград]]та Изге Савва ҡорамы]] [[Файл:Srbija_-_Verski_sastav_po_opstinama_2011_1.gif|мини|434x434пкс|Сербия общиналары буйынса халыҡтың дини составы ([[2011 йыл|2011]])]] [[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса (Косовонан тыш)<ref name="Попис2002-ВЈН">{{cite web|url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf|title=Становништво, вероисповест, матерњи језик, национална или етничка припадност према старости и полу, подаци по општинама|accessdate=14. 11. 2009.|format=PDF|publisher=Републички завод за статистику|language=српски|archiveurl=http://www.webcitation.org/682WhXFiO|archivedate=2012-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018083036/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |date=2013-10-18 }}</ref>: * православныйҙар — 6 371 584 кеше (85,0 %), * [[Католицизм|католиктар]] — 410 976 кеше (5,5 %), * [[Ислам|мосолмандар]] — 239 658 кеше (3,2 %), * протестанттар — 80 837 кеше (1,1 %). == Статистика == '''Уртаса йәш:''' * ''бөтәһенеке'': 40.4 йәш * ''ир-ат'': 39.1 йәш * ''ҡатын-ҡыҙ'': 41.7 йәш '''Уртаса ғүмер оҙонлоғо:''' * ''бөтәһе'': 74 йәш * ''ир-ат'': 71 йәш * ''ҡатын-ҡыҙ'': 76 йәш (2000 йылда) '''Ишәйеү:''' бер ҡатын-ҡыҙға 1,78 бала (2006 йыл) '''Диндәр:''' Серб православиеһы, Ислам, Рим католик, Протестант '''Телдәр:''' Серб (дәүләт); Румын, Венгр, Словак, Украин, Хорват (Воеводинала рәсми); Албан (Косовола рәсми) '''Грамоталылыҡ:''' 15 йәштән өлкәнерәктәрҙең уҡый-яҙа белеүе * ''бөтәһе'': 96,4 % * ''ир-ат'': 98,9 процент * ''ҡатын-ҡыҙ'': 94,1 процент (2002 йыл)<gallery> Serbia ethnic 6 8 century.png| RizMap22.jpg|1867 RizMap23.jpg|1868 Ernst-Ravenstein-Balkans-Ethnic-Map-1880.jpg|1880 </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|3}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Никифоров К.В.|заглавие=Сербия на Балканах. XX век|ссылка=http://inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/1960-2012-nikiforov|место=Москва|издательство=Индрик|год=2012|страниц=176|isbn=978-5-91674-209-1|ref=Никифоров}} * {{Китап|заглавие=Попис становништва, домаћинства и станова 2011. у Републици Србији. Етноконфесионални и језички мозаик Србије|ответственный=Др Ђурић В., Проф др Танасковић Д., Проф др Вукмировић Д., ЛаЂевић П.|место=Београд|издательство=Републички завод за статистику|год=2014|страниц=207|isbn=978-86-6161-126-1|ref=Попис 2011}} == Һылтанмалар == * [http://www.senica.ru/ Информационный портал русской диаспоры в Сербии (на русском языке)] {{Европа по темам|халҡы|Халыҡ|цвет=Сербия}} [[Категория:Сербия халҡы]] k2lsc84c2ub4wetnvqfgfbx8hsv86rd 0 117986 1299878 1282836 2026-06-26T12:46:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299878 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Песчанокопское | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 46 |lat_min = 11 |lat_sec = 46 | lon_deg = 41 |lon_min = 4 |lon_sec = 39 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Ростов өлкәһе | регион в таблице = Ростов өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Песчанокопский районы | район в таблице = Песчанокопский районы{{!}}Песчанокопский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Песчанокопское ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Песчанокопское ауыл биләмәһе{{!}}Песчанокопское | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1803 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Песчанокопское | тс }} | год переписи = {{ Население | Песчанокопское | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = 347570-347572 | телефонный код = 86373 | цифровой идентификатор = 60244855001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Песчанокопское''' — [[Ростов өлкәһе]]ндәге ауыл. Песчанокопский районы һәм [[Песчанокопское ауыл биләмәһе]] административ үҙәге. == Географияһы == [[Дондағы Ростов]] ҡалаһынан 156 км алыҫлыҡта [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһенең]] көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. == Топографик картаһы == * {{!}} == Тарих == Песчанокопское ауылының ҡасан барлыҡҡа килеүенең аныҡ датаһы билдәле түгел. Хәҙерге көндә ер аҫты йылғаһы булған «Песчаная» йылғаһы буйында тора. Песчанокопское һәм Лестницкое ауылдары беренсе тапҡыр [[1803 йыл]]да телгә алына. [[1896 йыл]]да Владикавказский тимер юлы төҙөлөү һәм уны эшләтә башлау арҡаһында — «Тихорецкий—Царицын» участкаһында Песчанокопская, ә һуңынан Развильная станциялары эшләй башлай. [[1910 йыл]]да ауыл халҡының һаны 10600 кеше тәшкил итә, унда 2 сиркәү, 3 училище, почта-телеграф бүлексәһе була. Ауыл аша [[Дондағы Ростов|Ростовтан]] Ставрополгә почта тракты үтә. === Шулай уҡ ҡарағыҙ === * '''[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылъяҙмаһы /1943 йылдың ғинуарында''' == Халыҡ == ''Халыҡ һаны динамикаһы'' {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! 1873<ref>[http://elib.shpl.ru/ru/nodes/20264-vyp-61-stavropolskaya-guberniya-po-svedeniyam-1873-goda-stavropol-1874#page/115/mode/inspect/zoom/6 ГПИБ | Вып. 61 : Ставропольская губерния : … по сведениям 1873 года. — Ставрополь, 1874]</ref> !1909<ref>[http://kartolog.ru/2009/11/spiski-naselennyx-mest-rossijskoj-imperii/ «Списки населенных мест Ставропольской губернии (по данным 1909 года)», Ставрополь, 1911 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031121944/http://kartolog.ru/2009/11/spiski-naselennyx-mest-rossijskoj-imperii/ |date=2012-10-31 }}</ref> !1926<ref>[http://vivaldi.dspl.ru/bx0000120/details Поселенные итоги переписи 1926 года по Северо-Кавказскому краю. Ростов-на-Дону. 1929. с.216] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160517234859/http://vivaldi.dspl.ru/bx0000120/details |date=2016-05-17 }}</ref> !1939<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_4.php Демоскоп Weekly — Приложение.]</ref> |- | 292 5 |595 12 |12 092 |542 8 |} == Социаль сфера == Песчанокопское ауылында мәҙәниәт һарайы бар, унда 1000 урынлыҡ 2 тамаша залы, түңәрәктәр эше өсөн тиҫтәләрсә бүлмәләр, спортзал эшләй. Был бинала район пионерҙар һарайы, район музыка, сәнғәт, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре, Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. Ауылда кинотеатр, 2 парк, стадион, 6 тарихи һәйкәл, мәҙәни-спорт комплексы булдырылған. [[2002 йыл]]да «Еңеү» бульвары, ябыҡ баҙар төҙөлгән. [[2010 йыл]]да «Спорт-һауыҡтырыу комплексы» булдырылған. == Иҫтәлекле урын == * Покровский сиркәүе (1854). * В. И. Ленин һәйкәле (1985)<ref>[http://foto-planeta.com/photo/450962.html Памятник В.]</ref>. Һәйкәл граниттан эшләнгән. Ауыл майҙанында постаментҡа урынлаштырылған. * Пионер-герой Жора Пономарев һәйкәле. [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһенең]] Песчанокопский районы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларына ҡарай. * Хәрби әсирҙәрҙе атып үлтереүгә иҫтәлекле билдә. Песчанокопская станцияһы янындағы кирбес заводы соҡорҙарында [[1942 йыл|1942 йылдың]] авгусынан [[1943 йыл|1943 йылдың]] ғинуарына тиклем 188 кеше, шул иҫәптән 113 яугир атып үлтерелгән. * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында һәләк булған Песчанокопское ауылы кешеләре иҫтәлегенә обелиск (1967). * Песчанокопское ауылынан сыҡҡан Ҡыҙыл Армия командирҙары генерал-майоры Петр Михайлович Давыдов һәм Беренсе атлы армия комиссары һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарындағы политработник Никифор Афанасьевич Шевелев һәйкәле<ref>[http://peschansp.ru/static_299/static_325/ Культура.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217122610/http://peschansp.ru/static_299/static_325/ |date=2018-12-17 }}</ref>. * «Фронт һалдаттары әсәләре һәм тол ҡатындар» һәйкәле. Һәйкәл [[2007 йыл|2007 йылдың]] [[28 сентябрь|28 сентябрендә]] асылған. Ауылдағы яугирҙәргә ҡуйылған обелиск һәм был һәйкәл ауылдың Дан мемориалы булып тора. Йыл һайын мемориал янында тантаналы саралар уҙа<ref>http://memory-map.prosv.ru/#/memorial-3683/type=map&center=46.191081224204,41.088542877531&zoom=13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816163110/http://memory-map.prosv.ru/#/memorial-3683/type=map&center=46.191081224204,41.088542877531&zoom=13 |date=2017-08-16 }}</ref>. * Песчанокопский район тарих-крайҙы өйрәнеү музейы. Ул [[1984 йыл|1984 йылдың]] [[4 март|4 мартында]] асылған колхоз, совхоз, урындағы предприятиелар тарафынан асылған. [[2001 йыл|2001 йылда]] музей район тарих крайҙы өйрәнеү музейы тип йөрөтөлә башлай. [[2002 йыл|2002 йылда]] ул Песчанокопский районының тарих-крайҙы өйрәнеү музейытип атала, [[2003 йыл|2003 йылдан]] алып — муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы. Әлеге ваҡытта 550 берәмек музей экспонаты 4 залда урынлаштырылған. * 1-се залда эшсәндәрҙең көнкүреш әйберҙәре; * 4-се зал ауыл хеҙмәтсәндәренә арналған; * 5-се зал [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡиғалары тураһында һөйләй. Музейҙа экспонаттарҙың береһе «X быуат Ҡыпсаҡ таш һыны» « Донъя таш һындары» каталогына индерелгән<ref>[http://peschanokopskoe.ru/index.php/kategorii-materiallov/kultura/984-peschanokopskij-muzej-vospityvaem-patriotov ПЕСЧАНОКОПСКИЙ МУЗЕЙ — ВОСПИТЫВАЕМ ПАТРИОТОВ]</ref>. === Билдәле шәхестәр === * Давыдов Петр Михайлович ([[1894 йыл|1894]]—[[1963 йыл|1963]]) — совет хәрби етәксеһе. * Резенк Кирилл Филиппович ([[1896 йыл|1896]]—[[1969 йыл|1969]]) — [[Советтар Союзы Геройы]]. * Телепов Николай Алексеевич ([[1916 йыл|1916]]—[[2001 йыл|2001]]) — урыҫ, совет [[Живопись|рәссамы]]. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.gosspravka.ru/61/031/000001.html Песчанокопское (ауыл)] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Ростов өлкәһенең район үҙәктәре]] azzymvq0xzzveyi3tdjd74f2ytlwqzg 0 118124 1299936 1185529 2026-06-27T10:39:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299936 wikitext text/x-wiki {{Карточка герба |наименование = |изображение =Seal of the Republika Srpska.svg |размер изображения = 300px |средний = |средний_ширина = |средний_подпись = |малый = |малый_ширина = |малый_подпись = |носитель = Серб Республикаһы |утверждён = 2008 йылдың 15 июле |щит = |корона = |щитодержатели = |основание = |девиз = |ордена = |прочие элементы = |ранние версии = |использование = }} '''[[Серб Республикаһы]] эмблемаһы''' — [[2008 йыл]]дың [[15 июль|15 июлендә]] ҡабул ителә. Герб дәүләт флагының төҫтәренән торған түңәрәк өҫтөнә һалынған үрелгән алтын Р һәм С хәрефтәрен кәүҙәләндерә. Түңәрәкте аҫҡы өлөшөндә флаг төҫөндәге үрелгән таҫмалары булған алтын имән япраҡтары урата һәм король тажы менән ослана. Әйләнә тирәләй ике телдә Серб Республикаһы тип яҙылған. Аҫта Босния урта быуат Котроманичтар династияһының король тажы һүрәтләнә. == Иҫке герб == [[Файл:Former_COA_Republika_Srpska.svg|слева|мини|231x231пкс|Серб Республикаһының иҫке Гербы]] Серб Республикаһының иҫке гербы ике башлы [[көмөш]] бөркөткә алтын король тажы кейҙерелгән ҡыҙыл ҡалҡанды кәүҙәләндерә. [[Бөркөт]]төң суҡышы, теле һәм аяҡтары — алтын төҫтә, уның күкрәгендә серб тәреһе урынлаштырылған. == Гербты ҡабул итеү == [[Файл:Proposal _coat_of_arms_ of Republika Srpska.png|мини|слева|Серб Республикаһының конституцион тип танылмаған ҙур гербы]] [[Босния һәм Герцеговина]]ның Конституцион суды Серб Республикаһының иҫке гербын конституцион тип танымай<ref>[http://www.ustavnisud.ba/srp/press/index.php?pid=1743&sta=3&pkat=607 Отчет о заседании Конституционного суда Боснии и Герцеговины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928162754/http://www.ustavnisud.ba/srp/press/index.php?pid=1743&sta=3&pkat=607 |date=2007-09-28 }}</ref>, Серб Республикаһы<ref>[http://www.narodnaskupstinars.net/cir/zakoni/zakon.php?id_zakona=233 Закон на сайте народной скупщины РС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208172702/http://www.narodnaskupstinars.net/cir/zakoni/zakon.php?id_zakona=233 |date=2007-12-08 }}</ref> хөкүмәтенең 2007 йылдың 16 июненән герб урынына Серб Республикаһы Эмблемаһын ҡулланыуы, һәм ул 2008 йылда яңы герб менән алмаштырылыуы тураһында закон сығара. Серб Республикаһының Народная скупщинаһы [[2008 йыл]]дың 15 июлендә урта быуаттарҙа хаким булған Неманичтар династияһы гербына нигеҙләнгән Серб Республикаһының яңы гербы тураһында ҡарар ҡабул итә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Дәүләттәр гербтары]] [[Категория:Алфавит буйынса гербтар]] [[Категория:Серб Республикаһы Гербы]] a5vmezt1gdbkayblpil3ai7am1xpwct 0 118884 1299923 1285658 2026-06-27T03:11:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299923 wikitext text/x-wiki '''Рәсәйҙә дин''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһында нығынған [[дин]]и ағымдар йыйылмаһы. Рәсәйҙең ғәмәлдәге Конституцияһы ([[1993 йыл]]ғы) Рәсәй Федерацияһын донъяуи дәүләт тип билдәләй<ref>[[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F 14|ст. 14 Конституции РФ]]</ref>. Конституция «выждан азатлығын, дин тотоу иркен, шул иҫәптән яңғыҙың йә башҡалар менән бергәләп теләгән бер динде тотоу йә бер динде лә тотмау, дини һәм башҡа инаныстарҙы ирекле һайлау, тотоу һәм таратыу һәм уларға ярашлы эш итеү хоҡуғын» гарантиялай<ref>[[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F 28|ст. 28 Конституции РФ]]</ref>. [[1997 йыл]]дың 26 сентябрендәге № 125-ФЗ «Выждан азатлығы һәм дини берләшмәләр тураһында»ғы Федераль закон, «дингә мөнәсәбәттең һәм инаныстарҙың ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, закон алдында тиңлелекте» раҫлай<ref name="FedZak">.[http://base.garant.ru/171640.htm Федеральный закон от 26 сентября 1997 г. № 125-ФЗ «О свободе совести и о религиозных объединениях»]</ref>. [[Рәсәй империяһы]] закондары менән нығытылған дини һәм милли сикләүҙәр [[1917 йыл]]дың 20 мартында Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан юҡҡа сығарыла<ref>[http://www.jew.spb.ru/ami/A394/A394-031.html Постановление 20 марта 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326145812/http://www.jew.spb.ru/ami/A394/A394-031.html |date=2009-03-26 }}</ref>. Рәсәйҙә дини берләшмәләрҙең ҡануниәтте үтәүен күҙәтеү менән шөғөлләнгән махсус федераль дәүләт органы юҡ ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа СССР Министрҙар Советы ҡарамағында Дин эштәре буйынса совет була). Рәсәйҙәге төп диндәр — [[христианлыҡ]] (башлыса православныйҙарҙан тора, [[Католицизм|католиктар]], протестанттар), [[ислам]] һәм [[буддизм]]. РФ халҡының бер өлөшө динһеҙ<ref name="wciom-2010">[http://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365 ВЦИОМ, итоги всероссийского опроса, март 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201730/https://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365%2F |date=2020-09-29 }}</ref>. == Диндарҙарҙың дөйөм һаны == {{Круговая диаграмма|расположение=right|ширина=250px|значение1=41|значение2=6.5|значение3=4.1|значение4=1.4|значение5=1.1|значение6=7.9|значение7=25.1|значение8=12.9|цвет8=slategray|цвет7=darkgray|цвет6=skyblue|цвет5=greenyellow|цвет4=plum|цвет3=indigo|цвет2=MediumSeaGreen|цвет1=DarkOrchid|заголовок=Религия в России (2012)<ref name="2012maps">{{статья |автор=Филина О.|заглавие=Верю — не верю |оригинал= |ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/1997068 |автор издания= |издание= [[Огонёк]]|тип= |место= |издательство= |год=27.08.2012|том= |выпуск= |номер=34 (5243) |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Филина|archiveurl= |archivedate=}}</ref>|описание1=[[Русская православная церковь|Прихожане Русской православной церкви]]|описание2=[[Мусульмане]]|описание3=[[Христиане]] без конфессиональной принадлежности|описание4=Другие [[Православие|православные]]|описание5=[[Тенгрианство|Тенгрианцы]] и [[неоязычество|неоязычники]]|описание6=Прочие|описание7=«Духовные, но не религиозные»|описание8=[[Атеисты]] и [[Нерелигиозность|безрелигиозные]]}}Бөгөн Рәсәйҙә дини ойошмалар ағзаларының һаны буйынса рәсми статистика юҡ: закон граждандарҙан уларҙан ҡайһы дингә ҡарауын әйттереүҙе тыя. Рәсәйлеләрҙең диндарлығы һәм ниндәй конфессияға ҡарауы тураһында халыҡ араһында үткәрелгән социологик һорашыуҙар буйынса ғына фекер йөрөтөргә мөмкин. Ундай һорашыуҙарҙың һөҙөмтәләре бер-береһенән ныҡ айырыла. Мәҫәлән, 2007 йылғы һорашыуҙа Рәсәй Православие сиркәүе (РПС) раҫлауынса, Рәсәйҙең 120 миллион самаһы гражданы уның эйәрсене булып тора. Ә шул уҡ ваҡытта [[ислам]] лидерҙары, илдә мосолмандар яҡынса 13 миллиондан 49 миллионға тиклем, тип билдәләй. РФ-та бөтәһе 144 миллион кеше йәшәй, тимәк, конфессияларҙың кәм тигәндә береһе үҙ динендәгеләр һанын бик ныҡ ҡабартып күрһәтә<ref name="statistika.ru">[http://statistika.ru/naselen/2007/12/05/naselen_9686.html Религия в цифрах и фактах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170510045440/http://statistika.ru/naselen/2007/12/05/naselen_9686.html |date=2017-05-10 }} // Статистика.ру, 05.12.2007</ref>. «Среда» хеҙмәте тарафынан 2012 йылдың авгусында үткәрелгән «Диндәр һәм милләттәр атласы» тигән тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, 83 [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары|РФ субъектының]] 79-ында 143,2 миллион рәсәйленең диндарлыҡ күрһәткесе түбәндәгесә була<ref>Olga Filina (Ogonek Magazine).</ref><ref name="Ogonek">''[http://www.kommersant.ru/doc/1997068 Верю — не верю]''.</ref><ref>[http://sreda.org/arena Арена (Атлас религий и национальностей России)]</ref>: * 58,8 миллион йәки 41 процент — православие динендә һәм Рәсәй Православие сиркәүенә ҡарай * 36 миллион йәки 25 процент — Аллаға ышана, ләкин билдәле бер дингә ҡарамай * 18 миллион йәки 13 процент — [[Атеизм|Аллаға ышанмай]] * 9,4 миллион йәки 6,5 процент — [[ислам]] динен тота (сөнниҙәрҙе лә, шиғиҙарҙы ла, башҡаларҙы ла индереп) * 5,9 миллион йәки 4,1 процент — христианлыҡта, ләкин үҙен православный тип тә, католик тип тә, протестант тип тә күрмәй * 2,1 миллион йәки 1,5 процент — православиела, ләкин Рәсәй Православие сиркәүенә ҡарамай һәм старообрядсы ла түгел * 1,7 миллион йәки 1,2 процент — ата-бабаларының борондан килгән динен тота, илаһтарға һәм тәбиғәт көстәренә табына * 700 000 йәки 0,4 процент — [[буддизм]]да (башлыса — тибет) * 400 000 йәки 0,2 процент — [[Иҫке тәртип православиеһы|старообрядсы]] * 300 000 йәки 0,2 процент — протестант (лютерандар, баптистар, инжилсылар, англикандар) * 140 000 йәки 0,1 процент — көнсығыш диндәрендә һәм дини ғәмәлиәттәрендә (индуистар һәм кришнаиттар) * 140 000 йәки 0,1 процент — [[Католицизм|католик]] * 140 000 йәки 0,1 процент — [[иудаизм]]да. 2012 йылдың июлендә «Глас Рунета» хеҙмәте рус телле интернетта үткәргән һорашыуҙа яуап биргән 2300 кешенең 67 проценты диндар булған<ref>{{статья|автор=|заглавие=Религия в жизни Рунета|оригинал=|ссылка=http://subscribe.ru/archive/media.vox/201206/09181859.html|автор издания=|издание=Служба опросов интернет-аудитории «Глас Рунета»|тип=|место=|издательство=|год=|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{статья|автор=|заглавие=Согласно опросу, 67% пользователей Рунета назвали себя верующими, но лишь треть из них считает веру в Бога сутью религии|оригинал=|ссылка=http://www.sova-center.ru/religion/discussions/how-many/2012/06/d24637/|автор издания=|издание=[[Информационно-аналитический центр «Сова»]]|тип=|место=|издательство=|год=13.06.2012|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. 2012 йылдың ноябрендә Левада-үҙәк үткәргән һорашыуҙа Рәсәйҙә диндарҙарҙың проценттарҙағы күрһәткестәре түбәндәгесә булған<ref>{{статья|автор=|заглавие=В России 74 % православных и 7 % мусульман|оригинал=|ссылка=http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman|автор издания=|издание=[[Левада-центр]]|тип=|место=|издательство=|год=17.12.2012|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>: * православие — 74 % * католицизм — 1 % * протестанттар — 1 % * иудаизм — 1 % * ислам — 7 % * буддизм — <1 % * индуизм — <1 % * башҡаһы — <1 % * бер диндә лә түгел — 10 % * атеизм — 5 % * яуап биреүҙән баш тартҡан — 0 % * яуап бирергә ҡыйынһынған — 2 % 2013 йылдың июнендәге «Общественное мнение» фонды мәғлүмәттәре<ref>{{статья|автор=|заглавие=Ценности: религиозность. Сколько россиян верят в Бога, посещают храм и молятся своими молитвами?|оригинал=|ссылка=http://fom.ru/obshchestvo/10953|автор издания=|издание=[[Фонд «Общественное мнение»]]|тип=|место=|издательство=|год=14.06.2013|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>: * Үҙемде динле тип һанамайым — 25 % * Православие — 64 % * Башҡа христиан конфессиялары (католиктар, протестанттар, униаттар, баптистар һ. б.) — 1 % * Ислам — 6 % * Башҡа диндәр — 1 % * Яуап бирергә ҡыйынһынам — 4 % == Рәсәйҙә христианлыҡ == Рәсәйҙә [[христианлыҡ]]тың өс төп йүнәлеше — православие, [[католицизм]] һәм протестантлыҡ таралған. Бынан тыш, һәр төрлө яңы христиан ағымдарына, культтарға һәм {{comment|мәҙһәптәргә|секта}} эйәреүселәр бар. === Православие === [[Файл:StClement_Church_Moscow_01-2016_img1.jpg|мини|Мәскәүҙә православие ғибәҙәтханаһы.]] РФ-та православие Рус православие сиркәүе, [[Иҫке тәртип православиеһы|старообрядсылыҡ]] берләшмәләре, шулай уҡ рус традициялы ҡанунлаштырылмаған (альтернатив) православие ойошмаларынан тора. Рус православие сиркәүе (РПС) — Рәсәй территорияһында иң ҙур дини берләшмәләрҙең береһе. РПС үҙен Рәсәйҙә тарихи беренсе христиан общинаһы тип иҫәпләй: традицион историографияға ярашлы, уға рәсми дәүләт башланғысы 988 йылда изге кенәз [[Владимир I|Владимир]] тарафынан һалынған. ==== Рәсәйҙә православиеның таралғанлығы ==== 2010 йылдың мартында ВЦИОМ үткәргән һорашыу мәғлүмәттәре буйынса, рәсәйлеләрҙең 75 проценты үҙен православие христиандарына индерә, әммә шуларҙың 54 проценты ғына Библияның йөкмәткеһе менән таныш. Православиелы респонденттарҙың 73 процентлабы дини йолаларҙы һәм байрамдарҙы тота<ref name="wciom-2010" />. ; Сиркәү хеҙмәтенә йөрөгән рәсәйлеләрҙең һаны проценттарҙа<ref /> {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Йыл ! 1991 ! 1993 ! 1994 ! 1995 ! 1996 ! 1997 ! 1998 ! 2002 ! 2003 |- |Айына 1-ҙән бер нисә тапҡырға тиклем | 5 | 5 | 7 | 6 | 7 | 5 | 9 | 8 | 6 |- |Йылына 1-ҙән бер нисә тапҡырға тиклем | 20 | 35 | 28 | 30 | 17 | 16 | 22 | 18 | 30 |- | Һирәгерәк | — | — | 21 | — | 16 | 14 | 11 | 15 | 18 |- | Бер тапҡыр ҙа бармаған | 65 | 45 | 43 | 63 | 60 | 62 | 55 | 59 | 46 |- | Һорашылыу-сылар һаны | 3000 | 2000 | 2957 | 1698 | 2404 | 2406 | 1703 | 2107 | 2107 |} ВЦИОМ-дың 2008 йылда үткәргән һорашыуына ҡарағанда, респонденттарҙың үҙен православный тип атағандарының 27 проценты [[ун шарт]]тың береһен дә белмәй. «Үлтермә» тигән шартты һорашыуҙа ҡатнашҡандарҙың 56 проценты ғына иҫенә төшөргән<ref>{{статья|автор=|заглавие=Четверть православных россиян не знают ни одной из десяти заповедей|оригинал=|ссылка=http://lenta.ru/news/2008/04/28/darkage/|автор издания=|издание=[[Lenta.ru]]|тип=|место=|издательство=|год=28.04.2008|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. «Среда» тикшеренеүҙәр хеҙмәте 2012 йылда үткәргән һорашыуҙан билдәле булыуынса, рәсәйлеләрҙең тик 6 проценты ғына [[ун шарт]]тың 7-һен йә унан күберәген үтәй. 32 проценты ғына бер кемде лә үлтермәгән, [[аборт]] яһатмаған йә кемде лә булһа аборт яһарға мәжбүр итмәгән<ref>{{Cite web|url=http://sreda.org/ru/opros/53-kak-soblyudayutsya-v-rossii-desyat-zapovedey|title=Десять заповедей|author=|date=19.02.2013|publisher=[[Исследовательская служба Среда]]}}</ref>. === Католицизм === [[Файл:Moscow Immaculate Conception Church asv2019-06 img1.jpg|слева|мини|200x200пкс|Изгеләрҙән-изге Ҡыҙ Мәрйәмдең Ғиффәтле көйө Балаға уҙыуы католик соборы]] Тарихта көнсығыш славян ерҙәрендә латин христианлығының булыуы Киев Русының иртә осорона барып ялғана. Төрлө замандарҙа Рәсәй дәүләте хакимдарының католиктарға мөнәсәбәте бөтөнләй киренән алып бик яҡшыға тиклем үҙгәреп тора. Әлеге ваҡытта Рәсәйҙәге католик общинаһында бер нисә йөҙ мең кеше иҫәпләнә. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Католик сиркәүе Рәсәйҙә бер ни тиклем ваҡыт ирекле эшмәкәрлек алып бара, ләкин 20-се йылдар башынан Совет власы Рәсәйҙә католиклыҡты юҡ итеү сәйәсәтен башлай. XX быуаттың 20-се һәм 30-сы йылдарында күп һанлы католик руханиҙары ҡулға алына һәм атыла, бөтә ғибәҙәтханалар тиерлек ябыла һәм талана. Әүҙем мәхәлләселәрҙең барыһы ла тиерлек репрессиялана һәм һөрөлә<ref>{{книга|автор=[[Задворный, Виталий Леонидович|Задворный В. Л.]], [[Юдин, Алексей Викторович|Юдин А. В.]]|заглавие=История Католической Церкви в России. Краткий очерк|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Институт святого Фомы|Издание колледжа католической теологии имени святого Фомы Аквинского]]|год=1995|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref>. Бөйөк Ватан һуғышынан һуңғы осорҙа РСФСР-ҙа эшләп торған ике генә католик ҡорамы ҡала — Мәскәүҙә изге Людовик ҡорамы һәм Ленинградта Лурд Алла Әсәһе ҡорамы. 1990-сы йылдар башынан Католик сиркәүе Рәсәйҙә ирекле эш итеү мөмкинлеген ала. Латин обряды католиктар өсөн ике Апостол администратураһы ойошторола. Артабан улар епархияға әйләндерелә. Шулай уҡ католик теологияһы колледжы һәм юғары дини семинария асыла. Федераль теркәү хеҙмәтенең 2006 йылдың декабрендәге мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй территорияһында 230-лап мәхәллә иҫәпләнһә<ref name="sved">{{статья|автор=|заглавие=Сведения о религиозных организациях, зарегистрированных в Российской Федерации|оригинал=|ссылка=http://www.religare.ru/2_36302.html|автор издания=|издание=[[Religare.ru]]|тип=|место=|издательство=|год=19.12.2006|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, сирегенең ғибәҙәтхана бинаһы булмай. Мәхәлләләр дүрт епархияға берләшкән: Алла Әсәһе епархияһы; Новосибирскиҙағы Преображение епархияһы; Иркутскиҙағы Изге Иосиф епархияһы; Һарытауҙағы Изге Климент епархияһы. === Протестантлыҡ === Рәсәй дин белгесе Р. Н. Лункин баһалауынса, Рәсәйҙә протестанттар һаны 3 миллион (2014 йыл<ref name="Lunkin">{{статья|автор=[[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]]|заглавие=Российский протестантизм: евангельские христиане как новый социальный феномен|оригинал=|ссылка=http://www.sov-europe.ru/2014/3/Lun1.pdf|автор издания=|издание=[[Современная Европа]]|тип=журнал|место=М.|издательство=[[Институт Европы РАН]]|год=2014|выпуск=|том=|номер=3 (59)|страницы=133-143|isbn=|issn=0201-7083|doi=10.15211/soveurope32014133143|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>). Уның мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй протестанттарының яртыһынан ашыуы күр һанлы пятидесятниксы һәм неопятидесятниксы сиркәүҙәрҙең мәхәлләселәре булып тора. Протестанттарға ҡараған лютерандар, [[Баптизм|баптистар]], адвентистар һәм инжил христиандары ла һәр береһе тиҫтәләрсә мең диндарҙы солғаған эре конфессиялар тип иҫәпләнә. РФ Юстиция министрлығы тарафынан рәсми теркәлгән дини берләшмәләр араһында протестанттар, православныйҙарҙан ғына ҡалып, икенсе урынды биләй. === Башҡалар === ==== Йәһүә шаһиттары ==== Рәсәйҙә Йәһүә шаһиттарының [[2013 йыл]]да сама менән 164 187 әүҙем вәғәзсеһе була. 2013 йылда Рәсәйҙә яҡынса 4 988 кеше, һыуға сумырыу йолаһын үтеп, Йәһүә шаһитына әйләнә<ref name="jw_yb14">[http://www.jw.org/download/?output=html&pub=yb14&fileformat=EPUB%2CPDF%2CBRL%2CRTF%2CMOBI&alllangs=0&langwritten=U&txtCMSLang=U&isBible=0 Ежегодник Свидетелей Иеговы 2014]</ref>. 2013 йылда 283 221 кеше Раббыны хәтерләү Тантанаһына килә. == Ислам == [[Файл:Islam_in_Russia.png|справа|мини|Рәсәйҙең мосолмандар күпселек булған төбәктәре.]] Эксперттар мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 8 миллион самаһы мосолман бар<ref name="Вера, религия, церковь">{{статья|автор=Петрова А. С.|заглавие=Вера, религия, церковь|оригинал=|ссылка=|автор издания=|издание=[[Фонд «Общественное мнение»]]|тип=|место=|издательство=|год=16.08.2000|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071222040649/http://bd.fom.ru/report/map/d001736|archivedate=2007-09-27}}</ref>. Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшө мосолмандары диниә назараты раҫлауынса, Рәсәйҙә 20 миллионлап мосолман йәшәй. ВЦИОМ-дың бөтә Рәсәйҙә үткәргән һорашыуы мәғлүмәттәренән күренеүенсә (2010 йылдың ғинуары), үҙен исламға эйәреүсе (донъяға ҡараш йә дин булараҡ) тип иҫәпләгәндәрҙең һаны һорашылғандар араһында 2009 йылда 7 проценттан 5 процентҡа тиклем төшкән<ref name="VTsIOM2010">{{статья|автор=|заглавие=Россияне бьют рекорды по обращению в православие, но не спешат читать Библию — опрос|оригинал=|ссылка=http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=34881|автор издания=|издание=[[Интерфакс-Религия]]|тип=|место=|издательство=|год=30.03.2010|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Уларҙың күбеһе мосолман дине талаптарын үтәмәй, традиция йә йәшәгән урыны (айырыуса Татарстанда һәм Башҡортостанда ундайҙар күп) буйынса ғына «этник» мосолмандарға инә. Кавказдағы общиналар көслөрәк ([[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия]] христиан төбәгенән башҡа). Мосолмандарҙың күпселеге Волга-Урал төбәгендә, шулай уҡ Төньяҡ Кавказда, [[Мәскәү]]ҙә, [[Санкт-Петербург]]та һәм Көнбайыш Себерҙә йәшәй. === Дини ойошмалар һәм уларҙың етәкселәре === * [[Тәлғәт Тажетдин]] — [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Рәсәй һәм БДБ-ның Европа илдәре мосолмандары үҙәк диниә назаратының]] юғары мөфтөйө (мөфтөй шәйх-үл-ислам) (Өфө). * Рауил Ғәйнетдин — Рәсәй Мөфтөйҙәр советы рәйесе, Рәсәйҙең Европа өлөшө мосолмандары диниә назараты башлығы (Мәскәү). * Нәфиғулла Әширов — Рәсәйҙең Азия өлөшө мосолмандары диниә назараты башлығы, Рәсәй Мөфтөйҙәр советы рәйестәше. * Мөхәммәт хажи Рәхимов — Рәсәй ислам татыулығы ассоциацияһы (Бөтә Рәсәй Мөфтиәте) рәйесе, Рәсәй мөфтөйө (Мәскәү). * Магомед Албогичаев — Төньяҡ Осетия мосолмандары координация үҙәге рәйесе вазифаһын башҡарыусы. === Рәсәй тарихында ислам === Әле Рәсәй составында булған байтаҡ территорияла ислам быуаттар буйы дәүләт дине булараҡ йәшәгән. [[Алтын Урҙа]]ның ислам осоронда (1313—1433) христиан кенәзлектәре мосолман улустарының һәм ханлыҡтарының вассалы булған. Рәсәй ерҙәре Иван III һәм уның вариҫтары тарафынан берләштерелгәс, мосолман ханлыҡтарының бер өлөшө православие монархияһына бойондороҡло ҡала, ә тағы бер өлөшө Рәсәй дәүләте тарафынан аннексиялана. Дәүләт дине булараҡ ислам беренсе булып 922 йылда [[Волга буйы Болғары|Волга Болғарында]] ҡабул ителә (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]], [[Сыуашстан]], [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск]] һәм [[Һамар өлкәһе|Һамар]] өлкәләре). Волга Болғарының Боронғо Рус дәүләте менән ярышташлығы XIII быуатта, улар икеһе лә татар монголдары тарафынан баҫып алынғас, тамамлана. 1313 йылда ''Джучи'' Улусында ([[Алтын Урҙа]]ла) Үзбәк хан тарафынан [[ислам]] дәүләт дине итеп раҫлана. Улуста граждандар законы тип [[Сыңғыҙхан]] заманынан килгән «Бөйөк Яза» һанала. Мөһим ҡарарҙарҙы ҡоролтайҙарҙа аҡһөйәктәр ҡабул итә. Джучи Улусы территорияһында христиан дине рөхсәт ителә, әммә православный митрополитҡа һәм руханиәткә «хан өсөн, уның ғаиләһе һәм ғәскәре өсөн» Аллаға доға ҡылыу бурысы йөкмәтелә<ref>{{cite web|last=Толстой|first=М. В.|datepublished=1991|url=http://ccel.org/contrib/ru/History/History11.html#b10|title=Рассказы из истории русской церкви. Книга вторая|accessdate=2007-05-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/65KSuQrkE|archivedate=2012-02-09}}</ref>. Оло Урҙа (''Улуғ Улус'', 1433—1502 йылдар), [[Нуғай Урҙаһы]] (XIV—XVIII быуаттар), шулай уҡ Рәсәй территорияһында XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡланған бер нисә ханлыҡ Джучи Улусының вариҫтары була. Мәҫәлән, [[Краснодар крайы]] территорияһында 1783 йылға тиклем [[Ҡырым ханлығы]]ның бер өлөшө урынлашҡан була. 1552 йылда Яуыз Иван IV — Ҡазан, ә 1556 йылда Әстерхан ханлыҡтарын баҫып ала. Яйлап башҡа ислам дәүләттәре лә Мәскәү Русына һәм Рәсәйгә хәрби юл менән ҡушылдырыла. XVIII—XIX быуаттарҙа Рәсәй империяһы составына башлыса мосолмандар йәшәгән Төньяҡ Кавказ территориялары индерелә. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[татарҙар]] хәҙерге Рәсәйҙә йәшәгән милләттәр араһында һаны буйынса икенсе урынды биләй (5,5 миллиондан ашыу кеше). Татарҙар Рәсәй мосолмандарының да күп өлөшөн алып тора һәм донъялағы мосолман халыҡтарының иң төньяҡтағыһы һанала. Татар ҡатын-ҡыҙҙары үҙ халҡының ижтимағи тормошонда йыш ҡына мөһим урын биләгән. Дәүләт башлығы булған тәүге мосолман ҡатындарының береһе Сөйөмбикә XVI быуатта [[Ҡазан ханлығы]]нда батшалыҡ иткән. === Совет осоронан һуңғы тарихы === [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] тарҡалғас та илдә диниә назараттары ла тарҡала башлай. Төньяҡ Кавказ мосолмандарының диниә назараты 7 идаралыҡҡа бүленә, унан һуң тағы икәү төҙөлә. Шунан һуң СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары диниә назараты (үҙәге Өфө була) тарҡала. Уның составынан беренсе булып — [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]], унан һуң [[Башҡортостан]] мосолмандарының диниә назараттары айырылып сыға, улар артынса Себер мосолмандарының диниә назараты төҙөлә. 1993 йылда ҡабат берләшеү башлана, һәм Рәсәйҙең Европа өлөшө мосолмандары диниә назаратын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1996 йылдың июлендә иң абруйлы диниә назараттарының башлыҡтары Рәсәй Мөфтөйҙәр советын ойошторорға була. Совет йылына кәм тигәндә ике тапҡыр ислам уҡыу йорттары етәкселәре ҡатнашлығындағы киңәйтелгән ултырыштарға йыйыла. Совет рәйесе 5 йылға һайлана. Төньяҡ Кавказ мосолмандары үҙ координациялау үҙәген булдыра. Шул уҡ ваҡытта [[Дағстан]], Чечен Республикаһы, Төньяҡ Осетия Республикаһы, Адығ Республикаһы, Ингушетия Республикаһы мосолмандары диниә назараттары Рәсәй Мөфтөйҙәр советына лә инә. == Иудаизм == Йәһүҙиҙәр һаны — 1,5 миллион самаһы. Рәсәй йәһүд общиналары федерацияһы (РЙОФ) мәғлүмәттәре буйынса, уларҙың 500 меңләбе —Мәскәүҙә, 170 меңләбе Санкт-Петербургта йәшәй. Рәсәйҙә 70-ләп синагога эшләй. РЙОФ-тан тыш эре дини йәһүд общиналарының тағы береһе — Рәсәйҙәге йәһүд дини ойошмалары һәм берләшмәләре конгресы. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә йәһүдтәрҙең рәсми һаны — 233439 кеше. == Буддизм == [[Файл:Buddhism_in_Russia.png|справа|мини|Рәсәйҙең буддистар күпселек тәшкил иткән төбәктәре.]] [[Файл:Spb_datsan.jpg|мини|Санкт-Петербургта буддизм ҡорамы]] Буддизм Рәсәй Федерацияһының өс төбәге өсөн традицион дин һанала, улар: [[Бүрәт Республикаһы]], [[Тыва Республикаһы]] һәм [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]. Рәсәй Буддистар Ассоциацияһы мәғлүмәттәре буйынса, буддизм динендәге кешеләр һаны — 1,5—2 миллион. Рәсәйҙә «Этник буддистар» һаны, 2002 йылда үткән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, түбәндәгесә була: бүрәттәр — 445 мең, ҡалмыҡтар — 174 мең, тывалар — 243 мең; йәмғеһе — 900 мең самаһы кеше. Традиция буйынса был халыҡтар Гелуг мәктәбенең тибет буддизмындалар. XX быуаттың 90-сы йылдарында тибет һәм [[дзэн]] буддизмы популярлаша һәм буддизм общиналары ойоша башлай. Санкт-Петербургта донъялағы иң төньяҡта урынлашҡан буддизм ҡорамы — революцияға тиклем [[Санкт-Петербург|Петроградта]] төҙөлгән «Гунзэчойнэй» дацаны — буддизм мәҙәниәтенең туристик һәм дини хеҙмәт башҡарыу үҙәге булып тора<ref>[http://dazan.spb.ru/ «Дацан Гунзэчойнэй».]</ref>. == Башҡа дин формалары һәм мәжүсилек == Себер һәм Алыҫ Көнсығыш төбәктәренең ерле халҡы, фин-уғыр халыҡтарының ([[мариҙар]], [[удмурттар]] һ. б.) һәм [[сыуаштар]]ҙың бер өлөшө, рәсми рәүештә православиелы булһалар ҙа, әҙме-күпме дәрәжәлә әүәлге инаныстарының элементтарын да һаҡлайҙар. Был инаныстарҙы шамансылыҡ йә халыҡсан православие тип һүрәтләргә була. «Халыҡсан православие» терминын [[Урыҫтар|рустарҙың]] күпселегенә, айырыуса ауылдарҙа йәшәгәндәренә ҡарата ла ҡулланырға мөмкин. Ҡалаларҙа, традицион диндәрҙән тыш, оккульт, көнсығыш (тантризм һ. б.) һәм неомәжүси<ref>Точнее — псевдоязыческого, поскольку эклектические построения городской интеллигенции не имеют ничего общего с реальным язычеством, а городское неоязычество изначально не имеет никакой связи с живой традицией, см.: ''Васильев М. А.'' [http://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/novie-identichnosti/heathenism/neo-heathenism/ Рец. на: Неоязычество на просторах Евразии. М., 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107211725/http://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/novie-identichnosti/heathenism/neo-heathenism/ |date=2012-01-07 }} // Славяноведение. 2002. № 4.</ref> (родноверие һ. б.) йөкмәткеле яңы дини хәрәкәттәр таралған. == Дәүләт һәм дин == [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы|Конституцияға]] ярашлы, Рәсәй донъяуи дәүләт булып тора, унда бер ниндәй дин дә дәүләттеке йә мәжбүри тип тәғәйенләнә алмай. Ләкин хәҙерге Рәсәйҙә илде клерикаллаштырыу тенденцияһы күҙәтелә<ref name="dubr">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Дубровский,_Давид_Израилевич Дубровский Д. И.]'' [http://www.humanism.al.ru/ru/articles.phtml?num=000507 Наука, философия и воинствующий клерикализм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506133048/http://www.humanism.al.ru/ru/articles.phtml?num=000507 |date=2012-05-06 }} // Вестник Российского философского общества, 2007, № 4.</ref>, йәғни бер диндең өҫтөнлөк итеүенән (ҡайһы берәүҙәр раҫлауынса, дәүләттекенә әйләндерелеүенән) торған модель тормошҡа ашырыла башлаған<ref name="gosteo">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Тощенко,_Жан_Терентьевич Тощенко Ж. Т.]'' [http://ecsocman.edu.ru/socis/msg/19075376.html Государство как субъект теократии]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «[//ru.wikipedia.org/wiki/Социологические_исследования_(журнал) Социологические исследования]», 2007. № 2. С. 3-14.</ref><ref name="myph">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Тощенко,_Жан_Терентьевич Тощенко Ж.]''</ref>. РФА-ның Ялған фәндәр һәм фәнни тикшеренеүҙәрҙе фальсификациялау менән көрәш комиссияһы ағзаһы В. Кувакин билдәләүенсә, Рәсәйҙең хәҙерге етәкселегенең православиены дәүләт диненә, йәғни дәүләт идеологияһына әйләндерергә тырышыуы — ҙур тарихи хата, был [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы|Конституцияға]] ҡаршы килә<ref name="kuv" />. === Клерикаллаштырыу === Дин ижтимағи тормоштоң бөтә өлкәләренә үтеп инә<ref name="gosteo" /><ref>[http://opspr.ru/news/society/bitva_za_rossiyu/ Битва за Россию. Общественная палата Сргиево-Посадского муниципального района 22.09.2012]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, шул иҫәптән Конституция буйынса диндән айырылғандарына ла: дәүләт органдарына, мәктәпкә, армияға, фән һәм мәғарифҡа<ref name="kuv">[//ru.wikipedia.org/wiki/Кувакин,_Валерий_Александрович Кувакин В. А.] [http://www.lenta.ru/conf/kuvakin/ Пресс-конференция] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Лента.ру Лента.ру], 4.05.2010.</ref><ref name="ovs">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Овсиенко,_Фридрих_Григорьевич Овсиенко Ф. Г.]'' [http://religio.rags.ru/journal/2009/2009sv3_21.pdf Политизация конфессий и клерикализация политики: тенденции развития и риски в российском обществе] // «[//ru.wikipedia.org/wiki/Религиоведение_(журнал) Религиоведение]», 2002, № 2. 2009</ref>. Мәҫәлән, Дәүләт думаһы Мәскәү патриархаты менән шик уятырҙай бөтә һорауҙар буйынса алдан консультациялар үткәреү тураһында һүҙ ҡуйыша<ref>[http://www.grani.ru/Society/Religion/m.153586.html «Единая Россия» введет церковную экспертизу законопроектов]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/Грани. Ру Грани.]</ref>. Рәсәй мәктәптәренә «дини мәҙәниәттәр нигеҙҙәре»<ref name="орксэ">[http://www.rg.ru/2009/11/11/obr-dok.html Распоряжение Правительства Российской Федерации от 29 октября 2009 г.]</ref> тигән уҡыу предметтары индерелә, ҡайһы бер дәүләт вуздарында теология специальносы барлыҡҡа килә<ref>[http://portal-credo.ru/site/?act=news&id=56197&cf= Атеисты миролюбиво побранились с «людьми в рясах»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080623011700/http://portal-credo.ru/site/?act=news&id=56197&cf= |date=2008-06-23 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/Портал-Credo.ru Портал-Credo.ru], 9.08.2007</ref>. Рәсәй Ҡораллы көстәренең штатына яңы вазифа — хәрби священник (капеллан) индерелә<ref name="capell">''Гаврилов Ю.'' [http://www.rg.ru/2010/03/16/status.html Батюшка на контракте] // «[//ru.wikipedia.org/wiki/Российская_газета Российская газета]», 16.03.2010</ref>. Ҡайһы бер министрлыҡтар, ведомстволар, дәүләт учреждениелары үҙҙәренең дини ҡорамдарына эйә, йыш ҡына был министрлыҡтарҙа һәм ведомстволарҙа дини тематиканы яҡтыртыу буйынса йәмәғәт советтары бар<ref name="ovs" />. 2012 йылдың октябрендә Мәскәү физика-техник университетында теология кафедраһы асыла. Уҡытыу факультатив буйынса алып барыла һәм, РПС вәкилдәре белдереүенсә, физиктарҙың «грамоталылығын күтәреүгә» йүнәлтелгән, юғиһә улар, дин белгесе Кураев фекеренсә, «тулҡынлы генетика һәм торсион ҡырҙар шикелле оккульт теориялар менән мауыға». Әммә Халыҡ-ара сәйәси экспертиза институты директоры Евгений Минченко билдәләүенсә, физика менән дин тәғлимәте сигендә фәлсәфәүи уйҙар йөрөтөү — файҙалы эш, ләкин улар менән дәүләт патронажы аҫтында шөғөлләнергә ярамаҫ ине. «Тәбиғәт фәндәре буйынса булған ғилемдәрҙа ғалимдар йәмғиәт ҡарамағына тапшыра, һәр теләгән бер йәмәғәт төркөмө, шул иҫәптән РПС ла, уларҙы үҙҙәренсә аңларға-аңлатырға хаҡлы. Ләкин быны дәүләт уҡыу йорттарынан ситтә һәм үҙ аҡсаңа эшләргә кәрәк», — ти ул<ref name="teo mifi">[http://www.bbc.co.uk/russian/society/2012/10/121017_russia_mifi_theology.shtml Кафедра теологии МИФИ: религия и наука] // [//ru.wikipedia.org/wiki/BBC_Russian BBC Russian], 12.10.2012</ref>. === Мәктәптәрҙә дини мәҙәниәт === Дөйөм белем биреү мәктәптәренең уҡыу программаһына факультатив нигеҙҙә «Православие мәҙәниәте нигеҙҙәре» курсын индереү айырым төбәктәрҙә 1990-сы йылдарҙа башлана<ref>[http://www.cdrm.ru/kerigma/metod/uch-prg/opk/opit-opk.htm Опыт введения предмета «Основы православной культуры» в общеобразовательных учреждениях Ногинского района Московской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928031742/http://www.cdrm.ru/kerigma/metod/uch-prg/opk/opit-opk.htm |date=2007-09-28 }}</ref>. 2006 йылдан курс [[Белгород өлкәһе|Белгород]], [[Калуга өлкәһе|Калуга]], [[Брянск өлкәһе|Брянск]] һәм [[Смоленск өлкәһе|Смоленск]] өлкәләрендә мәжбүригә әйләнә. 2007 йылдан уларға тағы ла бер нисә төбәкте өҫтәү планлаштырыла<ref>[http://religion.sova-center.ru/events/13B7455/13DF6DE/7DE904F «Основы православной культуры» с 1 сентября начинает превращаться в обязательный предмет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326000551/http://religion.sova-center.ru/events/13B7455/13DF6DE/7DE904F |date=2009-03-26 }}</ref>. Белгород өлкәһендә был курсты индереүҙе тәнҡитләүселәр ҙә<ref>[http://www.rlinfo.ru/press/pr200603105.html Обращение Совета глав протестантских церквей Белгородской области к президенту России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927110332/http://www.rlinfo.ru/press/pr200603105.html |date=2007-09-27 }}</ref><ref>[http://www.rlinfo.ru/press/pr200603107.html Открытое обращение родителей по поводу насилия над верующими других конфессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214002956/http://www.rlinfo.ru/press/pr200603107.html |date=2009-12-14 }}</ref>, яҡлаусылар ҙа була<ref>[http://www.rlinfo.ru/press/pr200603106.html Заявление родителей учащихся Белянской средней школы Шебекинского района Белгородской области в защиту предмета «Православная культура»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214013739/http://www.rlinfo.ru/press/pr200603106.html |date=2009-12-14 }} // rlinfo.ru, 3.10.2006 года</ref>. Яҡлаусылар һәм Рәсәй православие сиркәүе вәкилдәре әйтеүенсә, «Православие мәҙәниәте нигеҙҙәре» — культурологик курс, ул уҡыусыларҙы дини тормошҡа ылыҡтырыу маҡсатын ҡуймай, православие мәҙәниәте менән танышыу башҡа диндәрҙәгеләргә лә файҙалы булыр ине<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/print/154829.html Митрополит Кирилл выступает за преподавание «ОПК» в рамках обязательной программы, но на основе выбора]</ref><ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=16333 Патриарх Алексий II высказывается за введение «Основ православной культуры» в российских школах]</ref>. Ә курсҡа ҡаршы сығыусылар белдереүенсә, «Выждан азатлығы тураһында һәм дини берләшмәләр хаҡында» Законға ярашлы, дәүләт белем биреүҙең донъяуи булыуын тәьмин итергә тейеш, Конституция буйынса закон алдында бөтә диндәр ҙә тигеҙ һәм уларҙың береһе лә дәүләттеке сифатында йөрөй алмай, бындай предметтың мәжбүри уҡытылыуы башҡа диндәрҙәге һәм атеист уҡыусыларҙың хоҡуҡтарын боҙа<ref>[https://web.archive.org/web/20120119153409/http://www.gazeta.ru/education/2006/09/04_n_773522.shtml Конфессии осудили внедрение ОПК в школах] (недоступная ссылка с 20-11-2013 [1227 дней])</ref><ref>[http://www.religare.ru/article41922.htm Михаил Барщевский: «Преподавание в школе отдельной взятой религии разъединяет людей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929094148/http://www.religare.ru/article41922.htm |date=2007-09-29 }}</ref>. 2010 йылдың 1 апреленән [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]] мәктәп программаһына «Дини мәҙәниәттәр һәм донъяуи этика нигеҙҙәре» тигән фәнде федераль компонент итеп Рәсәйҙең 19 төбәгендә эксперимент рәүешендә индерә, ул уңышлы барып сыҡһа — 2012 йылдан бөтә төбәктәрҙә лә индереү ҡарала<ref>[http://www.pravoslavnoe-obrazovanie.ru/Федеральные-документы/Соглашения/312-Определена-структура-комплексного-учебного-курса-Основы-религиозных-культур-и-светской-этики.html Решение Межведомственного координационного совета по реализации плана мероприятий по апробации в 2009—2011 годах комплексного учебного курса для общеобразовательных учреждений «Основы религиозных культур и светской этики»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка с 20-11-2013 [1227 дней])</ref>. Предмет 6 модулдән тора, уҡыусы йә уның ата-әсәһе (законлы вәкиле) өйрәнеү өсөн береһен һайлап ала: * «Православие мәҙәниәте нигеҙҙәре» * «Ислам мәҙәниәте нигеҙҙәре» * «Буддизм мәҙәниәте нигеҙҙәре» * «Йәһүди мәҙәниәте нигеҙҙәре» * «Донъя дини мәҙәниәттәре нигеҙҙәре» * «Донъяуи этика нигеҙҙәре» Эксперттар был модулдәр буйынса 2010 йылда сығарылған дәреслектәрҙе Рәсәй мәктәптәре өсөн яраҡһыҙ тип таба. Дәреслектәрҙә [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы|РФ Конституцияһын]] тупаҫ боҙоу билдәләре бик күп, уҡыусыларға донъяуи дәүләткә асыҡтан-асыҡ дошмансыл бер дин идеологияһы көсләп тағыла. Дәреслектәр буйынса бер ниндәй фекер алышыу үткәрелмәй, уларҙы яҙыу улыһынса конфессияларға тапшырылған була<ref name="smirnov-ran">''Смирнов А. ''</ref><ref name="smirnov-interview">''Черноиванова А.'' [http://infox.ru/authority/state/2010/03/24/intyervyu_print.phtml Новый школьный предмет: «РПЦ выпускает джинна из бутылки»] // infox.ru, 25.03.2010</ref><ref>''Смирнов А. В.'' [http://iph.ras.ru/page48408162.htm Заключение по модулю «Основы исламской культуры»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110117003029/http://iph.ras.ru/page48408162.htm |date=2011-01-17 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/Институт_философии_РАН Институт философии РАН], 14.02.2010</ref><ref>''Сахарных Д. М. (ИПК и ПРО УР)'' [http://www.portal-credo.ru/site/?act=tv_reviews&id=326 Рецензия на издание: А. В. Кураев. Основы религиозных культур и светской этики. Основы православной культуры. 4-5 классы: учебное пособие для общеобразоват. учреждений — М.: Просвещение, 2010. — 95 с.: илл.]</ref>. === Академиктар хаты тирәһендәге бәхәстәр === [[2007 йыл]]дың авгусында «академиктар хаты» йәмғиәттә ҙур шаңдау тыуҙыра. РФА-ның ун академигы, шул иҫәптән [[Нобель премияһы|Нобель лауреаттары]] В. Л. Гинзбург менән [[Алфёров Жорес Иванович|Ж.]] [[Алфёров Жорес Иванович|И.]] [[Алфёров Жорес Иванович|Алфёров]], ил Президентына асыҡ хат менән мөрәжәғәт итә, унда Рәсәй йәмғиәтендә барған клерикализацияға ҡарата етди борсолоу белдерәләр<ref name="acad">[http://www.novayagazeta.ru/data/2007/kentavr03/00.html Первая публикация письма академиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823122132/http://www.novayagazeta.ru/data/2007/kentavr03/00.html |date=2011-08-23 }} (недоступная ссылка с 20-11-2013 [1227 дней]) // «[//ru.wikipedia.org/wiki/Новая_газета Новая газета]», приложение «Кентавр», 22.07.2007</ref>. Хат сиркәү менән йәмғиәттең үҙ-ара мөнәсәбәттәре менән бәйле һорауҙар буйынса фекер алышыуҙарҙы йәйелдереп ебәрә<ref>[http://www.newsru.com/religy/31aug2007/fursenko.html Протест академиков против ОПК сыграл положительную роль, считает министр Фурсенко] // [//ru.wikipedia.org/wiki/NEWSru.com NEWSru.com], 31.08.2009</ref><ref name="sueta">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Кувакин,_Валерий_Александрович Кувакин В. А.]'' [http://razumru.ru/humanism/journal/45/kuvakin2.htm «Письмо десяти»: суть и суета вокруг дела академиков] // «Здравый смысл», 2007 № 4 (45)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100614061501/http://www.gzt.ru/topnews/society/-tserkovj-zhdet-ispovedi-akademikov-/128510.html «Церковь ждет исповеди академиков»] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Gzt.ru gzt.ru], 13.08.2007</ref><ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/275926.html Протоиерей Всеволод Чаплин благодарит академиков за инициирование широкой дискуссии о роли Церкви в современной России] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Патриархия. Ру Патриархия. Ру], 1.08.2010</ref>. == Дин-ара мөнәсәбәттәр == [[1998 йыл|1998]] йылда Рәсәй Дин-ара советы (РДС) төҙөлә, ул Рәсәйҙең дүрт традицион конфессияһының — православие, ислам, иудаизм һәм буддизмдың — дини лидерҙарын һәм вәкилдәрен берләштерә. Рәсәйҙәге дин-ара мөнәсәбәттәрҙе Төньяҡ Кавказдағы ҡораллы бәрелештәр ҡатмарлаштыра<ref>См. статьи [//ru.wikipedia.org/wiki/Чеченский_конфликт Чеченский конфликт], [//ru.wikipedia.org/wiki/Чеченский_конфликт_1994—1996_годов Чеченский конфликт 1994—1996 годов], [//ru.wikipedia.org/wiki/Вторая_чеченская_война Вторая чеченская война].</ref>. Рәсәйҙә славяндар менән ислам динендәге башҡа халыҡтар (чечендар, азербайжандар) араһындағы ҡаршылыҡтар<ref>См.</ref> диндәр араһындағы ҡаршылыҡтар менән ҡатмарлаштырыла төшә. [[2006 йыл|2006]] йылдың 11 мартында Рәсәй Мөфтөйҙәр советы РФ Ҡораллы көстәрендә штаттағы полк священниктарын булдырыуға һәм мәктәп программаһына "Православие мәҙәниәттәре нигеҙҙәре"н индереүгә ҡаршы сығыш яһай<ref name="muft">[http://lenta.ru/news/2006/03/13/imams/ Муфтии России выступили против священников в погонах]</ref><ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=39605 Муфтии Пшихачев и Крганов считают необоснованными слова главы Совета муфтиев о преподавании основ православия в школах] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Интерфакс Интерфакс], 21 февраля 2011 года.</ref>. == Совет осоронан һуңғы Рәсәйҙә дини ойошмалар эшмәкәрлеген тыйыу һәм уларҙы ябыу == 1996 йылда Рәсәйҙә РФ Енәйәт кодексының 239-сы статьяһы<ref>[http://www.consultant.ru/popular/ukrf/10_35.html#p3844 ст.239 Уголовного кодекса РФ]</ref> («Граждандарҙың шәхесенә һәм хоҡуҡтарына янаусы берләшмә ойоштороу») буйынса — 11, 1997 йылда — 2 һәм 1998 йылда 5 енәйәт эше ҡуҙғатыла<ref name="DEMYAN">''С. П. Демьяненко'', (к.фил.н., Пермский филиал Юридического института МВД России). [http://www.crime.vl.ru/index.php?p=1234&more=1&c=1&tb=1&pb=1 «Коррупция и тоталитарные секты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222123735/http://www.crime.vl.ru/index.php?p=1234&more=1&c=1&tb=1&pb=1 |date=2015-12-22 }} // Материалы конференции «Коррупция — коррозия общества и государства», г. Екатеринбург, 2000 г.</ref>. 2002 йылдан дини ойошмаларҙың хоҡуҡи хәлен «Выждан азатлығы тураһында һәм дини берләшмәләр хаҡында» 125-се Федераль закон көйләй<ref name="ФЗ">Федеральный закон [http://base.garant.ru/171640.htm «О свободе совести и о религиозных объединениях»] от 26.09.1997 г. № 125-ФЗ</ref><ref>[http://www.law.edu.ru/judicial/judicial.asp?judicialID=1162447&subID=100052138,100052142 Постановление]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка с 20-11-2013 [1227 дней]) Конституционного Суда РФ от 23.11.1999 г. № 16-П// Федеральный правовой портал «Юридическая Россия», [//ru.wikipedia.org/wiki/Юрфак_СПбГУ СПбГУ].</ref>. Был Закондың 14-се статьяһына ярашлы, дини ойошма суд тәртибендә ябыла һәм уның эшмәкәрлеге тыйыла ала. Дини ойошманың «Экстремистик эшмәкәрлеккә ҡаршы тороу тураһында» 25.07.2002 сыҡҡан 114-се Федераль закондың 1-се статьяһында билдәләнгән экстремистик эшмәкәрлеге (экстремизм) быға нигеҙ булып тора<ref>[http://base.garant.ru/12127578.htm Федеральный закон «О противодействии экстремистской деятельности» от 25.07.2002 года № 114-ФЗ]</ref>. Рәсәй Юстиция министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, [[2003 йыл]] эсендә [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]] һәм федераль ҡануниәт нормаларын тупаҫ боҙған өсөн урындарҙағы 31 дин ойошмаһы ябыла<ref name="AnVest" />. 1 үҙәкләштерелгән һәм урындағы 8 дини ойошма был нормаларҙы бер нисә тапҡыр боҙа һәм шулай уҡ ябыла. 2003 йылда суд ҡарарҙары буйынса бөтәһе 225 дини ойошма ябыла, шул иҫәптән РПС-ға ҡараған 71, [[ислам]]дың — 42, инжилсылыҡтың — 14, [[баптизм]]дың — 13, пятидесятниктарҙың — 12, [[буддизм]]дың 11 ойошмаһы ябыла<ref name="AnVest">[http://www.council.gov.ru/inf_sl/bulletin/item/16/index.html Аналитический вестник № 17 (237) «Проблемы развития государственно-конфессиональных отношений и социальные концепции ведущих религиозных объединений современной России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720025532/http://council.gov.ru/inf_sl/bulletin/item/16/index.html |date=2012-07-20 }} // Документы Совета Федерации, 2004 г., стр.60-61.</ref>. Суд ҡарары буйынса ябылған йәки экстремистик эшмәкәрлеге өсөн эше туҡтатылып торған дини ойошмалар исемлеген Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығы алып бара<ref>[http://www.minjust.ru/ru/about/regulations/ Положение о Министерстве юстиции Российской Федерации (п. 30.28)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517002553/http://minjust.ru/ru/about/regulations |date=2017-05-17 }} (недоступная ссылка с 20-11-2013 [1227 дней])</ref>. 2010 йыл башына Рәсәйҙә 23 494 дини ойошма теркәлгән<ref>[http://www.blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=3&id=32249 В прошедшем году количество религиозных организаций в РФ увеличилось на 1,7 % — Минюст] // Благовест-инфо, 29.01.2010</ref>. [[2007 йыл]]дың ғинуарында Страсбургтағы Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды [[Силәбе]] ҡалаһынан 103<ref>[http://www.sudprecedent.ru/chronicle/21/129 Кузнецов и другие против России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021215735/http://www.sudprecedent.ru/chronicle/21/129 |date=2013-10-21 }}</ref> Йәһүә шаһитының дин хеҙмәте башҡарыу менән мәшғүл булған йыйылыштарының законһыҙ өҙөлөүе өҫтөнән биргән ялыуын ҡәнәғәтләндерә һәм Рәсәйҙән ғариза яҙыусыларға мораль зыянды ҡаплар өсөн 30 мең евро һәм суд сығымдарын ҡаплатыуға 60 544 евро түләтеү тураһында ҡарар сығара<ref>[http://europeancourt.ru/resheniya-evropejskogo-suda-na-russkom-yazyke/kuznecov-i-drugie-protiv-rossii-postanovlenie-evropejskogo-suda Кузнецов и другие против России: Постановление Европейского Суда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713024726/http://europeancourt.ru/resheniya-evropejskogo-suda-na-russkom-yazyke/kuznecov-i-drugie-protiv-rossii-postanovlenie-evropejskogo-suda/ |date=2014-07-13 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * ''Лебедев С. Д.'' [http://socionavtika.narod.ru/Staty/diegesis/Lebedew/Twokult_ogl.htm Две культуры: религия в Российском светском образовании на рубеже XX—XXI веков: (социологический анализ взаимодействия): монография] — Белгород: Изд-во БелГУ, 2005. — 250 б. — ISBN 5-9571-0199-0. * ''Митрохин Н. А.'' Русская православная Церковь. Современное состояние и актуальные проблемы. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Новое литературное обозрение, 2006. — 320 с. {{книга|автор=[[Митрохин, Николай Александрович|Митрохин Н. А.]]|заглавие=Русская православная Церковь. Современное состояние и актуальные проблемы|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2006|том=|страницы=|столбцы=|страниц=320|серия=Библиотека журнала „Неприкосновенный запас“|isbn=5-86793-437-3|тираж=|ref=Митрохин}} * ''Силантьев Р. А.'' Новейшая история ислама в России. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Алгоритм, 2007. — 576 с. — <span class="nowrap">4000 экз.</span> {{книга|автор=[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]]|заглавие=[[Новейшая история исламского сообщества России|Новейшая история ислама в России]]|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2007|том=|страницы=|столбцы=|страниц=576|серия=|isbn=978-5-9265-0322-4|тираж=4000|ref=Силантьев}} * {{Мәҡәлә|автор=Соколов И. И.|заглавие=Отношение протестантизма к России в XVI и XVII вв. (1880)|автор издания=[[Лютер, Мартин|Лютер М.]]|издание=О свободе христианина:Сборник|место=Уфа|издательство=ARC|год=2013|страницы=553—599|isbn=978-5-905551-05-5|ref=Соколов}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Филатов, Сергей Борисович|Филатов С. Б.]], [[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]]|заглавие=Статистика российской религиозности: магия цифр и неоднозначная реальность|ссылка=http://www.keston.org.uk/_russianreview/edition0304/09Statistics.html|издание=[[Русское ревью]]|издательство=[[Кестонский институт]]|год=2005|ref=Филатов, Лункин|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073408/http://www.keston.org.uk/_russianreview/edition0304/09Statistics.html|archivedate=2016-03-04}} (сокращённое издание — {{Мәҡәлә|автор=[[Филатов, Сергей Борисович|Филатов С. Б.]], [[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]]|заглавие=Статистика российской религиозности: магия цифр и неоднозначная реальность|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/data/967/921/1216/35-Filatovx2c_Lunkin.pdf|издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]]|год=2005|номер=6|страницы=35—45|ref=Филатов, Лункин|archiveurl=http://www.webcitation.org/query?id=1268470040740059&url=www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/04/0000276258/35-Filatovx2c_Lunkin.pdf}}) * {{Мәҡәлә|автор=[[Шахов, Михаил Олегович|Шахов М. О.]]|заглавие=Клерикализация России: миф или реальность?|ссылка=http://www.ni-journal.ru/archive/dc347408/c8d25c8e/b99f05cb/ff2e8d0f/|издание=[[Национальные интересы (журнал)|Национальные интересы]]|год=2002|номер=5 (22)|страницы=56-62|ref=Шахов}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Шахов, Михаил Олегович|Шахов М. О.]]|заглавие=«Нужно ли России именовать себя в Конституции «светским государством»?|ссылка=http://www.sclj.ru/analytics/comment/detail.php?ELEMENT_ID=6081&sphrase_id=421161|издание=[[Славянский правовой центр]]|год=06.04.2015|ref=Шахов}} == Һылтанмалар == * [http://www.interfax-religion.ru/map/ Карта религий Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141420/http://www.interfax-religion.ru/map/ |date=2012-01-11 }} // Интерфакс-Религия (карта составлена группой специалистов Российской академии естественных наук под руководством П. И. Пучкова) * [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90196.htm International Religious Freedom Report 2007] // {{Тәржемәһеҙ 3|Бюро демократии, прав человека и труда|Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|4=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor}} (инг.)[[Бюро демократии, прав человека и труда|баш.]]{{Ref-en}}(инг.) <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en</div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="ссылка в виде &quot;Статья (англ.)/русск.&quot; на другой языковой раздел, когда нет подходящей статьи на русском.">Нп3</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">название статьи на русском</span><span data-key="1" title="Имя необходимой статьи в Википедии на русском языке" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">Бюро демократии, прав человека и труда</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="2" class="cx-template-editor-param-key">видимый текст на русском</span><span data-key="2" title="Текст, который виден читателю" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="2" style="position: relative;">Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="4" class="cx-template-editor-param-key">Название иноязычной статьи</span><span data-key="4" title="Имя статьи в другом языковом разделе" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="4" style="position: relative;">Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</div></div></div></div> * [http://sreda.org/arena Атлас религий и национальностей России «Арена»] (данные всероссийского репрезентативного опроса 2012 года, проведённого исследовательской службой «Среда») * [http://www.sova-center.ru/religion/ Религия в светском обществе] // Информационно-аналитический центр «Сова» А. М. Верховского. * [http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_11/IssWWW.exe/Stg/d1/02-08.htm Число религиозных организаций, зарегистрированных в Российской Федерации на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228021534/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_11/IssWWW.exe/Stg/d1/02-08.htm |date=2018-02-28 }} * [http://www.russiafaiths.blogspot.com/ Справочник и новости о всех религиозных течениях и объединениях в России] (авторский справочно-информационный сайт-блог кандидата философских наук и юриста Игоря Николаевича Попова) {{Европа по темам 2|дин|Дин|цвет=Россия}} {{Азия по темам 2|дин|Дин|цвет=Россия}} [[Категория:Рәсәйҙә дин]] [[Категория:Илдәр буйынса дин]] 4mv0psbf9i71hbh47cy02ik7x5h8e22 0 119940 1299916 1251833 2026-06-26T22:11:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299916 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Владимир Ромашкин |Изображение = |Описание изображения = |Полное имя = Ромашкин Владимир Иванович |Дата рождения = 6.9.1951 |Место рождения = [[СССР]], [[Мордовия|Мордва АССР-ы]] |Дата смерти = 29.8.2002 |Место смерти = [[Саранск]] |Страна = {{флагификация|Рәсәй}} <br />{{флагификация|Финляндия}} <br />{{флагификация|Эстония}} |Профессии = [[Йыр]]сы, [[Музыка]]нт, [[Бейеү]]се, музыка продюсеры, кино-продюсер |Жанры = Халыҡ музыкаһы, [[Джаз]], [[Поп-музыка]], [[Бейеү музыкаһы]] |Псевдонимы = Йовлань Оло |Коллективы = [[«Торама» төркөмө]] |Сайт = [http://www.torama.ru/ Torama.RU] |Викисклад = }} {{однофамильцы|Ромашкин}} '''Ромашкин Владимир Иванович''' ({{lang-myv|Йовлань Оло}}<ref name="Һаңғырауҙар һәм насар ишетеүселәр донъяһы ">[http://vogrm.ru/culture/211-poezdka-v-podlesnuyu-tavlu.html Мордовия Республикаһының һаңғырауҙар һәм насар ишетеүселәр донъяһы. // Подлесная Тавлаға сәйәхәт…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803171610/http://vogrm.ru/culture/211-poezdka-v-podlesnuyu-tavlu.html |date=2017-08-03 }}{{ref-ru}}</ref><ref name="Эрзянь Мастор">[http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=3713&nom11=360 «Эрзянь Мастор» // Йондоҙ атылды — яҡтылығы ҡалды. Йовлань Олоның тормош һәм ижади юлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180910204115/http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=3713&nom11=360 |date=2018-09-10 }}{{ref-ru}}</ref>) ( [[6 сентябрь]] [[1951 йыл]], [[Мордва Республикаһы|Мордовияның]] Дубен районы — [[29 август]] [[2002 йыл]], [[Саранск]]) — мокша, каратай, тюрюха һәм эрзя халыҡтарының XX быуат аҙағындағы яңынан аяҡҡа баҫтырылған мәҙәниәтенең күренекле эшмәкәре, фольклорсы, музыкант, кинодокументалист. Милләте буйынса [[Эрзәндәр|эрзә]]<ref name="Эрзянь Мастор"/>. == Биографияһы == Влади́мир Ива́нович Рома́шкин 1975 йылда [[Саранск]]иҙа Л. П. Кирюков исемендәге Саранск музыка училищеһының хор-дирижёр бүлеген (сәнғәт фәне ғалимы Н. И. Бояркин класы), 1980 йылда — Ҡаҙан консерваторияһының (педагог А. В. Булдакова класы) хор-дирижёр факультетын, 1986йылда МНИИЯЛИЭ эргәһендәге аспирантураны (фольклор һәм сәнғәт секторы) тамамлай. 1980—1989 йылдарҙа Мордовия тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институтының фольклор һәм сәнғәт секторында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1986 йылда уның «Мордва-ҡатай традицион йыр сәнғәтенең ҡайһы бер үҙенсәлектәре тураһында» тигән монографияһы сыға<ref name="Ромашкин В.И.">Ромашкин В. И. Мордва-ҡатай традицион йыр сәнғәтенең ҡайһы бер үҙенсәлектәре тураһында // Мордва яҙыусылары һәм композиторҙары ижадында фольклор/ Тр. МНИИЯЛИЭ. 8. 6 сығарылыш. — Саранск, 1986.{{ref-ru}}</ref><ref name="Merja SALO">[http://www.sgr.fi/susa/92/salo.pdf Merja SALO. Katoava mordvalainen identiteetti — karatait ja Saratovin alueen ersäläiset ]{{ref-fi}}</ref>. Был хеҙмәтендә ул Татарстан АССР-ы ауылдарындағы [[каратай]] фольклорын тасуирлай. Һуңғараҡ Владимир Ромашкин сценарист һәм кинематографист булараҡ та үҙен һынап ҡарай, уның ҡатнашлығында «Каратайҙар» тигән документаль фильм төшөрөлә<ref name="Музыкаль Мордовия ">[http://www.mordov-mus.mrsu.ru/narodnoe-muzyikalnoe-tvorchestvo/vokalnaya-muzyika/ Музыкаль Мордовия // Мордва-каратайҙарҙың музыкаль фольклоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625142637/http://www.mordov-mus.mrsu.ru/narodnoe-muzyikalnoe-tvorchestvo/vokalnaya-muzyika/ |date=2016-06-25 }}{{ref-ru}}</ref> «Истоки». «„Торама“ ни тураһында йырлай» музыкаль телефильмында төшә. 1990 йылдан В. Ромашкин Саранскиҙа Республика мәҙәниәт училещеһында музыка дисциплиналары буйынса уҡыта. Владимир Ромашкин эшмәкәрлегенең иң билдәлеләренең береһе — «Торама» этномузыкаль төркөмөн төҙөүе<ref name="Эрзянь Мастор"/>, уның репертуарына [[эрзя теле]]ндә, [[мокша теле]]ндә башҡарылған каратай йырҙары индерелә. «Торама» репертуары мордва ерҙәрендә йәшәгән төрлө этнографик төркөмдәрҙең традицияларын берләштерә. Төркөм, башлыса, ғаилә ағзаларынан тора: Владимир Ромашкин улдары Виталий һәм Андрей сығыш яһауға йәлеп ителә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Владимир Ромашкин рус реконструкторлыҡ хәрәкәте менән берлектә «Од Вий» (Яңы көс) йәштәр хәрәкәтен етәкләй. Владимира Ромашкиндың улдары мөһим роль уйнаған «Торама» концерттары менән сығыш яһауын һәм альбомдар сығарыуын дауам итә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡабүләктәре == * Мордовия Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * Изге Мария Тәреһе ордены кавалеры<ref name=" Мордовия хәбәрҙәре">[http://izvmor.ru/article_13575.html Мордовия хәбәрҙәре// Мордовияла Владимир Ромашкинды иҫкә алдылар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110143847/http://izvmor.ru/article_13575.html |date=2016-11-10 }}{{ref-ru}}</ref> [[Фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр халыҡтаы мәҙәниәтен]] үҫтереүгә һәм уны донъялға таратыуға индергән өлөшө өсөн (2001 йылдың 7 марты). * [[Рябов Анатолий Павлович]] исемендәге премия лауреаты — [[эрзя теле]]н үҫтереүгә һәм һаҡлауға индергән өлөшө өсөн (2002) «Торама» башҡарыуындағы моҡша һәм эрзя йырҙары үҙенсәлекле көскә эйә булып, тыңлаусыларҙың күңел торошона һәм физик хәленә ыңғай тәьҫир яһай. Моҡша һәм эрзя йырҙарын күп тауышҡа башҡарыу менән бер рәттән, ансамбль боронғо йолаларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе лә күрһәтә һәм быға тамашасыларҙы ла йәлеп итә. Уларҙың сығышы мәлендә тел аңламау кәртәләре юҡҡа сыға, төрлө илдәр аудиторияһы Мордовияның йола донъяһына ылыҡтырыла. "Торама"ның Финляндияла 1996 йылда донъя күргән беренсе компакт-дискыһы Европаның 36 иле буйлап тарала. Икенсе компакт-диск Эстонияла яҙҙырыла. Ул тағы ла ҙурыраҡ популярлыҡ яулай. Владимир Ромашкин туған мәҙәниәтен донъяның төрлө өлөштәренә алып бара, иң беренсе нәүбәттә, тыуған яғы менән бәйләнешен юғалтҡан ватандаштарына еткерергә тырыша. «Торама» үҙ эшмәкәрлеге ваҡытында Европаның күп кенә илдәрен һәм РФ-ны урап сыға. 1994 йылда төрөкөм «Рәсәй тауыштары» Бөтә Рәсәй конкрсында еңеү яулай. «Торама» шулай уҡ академик мөхиттә лә, беренсе сиратта, Владимир Ромашкин тырышлығы — тәрән белеме һәм ялан тикшеренеү эшендәге тәжрибәһе, төркөмдө Кастрен Йәмғиәте, Ян Сибелиустың Музыкаль Академияһы, Фин-Уғыр Йәмғиәттәре менән бәйләй. Торама сит илдәрҙә: Эстонияла, Финляндияла, Латвияла, Швецияла, Польшала, Англияла үткән фестиваль һәм концерттарҙа даими ҡатнашыуы менән дә популярлыҡ яулай. Милли һәм сәйәси ыҙғыштарҙан йыраҡ торған Йовлань Оло морва халҡы менән бер рәттән, үҙенең үҙенсәлекле мәҙәниәтен юғалта барған башҡа халыҡтар яҙмышы өсөн дә борсола. Бынан тыш, Владимир — Мордовия Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, фин-уғыр мәҙәниәтен үҫтергәне һәм донъяға таратҡаны өсөн — Изге Мария Тәреһе ордены кавалеры, «Од Вий» (Яңы көс) йәштәр хәрәкәтенең алмаштырғыһыҙ етәксеһе. 2002 йылдың йәй башында билдәле музыкант үҙен насар тоя һәм дауаханаға эләгә. 29 август иртәһендә ул вафат була. 6 сентябрҙә Владимир Ромашкинға 51 йәш тулған булыр ине. == Владимир Ромашкин музейы == [[Файл:Etno kudo.jpg|thumb|right|300px| В. И. Ромашкина исемендәге «Этно-Кудо» (Подлесная Тавла ауылы, [[Мордовия]])]] 2006 йылдың 6 сентябрендә (музыканттың 55 йыллығы) Мордовияның Кочкур районы Подлесная Тавла ауылында В. И. Ромашкин исемендәге уникаль «Этно-Кудо» йорт-музейы асыла<ref>Евдокимова Т. Уның «Торама»һы бөтә донъяға яңғырай// Алға. Атяш районы. — 14 сентябрь. — 4. б.</ref>. 1989 йылда әле ул ваҡытта бер кемгә лә билдәле булмаған йәш музыкант Подлесная Тавла ауылына килеп урынлаша, был ауылды, унда йәшәүсе ябай халыҡты һәм уратып алған тәбиғәтте тәү күреүҙән үк ярата. Аҙаҡ, билдәле фольклорсы булып киткәс, ошо ауылда этно-туристик маршрут булдырырға уйлай, сөнки ул ағасты һырлау эрзя традицияларын һаҡлаусы ауыл булараҡ билдәлелек ала<ref name=" Мордовия Республикаһының туристик-мәғлүмәт үҙәге ">[http://turizmrm.ru/news/ethno-tourism-in-mordovia-five-places-worth-visiting-tourists! МОРДОВИЯЛА ЭТНОТУРИЗМ: ТУРИСТАРҒА МОТЛАҠ КҮРЕРГӘ КӘРӘКЛЕ БИШ УРЫН!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526172138/https://turizmrm.ru/news/ethno-tourism-in-mordovia-five-places-worth-visiting-tourists! |date=2019-05-26 }}</ref>. «Торамась терди» боронғо эрзя һәм моҡша йырҙары фольклор фестивален үткәреү — йыл да ҡабатланған традицияға әйләнде<ref name=" Мордовия Республикаһының туристик-мәғлүмәт үҙәге"/> Владимир Иванович Ромашкиндың тыуған көнөнә арнала. == Һылтанмалар == * [http://www.torama.ru/index.php3?pg=news&id=63&page=5 Torama.ru-ға некролог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127055643/http://torama.ru/index.php3?pg=news |date=2010-01-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} iym9os2gu2dphkkh9ca602wjxad2ea8 0 120716 1299934 1064829 2026-06-27T10:24:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299934 wikitext text/x-wiki {{Баскетболист | Имя = Ульяна Ларионовна Семёнова | Фото = Stefania Passaro taglia fuori Uljana Semjonova.jpg | Ширина = 250px | Подпись = Ульяна Семёнова (һулдан) | Позиция = үҙәктәге | Рост = 218 см | Вес = | Команда = Карьераһын тамамланы | Номер = | Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{Флагификация|Латвия}} | Пол = женский | Дата рождения = 9.3.1952 | Место рождения = [[СССР]], {{ТУ|Литва ССР-ы|Литвала}}, Зарасай<ref>[http://www.peoples.ru/sport/basketball/ulyana_semenova/interview.html Ульяна Семенова / Ulyana Semenova: Женщина-легенда советского баскетбола<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт = | Год драфта = | Команда драфта = | Команды = * {{СССР}} [[ТТТ Рига|TTT (Рига)]] (1967—1987) * {{Испания}} Тинторетто (1987—1988) * {{Франция}} Валансьен (Орши) (1988—1989) | Медали = {{турнир|[[Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 1976|Монреаль 1976]]|[[Баскетбол на летних Олимпийских играх 1976|баскетбол]]}} {{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 1980|Москва 1980]]|[[Баскетбол на летних Олимпийских играх 1980|баскетбол]]}} {{турнир|Донъя чемпионаттары}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по баскетболу среди женщин 1971|Бразилия 1971]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по баскетболу среди женщин 1975|Колумбия 1975]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по баскетболу среди женщин 1983|Бразилия 1983]]}} {{турнир|Европа чемпионаттары}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1968|Италия 1968]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1970|Нидерланды 1970]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1972|Болгария 1972]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1974|Италия 1974]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1976|Франция 1976]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1978|Польша 1978]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1980|Югославия 1980]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1981|Италия 1981]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1983|Венгрия 1983]]}} {{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по баскетболу среди женщин 1985|Италия 1985]]}} {{турнир|Государственные награды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Ленина|1985}}{{!}}{{!}}{{Орден Дружбы народов}}{{!}}{{!}}{{Орден Дружбы}}{{!}}{{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Заслуженный мастер спорта СССР}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Офицер ордена Трёх звёзд}} {{!}}} | Награды = | Зал славы = http://www.hoophall.com/hall-of-famers/tag/uljana-semjonova 1993 }} '''Семенова Ульяна Ларионовна''' (ҡыҙ фамилияһы '''Иулияка'''<ref name="rg">''Козина А.'' [http://www.rg.ru/2007/10/05/semenova.html Латвия собирает деньги на реабилитацию легендарной баскетболистки] — «[//ru.wikipedia.org/wiki/Российская_газета Российская газета]», 5 октября 2007</ref>; [[9 март]] [[1952 йыл]], Зарасай, Литва ССР-ы, СССР) — совет баскетболисткаһы, ике тапҡыр олимпия чемпионы, өс тапҡыр донъя чемпионы, 10 тапҡыр Европа чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1971). == Спорт тормошо == Беренсе тренеры — Даугавпилс районы Медум урта мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы — Игорь Антонович Спогис. Үҙәктә тороусы. Буйы — 218 см<ref>''Безъязычный А.'' [http://www.sport-express.ru/newspaper/2006-11-28/14_4/] — «[//ru.wikipedia.org/wiki/Спорт-Экспресс Спорт-Экспресс]», 28 ноября 2006</ref>. Элекке СССР-ҙа иң оҙон буйлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе, һирәк осрай торған непатологик гигантизм<ref>[http://biggest.su/samyj-bolshoj-chelovek/ Самый большой человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227060319/http://biggest.su/samyj-bolshoj-chelovek/ |date=2010-02-27 }} — biggest.su</ref>. [[1993 йыл]]да Спрингфилд Дан залына, 1999 — Теннесс штатында булдырылған ошондай уҡ Ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол залына, 2007 йылда — [[Испания]]ла халыҡ-ара баскетбол федерацияһының Дан залына индерелгән. [[XX быуат]]тың иң яҡшы Латвия баскетболисткаһы. 1988—1992 йылдарҙа Латвия НОК-ы вице-президенты. [[1991 йыл]]дан [[Олимпия уйындары|Олимпиаданың]] Латвия социаль фонды рәйесе. [[Латвия]] физик культура дәүләт институтын тамамлай (1973). == Ҡаҙаныштары == * [[Олимпия уйындары]] чемпионы — 1976, 1980 * Донъя чемпионы 1971, 1975, 1983 * [[Европа]] чемпионы 1968, 1970, 1972, 1974, 1976, 1978, 1980, 1981, 1983, 1985 * СССР чемпионы 1968-73 , 1975-77, 1979-84. СССР чемпионатының көмөш призеры 1974, 1978 * СССР халыҡтары спартакиадаһы V (1971), VI (1975), VII (1979), VIII (1983) еңеүсеһе * СССР кубогы эйәһе 1969 * Универсиада чемпионы 1973 * КЕЧ эйәһе 1968-75, 1977, 1981—1982 * Лилиан Ронкетти Кубогы эйәһе 1987 * Ленин (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Халыҡтар дуҫлығы ордендары, Өс йондоҙ ордены (Латвиялағы юғары награда), Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй, 2006) менән бүләкләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Генкин Зиновий Аронович. Баскетбол: Белешмә / Авт.-төҙ. З. А. Генкин, Р Е Яхонтов. — М.: Физкультура һәм спорт, 1983. — 224 б. == Һылтанмалар == * [http://www.sport-express.ru/art.shtml?131175 Ульяна Семенова : «Өҫтән гол индерергә бер ваҡытта ла ынтылманым»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20080522190344/http://www.izvestia.ru/sport/article3110303/ Ульяна Семенова баскетбол арҡаһында миллионер тәҡдименән баш тарта] * [http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/101594 Ульяна Семенова — юғары осоусы ҡарлуғас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612010854/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/101594 |date=2017-06-12 }} * [http://www.peoples.ru/sport/basketball/ulyana_semenova/interview.html Ульяна Семенова (Semenova Ulyana) — танылыу алғандар тураһында] [[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:СССР-ҙан Олимпия чемпиондары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:9 мартта тыуғандар]] [[Категория:1952 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] 8blrcwq5vg4yfoizl9of5eu4v9gi97y 0 131339 1299909 1291922 2026-06-26T20:10:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299909 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рафаэль Надаль Парера''' ({{Lang-es|Rafael Nadal Parera}}, [[3 июнь]] [[1986 йыл]], Манакор, [[Испания]]) — испан [[Теннис|тенниссыһы]], яңғыҙ разрядта алдынғы ракетка. Уның иҫәбендә Ҙур шлем турнирындағы яңғыҙ разряд буйынса — 16 еңеү. Шулар эсенән унауһын [[Теннис|Франциялағы Асыҡ чемпионатта]] яулай. Яңғыҙ разрядта «Алтын шлем» тигән юғары исемгә эйә була (Ҙур шлемдың бөтә турнирҙарында еңеүе һәм бер йылда ғына булмаған олимпия алтынын яулауы). Бигерәк тә, {{comment|ер|грунтлы}} майҙансыҡта уңышлы сығыш яһай. Турнирҙа рекордлы 53 еңеүен {{comment|ер|грунтлы}} майҙансыҡта яулай. Шунлыҡтан ул «{{comment|Ер|грунтлы}} майҙансыҡ короле» тигән исем ала<ref name="Plain Dealer King of Clay">{{cite news|title='King of Clay' Rafael Nadal outlasts Novak Djokovic in stirring French Open semifinal|url=http://www.cleveland.com/sports/index.ssf/2013/06/king_of_clay_rafael_nadal_outl.html|accessdate=11 June 2013|newspaper=The Plain Dealer|date=7 June 2013|agency=Associated Press}}</ref><ref name="LA Times French Open 2013">{{cite news|last=McMahon|first=James|title=French Open 2013: Breaking Down Why Rafael Nadal is so Dominant on Clay|url=http://bleacherreport.com/articles/1666425-french-open-2013-breaking-down-why-rafael-nadal-is-so-dominant-on-clay|accessdate=11 June 2013|newspaper=Los Angeles Times|date=8 June 2013|agency=Bleacher Report}}</ref><ref name="NBC Sports Nadal Shakes Off">{{cite news|last=Sarkar|first=Pritha|title=Nadal Shakes Off Protessters, Ferrer to Win French Open|url=http://www.nbcsports.msnbc.com/id/52148421|accessdate=11 June 2013|newspaper=NBC Sports|date=9 June 2013|agency=Reuters}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612103854/http://www.nbcsports.msnbc.com/id/52148421 |date=12 June 2013 }}</ref><ref name="USA Today Nadal takes down Djokovic">{{cite news|last=Robson|first=Douglas|title=Nadal takes down Djokovic, reaches French Open final|url=https://www.usatoday.com/story/sports/tennis/2013/06/07/rafael-nadal-novak-djokovic-french-open-mens-semifinals/2400029/|accessdate=11 June 2013|newspaper=USA Today|date=7 June 2013}}</ref><ref name="Boston Herald Rafael Nadal overcomes">{{cite news|title=Rafael Nadal overcomes doubts to win 8th French title|url=http://bostonherald.com/sports/other/tennis/2013/06/rafael_nadal_overcomes_doubts_to_win_8th_french_title|accessdate=11 June 2013|newspaper=Boston Herald|date=10 June 2013|agency=Associated Press}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108192340/http://bostonherald.com/sports/other/tennis/2013/06/rafael_nadal_overcomes_doubts_to_win_8th_french_title |date=8 November 2013 }}</ref><ref name="Fox Sports Nadal roars back">{{cite news|last=Evans|first=Richard|title=Nadal roars back to King of Clay throne|url=http://msn.foxsports.com/tennis/story/rafael-nadal-retakes-king-of-clay-title-with-french-open-win-060610|accessdate=11 June 2013|newspaper=Fox Sports|date=6 June 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704182501/http://msn.foxsports.com/tennis/story/rafael-nadal-retakes-king-of-clay-title-with-french-open-win-060610 |date=4 July 2010 }}</ref> . Эксперттар һәм спортсылар уны тарихта {{comment|ер|грунтлы}} майҙансыҡта сығыш яһаған иң яҡшы тенниссы тип иҫәпләй. Асыҡ дәүерҙә бер турнирҙа ундан да кәм булмаған еңеү яулаған берҙән-бер тенниссы була. Шулай уҡ тарихта кәмендә 10 тапҡыр өс турнирҙа ла еңеү яулаған берҙән-бер тенниссы (Монте-Карло, [[Барселона]] һәм Францияның Асыҡ чемпионаты). == Дөйөм мәғлүмәттәр == [[Файл:Rafael_Nadal_(5322784323).jpg|мини|Надаль смэш үтәй]] Рафаэльдың атаһы — Себастьян — бизнесмен, страховкалау компанияһы һәм ресторандар хужаһы. Әсәһе — хужабикә, 2007 йылдан — Надаль Рафаэльдың Фонды президенты<ref>{{cite web|url=http://www.fundacionrafanadal.org/fundacion-presentacion|title=Сайт Фонда Рафаэля Надаля {{ref-en}} {{ref-es}} {{ref-ca}}|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IuitYhLG|archivedate=2013-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926060330/http://www.fundacionrafanadal.org/fundacion-presentacion |date=2013-09-26 }}</ref>. Һеңлеһе — Мария Исабель. Бала сағынан Рафаэль менән күнекмәләрҙе атаһының ҡустыһы Тони Надаль үткәрә. Рафаэль үҙе теннисҡа һөйөүҙе Тони уға өс йәштә уятты тип һөйләй<ref name="Rajaraman">{{cite web|url=http://www.insidetennis.com/archive/0608_french_open_nadal.html|first=Арти|last=Раджараман|title=At Home with Humble yet Ambitious Nadal|date=2008-06-01|work=Inside Tennis|accessdate=2010-04-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HkRG0vYb|archivedate=2013-06-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609141023/http://www.insidetennis.com/archive/0608_french_open_nadal.html |date=2010-06-09 }}</ref>. Икенсе ағаһы Мигель Анхель Надаль профессиональ кимәлдә «Мальорка» и «Барселона» өсөн сығыштар яһап, футболда уйнай<ref name="times">{{cite news|first=Кристофер|last=Клери|title=Rafael Nadal, Barely 19, He's Got Game, Looks and Remarkably Good Manners|date=6 июня 2005|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2005/06/06/sports/tennis/06nadal.html|accessdate=5 апреля 2010}}</ref>. Надаль «Майорка» һәм «Реал Мадрид» командаларының көйәрмәне<ref>{{cite news|title=Sportsround meets Rafael Nadal|date=11 ноября 2006|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_6130000/newsid_6135900/6135996.stm|work=BBC Sports|accessdate=6 апреля 2010}}</ref>. Ул оҙаҡ ваҡыт испан ҡыҙы Перелья Хиска менән дуҫлашып йөрөй (тулы исеме — Мария Франсиска Перелья Паскуаль) була. Ул Майоркалағы Пальмала 1988 йылда тыуа. Улар Рафаэлдың һеңлеһе Элиса аша танышалар. 2005 йылдың декабрь айынан улар осраша башлай. Электән көнәркәше һәм коллегаһы булған Роджер Федерер менән дуҫ булалар. * Кейеме — Nike<ref name="equip">{{cite web|url=http://www.tennis-warehouse.com/player.html?ccode=RNADAL|title=Экипировка Надаля на сайте tennis-warehouse.com|accessdate=2017-06-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref> Crew Rafa * Аяҡ кейеме— Nike Lunar Ballistec 1.5 * Ракеткаһы — Babolat PLAY Drive AeroPro * Ҡылы — Babolat Blast RPM 15 ; Уйын стиле Тур тарихында Надальды иң сыҙамлы һәм атлетиклы тенниссы тип һанайҙар. Ғәҙәттә, Надаль баҫҡынсыл уйнай, өҫтән өйрөлтөп көслө һуғыуҙар ҡуллана<ref name="ESPN">{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon08/columns/story?columnist=garber_greg&id=3472238|title=Nadal Has Improved Virtually Every Aspect of His Game|publisher=[[ESPN]]|date=3 July 2008|accessdate=30 January 2009}}</ref>. Атлетиклығы һәм тиҙлеге менән билдәле булараҡ, Надаль һаҡлауҙа ла яҡшы уйнай<ref name="about bio">{{cite news|first=Jeff|last=Cooper|title=Rafael Nadal&nbsp;– Game Profile|url=http://tennis.about.com/od/playersmale/a/nadalgp.htm|accessdate=30 July 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161107033909/http://tennis.about.com/od/playersmale/a/nadalgp.htm |date=7 November 2016 }}</ref>. Йыш ҡына һаҡланған сағында өйрөлтөп һуғыуы менән дәғүәселәрҙе ситуацияла алдата. Ҡайһы ваҡытта ул көслө булмаған өйрөлтөп һуғыуҙар (top-spin) башҡара. Был осраҡта туп майҙансыҡтың иң артҡы һыҙығына барып төшә һәм дәғүәселәргә уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра<ref>{{cite web|url=http://www.tennis.com/yourgame/instructionarticles/netgame/netgame.aspx?id=123244|title=Rafael Nadal's Drop Volley|work=Tennis Magazine|date=27 March 2008|accessdate=30 January 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026221750/http://www.tennis.com/yourgame/instructionarticles/netgame/netgame.aspx?id=123244 |date=26 October 2009 }}</ref>. Надаль форхендты яҡшы башҡара. Уның һул ҡулы һуғыу башҡара һәм һул яурыны аша төшә; был ҡапма-ҡаршы булған яурын аша традицион төшөрөүҙән бер ни тиклем айырыла<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=rb3smnR6NSc|title=Nadal's Forehand in Slow Motion|publisher=YouTube|date=7 August 2008|accessdate=30 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2006/06/25/news/rwtechnic.php?page=2|title=Coming to Grips with Today's Forehand|work=International Herald Tribune|date=25 June 2006|accessdate=30 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081009011257/http://www.iht.com/articles/2006/06/25/news/rwtechnic.php?page=2|archivedate=9 October 2008|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009011257/http://www.iht.com/articles/2006/06/25/news/rwtechnic.php?page=2 |date=9 October 2008 }}</ref>. Һуңғы йылдарҙа Надаль селтәр эрәеһендә уйынды байтаҡҡа яҡшырта. Был компоненттағы уйыны төрлөрәк һәм нәтижәлерәк булыуы менән айырыла. ; Шәхси тормошо Рафаэль ата-әсәһе һәм һеңлеһе Мария Исабель менән тыуған ҡалаһы Манакорҙа биш ҡатлы йортта йәшәй. 2009 йылдың июнь айында испан гәзите La Vanguardia, ә һуңынан The New York Times гәзите, уның ата-әсәһе, Мария һәм Себастьян айырылыштылар, тип хәбәр итә<ref>{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon09/columns/story?columnist=garber_greg&id=4280346|publisher=ESPN|title=Personal woes affecting Rafa?|date=23 July 2009}}</ref>. Дин тураһында һорауҙарға Надаль былай тип яуап бирә: «Аллаһы тәғәләнең булыуын теләр инем, әммә быға ышаныуы бик ауыр»<ref>{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/jon_wertheim/07/16/nadal.interview/index.html|work=[[Sports Illustrated]]|title=Q&A with Rafael Nadal|date=16 7July 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105222559/http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/jon_wertheim/07/16/nadal.interview/index.html |date=2013-11-05 }}</ref>. Бала сағында ул мәктәптән үҙенең яратҡан япон Dragon Ball сериалын ҡарар өсөн йүгереп ҡайта. Матбуғат бала сағы тураһында мәҡәлә яҙып, Надальды «Dragon Ball of Tennis» һәм «башҡа планета кешеһе» тип атай<ref>{{cite news|last=Johnson|first=Christopher|title=Rafael Nadal: The 'Dragon Ball' of tennis|url=http://www.cnngo.com/tokyo/play/rafael-nadal-dragon-ball-tennis-216638|accessdate=31 December 2011|newspaper=[[CNN International]]|date=8 October 2010}}</ref>. Надаль гольф уйнарға ярата<ref>{{cite news|first=Bill|last=Smith|title=Away from tennis court, Rafael Nadal seeks a golf course|work=[[The Miami Herald]]|date=28 March 2012|accessdate=29 April 2012|url=http://www.miamiherald.com/2012/03/28/2717823/away-from-tennis-court-rafael.html|archiveurl=https://archive.is/YfbU|archivedate=5 September 2012|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120905013343/http://www.miamiherald.com/2012/03/28/2717823/away-from-tennis-court-rafael.html |date=5 September 2012 }}</ref>. 2011 йылда Рафаэль «Рафа — минең тарих» тигән автобиографияһын баҫтырып сығара<ref name="Rafa">{{cite web|url=http://espn.go.com/tennis/usopen11/story/_/id/6896793/us-open-twenty-things-learn-rafael-nadal-autobiography|title=U.S. Open – Twenty things we learn in Rafael Nadal's autobiography|last=Tandon|first=Kamakshi|date=26 August 2011|publisher=ESPN|accessdate=31 May 2013}}</ref>. Надаль «Реал Мадрид» футбол клубының фанаты. 2010 йылдың 8 июлендә «Майорканың» акционеры булып китә<ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/idUKLDE66727020100708|agency=[[Reuters]]|title=Soccer-Rafa Nadal becomes shareholder at troubled Real Mallorca|date=9 July 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712103356/http://uk.reuters.com/article/idUKLDE66727020100708 |date=12 July 2010 }}</ref>. Надаль акцияларҙың ун процентына эйә булып тора. Уға клубтың вице-президенты булырға тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта<ref>{{cite news|url=http://www.realmallorca.co.uk/news/club/2010/sale-of-the-club-completed|work=[[Real Mallorca]]|title=Sale of the club completed|date=7 September 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224025502/http://www.realmallorca.co.uk/news/club/2010/sale-of-the-club-completed |date=24 December 2019 }}</ref>. Ағаһы Мигель Анхель Надаль баш тренер Микаэль Лаудруптың ярҙамсыһы була. ESPN.com былай тип яҙа: «Ул да шулай уҡ, Рауль, Икер Касильяс һәм Альфредо Ди Стефано һымаҡ „Реала“ фанаты». Бер аҙҙан Мальорканың акцияларына эйә булғас, Надаль клубты Европа Лигаһынан бурыстар өсөн сығарғаны өсөн УЕФА-ға ризаһыҙлыҡ белдерә. Ул былай тип әйтә: «Әгәр УЕФА ҡараған критерийҙарға ҡараһаҡ, турнир тик ике йәки өс кенә клубтан тора, сөнки ҡалған клубтарҙың бөтәһенең дә шулай уҡ бурыстары бар»<ref name="Football">{{cite web|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/5542102/rafael-nadal-tries-save-mallorca-football-club|title=Rafa to the rescue|first=Graham|last=Hunter|publisher=[[ESPN]]|date=9 September 2010|accessdate=21 December 2010}}</ref>. Рафаэль Испания йыйылма командаһы көйәрмәне булып тора һәм 2010 йылдағы Донъя чемпионаты финалынан һуң сисенеү булмәһенә инеү рөхсәте булған 6 кешенең береһе була. Nike Надальды өҫ һәм аяҡ кейем менән тәьмин итә. Надаль карьераһы башында майкаларҙа сығыш яһай<ref>{{cite web|url=http://nymag.com/fashion/08/fall/49256|title=The Beefcake in the Backcourt|work=[[New York (magazine)|New York]]|date=17 August 2008|accessdate=30 January 2009}}</ref>. 2009 йылдан ғәҙәти футболкала уйнай. Nike, уға тенниста иң яҡшы уйнаған уйынсы статусын күрһәтеү һәм үҙенең футболкаларын һатып алыусылар күп булһын өсөн, Рафаэльға кейемдәрен яңыртырға өндәй<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/aus09/columns/story?columnist=tandon_kamakshi&id=3837536&campaign=rss&source=TENNISHeadlines|title=Rafa Needs More Than a New Look|publisher=[[ESPN]]|date=17 January 2009|accessdate=30 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sportsbusinessdaily.com/article/123520|title=Rafael Nadal to Launch New, More Traditional Image at US Open|work=Sports Business Daily|date=1 August 2008|accessdate=30 January 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202122241/http://www.sportsbusinessdaily.com/article/123520 |date=2 December 2008 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/id/28854928|title=Nadal's Wardrobe Malfunction|publisher=[[CNBC]]|date=26 January 2009|accessdate=30 January 2009}}</ref>. Надаль Nike Air CourtBallistec 2.3 кроссовкаларын кейә<ref>{{cite web|url=http://www.tenniswarehouse-europe.com/descpageMSNIKEH-NMACBT.html|title=Nike Air CourtBallistec 1.3|accessdate=5 September 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224005406/http://tenniswarehouse-europe.com/descpageMSNIKEH-NMACBT.html |date=24 February 2009 }}</ref>. Миҙгел буйына кроссовкалары үҙгәреп тора, әммә уң яҡ ботинкаһының табанында һәр ваҡыт «Рафа» тип яҙыла һәм һул яғында үгеҙ логотибы тора. == Спорт карьераһы == ; Иртә йылдары Һигеҙ йәшендә Надаль 12 йәшкә тиклемге төбәк чемпионатында еңә. Бында 12 йәшкә тиклемге тенниссылар уйнай. Ул шулай уҡ, бик өмөтлө футболсы була. 12 йәштә, үҙенең йәш төркөмөндә европа һәм испан титулдарын яулай. Бөтә буш ваҡыттарында футболда һәм тенниста уйнай<ref name="timesonline">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/article708386.ece|title=The Big Interview: Rafael Nadal|work=The Sunday Times|date=23 April 2006|first=Элисон|last=Кервин|accessdate=5 апреля 2010|location=London}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907070717/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/article708386.ece |date=7 September 2011 }}</ref>. Атаһы улына футбол йәки теннисты һайларға ҡуша. Атаһының һүҙҙәре буйынса, ике спорт төрө менән шөғөлләнеү, мәктәптә уҡыуына зыян килтерә. Надаль теннисты һайлай. Рафаэльға 14 йәш тигәндә, испан теннис федерацияһы уға теннис буйынса үҫешен дауам итеү өсөн Барселонаға күсеп китергә тәҡдим итә. Рафаэльдың ғаиләһе был тәҡдимдән баш тарта, сөнки ата-әсә малайҙың белем алыуы өсөн ҡурҡа. Шул уҡ ваҡытта Тони Надаль былай тип әйтә: «Америка йәки тағы ҡайҙалыр барып яҡшы спортсы булып китеүенә ышанмайым. Тыуған ҡаланан китмәйенсә лә яҡшы спортсы булырға мөмкин». Манакорҙа ҡалыу, күнекмәләргә киткән бөтә сығымдарҙы теннис федерацияһы түгел, ә атаһы ҡаплаясаҡ тигәнде аңлата. 15 йәштә ул профессионал тенниссы булып китә<ref name="rafarenaissance">{{cite news|url=http://www.atpworldtour.com/News/DEUCE-Tennis/DEUCE-May-2010/Rafael-Nadal.aspx|title=The Rafa Renaissance|work=atpworldtour|first=Joel|last=Drucker|date=18 May 2010}}</ref>. ITF ойошторған ике турнирҙа ҡатнаша. 2002 йылда 16 йәштә үҫмерҙәрҙең Уимблдонында яңғыҙ разрядта ярымфиналға барып етә<ref name="ITFTennis">{{cite web|url=http://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=100007935|title=ITF Tennis – Juniors – Player Activity|accessdate=2012-06-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IET2x3WX|archivedate=2013-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044434/http://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=100007935 |date=2013-11-05 }}</ref>. 18 йәштә ул Испания йыйылма командаһына юниорҙарҙың Дэвис Кубогын АҠШ-тан яулап алырға ярҙам итә. ; 2002-04 йылдар 2002 йылдың 10 апрелендә 15 йәш тә 10 ай тигәндә ул мәлгә донъяның 762-се ракеткаһы Надаль Дельгадо Рамондан өҫтөн сығып, үҙенең беренсе матчын ота. Шулай итеп, асыҡ дәүерҙә быны 16 йәштә эшләгән туғыҙынсы уйынсы була<ref name="Tennis.com">{{cite web|url=http://www.tennis.com/features/general/features.aspx?id=10488|title=Wimbledon 2006: The Duel|last=Tignor|first=Stephen|date=2006-06-20|work=[[Tennis Magazine]]|accessdate=2008-11-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IET4ENJL|archivedate=2013-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617193957/http://www.tennis.com/players-rankings/features/ |date=2013-06-17 }}</ref>. Киләһе йылда Надаль Challenger серияһының ике титулын яулай. Йылды донъя рейтингының иң көслө 50-ләр рәтенә инеп тамамлай. 2003 йылда Уимблдонда Надаль өсөнсө раундҡа еткән иң йәш тенниссы була<ref>{{cite news|first=Christopher|last=Clarey|title=Wimbledon Tennis: An unusual comfort zone|date=26 June 2003|url=https://www.nytimes.com/2003/06/26/sports/26iht-tennis_ed3__12.html|work=[[The New York Times]]|accessdate=5 April 2010}}</ref>. 2004 йылда Надаль Australian Open өсөнсө раундына тиклем етә. Бында ул өс партияла турнир хужаһы Хьюит Ллейтондан еңелә. Әгәр ҙә уны еңһә, артабанғы раундта ул Роджер Федерер менән уйнар ине<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2004-01-24/hewitt-sets-up-federer-clash/124708|title=Hewitt sets up Federer clash|publisher=Australian Broadcasting Corporation|accessdate=2012-11-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IET57Oks|archivedate=2013-07-19}}</ref>. Федерер менән Надаль тиҙҙән үҙенең матчын уйнай — март айында Майамила Мастерста абруйлы турнирҙа ул 6-3, 6-3 иҫәбе менән еңеп сыға. Әммә киләһе матчта Гонсалес Фернандонан еңелә<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2004/03/30/il-tennis-pugliese-ritrova-pozzi.ba_035il.html?ref=search|title=Il tennis pugliese ritrova Pozzi|author=GIULIANO FOSCHINI|date=2004-03-30|publisher=la repubblica|lang=it|accessdate=2013-08-28}}</ref>. Ул шул йылда Федерерҙы еңгән алтынсы уйынсы була (Хенмен Тим, Коста Альберто, Густаво Куэртен, Домино Хрбат һәм Томаш Бердых менән бергә). Һул бәкәлен һындырып, ябай {{comment|ер|грунт}} миҙгеленең күп өлөшөн, шул иҫәптән Ролан-Гароссты ла үткәреп ебәрә. Шул уҡ йылда Надаль тәүге тапҡыр Дэвис Кубогын яулай. Унда Испания йыйылма командаһы АҠШ йыйылма командаһын еңеп сыға. 18 йәштә алты ай тигәндә, Рафа был турнирҙа еңгән иң йәш уйынсы була<ref name="telenadkno1">{{cite news|first=Emily|last=Benammar|title=Rafael Nadal: All you need to know|date=8 July 2008|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/atptour/2305040/Rafael-Nadal-All-you-need-to-know.html|work=The Telegraph|accessdate=5 April 2010|location=London}}</ref>. Донъяның беренсе ракеткаһы Энди Роддикты отоп, ул. матчта һуңғы иҫәбен ҡуя — 3:2. Надаль АТР рейтингы буйынса 51-се урында булып, миҙгелде тамамлай. ; 2005 йыл 2005 йылда Australian Open турнирында Надаль 4-се раундта көсөргәнешле биш партиялы алышта 5-7, 6-3, 6-1, 6-7(3), 2-6 иҫәбе менән Лейтон Хьюиттан еңелә. Ике ай үткәс, Рафаэль Майамилағы Мастерстың финалына сыға. Партияларҙа Роджерс менән иҫәпте 2-0 еткерә, әммә Федерерҙан биш партияла 6-2, 7-6(4), 6-7(5), 3-6, 1-6 иҫәбе менән еңелә. Федерерға ҡаршы тәүге ике уйынын эксперттар сенсация тип атай<ref>{{cite news|title=Brave Hewitt battles past Nadal|date=24 January 2005|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/4200919.stm|work=BBC Sports|accessdate=6 April 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Nadal proves to be the real deal|date=5 April 2005|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/4412667.stm|work=BBC Sports|accessdate=6 April 2010}}</ref>. Аҙаҡ ул миҙгелдең {{comment|ер|грунтлы}} майҙансыҡта уйнау осорон бик яҡшы тамамлай. Ул эҙмә-эҙлекле 24 матчта еңеү яулай, был еңеүҙәре Андре Агассиның ҡаҙаныштарын үтеп китә<ref>{{cite news|title=Teen Nadal gives Spain reign over French Open|date=5 June 2006|url=https://www.usatoday.com/sports/tennis/french/2005-06-05-day-14_x.htm|agency=Associated Press (USA Today)|accessdate=6 April 2010}}</ref>. Надаль Монте-Карлола аргентиналы Гильермо Кориянан финалда өҫтөн сығып, Мастерста еңә. Бер аҙнанан Барселонала «Torneo Conde de Godó» турнирында бик көслө ватандашы Хуан Карлос Феррероны финалда еңә. Ә һуңынан Римда Мастерста Корияны биш партияла еңеп сыға. Был еңеүҙәр уны АТР рейтигыһында бишенсе баҫҡысҡа күтәрә<ref name="ranking2005">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/en/players/rafael-nadal/n409/rankings-history|title=ATP Rankings History: Rafael Nadal|accessdate=2010-04-06|publisher=ATP Tour|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IET6A0Qm|archivedate=2013-07-19}}</ref>. Шулай итеп, карьераһында беренсе булған Франция чемпионатының фавориты була. Был турнирҙың ярымфиналында Роджер Федерерҙы еңә, һәм уны еңгән дүрт уйынсының береһе була (Марат Сафин, Гаске Ришар һәм Давид Налбандян менән бергә)<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2005/e/sezioni/sport/tennis/nadal/nadal.html?ref=search|title=Nadal batte il numero uno e adesso la finale con Puerta|date=2005-06-03|publisher=la repubblica|lang=it|accessdate=2013-08-28}}</ref>. Ике көн үткәс, ул финалда Пуэрта Марианоны еңә. Һөҙөмтәлә "Roland Garros"ты тәүге йылда отҡан беренсе ир-ат була<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2005/e/sezioni/sport/rolandgarros/nadalvince/nadalvince.html?ref=search|title=Nadal è il nuovo re di Parigi Puerta battuto in quattro set|date=2005-06-05|publisher=la repubblica|lang=it|accessdate=2013-08-28}}</ref>. Франция чемпионатындағы еңеүенән һуң Рафа донъяның өсөнсө ракеткаһы була. Париждағы еңеүенән өс көн үткәс, Надальдың еңеүҙәр серияһы Галлела булған үләндәге Gerry Weber Open турнирынан һуң өҙөлә. Бында ул немец тенниссыһы Васке Александрҙан ҡалыша<ref>{{cite news|title=Waske snaps Nadal's winning streak|date=10 June 2005|url=http://www.taipeitimes.com/News/sport/archives/2005/06/10/2003258798|agency=Associated Press|accessdate=6 April 2010}}</ref>. Һуңынан ул Уимблдондың икенсе раундында Люксембургтан булған Жиль Мюллерҙан еңелә Уимблдондан һуң Надаль бер рәттән 16 матчта еңә һәм өс титул яулай, һөҙөмтәлә 2005 йылдың 25 июлендә рейтингта икенсе баҫҡыста була. Надаль, Агассины Rogers Cup финалында еңеп, әммә Цинциннатила турнирҙың беренсе раундында еңелеп, хард (синтетик япмалы майҙансыҡта уйнау) миҙгелен башлай. АҠШ-тың Асыҡ чемпионатында Надаль өсөнсө раундта дүрт партияла Джеймс Блэйктан ҡалышып, 2005 йылда икенсе урында ҡала<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=0560&y=2005&r=3&p=B676|title=Match facts|publisher=atpworldtour.com|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IPZjAoPM|archivedate=2013-07-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102140135/http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=0560&y=2005&r=3&p=B676 |date=2013-11-02 }}</ref>. Сентябрь айында ул Пекинда Мастерста Гильермо Корианы финалда еңә һәм Италияға ҡаршы Дэвис Кубогында ике матчты ла яулай. Октябрь айында Мадридта турнир финалында Иван Любичичтан өҫтөн сығып, йыл эсендә үҙенең дүртенсе Мастерсын яулай.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=1536&y=2005&r=7&p=N409|title=Match facts|publisher=atpworldtour.com|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IPZjrNYI|archivedate=2013-07-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102140101/http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=1536&y=2005&r=7&p=N409 |date=2013-11-02 }}</ref>. Һуңынан уның аяғы йәрәхәтләнә<ref>{{cite news|first=Julian|last=Linden|title=Foot injury delays Rafael Nadal's comeback|date=5 January 2006|url=http://www.rediff.com/sports/2006/jan/05nadal.htm|agency=Reuters|accessdate=6 April 2010}}</ref>. Надаль менән Федерер яңғыҙ разрядта ун берешәр турнирҙа, шуның эсенән 2005 йылда «Masters 1000» серияларының дүрт турнирын еңеп сыға. Надаль 1983 йылда үҫмерҙәр турнирында туғыҙ тапҡыр еңеүсе булған Виландер Матс рекордын уҙып китә<ref name="2005eleven">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/tennis/1/en/2008news/nadal_newno1.asp|title=Rafael Nadal No. 1 Tribute|accessdate=7 July 2009|date=18 August 2008|work=ATP World Tour|deadlink=500}}</ref>. Надаль еңгән һигеҙ турнир ябай {{comment|ерҙә|грунтта}} уҙа, ә ҡалғандары — хардта (синтетик япмала). Надаль, күрһәткес буйынса Федерерҙан ғына ҡалышып, 79 матчта еңә. Йыл йомғаҡтары буйынса Рафаэль бер нисә награда ала.<ref>{{cite web|url=http://www.sidespinproductions.com/news9.php|title=Nadal Grabs the Golden Bagel|accessdate=2010-04-06|date=2005-12-11|publisher=SideSpin Productions|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IPZkTvsB|archivedate=2013-07-27}}</ref>. Иң абруйлыһы — «Иң алға барыусы тенниссы» тип атала<ref name="ProfileATP">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/en/players/rafael-nadal/n409/overview|title=Rafael Nadal|publisher=atpworldtour.com|lang=en|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IPZl60Z6|archivedate=2013-07-27}}</ref>. ; 2006 йыл Надаль аяғы йәрәхәтләнеү сәбәпле, Австралияның Асыҡ чемпионатында ҡатнаша алмай<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/4561684.stm|title=Champion Safin out of Aussie Open|work=BBC Sport Tennis|publisher=BBC|date=10 January 2006|accessdate=13 November 2008}}</ref>. Февраль айында Марсель ҡалаһында турнирҙың ярымфиналында еңелә.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Share/Event-Draws.aspx?Year=2006&EventId=496&Draw=ms|title=Draw|publisher=atpworldtour.com|accessdate=2013-07-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IPZmLqCK|archivedate=2013-07-27}}</ref>. Ике аҙна үткәс, Дубайҙа турнир финалында Роджерҙы еңеп сыға. (2006 йылда Роджерҙы тик Рафаэль Надаль һәм Энди Маррей ғына еңә)<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=0495&y=2006&r=7&p=N409|title=Match facts|publisher=atpworldtour.com|accessdate=2013-07-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IPZnR1Cf|archivedate=2013-07-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419220917/http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=0495&y=2006&r=7&p=N409 |date=2014-04-19 }}</ref>. Индиан- Джеймста ул Блейк Уэллстан ҡалыша<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=0404&y=2006&r=5&p=N409|title=Match facts|publisher=atpworldtour.com|accessdate=2013-07-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IPZo3PeQ|archivedate=2013-07-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419222127/http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=0404&y=2006&r=5&p=N409 |date=2014-04-19 }}</ref> һәм Майамила Мастерстың икенсе турында еңелеүгә дусар була<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=0403&y=2006&r=2&p=M605|title=Match facts|publisher=atpworldtour.com|accessdate=2013-07-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IPZogJ2S|archivedate=2013-07-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419221611/http://www.atpworldtour.com/Share/Match-Facts-Pop-Up.aspx?t=0403&y=2006&r=2&p=M605 |date=2014-04-19 }}</ref>. Миҙгелдең тупраҡта уйнау осоронда Надаль бер рәттән 24 матчта еңеп сығып, бөтә дүрт турнирҙа ла еңеүгә өлгәшә. Монте-Карлола Федерерҙы Мастерс финалында еңә<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/4936506.stm|title=Nadal powers to win over Federer|date=2006-04-23|publisher=[[BBC Sports]]|lang=en|accessdate=2013-07-22}}</ref>. Икенсе аҙнала ул Барселоналағы Асыҡ турнир финалында Томми Робредоны еңеп сыға<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/05/01/nadal-da-record-ma-borg-era-stato.html?ref=search|title=Nadal da record ma Borg era stato superato da giorni|author=GIANNI CLERICI|date=2006-05-01|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-07-22}}</ref>. Оҙайлы булмаған тәнәфестән һуң, Надаль Римда бишенсе партияла тай-брейкта Федерерҙан өҫтөн сығып, «Internazionali BNL d’Italia» яулай<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/05/15/nadal-il-record-della-volonta-federer-si.html?ref=search|title=Nadal, il record della volontà Federer si ferma ai match point|author=GIANNI CLERICI|date=2006-05-15|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-07-22}}</ref>. Надаль Францияның Асыҡ чемпионатында 29 йәшлек аргентиналы Гильермо Корияны еңә һәм грунтта (тупраҡта) яулап алған матчтары буйынса рекорд ҡуя<ref>{{cite web|first=Greg|last=Garber|title=With Vilas in stands, Nadal makes history|date=2006-05-31|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/french06/news/story?id=2462389&lpos=spotlight&lid=tab4pos1|work=ESPN Tennis/French06|publisher=ESPN|accessdate=2008-11-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IPZpI5X2|archivedate=2013-07-27}}</ref>. Надаль Францияның Асыҡ чемпионатында финалда Федерерҙы еңә. Беренсе партияла Роджер ҙа, Надаль да еңеүсе була. Надаль өсөнсө партияла еңеп сыға һәм артабан улар эште тай-брекка тиклем еткерәләр. Надаль бында ла еңә һәм Ҙур шлем турнирының финалында Федерерҙы еңгән беренсе уйынсы була<ref>{{cite web|first=Greg|last=Garber|title=Roger's reign on hold with Nadal's dominance|date=2006-06-12|work=ESPN Tennis/French06|publisher=ESPN|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/french06/news/story?id=2479425|accessdate=2008-11-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IuiuDfAF|archivedate=2013-08-16}}</ref>. Надаль Championships Artois турнирында Хьюит Ллейтонға ҡаршы сирек финалда яурынын имгәтә<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D03EEDA1131F934A25755C0A9609C8B63|title=Shoulder Forces Nadal To Quit London Match|date=17 June 2006|work=[[The New York Times]]|accessdate=13 November 2008}}</ref>. 26 матчлы еңеүҙәр серияһын тамамлай алмай. Уимблдонда ул икенсе сығышҡа ҡала, һәм икенсе раундта Роберт Кендрикты еңә<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/06/30/lisa-prima-incanta-poi-si-smarrisce-venus.html?ref=search|title=Lisa prima incanta poi si smarrisce E Venus si salva|author=GIANNI CLERICI|date=2006-06-30|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-07-30}}</ref>. Өсөнсө түңәрәктә Андре Агассины еңә<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/02/vecchio-andre-lacrime-baci-per-ultima.html?ref=search|title=Vecchio Andre lacrime e baci per l' ultima volta|author=GIANNI CLERICI|date=2006-07-02|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-07-30}}</ref>. Надаль шулай уҡ үҙенең сираттағы өс матчын еңеп, Уимблдондың финалына сыға, бында ул Федерер менән осраша. Роджер дүрт партияла матчты ота<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2006/06/sezioni/sport/tennis-wimbledon/vince-federer/vince-federer.html?ref=search|title=Federer: quarto trionfo a Wimbledon ma Nadal ha imparato anche sull'erba|date=2006-07-09|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-07-30}}</ref>. Надаль US Open-ға әҙерлек ваҡытында Төньяҡ Америкала «Мастерс» серияһының ике турнирында уйнай. Торонтола Rogers Cup турнирында ул өсөнсө түңәрәктә һәм Цинциннатила сирек финалда еңелә.<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/sports/2006/aug/11nadal.htm|title=Berdych stuns Nadal in Toronto|date=2006-08-11|publisher=rediff.com|lang=en|accessdate=2013-08-01}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/sport/1048090/report-ferrero-accounts-for-nadal-at-cincinnati-quarters|title=Ferrero accounts for Nadal at Cincinnati quarters|date=2006-08-19|publisher=dnaindia.com|lang=en|accessdate=2013-08-01}}</ref>. Надаль Us Оpen-да икенсе сығышҡа ҡала, әммә сирек финалда дүрт партияла Михаил Южныйҙан отола<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/09/08/che-bravo-questo-yuzny-attaccante-antico-ha.html?ref=search|title=Che bravo questo Yuzny, attaccante antico ha battuto Nadal per la gioia di Federer|author=GIANNI CLERICI|date=2006-09-28|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-01}}</ref>. Йыл аҙағында Надаль өс турнирҙа ғына уйнай. Йохан Йохансондан икенсе раундта еңелә.<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/Sport/Johansson-upsets-Nadal-at-Stockholm-Open/2006/10/12/1160246224413.html|title=Blake wins but Nadal falls in Stockholm|date=2006-10-12|publisher=smh.com.au|lang=en|accessdate=2013-08-04}}</ref>. Икенсе аҙнала Мадридта йылдың һуңғы Мастерсында сирек финалда Томаш Бердыхтан ҡалыша<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/sports/2006/oct/21madird.htm|title=Berdych topples Nadal|date=2006-10-21|publisher=rediff.com|lang=en|accessdate=2013-08-04}}</ref>. Йомғаҡлау чемпионатында Рафаэль Николай Давыденко менән Томми Робредоны еңеп сыға, әммә Джеймс Блэйктан еңелә. Плей-оффта ул Федерерҙан отола<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/11/19/federer-avanti-tra-colpi-incubi-nadal-alla.137federer.html?ref=search|title=Federer avanti tra colpi e incubi Nadal alla fine deve arrendersi|author=GIANNI CLERICI|date=2006-11-19|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-04}}</ref>. Надаль миҙгелде рейтинг буйынса икенсе баҫҡыста бөтөргән ике уйынсының береһе ([[Андре Агасси]] менән бергә), Агасси быны 1994—1995 йылдарҙа эшләй. ; 2007 йыл [[Файл:Nadal_vs_Federer_RG_2007.jpg|справа|мини|200x200пкс|Надаль Францияның Асыҡ чемпионатында]] Надаль йылды алты турнирҙа уйнап башлай. Ул Австралияның Асыҡ чемпионатында Фернандо Гонсалестан тәүге ике турнирҙың беренсе раундта ярымфиналда, аҙаҡ сирек финалда еңелә<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2007/01/25/spento-battuto-nadal-non-piu-lui.html?ref=search|title=Spento e battuto Nadal non è più lui|author=GIANNI CLERICI|date=2007-01-25|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-08}}</ref>. Дубайҙа сирек финалда сираттағы еңелеүенән һуң.<ref>{{cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/200703/02/eng20070302_353763.html|title=Federer, Nadal reach quarterfinals of Dubai Open|date=2007-03-02|publisher=peopledaily.com|lang=en|accessdate=2013-08-08}}</ref>, ул Индиан- Уэллста финалда Новак Джоковичты еңеп, Мастерс яулай, бынан һуң ул унан Майамила турнирҙа еңелә<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/6505107.stm|title=Murray reaches Miami semi-finals|date=2007-03-28|publisher=[[BBC Sports]]|lang=en|accessdate=2013-08-08}}</ref>. Надаль грунтта (тупраҡта) уңышлы сығыш яһай. Гамбургта турнир финалында Роджер Федерерҙан еңелеүе алдынан, ул Монте-Карлола, Барселона һәм Римда турнирҙа титулдар яулай<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2007/04/22/federer-nadal-ancora-loro-premio-eleganza-gasquet.html?ref=search|title=Federer-Nadal, ancora loro premio eleganza a Gasquet|author=GIANNI CLERICI|date=2007-04-22|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-09}}</ref><ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2007/04/30/notizie-di-sport.html?ref=search|title=NOTIZIE DI SPORT|date=2007-04-30|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-09}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2007/05/sezioni/sport/tennis-roma/finale-roma/finale-roma.html?ref=search|title=Internazionali, record di Nadal vince per la terza volta di seguito|date=2007-04-13|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-09}}</ref> . Был ябай ерҙә еңелеүе 81-матчлы еңеү серияһын тамамлай, әммә хәҙерге көнгә тиклем был донъя рекордын береһе лә яулай алмай<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2007/03/sezioni/sport/federer-perde/federer-rompe-tabu/federer-rompe-tabu.html?ref=search|title=Federer, finisce l'incubo Nadal lo svizzero vince ad Amburgo|date=2007-05-20|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-09}}</ref>. Һуңынан ул Федерерҙы йәнә финалда еңеп, «Roland Garros» турнирын яулай<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2007/06/sezioni/sport/roland-garros/trionfa-nadal/trionfa-nadal.html?ref=search|title=Parigi, Nadal re del Roland Garros Federer battuto in quattro set|date=2007-06-10|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-09}}</ref>. Барселона менән Рим араһындағы турнирҙар араһында ул Мальоркала «Япмалар көрәше» тип аталған күрһәтмә матчта Федерерҙы еңә. Был матчтың үҙенсәлеге шунда, уйын яртылаш тупраҡ, яртылаш үлән майҙансыҡта үтә<ref>{{cite web|url=http://www.thebattleofsurfaces.com|title=The Battle of Surfaces|accessdate=2007-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Iuiv59JX|archivedate=2013-08-16}}</ref>. Надаль икенсе йыл рәттән Лондонда Artois Championships турнирында уйнай. 2006 йылдағы һәмаҡ, сирек финалда отола<ref>{{cite news|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Jun/15/br/br5410683279.html|title=Nadal falls at Queen's Club, Roddick advances to semi|date=2007-06-15|publisher=honoluluadvertiser.com|lang=en|accessdate=2013-08-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193043/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Jun/15/br/br5410683279.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Аҙаҡ ул Уимблдон турнирында алты матчта еңеп сыға. Финалда уға Роджер Федерер ҡаршы тора, Рафаэль унан биш партияла еңелә<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2006/06/sezioni/sport/tennis-wimbledon/finale-uomini-2007/finale-uomini-2007.html?ref=search|title=Wimbledon, il trionfo di Federer Incoronato re per la quinta volta|author=CLAUDIA FUSANI|date=2007-07-08|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-10}}</ref>. Билдәләп үтер кәрәк, 2001 йылдан был Уимблдонда беренсе биш партиялы финал була<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/6280788.stm|title=Wimbledon 2007|work=BBC Sport|first=Caroline|last=Cheese|date=7 July 2007|accessdate=13 November 2008}}</ref>. Бер айлыҡ тәнәфестән һуң Надаль Мадридта «Masters Madrilena Mutua» һәм Парижда «BNP Paribas Masters» турнирҙарында уйнай. Был турнирҙарҙа Давид Налбандян сирек финалда һәм финалда уны ота<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7053125.stm|title=Nadal crashes to defeat in Madrid|date=2007-10-19|publisher=[[BBC Sport]]|lang=en|accessdate=2013-08-11}}</ref><ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2007/11/05/nalbandian-un-numero-uno-da-fine-stagione.html?ref=search|title=Nalbandian un numero uno da fine stagione|author=GIANNI CLERICI|date=2007-11-05|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-11}}</ref>. Шанхайҙа Мастерстың йомғаҡлау ярымфиналында Рафаэль Роджерс Федерерҙан ике партияла еңелә<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2007/11/18/lezione-federer-al-rivale-nadal-finale-con.html?ref=search|title=Lezione Federer al rivale Nadal Finale con Ferrer|date=2007-11-18|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-11}}</ref>. Йылдың икенсе яртыһында Надаль йәрәхәттәре менән көрәшә. Бынан тыш йыл аҙағында, ул 2005 йылдан алып аяғы менән яфалана һәм был проблемалар етди икән тигән имеш-мимештәр йөрөй. Надаль һәм уның матбуғат секретары был имеш-мимештәрҙе "абсолют ялған"тип ҡәтғи кире ҡаға<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/7117076.stm|title=Nadal plays down foot injury fear|work=BBC Sport Tennis|first=Piers|last=Newbury|date=28 November 2007|accessdate=11 February 2009}}</ref>. ; 2008 йыл Надаль йылды Ченнаила яңы турнирҙа сығыш яһауы менән башлай, ул бында Михаил Южныйҙан финалда 6:0, 6:1 иҫәбе менән еңелә<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7173888.stm|title=Nadal thrashed in Chennai final|date=2008-01-06|publisher=BBC Sport|lang=en|accessdate=2013-08-12}}</ref>. Һуңынан Рафа Австралияның Асыҡ чемпионатында ярымфиналға тиклем барып етеп, Жо-ВильфридТсонгты еңә<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/01/25/fenomeno-tsonga-nata-una-stella.html?ref=search|title=Fenomeno Tsonga, è nata una stella|date=GIANNI CLERICI|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-12}}</ref>. Дубайҙа 1/4 финалға етә, әммә Энди Роддиктан ҡалыша<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/03/07/settebello-con-russi-si-gioca-le-olimpiadi.html?ref=search|title=Settebello con i russi si gioca le Olimpiadi|date=2008-03-07|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-12}}</ref>. Шулай уҡ Индиан-Уэллста Мастерстың ярымфиналына барып етеп, Новак Джоковичтан еңелә һәм Майами турнирының финалына тиклем етә, бында Рафа Николай Давыденко тарафынан ҡыйратыла<ref>{{cite news|url=http://www.cadenaser.com/deportes/articulo/djokovic-doblega-nadal-via-rapida/csrcsrpor/20080322csrcsrdep_15/Tes|title=Djokovic doblega a Nadal por la vía rápida|date=2007-03-22|publisher=cadenaser.com|accessdate=2013-08-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619021344/http://www.cadenaser.com/deportes/articulo/djokovic-doblega-nadal-via-rapida/csrcsrpor/20080322csrcsrdep_15/Tes |date=2008-06-19 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7333590.stm|title=Davydenko hammers Nadal in Miami|date=2007-04-06|publisher=BBC Sport|lang=en|accessdate=2013-08-12}}</ref>. Миҙгелдең тупраҡта уйнау осоронда Надаль дүрт титулды яулай. Дүрт финалдың өсәүһендә уға Роджер Федерер ҡаршы тора. Ул Манто-Карлола Мастерста Роджерҙы 4-се тапҡыр еңеп сыға<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/04/28/montecarlo-sempre-nadal-per-federer-la.html?ref=search|title=A Montecarlo è sempre Nadal per Federer la solita lezione|author=GIANNI CLERICI|date=2008-04-28|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-13}}</ref>. Надаль, Федерер икенсе партияла 4:0 иҫәбе менән алда барһа ла, уны икенсе партия аҙағында еңеп сыға<ref name="therivalry">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/Rivalries/Nadal-Federer-Rivalry.aspx|title=Roger & Rafa: The Rivalry|date=2013-03-14|publisher=ATPtennis.com|accessdate=2013-04-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IuiwDXzU|archivedate=2013-08-16}}</ref>. Аҙаҡ Рафаэль Барселонала Асыҡ турнирҙа дүртенсе йыл рәттән титул яулай.<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/05/04/domani-tabellone-principale-federer-sorteggio-beffardo.html?ref=search|title=Domani tabellone principale Federer, sorteggio beffardo|author=MAURILIO RIGO|coauthors=GERALDINE SCHWARZ|date=2008-05-04|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-13}}</ref>. Бер нисә аҙнанан һуң, Федерерҙы өс партияла еңеп, Гамбург турнирында үҙенең беренсе титулын яулай<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2008/05/sezioni/sport/tennis-4/tennis-4/tennis-4.html?ref=search|title=Tennis, Jankovic vince a Roma Nadal "strappa" Amburgo a Federer|date=2008-05-18|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-13}}</ref>. Һуңынан ул Францияның Асыҡ чемпионатында еңеүҙәр яулай. Турнирҙарҙың бөтә партияларында отолмай уйнаған Асыҡ дәүерҙең бишенсе тенниссыһы була<ref>{{cite news|title=Men's Grand Slam Titles Without Losing A Set|url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/09/sports/TEN-Mens-Grand-Slam-Titles-No-Lost-Sets.php|agency=Associated Press|work=International Herald Tribune. Sports|date=9 June 2008|accessdate=9 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202034854/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/09/sports/TEN-Mens-Grand-Slam-Titles-No-Lost-Sets.php|archivedate=2 December 2008|deadlink=404}}</ref>. Ул Федерерҙы финалда өс йыл рәттән еңә. Федерер үҙ карьераһы эсендә тәүге тапҡыр Надальдан 6:0 иҫәбе менән еңелә. Был Рафаэльдың «Garros Roland» турнирында дүрт йыл рәттән еңеүе була. Был күрһәткесе буйынса ул Бьорн Борг менән тигеҙләшә<ref name="RG 2008">{{cite news|url=http://www.repubblica.it/2008/05/sezioni/sport/tennis-4/nadal-roland4/nadal-roland4.html?ref=search|title=Nadal, la quarta volta a Parigi Umilia Federer ed eguaglia Borg|date=2008-06-08|publisher=repubblica.it|lang=it|accessdate=2013-08-13}}</ref>. Надаль Асыҡ дәүерҙә Ҙур шлем турнирын дүрт йыл рәттән яулаусы дүртенсе уйынсы була ((Борг, [[Пит Сампрас]] һәм Федерер менән бергә). Надаль Федерер менән Уимблдон финалында, ҡаршы тороуҙарының иң көтөп алынған матчтында уйнай.<ref name="wim2008pre">{{Cite news|title=Federer, Nadal set for Wimbledon showdown|url=http://www.cbc.ca/sports/story/2008/07/05/wimbledon-federer-nadal.html|work=CBCSport|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=5 June 2008|accessdate=11 February 2009}}</ref><ref name="nadaledge">{{Cite web|title=Nadal enters Wimbledon final with clear mental edge|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon08/columns/story?columnist=ubha_ravi&id=3473804|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IvIfUB6O|archivedate=2013-08-17|last=Ubha|first=Ravi|work=ESPN|date=2008-06-05|accessdate=2009-02-11}}</ref>. Надаль 23 -матчлы еңеү серияһын алып бара. Шулай уҡ , үләндә беренсе— Queen' ' s Club турнирын ота<ref>{{Cite news|title=Nadal outwits Djokovic at Queen's|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7455729.stm|publisher=BBC Sport|date=2008-06-15|accessdate=2013-08-16|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBUs" tabindex="0">, </span>''BBC Sport'' <span id="cxmwBUs" tabindex="0">(15</span> <span id="cxmwBUs" tabindex="0">June 2008).</span>&#x20;<small id="cxmwBUs" tabindex="0">16 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Федерер шул уҡ ваҡтта Ганнала үҙенең бишенсе рекордлы Gerry Weber Open титулын яулай<ref>{{Cite news|title=Federer lands fifth Halle title|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7455655.stm|publisher=BBC Sports|date=2013-06-15|accessdate=2013-08-16|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBVM" tabindex="0">, </span>''BBC Sports'' <span id="cxmwBVM" tabindex="0">(15</span> <span id="cxmwBVM" tabindex="0">June 2013).</span>&#x20;<small id="cxmwBVM" tabindex="0">16 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Уимблдонда улар һуңынан финалға сыға. Алдағы ике финалынан айырмалы рәүештә, аналитиктар Надаль еңәсәк тип фаразлай.<ref>{{Cite web|title=Karma on Nadal's side|url=http://sports.espn.go.com/espn/blog/index?entryID=3474615&name=bodo_peter|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IvIgMvEm|archivedate=2013-08-17|last=Peter|first=Bodo|work=ESPN|date=2008-06-05|accessdate=2009-02-11}}</ref>. Ямғыр арҡаһында Уимблдон тарихында тенниссылар иң оҙон финалды уйнай. Надаль ҡараңғыла тиерлек үҙенең бишенсе партияһын (9-7) ота. Был Уимблдонда иң ҙур финал, хатта теннис тарихында бөйөк матч булды, тип уйын тураһында аҙаҡ күп һүҙ була<ref name="asgoodasitgets">{{Cite news|title=Federer-Nadal rivalry as good as it gets|url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/07/07/sports/TEN-On-Tennis-Rafa---Roger.php|work=International Herald Tribune (Associated Press)|date=7 July 2008|accessdate=14 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080823030306/http://www.iht.com/articles/ap/2008/07/07/sports/TEN-On-Tennis-Rafa---Roger.php|archivedate=23 August 2008}}</ref><ref name="greatestmatchever">{{Cite news|title=The Greatest Match Ever|first=Bruce|last=Jenkins|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/07/06/SPP711KSLR.DTL|work=The San Francisco Chronicle|date=7 July 2008|accessdate=7 August 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304234833/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F07%2F06%2FSPP711KSLR.DTL |date=4 March 2012 }}</ref><ref name="McEnroe">{{Cite news|title=Wimbledon 2008: John McEnroe hails Rafael Nadal victory as greatest final ever|first=Richard|last=Alleyne|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/2305019/Wimbledon-2008-John-McEnroe-hails-Rafael-Nadal-victory-as-greatest-final-ever.html|work=The Daily Telegraph|location=London|date=7 July 2008|accessdate=7 August 2008}}</ref><ref name="wertheimgreatest">{{Cite news|title=Without a doubt, it's the greatest|first=Jon|last=Wertheim|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html|work=Sports Illustrated|publisher=Time Inc|date=9 July 2008|accessdate=4 April 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813175621/http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html |date=13 August 2013 }}</ref><ref>{{Cite news|title=Roger v Rafa – the best final ever?|author=Alistair Magowan|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/7493099.stm|work=BBC Sport|date=7 July 2008|accessdate=8 July 2008}}</ref>. Уимблдондың беренсе титулын яулағандан һуң, Надаль бер йылда Франицяның Асыҡ чемпионатында һәм Уимблдонда еңгән Асыҡ дәүерҙең өсөнсө кешеһе була. Бындай уңышҡа 1969 йылда [[ Род Лейвер]] һәм Бьорн Борг 1978 йылдан 1980 йылға тиклем өлгәшә<ref>{{Cite news|title='Adesso Roger se lo sognerà anche di notte'|author=PAOLO ROSSI|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/07/08/adesso-roger-se-lo-sognera-anche-di.html?ref=search|publisher=repubblica.it|date=2008-07-08|accessdate=2013-08-17|language=it}}</ref>. Ул шулай уҡ, Уимблдондың биш титулын бер рәттән яулап һәм үлән майҙансыҡта 65 еңеүгә өлгәшеп, Федерерҙың еңеүҙәр серияһын тамамлай. 2008 йылда Пекинда Олимпия уйындарында Надаль ярымфиналда Новак Джоковичты һәм финалда Фернандо Гонсалесты еңеп, үҙенең беренсе олимпия алтынын яулай. Был уға рейтингтың беренсе юлынан Роджер Федерерҙы алып ташларға ярҙам итә<ref>{{Cite news|title=Nadal takes Federer's top ranking|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7567241.stm|publisher=bbc.co.uk|date=2008-08-18|accessdate=2013-08-18|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBZ0" tabindex="0">, </span>''bbc.co.uk'' <span id="cxmwBZ0" tabindex="0">(18</span> <span id="cxmwBZ0" tabindex="0">August 2008).</span>&#x20;<small id="cxmwBZ0" tabindex="0">18 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль алтын миҙал отҡан тәүге биш уйынсының береһе була<ref>{{Cite web|title=Nadal wins Olympic gold over Gonzalez|url=http://tennis.com/news/news.aspx?id=142024|archiveurl=https://web.archive.org/20080818121228/tennis.com/news/news.aspx?id=142024|archivedate=2008-08-18|publisher=Tennis.com|date=2008-08-17|accessdate=2009-04-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615205322/http://tennis.com/news/news.aspx?id=142024 |date=2009-06-15 }}</ref>. Аҡш-тың Асыҡ чемпионатында — Ҙур шлем турнирында тәүге тапҡыр Надаль беренсе булып сығыш яһай. Ул өс уйын дауамында бер партияла ла отолмай, Бьорн Фауҙы<ref>{{Cite news|title=Nadal tested in opening victory|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7581260.stm|publisher=BBC Sport|date=2008-08-26|accessdate=2013-08-19|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBbc" tabindex="0">, </span>''BBC Sport'' <span id="cxmwBbc" tabindex="0">(26</span> <span id="cxmwBbc" tabindex="0">August 2008).</span>&#x20;<small id="cxmwBbc" tabindex="0">19 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Райлер ДеХарт<ref>{{Cite news|title=Nadal class too much for DeHeart|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7587128.stm|publisher=BBC Sport|date=2008-08-29|accessdate=2013-08-19|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBb8" tabindex="0">, </span>''BBC Sport'' <span id="cxmwBb8" tabindex="0">(29</span> <span id="cxmwBb8" tabindex="0">August 2008).</span>&#x20;<small id="cxmwBb8" tabindex="0">19 август 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм Виктор Троицкиҙы еңә<ref>{{Cite news|title=Top seed Nadal overpowers Troicki|url=http://edition.cnn.com/2008/SPORT/08/30/tennis.nadal/|publisher=cnn.com|date=2008-08-30|accessdate=2013-08-19|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBcc" tabindex="0">, </span>''cnn.com'' <span id="cxmwBcc" tabindex="0">(30</span> <span id="cxmwBcc" tabindex="0">August 2008).</span>&#x20;<small id="cxmwBcc" tabindex="0">19 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Һуңынан дүртенсе раундта Куэрри Сэм<ref>{{Cite news|title=Djokovic va avanti con cinque set da attore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/09/03/djokovic-va-avanti-con-cinque-set-da.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2008-09-1|accessdate=2013-08-19|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBc8" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBc8" tabindex="0">(2008-09-1).</span>&#x20;<small id="cxmwBc8" tabindex="0">19 август 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм сирек финалда Марди Фишты еңеп сыға<ref>{{Cite news|title=Troppo buona, dolce Venus il derby Williams a Serena|author=GIANNI CLERICI|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/09/05/troppo-buona-dolce-venus-il-derby-williams.html?ref=search|publisher=La repubblica|date=2008-09-05|accessdate=2013-08-19|language=it}}</ref>. Ярымфиналда ул Энди Маррейҙан отола<ref>{{Cite news|title=Lazzaro Federer in finale uno show contro Djokovic|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/09/07/lazzaro-federer-in-finale-uno-show-contro.html?ref=search|publisher=La repubblica|date=2008-09-07|accessdate=2013-08-19|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBeA" tabindex="0">, </span>''La repubblica'' <span id="cxmwBeA" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBeA" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBeA" tabindex="0">19 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Һуңыраҡ, Испания йыйылма командаһына ярымфиналда Дэвис Кубогына АҠШ йыйылма командаһын еңергә ярҙам итә<ref>{{Cite news|title=Spain knock US out of Davis Cup|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7623753.stm|publisher=BBC Sport|date=2008-09-21|accessdate=2013-08-19|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBeg" tabindex="0">, </span>''BBC Sport'' <span id="cxmwBeg" tabindex="0">(21</span> <span id="cxmwBeg" tabindex="0">September 2008).</span>&#x20;<small id="cxmwBeg" tabindex="0">19 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Мадридта Madrilena Mutua Masters турнирында, ярымфиналда Надаль Симон Жильдан ҡалыша<ref>{{Cite news|title=Due set alla Medina Garrigues Pennetta in finale a Zurigo|url=http://www.repubblica.it/2008/10/sezioni/sport/tennis-6/pennetta-finale/pennetta-finale.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2008-10-18|accessdate=2013-08-20|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBfA" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBfA" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBfA" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBfA" tabindex="0">20 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Шуға ҡарамаҫтан, уның был турнирҙа сығыш яһауы, миҙгелде рейтинг буйынса тәүге урынды биләгән беренсе испан тенниссыһы булып бөтөрөүен гарантиялай.<ref>{{Cite web|title=Nadal clinches year-end No.1 ranking|url=http://www.rediff.com/sports/2008/oct/18rafa.htm|publisher=rediff.com|date=18 October 2008|accessdate=20 October 2008}}</ref>. 24 октябрҙә Овьедо ҡалаһында Надаль тенниста ҡаҙаныштарын таныу билдәһе һымаҡ спорт премияһы менән бүләкләнә<ref>{{Cite web|title=2008 Prince of Asturias Award for Sports|url=http://www.fpa.es/en/awards/2008/rafael-nadal-1/|publisher=Fundación Principe de Asturias|accessdate=5 April 2010}}</ref>. Францияның BNP Paribasн турнирында сирек финалға сыға. Бында Николай Давыденко менән осраша, Надаль унан беренсе партияла 6-1 иҫәбе менән еңелә һәм тубығы ауыртыу сәбәпле уйынды дауам итеүҙән баш тарта<ref>{{Cite news|title=UPDATE 2-Tennis-Knee injury forces Nadal to retire in Paris|first=Julien|last=Pretot|url=http://uk.reuters.com/article/tennisNews/idUKLV49845520081031|date=31 October 2008|accessdate=5 April 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822004126/https://uk.reuters.com/article/tennis-men-masters-nadal/update-2-tennis-knee-injury-forces-nadal-to-retire-in-paris-idUKLV49845520081031 |date=22 August 2019 }}</ref>. Артабанғы аҙнала, тубығына һылтанып, Шанхайҙағы Tennis Masters Cuр турнирында ҡатнашмауы тураһында иғлан итә.<ref>{{Cite news|title=Nadal pulls out of Shanghai Masters Cup|url=http://www.france24.com/en/20081103-nadal-pulls-out-shanghai-masters-cup-tennis|publisher=france24.com|date=2008-11-03|accessdate=2013-08-20|language=fr}}(фр.)<span id="cxmwBgo" tabindex="0">, </span>''france24.com'' <span id="cxmwBgo" tabindex="0">(3</span> <span id="cxmwBgo" tabindex="0">novembre 2008).</span>&#x20;<small id="cxmwBgo" tabindex="0">20 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>.10 ноябрҙә Надаль Аргентинаға ҡаршы Дэвис Кубогы финалында ҡатнашыуҙан баш тарта<ref>{{Cite web|title=Nadal withdraws from Masters Cup|url=http://tennis.com/news/news.aspx?id=151554.asp|publisher=Tennis.com|date=3 November 2008|accessdate=4 November 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615204253/http://tennis.com/news/news.aspx?id=151554.asp |date=15 June 2009 }}</ref>. ; 2009 йыл [[Файл:Nadal_Miami_2009_2.jpg|справа|мини|Надаль Майами ҡалаһындағы турнирҙа ]] Рафа турнир миҙгелен Доха ҡалаһында аса. Санторо Фабрис менән матчтың икенсе түңәрәгенән һуң Надаль «Йылдың иң яҡшы уйынсыһы» тигән премия менән бүләкләнә<ref>{{Cite web|title=Nadal, Murray, Federer Off the Mark In 2009|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2009/01/dohatuesday.aspx|publisher=ATP World Tour|date=6 January 2009|accessdate=2012-06-15}}</ref>. Һөҙөмтәлә Надаль сирек финалда Гаэль Монфистан еңелә<ref>{{Cite news|title=Monfils hands Nadal shock Doha defeat|url=http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=716406|publisher=ninemsn.com|date=2009-01-09|accessdate=2013-08-20|language=au}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Әммә Марк Лопес менән бергә парлы разрядта еңеп сыға, финалда Даниэль Нестор һәм Ненада Зимоничтан өҫтөн сыға<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal makes amends with doubles title in Doha|url=http://www.hcfoo.com/2009/01/rafael-nadal-makes-amends-with-doubles.html|publisher=hcfoo.com|date=2009-01-10|accessdate=2013-08-20|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102112313/http://www.hcfoo.com/2009/01/rafael-nadal-makes-amends-with-doubles.html |date=2013-11-02 }}(инг.)<span id="cxmwBiU" tabindex="0">, </span>''hcfoo.com'' <span id="cxmwBiU" tabindex="0">(10</span> <span id="cxmwBiU" tabindex="0">January 2009).</span>&#x20;<small id="cxmwBiU" tabindex="0">20 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Статистик Грег Шарко билдәләүенсә, яңғыҙ разрядта уйнаған тенниссының парлы разрядта был еңеүе 1990 йылдан алып беренсе тапҡыр була<ref>{{Cite web|title=DEUCE Australian Open 2009 Shark Bites|url=http://www.atpworldtour.com/News/DEUCE-Tennis/DEUCE-Australian-Open-2009/Shark-Bites.aspx|last=Sharko|first=Greg|publisher=ATP World Tour|date=16 January 2009|accessdate=2012-06-15}}</ref>. Австралия Асыҡ чемпионатында Надаль беренсе биш уйында еңеү яулай. Ярымфиналда ул Вердаско Фернандо менән осраша, матч 14 сәғәт 5 минут дауам итә<ref>{{Cite news|title=One for the record books|first=Ravi|last=Ubha|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/aus09/columns/story?columnist=ubha_ravi&id=3871740|publisher=ESPN|date=30 January 2009|accessdate=2012-06-20}}</ref>. Финалда Рафаэль Роджер Федерер менән осрашып, уйынды биш партияла отоп, Australian Open турнирын яулаған беренсе испан уйынсыһы була<ref>{{Cite news|title=Nadal re anche a Melbourne Federer cede in cinque set|url=http://www.repubblica.it/2009/01/sezioni/sport/tennis-7/nad-fed/nad-fed.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2009-02-01|accessdate=2013-08-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBjw" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBjw" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBjw" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBjw" tabindex="0">21 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль Джимми Коннорс, Матс Виландер һәм [[Андре Агасси]] менән бергә Ҙур шлем турнирында өс төрлө япмала уйнаған еңеүсе була<ref>{{Cite news|title=Competition Brings Out Best in Nadal|author=CHRISTOPHER CLAREY|url=https://www.nytimes.com/2009/02/03/sports/tennis/03tennis.html?_r=0|publisher=The Times|date=2009-02-02|accessdate=2013-08-21|language=en}}</ref>. Надаль Роттердам турнирында финалда өс партияла Энди Маррейҙан еңелә<ref>{{Cite news|title=Il ginocchio tradisce Nadal ko con Murray|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2009/02/16/il-ginocchio-tradisce-nadal-ko-con-murray.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2009-02-16|accessdate=2013-08-23|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBk4" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBk4" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBk4" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBk4" tabindex="0">23 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Аҙаҡ Рафаның тубығы менән проблемалары башлана<ref>{{Cite news|title=Murray takes title to complete hat-trick over crocked Nadal|first=Simon|last=Cambers|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/feb/16/tennis-andy-murray-rafael-nadal|work=The Guardian|location=UK|date=16 February 2009|accessdate=16 February 2009}}</ref>. Бер аҙнанан һуң Barclays Dubai Tennis Championships турнирынан баш тарта<ref>{{Cite news|title=Injured Nadal pulls out of Dubai|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/7895679.stm|work=BBC Sport|date=19 February 2009|accessdate=19 February 2009}}</ref>. Март айында Надаль Дэвис Кубогының донъя серияһында Испанияға Сербия йыйылма командаһынан еңелеүҙән ҡотолорға ярҙам итә. Надаль Янко Типсаревичты һәм Новак Джоковичты еңә<ref>{{Cite news|title=Nadal storms to Davis Cup victory|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7930294.stm|publisher=BBC Sport|date=2009-03-07|accessdate=2013-08-24|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBmQ" tabindex="0">, </span>''BBC Sport'' <span id="cxmwBmQ" tabindex="0">(7</span> <span id="cxmwBmQ" tabindex="0">March 2009).</span>&#x20;<small id="cxmwBmQ" tabindex="0">24 август 2013 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite news|title=Czechs stun France in Davis Cup|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/7931193.stm|publisher=BBC Sport|date=2009-03-08|accessdate=2013-08-24|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBmw" tabindex="0">, </span>''BBC Sport'' <span id="cxmwBmw" tabindex="0">(8</span> <span id="cxmwBmw" tabindex="0">March 2009).</span>&#x20;<small id="cxmwBmw" tabindex="0">24 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Дэвис Кубогында Надальдың Джокович өҫтөнән еңеүе ун ике тапҡыр рәттән була, ә Новак менән иҫәбе 11- 4 (тупраҡта 6-0)<ref>{{Cite news|title=Nadal beats Djokovic to help Spain clinch win|url=http://nbcsports.msnbc.com/id/29580139/|publisher=NBC Sports|date=8 March 2009|accessdate=13 June 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011224054/http://nbcsports.msnbc.com/id/29580139/ |date=11 October 2012 }}</ref><ref>{{Cite news|title=Nadal beats Djokovic to put Spain through|first=Iain|last=Rogers|url=http://ca.reuters.com/article/sportsNews/idCATRE5270T420090308?sp=true|date=8 March 2009|accessdate=13 June 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525063244/http://ca.reuters.com/article/sportsNews/idCATRE5270T420090308?sp=true |date=25 May 2012 }}</ref>. Индиан-Уэллста Мастерста Надаль Masters 1000 серияһында үҙенең ун өсөнсө титулын яулай. Дүртенсе раундта Давид Налбандяндан өҫтөн сыға.<ref>{{Cite news|title=Nadal Shows Why He's No. 1, and Safina Shows Why She Isn't|first=Paul|last=Oberjuerge|url=https://www.nytimes.com/2009/03/20/sports/tennis/20nadal.html|date=19 March 2009|accessdate=9 July 2010}}</ref>. Аҙаҡ Хуан Мартин дель Потро сирек финалда<ref>{{Cite news|title=United e Chelsea un sabato nero|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2009/03/22/united-chelsea-un-sabato-nero.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2009-03-22|accessdate=2013-08-26|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBoc" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBoc" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBoc" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBoc" tabindex="0">26 август 2013 тикшерелгән.</small></ref> ә ярымфиналда Энди Роддикты еңә<ref>{{Cite news|title=Indian Wells, finale Nadal-Murray|url=http://www.repubblica.it/2009/03/sport/tennis/indian-w/indian-wells-nadal-murray/indian-wells-nadal-murray.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2009-03-22|accessdate=2013-08-26|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBo8" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBo8" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBo8" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBo8" tabindex="0">26 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>, ә бынан һуң финалда Маррейҙы ота<ref>{{Cite news|title=Nadal stacca Federer Serena resta regina|url=http://www.repubblica.it/2009/02/sport/tennis/classifiche/classifiche-23-marzo/classifiche-23-marzo.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2009-03-22|accessdate=2013-08-26|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBpc" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBpc" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBpc" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBpc" tabindex="0">26 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Киләһе турнир Майами Мастерс була. Надаль сирек финалға сыға, бында Дель Потро менән тағы осраша, әммә был юлы унан еңелә. Был Дель Потроның Надаль өҫтөнән беренсе еңеүе була<ref>{{Cite news|title=Rafa Nadal crashes out of Miami Masters after defeat to Juan Martin del Potro|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rafaelnadal/5097972/Rafa-Nadal-crashes-out-of-Miami-Masters-after-defeat-to-Juan-Martin-del-Potro.html|publisher=The Telegraph|date=2009-04-03|accessdate=2013-08-28|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBp8" tabindex="0">, </span>''The Telegraph'' <span id="cxmwBp8" tabindex="0">(3</span> <span id="cxmwBp8" tabindex="0">April 2009).</span>&#x20;<small id="cxmwBp8" tabindex="0">28 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Тупраҡ миҙгелен Надаль Монте-Карлола башлай, бында ул бишенсе тапҡыр рекорд ҡуя<ref>{{Cite news|title=Nadal seals fifth Monte Carlo win|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8007021.stm|work=BBC Sport|date=19 April 2009|accessdate=20 April 2009}}</ref>. Ул финалда Джоковичты еңә. Надаль биш йыл рәттән беренсе теннссиы булып ATP Master Series турнирын яулай<ref>{{Cite news|title=Amstel Gold Race la spunta Ivanov|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2009/04/20/amstel-gold-race-la-spunta-ivanov.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2009-04-20|accessdate=2013-08-29|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBq0" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBq0" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBq0" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBq0" tabindex="0">29 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль Барселонала ATP 500 турнирында еңеү яулай. Финалда Давид Феррерҙы еңә<ref>{{Cite news|title=Nadal storms to Barcelona victory|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8019528.stm|work=BBC Sport|date=26 April 2009|accessdate=26 April 2009}}</ref>. Рим ҡалаһында Надаль Мастерста финалға сыға, Новак Джоковичты еңә һәм сербҡа ҡаршы сығып һөҙөмтәләрен яҡшырта, шәхси осрашыуҙар иҫәбе 13-4 (тупраҡта 8-0)<ref>{{Cite news|title=Nadal regains Rome Masters title|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8031729.stm|work=BBC Sport|date=3 May 2009|accessdate=6 May 2009}}</ref>. Ул Римдә дүрт титул яулаусы беренсе уйынсы була<ref>{{Cite news|title=La quarta volta di Rafael Nadal Suo il titolo agli Internazional di Roma|url=http://www.repubblica.it/2009/04/sport/tennis/internazionali-ita/nadal-4a-a-roma/nadal-4a-a-roma.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2009-05-03|accessdate=2013-08-29|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBsE" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBsE" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBsE" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBsE" tabindex="0">29 август 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Ике тупраҡтағы еңгән турнирынан һуң, ул Madrid Open турнирында уйнай. Рафа финалға барып етә, унда Роджер Федерерҙан еңелә. Был Надальдың 2007 йылдан алып Роджерҙан беренсе еңелеүе була, ул саҡта унан Masters Cup турнирында отолғайны<ref>{{Cite web|title=First title of year gives boost to Federer|url=http://www.tennis.com/news/news.aspx?id=173768|author=AP|publisher=Tennis.com|accessdate=2009-05-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521114118/http://www.tennis.com/news/news.aspx?id=173768 |date=2009-05-21 }}</ref>. 19 майҙа Надаль Лондонда үтәсәк йомғаҡлау турнирына квалификациялана<ref>{{Cite news|title=Nadal seals spot for ATP season finale in London|first=Martyn|last=Herman|url=http://ca.reuters.com/article/sportsNews/idCATRE54I3JX20090519|date=19 May 2009|accessdate=13 June 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525063306/http://ca.reuters.com/article/sportsNews/idCATRE54I3JX20090519 |date=25 May 2012 }}</ref>. Францияла Асыҡ чемпионатында өсөнсө раундта Ллейтон Хьитты еңеп, Надаль 31 уйында бер рәттән еңеү яулап, рекорд ҡуя. Алдағы раундта ул Робин Содерлингтан отола. Был уның «Roland Garros» майҙансығында тәүге еңелеүе була<ref>{{Cite news|title=Clamoroso al Roland Garros Nadal non passa gli ottavi|url=http://www.repubblica.it/2009/05/sport/tennis/roland-garros-2009/nadal-out/nadal-out.html?ref=search|publisher=la repubblica|accessdate=2013-09-01}}</ref>. Бынан һуң ул AEGON. Championships турнирында уйнай. Был турнирҙа уның тубығының ауыртыуы көсәйә<ref>{{Cite web|title=Rafael Nadal has problems in both knees, will try to rehab in time for Wimbledon – ESPN|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/news/story?id=4245078|publisher=ESPN|date=9 June 2009|accessdate=6 June 2010}}</ref>. 19 июндә Уимблдон турнирында ҡатнашыуҙан баш тарта<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8085394.stm|publisher=BBC News|title=Champion Nadal out of Wimbledon|date=19 June 2009|accessdate=22 May 2010}}</ref>. Тәүге тапҡыр 2001 йылдан алып ул артабанғы турнирҙа ҡатнашыуынан баш тарта. Федерер титул яулай һәм Надаль рейтингта 2-се урынға төшә<ref>{{Cite news|title=E il mio ciclo non è ancora finito|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2009/07/06/il-mio-ciclo-non-ancora-finito.html?ref=search|publisher=la repubblica|accessdate=2013-09-01}}</ref>. Һуңыраҡ Надаль Дэвис Кубогында ҡатнашыуҙан баш тартыуы тураһында иғлан итә. 4 августа ул Монреальда Rogers Cup турнирында уйнарға ҡарар итә.<ref>{{Cite web|title=Rafael Nadal returns to tennis at Montreal Masters|url=http://www.gototennisblog.com/2009/08/04/rafael-nadal-on-his-return-to-montreal-roger-federer-and-davis-cup/|work=GOTOTENNIS|date=4 August 2009|accessdate=5 August 2009}}</ref>. Сирек финалда Хуан Мартин дель Потронан еңелә.<ref>{{Cite web|title=Nadal Suffers Montreal Setback|url=http://www.sportinglife.com/tennis/news/story_get.cgi?STORY_NAME=tennis/09/08/15/manual_073518.html|archiveurl=https://web.archive.org/20120118065911/www.sportinglife.com/tennis/news/story_get.cgi?STORY_NAME=tennis/09/08/15/manual_073518.html|archivedate=18 January 2012|work=Sporting Life (British newspaper)|date=15 August 2009|accessdate=15 August 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118065911/http://www.sportinglife.com/tennis/news/story_get.cgi?STORY_NAME=tennis%2F09%2F08%2F15%2Fmanual_073518.html |date=18 January 2012 }}</ref>. Шуның өсөн уның рейтингы 3-сө урынға төшә. Аҡш-тың Асыҡ чемпионатының сирек финалында Фернанда Гонсалесты еңә<ref>{{Cite news|title=Nadal finishes Gonzalez with ease|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8249729.stm|work=BBC Sport|date=12 September 2009|accessdate=13 September 2009}}</ref>. Былтырғы АҠШ-тың Асыҡ чемпионатындағы сығышындағы һымаҡ, ул ярымфиналда буласаҡ чемпион Хуан Мартин Дель Потроға барып юлыға. Был осрашыуҙа ул унан еңелә<ref>{{Cite news|title=Del Potro thrashes Nadal in semis|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8253542.stm|work=BBC Sport|date=13 September 2009|accessdate=13 September 2009}}</ref>. Еңелеүгә ҡарамаҫтан, ул рейтинг буйынса Энди Маррейҙы үтеп китеп, икенсе була<ref>{{Cite web|title=Tennis: Nadal knees hold up as he regains No. 2 spot with victory|url=http://edinburghnews.scotsman.com/tennis/Tennis-Nadal-knees-hold-up.5629994.jp|work=The Edinburgh Paper|date=9 September 2009|accessdate=13 September 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615114206/http://edinburghnews.scotsman.com/tennis/Tennis-Nadal-knees-hold-up.5629994.jp |date=15 June 2011 }}</ref>. Йомғаҡлау чемпионатында Надаль бөтә осрашыуҙарҙа ла еңелә.Ул Джокович, Давыденко һәм Содерлинг менән уйнай<ref>{{Cite news|title=Da Fenomeno a Fantasma la misteriosa caduta di Nadal|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2009/11/24/da-fenomeno-fantasma-la-misteriosa-caduta-di.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2009-11-24|accessdate=2013-09-02|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBxY" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBxY" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBxY" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBxY" tabindex="0">2 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite news|title=Nikolay Davydenko wins to knock out Rafael Nadal|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8379873.stm|publisher=BBC Sport|date=2009-11-25|accessdate=2013-09-02|language=en}}(инг.)<span id="cxmwBx4" tabindex="0">, </span>''BBC Sport'' <span id="cxmwBx4" tabindex="0">(25</span> <span id="cxmwBx4" tabindex="0">November 2009).</span>&#x20;<small id="cxmwBx4" tabindex="0">2 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Декабрь айында Рафа Дэвис Кубогында Испания йыйылма командаһы өсөн уйнай. Тәүҙә ул Томаш Бердыхты ота<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal strikes first blood for Spain against Tomas Berdych in Davis Cup|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rafaelnadal/6730761/Rafael-Nadal-strikes-first-blood-for-Spain-against-Tomas-Berdych-in-Davis-Cup.html|publisher=The Telegraph|accessdate=2013-09-03|language=en}}(инг.)<span id="cxmwByY" tabindex="0">, </span>''The Telegraph''<span id="cxmwByY" tabindex="0">.</span>&#x20;<small id="cxmwByY" tabindex="0">3 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Бынан һуң ул Ян Хайекты еңә<ref>{{Cite news|title=Nadal Leads Spain to Fourth Davis Cup Title|author=Sean Randall|url=http://www.tennis-x.com/xblog/2009-12-06/2755.php|publisher=Tennis X|date=2009-12-09|accessdate=2013-09-03|language=en}}</ref>. Был Надальдың Дэвис Кубогында 14-се (тупраҡта13-сө) еңеүе була Надаль йылды рейтингта биш йыл эсендә дүртенсе тапҡыр 2-се урында тороп тамамлай. Надаль туғыҙ йыл дауамында партияла 6-0 иҫәбе менән еңгән уйынсы булараҡ, «Алтын баранка» наградаһына лайыҡ була. ; 2010 йыл [[Файл:Rafael_Nadal_Japan_Open_Tennis_2010-10-3.jpg|справа|мини|Надаль Токиола турнирҙа.]] Надаль йылды Абу-Дабила Capitala World Tennis Championship турнирында башлай. Ул ярымфиналға тиклем барып етә, Давид Фереррҙы еңә<ref>{{Cite news|title=Nadal wins Capitala World Tennis Championship|url=http://www.geo.tv/1-3-2010/56122.htm|publisher=geo.tv|date=2010-01-03|accessdate=2013-09-08|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924021533/http://www.geo.tv/1-3-2010/56122.htm |date=2015-09-24 }}(инг.)<span id="cxmwBzY" tabindex="0">, </span>''geo.tv'' <span id="cxmwBzY" tabindex="0">(3</span> <span id="cxmwBzY" tabindex="0">January 2010).</span>&#x20;<small id="cxmwBzY" tabindex="0">8 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Финалда Робин Содерлингтан өҫтөн сыға<ref>{{Cite news|title=Schumi, solo 4 test prima del mondiale|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2010/01/03/schumi-solo-test-prima-del-mondiale.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-01-03|accessdate=2013-09-08|language=it}}(итал.)<span id="cxmwBz4" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwBz4" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwBz4" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwBz4" tabindex="0">8 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal wins Abu Dhabi exhibition title|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8437851.stm|work=BBC Sport|date=2 January 2010|accessdate=4 January 2010}}</ref>. Australian Open турниры алдынан Доха ҡалаһында ATP 250 турнирында уйнай, финалда Николай Давыденконан еңелә<ref name="bbcqatar">{{Cite news|title=Davydenko shocks Nadal in final|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8450315.stm|work=The British Broadcasting Corporation|date=9 January 2010|accessdate=9 January 2010}}</ref><ref>{{Cite news|title=Riaperto caso Bani venerdì l' audizione|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2010/01/10/riaperto-caso-bani-venerdi-audizione.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-01-10|accessdate=2013-09-08|language=it}}(итал.)<span id="cxmwB1I" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwB1I" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwB1I" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwB1I" tabindex="0">8 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> Австралия Асыҡ чемпионатында Надаль Лучак Петерҙы, Лукаш Лацконы, Филипп Кольшрайберҙы һәм Иво Карловичты еңә<ref>{{Cite news|title=Champion Nadal reaches round four|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8474055.stm|publisher=BBC News|date=22 January 2010|accessdate=22 May 2010}}</ref>. Сирек финалда Энди Маррейҙан еңелә. Был еңелеүенән һуң уның тубыҡтары яңынан ауырта башлай<ref>{{Cite news|title=Murray through after Nadal injury|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8478297.stm|publisher=BBC News|date=26 January 2010|accessdate=22 May 2010}}</ref> . Табиптар уға ике аҙна ял итергә ҡуша. Индиан-Уэллста BNP Paribas турнирында Надаль яңғыҙ разрядта ярымфиналға тиклем барып етә. Буласаҡ чемпион Иван Любичич уны өс партияла еңеп сыға<ref>{{Cite web|title=Ljubicic Shows Heart In Semi-Final Win Over Nadal|url=http://www.bnpparibasopen.org/News/Tennis/2010/Tournament/ATP-Saturday2-Ljubicic-Shows-Fight-In-SF-Comeback.aspx|publisher=BNP Paribas Open|date=20 March 2010|accessdate=6 June 2010}}</ref>. Ләкин Надаль һәм Марк Лопес, Даниэль Несторҙы һәм Ненад Зимоничты еңеп, парлы титулды яулайҙар<ref>{{Cite web|title=Lopez/Nadal Upset Top Seeds To Take Doubles Title|url=http://www.bnpparibasopen.org/News/Tennis/2010/Tournament/ATP-Saturday2-Nadal-Lopez-Take-Doubles-Title.aspx|publisher=BNP Paribas Open|date=20 March 2010|accessdate=6 June 2010}}</ref>. Бының арҡаһында ул 175 -кә юғары күтәрелеп рейтингта 66-сы урынды биләй<ref>{{Cite web|title=Emirates ATP Doubles Ranking on 22.03.2010|url=http://www.atpworldtour.com/Rankings/Doubles.aspx?d=22.03.2010&r=1&c=#|publisher=Atpworldtour.com|accessdate=6 April 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tennis – ATP World Tour – Tennis Players – Rafael Nadal|url=http://www.atpworldtour.com/en/players/rafael-nadal/n409/overview|publisher=ATP World Tour|accessdate=6 June 2010}}</ref>. Бынан һуң ул Sony Ericsson Open турнирының ярымфиналына тиклем барып етә, әммә Энди Роддиктан өс партияла еңелә<ref>{{Cite news|title=Roddick edges Nadal in three sets|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/news/story?id=5050939|publisher=ESPN News|date=3 April 2010|accessdate=5 April 2010}}</ref>. Надаль Давид Феррерҙы ярымфиналда еңеп, Монакола «Monte-Carlo Rolex Masters» турнирында финалға сыға<ref>{{Cite news|title=Schiavone travolgente Sua la finale azzurra|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/04/17/news/nadal_montecarlo-3416476/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-04-17|accessdate=2013-09-13|language=it}}(итал.)<span id="cxmwB38" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwB38" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwB38" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwB38" tabindex="0">13 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Дохалағы турнирҙан һуң Надальдың йыл башынан беренсе финалы була. Финалда ике партияла ватандашы Фернандо Вердасконан өҫтөн сыға<ref>{{Cite news|title=Nadal, e sono sei Trionfo a Montecarlo|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/04/18/news/nadal_sesta_volta_montecarlo-3435488/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-04-18|accessdate=2013-09-13|language=it}}(итал.)<span id="cxmwB4c" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwB4c" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwB4c" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwB4c" tabindex="0">13 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Ул бөтә биш уйындың 14 геймында еңелә. Был еңеүе иҫәбенә Надаль Асыҡ дәүерҙең бер турнирын алты йыл рәттән еңгән беренсе уйынсы була<ref>{{Cite news|title=Unstoppable Nadal Captures Sixth Straight Title|url=http://www.monte-carlorolexmasters.com/News/Tennis/2010/Tournament/Sunday-Singles-Final.aspx|work=James Buddell|publisher=ATP World Tour|date=18 April 2010|accessdate=18 April 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100421003655/http://www.monte-carlorolexmasters.com/News/Tennis/2010/Tournament/Sunday-Singles-Final.aspx |date=21 April 2010 }}</ref>. Үткән йылдарҙан айырмалы рәүештә, Надаль Барселоналағы турнирҙы үткәреп ебәрергә ҡарар итә һәм Internazionali BNL d' Italia турнирында уйнай. Ул Филипп Кольшрайберҙы, Виктор Ханесканы һәм Станислас Вавринканы еңә. Ярымфиналда ул Роджер Федерерҙы еңгән Эрнест Гулбис менән алыша. Надаль уны ота. Һуңынан ватандашы Давид Феррерҙы еңеп сығып, Мастерстағы еңеүҙәре буйынса Андре Агассиға тиңләшә<ref>{{Cite news|title="Bello tornare al successo qui"|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/05/02/news/bello_tornare_al_successo_qui-3773968/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-05-02|accessdate=2013-09-13|language=it}}(итал.)<span id="cxmwB7U" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwB7U" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwB7U" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwB7U" tabindex="0">13 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> Надаль"Madrileña Mutua Madrid Open уйнап, 2009 йылда финалға сыға. Икенсе турҙа Александр Долгополовты ике партияла еңә. Аҙаҡ Джон Изнер менән уйнай. уны ике партияла еңә<ref>{{Cite news|title=Nadal descubre a un nuevo talento|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2010/05/12/tenis/1273673946.html|publisher=El Mundo|date=2010-05-12|accessdate=2013-09-14|language=it}}(итал.)<span id="cxmwB6U" tabindex="0">, </span>''El Mundo'' <span id="cxmwB6U" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwB6U" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwB6U" tabindex="0">14 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> Гаэль Монфисты һәм ватандашы Николас Альмагроны сирек финалда еңә.Ошонан һуң Рафаэль финалда Роджер Федерерҙы ҡыйрата. Еңеү уға Masters 1000 серияһының 18-се титулын бирә<ref>{{Cite news|title=Nadal, che tris vincente Federer ko a Madrid|first=Джанлука|last=Строччи|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/05/16/news/nadal_batte_federer-4119498/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-05-16|accessdate=2013-09-14|language=it}}</ref>. Францияның асыҡ чемпионатында күп эксперттар Надаль-Федерер финалын көтә. Шуға ҡарамаҫтан, был мөмкин булмай, сөнки Робин Седерлинг сирек финалда Федерерҙы еңеп сыға<ref>{{Cite news|title=Soderling Stuns Federer For Semi-final Berth; Battle For No. 1 Intensifies|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/05/Roland-Garros/Roland-Garros-Tuesday2-Soderling-Stuns-Federer.aspx|work=James Buddell|publisher=ATP World Tour|date=1 June 2010|accessdate=6 June 2010|language=en}}(инг.)<span id="cxmwB8c" tabindex="0">, </span>''James Buddell''<span id="cxmwB8c" tabindex="0">, </span>''ATP World Tour'' <span id="cxmwB8c" tabindex="0">(1 June 2010).</span>&#x20;<small id="cxmwB8c" tabindex="0">6 июнь 2010 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль финалға сыға һәм Седерлингты еңә<ref>{{Cite news|title=Parigi, trionfo Nadal E' di nuovo il numero uno|first=Марк|last=Ходкинсон|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/06/06/news/tennis_trionfo_nadal-4620988/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-06-06|accessdate=2013-09-18|language=en}}</ref>. Был еңеү Надальға Ҙур шлемдың етенсе турнирына юл аса, һәм уға Джон Макинройҙы, Джон Ньюкомбаны, Матс Виландерҙы ҡыуып етеп, күрһәткестәр буйынса донъяла № 1 позицияһын яуларға мөмкинлек бирә.<ref>{{Cite news|title=Nadal Sets Up Soderling Re-Match; Bidding For Fifth Title & Return To No. 1|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/05/Roland-Garros/Roland-Garros-Friday-2-Nadal-Eyes-Fifth-Title.aspx|work=James Buddell|publisher=ATP World Tour|date=4 June 2010|accessdate=6 June 2010|language=en}}(инг.)<span id="cxmwB9k" tabindex="0">, </span>''James Buddell''<span id="cxmwB9k" tabindex="0">, </span>''ATP World Tour'' <span id="cxmwB9k" tabindex="0">(4 June 2010).</span>&#x20;<small id="cxmwB9k" tabindex="0">6 июнь 2010 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite news|title=Nadal Reclaims No. 1 Ranking With Fifth Roland Garros Title|first=Джанлука|last=Строччи|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/05/Roland-Garros/Roland-Garros-Final-Nadal-Wins-Fifth-Title.aspx|work=ATP Staff|publisher=ATP World Tour|date=6 June 2010|accessdate=6 June 2010|language=it}}</ref>. Рафа «Мастерстың» өс турнирын тупраҡта яулаусы һәм бер миҙгелдә Францияның Асыҡ чемпионатында еңеүсе беренсе тенниссы. Шулай уҡ, ул Лондондағы ATP World Tour Finals турнирында урынды алдан алып ҡуйған һәм алты йыл эсендә биш Францияның Асыҡ чемпионатын яулаусы беренсе уйынсы. Июнь айында Надаль AEGON Championship турнирында уйнай, ул быны 2008 йылда еңгәйне. Был турнирҙа ул парлы һәм яңғыҙ разрядта уйнағайны. Иң көслө сығыш яһаусы булараҡ, Рафаэль беренсе раундты ҡалдыра. Икенсе турҙа ул Маркос Даниэльды еңә<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal & Novak Djokovic advance at Queen's Club|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8730555.stm|publisher=BBC Sport|date=2010-06-09|accessdate=2013-09-21|language=en}}(инг.)<span id="cxmwCAU" tabindex="0">, </span>''BBC Sport'' <span id="cxmwCAU" tabindex="0">(9</span> <span id="cxmwCAU" tabindex="0">June 2010).</span>&#x20;<small id="cxmwCAU" tabindex="0">21 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Өсөнсө раундта Үзбәкстандан Денис Истоминды еңә<ref>{{Cite news|title=Djokovic & Roddick exit Queen's|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8733526.stm|work=James Buddell|publisher=BBC Sport|date=2010-06-10|accessdate=2013-09-21}}</ref>. Әммә сирек финалда ватандашы Фелисиано Лопестан еңелә<ref>{{Cite news|title=Ecatombe al Queen's Nadal e Murray ko|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/06/11/news/nadal_fuori_al_queens-4765068/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-06-11|accessdate=2013-09-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwB_E" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwB_E" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwB_E" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwB_E" tabindex="0">21 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Уимблдонда Надаль Нисикори Кэй һәм Робин Хаазены еңә<ref>{{Cite news|title=Pennetta non sbaglia Bene Seppi e Fognini|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/06/22/news/wimbledon_seconda_giornata_pennetta-5055856/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-06-22|accessdate=2013-09-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCB0" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCB0" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCB0" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCB0" tabindex="0">21 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite news|title=Pennetta al terzo turno nel giorno di Elisabetta|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/06/24/news/pennetta_secondo_turno-5120011/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-06-24|accessdate=2013-09-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCCU" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCCU" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCCU" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCCU" tabindex="0">21 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Өсөнсө раундта Филипп Пецшнерҙы ота<ref>{{Cite news|title=Arrivederci Wimbledon Italiani tutti fuori|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/06/26/news/wimbledon_pennetta_fognini_errani-5177539/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-06-26|accessdate=2013-09-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCC0" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCC0" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCC0" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCC0" tabindex="0">21 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Уйын барышында Надаль тренеры Тони Надальдан күрһәтмәләр алып торғаны өсөн ике тапҡыр иҫкәртелә, һөҙөмтәлә уға 2000 доллар штраф һалына.<ref>{{Cite news|title=Nadal fined for receiving coaching|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon10/news/story?id=5337651|publisher=ESPN|date=28 June 2010|accessdate=15 June 2012}}</ref><ref>{{Cite news|title=Wimbledon 2010: Rafael Nadal v Tomáš Berdych – as it happened|first=Xan|last=Brooks|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/jul/04/wimbledon-2010-rafael-nadal-tomas-berdych|work=The Guardian|location=London|date=4 July 2010|accessdate=6 June 2010|quote=During the final match at Wimbledon 2010 between Nadal and Tomáš Berdych, someone, allegedly Toni Nadal, yelled "I love you, Rafa!"}}</ref>. Франциянан Поль Анри Матьены, ә сирек финалда Швециянан Робин Седерлингты еңә<ref>{{Cite news|title=Federer, tutto facile Roddick inciampa|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/06/28/news/wimbledon_federer_williams-5221505/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-06-28|accessdate=2013-09-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCB0" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCB0" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCB0" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCB0" tabindex="0">21 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite news|title=Federer sconfitto Il re è caduto|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/06/30/news/quarti_maschili_wimbledon_federer-5280005/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-06-30|accessdate=2013-09-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCCU" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCCU" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCCU" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCCU" tabindex="0">21 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Энди Маррейҙы еңеп, Уимблдондың дүртенсе финалына етә. Томаш Бердыхты өс партияла еңеп, Надаль 2010 йылда титул яулай<ref>{{Cite news|title=Berdych-Nadal Che sfida in finale|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/07/02/news/berdych_in_finale-5336900/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-07-03|accessdate=2013-09-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCC0" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCC0" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCC0" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCC0" tabindex="0">21 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite news|title=Nadal vince facile Trionfo a Wimbledon|author=Паоло Росси|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/07/04/news/wimbledon_finale_vince_nadal-5384894/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-07-04|accessdate=2013-09-23}}</ref>. Был Надальдың Уимблдонда икенсе титулы һәм карьераһындағы Ҙур шлемдың һигеҙенсе турниры була<ref name="BBC-8784861">{{Cite news|title=Tennis – Wimbledon 2010: Rafael Nadal beats Berdych in final|first=Piers|last=Newbery|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8784861.stm|publisher=BBC|date=4 July 2010|accessdate=4 July 2010|language=it}}</ref><ref>{{Cite news|title=Tennis News: Nadal is Champion Again!|url=http://thetennistimes.com/rafael-nadal-2010-wimbledon-champion/|work=The Tennis Times|publisher=la repubblica|date=22 January 2010|accessdate=22 May 2010|language=it}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707023650/http://thetennistimes.com/rafael-nadal-2010-wimbledon-champion/ |date=7 July 2010 }}(итал.)<span id="cxmwCEs" tabindex="0">, </span>''The Tennis Times''<span id="cxmwCEs" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCEs" tabindex="0">(22 January 2010).</span>&#x20;<small id="cxmwCEs" tabindex="0">22 май 2010 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль Rogers Cup турнирының ярымфиналына сыға. уның менән бер рәттән Джокович Новак, Роджер Федерер һәм Энди Маррей ҙа сыға<ref>{{Cite news|title=Nadal rallies to reach Rogers Cup semifinal|url=http://www.tennistalk.com/en/match_report/Rogers_Cup/2010/Rafael_Nadal_-_Philipp_Kohlschreiber|work=Tennis Talk|date=14 August 2010|accessdate=14 August 2010}}</ref> Маррей Надальды ярымфиналда еңә, ул Рафаэльды 2010 йылда ике тапҡыр еңгән берҙән-бер уйынсы<ref>{{Cite news|title=Murray upsets Nadal in Rogers Cup semifinal|url=http://www.cbssports.com/tennis/story/13761191/murray-upsets-nadal-in-rogers-cup-semifinal|work=CBS Sports|date=14 August 2010|accessdate=14 August 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911171111/http://www.cbssports.com/tennis/story/13761191/murray-upsets-nadal-in-rogers-cup-semifinal |date=11 September 2011 }}</ref>. Надаль, шулай уҡ, парлы разрядта Джокович менән ярыша<ref>{{Cite web|title=Nadal and Djokovic to play double together|url=http://news.tennisty.com/tennis-players-updates/nadal-and-djokovic-to-play-double-together/|publisher=News.tennisty.com|accessdate=11 December 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716210527/http://news.tennisty.com/tennis-players-updates/nadal-and-djokovic-to-play-double-together/ |date=16 July 2011 }}</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, тәүге раундта Надаль менән Джокович канадалылар Милош Раонич һәм Поспишило Вашектан отола<ref>{{Cite news|title=Nadal-Djokovic subito ko in doppio a Toronto|first=Джанлука|last=Строччи|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/08/10/news/nadal-djokovic_subito_ko_in_doppio_a_toronto-6198350/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-08-10|accessdate=2013-09-28|language=it}}</ref>. Надаль Цинцинаттила Мастерста 2006 йылда Австралияның Асыҡ чемпионатында сирек финалда Маркос Багдатистан еңелә<ref>{{Cite news|title=Federer-Fish è la finale Del Potro, no Us Open|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/08/22/news/feder_fish_finale_cincinnati-6428990/?ref=search|work=Sport|publisher=la repubblica|date=2010-08-22|accessdate=2013-09-28|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCJg" tabindex="0">, </span>''Sport''<span id="cxmwCJg" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCJg" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCJg" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCJg" tabindex="0">28 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Аҡш-тың Асыҡ чемпионатында Надаль өс йыл эсендә ике тапҡыр тәүге сығыш яһаусы була. Унда бер партияла ла еңелмәй, Теймураз Габашвилины<ref>{{Cite news|title=Nadal senza soffrire Djokovic si salva|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/09/01/news/nadal-6673207/?ref=search|work=Sport|publisher=la repubblica|date=2010-09-01|accessdate=2013-09-28|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCKE" tabindex="0">, </span>''Sport''<span id="cxmwCKE" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCKE" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCKE" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCKE" tabindex="0">28 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Истомин Денисты<ref>{{Cite news|title=Schiavone agli ottavi Errani e Pennetta, stop|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/09/04/news/schiavone_avanti_pennetta_errani_ko-6753668/?ref=search|work=Sport|publisher=la repubblica|date=2010-09-04|accessdate=2013-09-28|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCKo" tabindex="0">, </span>''Sport''<span id="cxmwCKo" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCKo" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCKo" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCKo" tabindex="0">28 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Симон Жильды<ref>{{Cite news|title=Us Open, Fuori Murray avanzano Nadal e la Williams|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/09/06/news/open_usa-6795351/?ref=search|work=Sport|publisher=la repubblica|date=2010-09-06|accessdate=2013-09-28|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCLM" tabindex="0">, </span>''Sport''<span id="cxmwCLM" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCLM" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCLM" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCLM" tabindex="0">28 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Фелисиано Лопесты<ref>{{Cite news|title=Schiavone, che peccato In semifinale va Venus|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/09/08/news/schiavone_eliminata_quarti-6854832/?ref=search|work=Sport|publisher=la repubblica|date=2010-09-08|accessdate=2013-09-28|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCLw" tabindex="0">, </span>''Sport''<span id="cxmwCLw" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCLw" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCLw" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCLw" tabindex="0">28 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Фернандо Вердасконы<ref>{{Cite news|title=Nadal fa suo il derby In semifinale Youzhny|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/09/10/news/nadal_in_semifinale-6931737/?ref=search|work=Sport|publisher=la repubblica|date=2010-09-10|accessdate=2013-09-28|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCMU" tabindex="0">, </span>''Sport''<span id="cxmwCMU" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCMU" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCMU" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCMU" tabindex="0">28 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм Михаил Южныйҙы<ref>{{Cite news|title=Nadal sfata il tabù Finale con Djokovic|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/09/11/news/nadal_prima_finale-6983861/?ref=search|work=Sport|publisher=la repubblica|date=2010-09-11|accessdate=2013-09-28|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCM4" tabindex="0">, </span>''Sport''<span id="cxmwCM4" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCM4" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCM4" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCM4" tabindex="0">28 сентябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> еңә. АҠШ-тың Асыҡ чемпионатында беренсе финалға етә, бөтә дүрт Шлемдың финалына етеп, Асыҡ дәүерҙең һигеҙенсе кешеһе була<ref>{{Cite news|title=Nadal e il tabù da sfatare ''Ma il migliore resta Roger''|first=Паоло|last=Росси|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/09/12/news/intervista_nadal_us_open-6988892/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-09-12|accessdate=2013-09-28|language=it}}</ref>. Был еңеү арҡаһында ул «Карьера шлемына» лайыҡ була 2010 йылда Бангкокта PTT Thailand Open турнирында азия турнеһын башлай. Бында ватандашы Гильермо Гарсие-Лопестан еңелә һәм ярымфиналға барып етә<ref>{{Cite news|title=Riscatto Torino Siena è in fuga|first=Паоло|last=Росси|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2010/10/03/riscatto-torino-siena-in-fuga.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-10-03|accessdate=2013-10-01|language=it}}</ref>. Токиола Tennis Championships турнирында Хиральдо Сантьягоны<ref>Карьерного шлема</ref>, Милош Раоничты<ref>{{Cite news|title=Schiavone al Masters Wozniacki nuova regina|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/10/07/news/schiavone_qualificata_per_masters-7817063/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-10-07|accessdate=2013-10-01|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCPI" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCPI" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCPI" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCPI" tabindex="0">1 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм Дмитрий Турсуновты<ref>{{Cite news|title=Schiavone, stop a Pechino Serena Williams ritorna|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/10/08/news/schiavone_stop_a_pechino_serena_williams_ritorna-7849658/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-10-08|accessdate=2013-10-01|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCPo" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCPo" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCPo" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCPo" tabindex="0">1 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> еңә. Ярымфиналда Виктор Троицкиҙан<ref>{{Cite news|title=A Tokyo Nadal-Monfils Wozniacki inarrestabile|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/10/09/news/a_tokyo_nadal-monfils_wozniacki_inarrestabile-7889012/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-10-09|accessdate=2013-10-01|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCQI" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCQI" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCQI" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCQI" tabindex="0">1 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> өҫтөн сыға, ә финалда Монфис Гаэльды еңә. Был уның миҙгелдә етенсе титулы була<ref>{{Cite news|title=Finale senza storia Nadal vince a Tokyo|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/10/10/news/nadal_vince_torneo_tokyo-7915316/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-10-10|accessdate=2013-10-01|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCQo" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCQo" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCQo" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCQo" tabindex="0">1 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль Shanghai Rolex Masters турнирында өсөнсө раундта Юрген Мельцерҙан отола. 5 ноябрҙә Рафа Парижда Мастерста, тубығы ауыртыу сәбәпле, уйнауҙан баш тартыуы тураһында иғлан итә. 2010 йылдың 21 ноябрендә Лондонда Надальға Stefan Edberg Sportsmanship Award премияһын тапшыралар. Лондонда ATP World Tour Finals турнирында беренсе матчта Надаль Роддикты, икенсе матчта Джоковичты<ref>{{Cite web|title=ATP World Tour Finals: Rafael Nadal defeats Andy Roddick in nervy encounter at London's O² Arena|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/atptour/8152867/ATP-World-Tour-Finals-Rafael-Nadal-defeats-Andy-Roddick-in-nervy-encounter-at-Londons-O-Arena.html|accessdate=22 November 2010}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nadal, è quasi fatta Berdych vince e spera|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/11/24/news/berdych_batte_roddick-9461977/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-11-24|accessdate=2013-10-06|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCSg" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCSg" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCSg" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCSg" tabindex="0">6 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм өсөнсө уйында Бердыхты еңә<ref>{{Cite news|title=Nadal e Djokovic semifinale Masters|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/11/26/news/masters_nadal_semifinale-9538567/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-11-26|accessdate=2013-10-06|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCTA" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCTA" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCTA" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCTA" tabindex="0">6 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> . Карьераһында өсөнсө тапҡыр ярымфиналға сыға. Был төркөм этапта беренсе тапҡыр ул өс уйында еңә. Ярымфиналда ул Энди Маррейҙан өҫтөн сыға һәм карьераһында беренсе тапҡыр был турнирҙа финалға етә<ref>{{Cite news|title=Masters, una questione fra Nadal e Federer|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/11/27/news/masters_londra_semifinali-9581931/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-011-27|accessdate=2013-10-06|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCTg" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCTg" tabindex="0">(2010-011-27).</span>&#x20;<small id="cxmwCTg" tabindex="0">6 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Финалда Федерер Надальды еңә<ref>{{Cite news|title=Cinquina di Federer al Masters|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2010/11/28/news/federer-9618811/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-11-28|accessdate=2013-10-06|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCOI" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCOI" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCOI" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCOI" tabindex="0">6 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль матчтан һуң былай тип белдерә: «Роджер, ахыры, , донъяла иң яҡшы уйынсы. Мин тырыштым,әммә Роджер миңә ҡарағанда яҡшыраҡ булды»<ref>{{Cite news|title=ATP World Tour Finals: Roger Federer hails 'extra special' victory over Rafael Nadal|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rogerfederer/8167128/ATP-World-Tour-Finals-Roger-Federer-hails-extra-special-victory-over-Rafael-Nadal.html|publisher=The Telegraph|date=2010-10-05|accessdate=11 December 2010|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCOo" tabindex="0">, </span>''The Telegraph'' <span id="cxmwCOo" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCOo" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCOo" tabindex="0">11 декабрь 2010 тикшерелгән.</small></ref>. ; 2011 йыл Надаль йылды Абу-Дабиҙа Capitala World Tennis Championship күрһәтмә турнирҙа башлай. Ярымфиналда ул Томаш Бердыхты еңә<ref>{{Cite news|title=Nadal and Federer to meet in Abu Dhabi Final|url=http://tennisconnected.com/home/2010/12/31/nadal-and-federer-to-meet-in-abu-dhabi-final/|publisher=Tennis Connected|date=2010-12-31|accessdate=2013-10-20|language=it}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321132547/http://tennisconnected.com/home/2010/12/31/nadal-and-federer-to-meet-in-abu-dhabi-final/ |date=2013-03-21 }}(итал.)<span id="cxmwCQI" tabindex="0">, </span>''Tennis Connected'' <span id="cxmwCQI" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCQI" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCQI" tabindex="0">20 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Финалда Надаль Роджер Федерерҙы еңеп сыға<ref>{{Cite news|title=Nadal inizia bene Federer subito ko|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/01/01/news/nadal_inizia_bene-1076 5069/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-01-01|accessdate=2013-10-20|language=it}}</ref>. Дохала Qatar ExxonMobil Open турнирында Надаль Кароль Бәкты,<ref>{{Тәржемәһеҙ|Stefan Edberg Sportsmanship Award}}</ref>, Лукаш Лацконы<ref>{{Cite news|title=Federer & Nadal through to Qatar Open quarter-finals|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/9341798.stm|publisher=BBC|date=2011-01-05|accessdate=2013-10-28}}</ref> һәм Эрнест Гулбисты еңә<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal through to Qatar Open semi-finals|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/9346275.stm|publisher=BBC|date=2011-01-06|accessdate=2013-10-28|language=en}}(инг.)<span id="cxmwCWw" tabindex="0">, </span>''BBC'' <span id="cxmwCWw" tabindex="0">(6</span> <span id="cxmwCWw" tabindex="0">January 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwCWw" tabindex="0">28 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Николай Давыденко унан киләһе раундта еңелә.<ref name="La repubblica">{{Cite news|title=Doha, Nadal si arrende Sorpresa Davydenko|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/01/07/news/torneo_doha_nadal_federer-10956237/?ref=search|publisher=La repubblica|date=2011-01-07|accessdate=2013-10-28|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCXQ" tabindex="0">, </span>''La repubblica'' <span id="cxmwCXQ" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCXQ" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCXQ" tabindex="0">28 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Рафа Марк Лопес менән бергә, Даниеле Браччиале и Андреас Сеппины еңеп, парлы разрядта титул яулай<ref>{{Cite news|title=Lopez-Nadal Clinch Doha Crown|url=www.atpworldtour.com/News/Tennis/2011/01/1/Doubles-Friday-Lopez-Nadal-Win-Doha-Title.aspx|publisher=ATP World Tour|date=2011-01-07|accessdate=2013-10-28|language=en}}</ref>. Австралияның Асыҡ чемпионатында беренсе түңәрәктә Даниэль Маркосты еңә. Икенсе турҙа Даниеле Райан Свитингты ота<ref>{{Cite news|title=Pennetta avanti tutta Disco rosso per Seppi|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/01/20/news/pennetta_avanti_tutta_disco_rosso_per_seppi-11442306/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-01-20|accessdate=2013-10-29|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCYM" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCYM" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCYM" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCYM" tabindex="0">29 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Өсөнсө раундта Бернарда Томичтан өҫтөн сыға<ref>{{Cite news|title=La Pennetta agli ottavi Avanti Nadal e Murray|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/01/22/news/australian_open_pennetta_ottavi-11522960/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-01-22|accessdate=2013-10-29|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCYs" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCYs" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCYs" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCYs" tabindex="0">29 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Дүртенсе раундта Хорватиянан Марин Чиличты ҡыйрата<ref>{{Cite news|title=Pennetta stop agli ottavi "Dentro ho tanta rabbia"|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/01/24/news/pennetta_stop_agli_ottavi_dentro_ho_tanta_rabbia-11585990/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-01-24|accessdate=2013-10-29|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCZM" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCZM" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCZM" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCZM" tabindex="0">29 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Тубығы ауыртыуына ҡарамаҫтан, ватандашы Давид Феррерға ҡаршы сирек финалда уйнай<ref>{{Cite news|title=Melbourne perde Nadal Pennetta, finale in doppio|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/01/26/news/pennetta_finale_doppio-11671004/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-01-26|accessdate=2013-10-29|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCZs" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCZs" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCZs" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCZs" tabindex="0">29 октябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. [[Файл:Rafael_Nadal_at_the_2011_Australian_Open3_crop.jpg|мини|Надаль Австралияның Асыҡ чемпионатында]] 7 февралдә Абу-Дабила Надаль «2010 йылдың иң яҡшы спортсыһы» тигән нагарда ала. Уны шулай уҡ Лионель Мессиға, Себастьян Феттельға, Андрес Иньестҡа, Кобо Брайантҡа һәм Мэн Пакьяоға тапшыралар<ref>{{Cite news|title=Nadal, Vonn win top Laureus awards|url=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/02/08/laureus.nadal.vonn.awards/index.html|publisher=CNN|date=8 February 2011|accessdate=20 June 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924191932/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/02/08/laureus.nadal.vonn.awards/index.html |date=24 September 2018 }}</ref>. Март айында Надаль Испания йыйылма командаһына Бельгия йыйылма командаһы өҫтөнән еңеү яуларға ярҙам итә. Надаль Рубен Бемелмансты еңә<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal Wins in Davis Cup in Belgium, Gives Spain Lead|url=http://latiNo.foxnews.com/latino/sports/2011/03/04/rafael-nadal-wins-davis-cup-belgium-gives-spain-lead/|publisher=Fox News Channel|date=4 March 2011|accessdate=4 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307092454/http://latino.foxnews.com/latino/sports/2011/03/04/rafael-nadal-wins-davis-cup-belgium-gives-spain-lead/ |date=7 March 2011 }}</ref>. Һуңыраҡ Надаль Оливье Рохусты еңеп сыға<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal Wins Second Match in Davis Cup, Helps Spain Dominate Belgium|url=http://latiNo.foxnews.com/latino/sports/2011/03/07/rafael-nadal-wins-second-match-davis-cup-helps-spain-dominate-belgium/|publisher=Fox News Channel|date=6 March 2011|accessdate=6 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130812205953/http://latino.foxnews.com/latino/sports/2011/03/07/rafael-nadal-wins-second-match-davis-cup-helps-spain-dominate-belgium/ |date=12 August 2013 }}</ref>. Индиан-Уэллста BNP Paribas Open турнирында Надаль беренсе уйында Фест де Рикты еңә<ref>{{Cite news|title=Indian Wells, ok Pennetta Subito fuori Murray|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/03/13/news/pennetta_indian_wells_murray-13545827/?ref=search|publisher=la repubblica|accessdate=2013-11-04}}</ref>. Өсөнсө раундта Райан Свитингты еңә.<ref>{{Cite news|title=La Pennetta si arrende Addio Indian Wells|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/03/15/news/indian_wells-13614162/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-03-14|accessdate=2013-11-04|language=it}}</ref>. Һуңынан дүртенсе раундта Девварман Сомдевты ота<ref>{{Cite news|title=Nadal avanti soffrendo Djokovic è un treno|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/03/17/news/nadal_avanti_soffrendo_djokovic_un_treno-13718932/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-03-17|accessdate=2013-11-04|language=it}}</ref>. Сирек финалда хорват Иво Карловичты<ref>{{Cite news|title=Nadal rischia grosso con il gigante Karlovic|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/03/18/news/nadal_rischia-13762468/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-03-17|accessdate=2013-11-04|language=it}}</ref>, ә ярымфиналда Хуан Мартин Дель Потроны еңә<ref>{{Cite news|title=Djokovic batte Federer In finale avrà Nadal|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/03/19/news/indian_federer_djokovic_semifinale-13822540/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-03-19|accessdate=2013-11-04|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCc4" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCc4" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCc4" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCc4" tabindex="0">4 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Финалға сыға, әммә Новак Джоковичтан еңелә<ref>{{Cite news|title=Djokovic inarrestabile sua anche Indian Wells|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/03/20/news/finale_indian_wells-13886177/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2010-03-20|accessdate=2013-11-04|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCdY" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCdY" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCdY" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCdY" tabindex="0">4 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Икенсе көндө Боготала Джокович һәм Надаль иптәштәрсә матч уйнай. Надаль еңеү яулай<ref>{{Cite news|title=Nadal beats Djokovic in Colombia's most important tennis match ever|url=http://colombiareports.com/colombia-news/sports/15046-nadal-beats-djokovic-in-colombias-most-important-tennis-match-ever.html|date=21 March 2011|accessdate=21 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110325082047/http://colombiareports.com/colombia-news/sports/15046-nadal-beats-djokovic-in-colombias-most-important-tennis-match-ever.html |date=25 March 2011 }}</ref>. Sony Ericsson Open турнирын Кэй Нисикори өҫтөнән еңеү менән башлай<ref>{{Cite news|title=Nadal senza problemi Federer come Sampras|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/03/27/news/miami-14149896/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-03-27|accessdate=2013-11-05|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCeM" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCeM" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCeM" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCeM" tabindex="0">5 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Өсөнсө түңәрәктә Фелисиано Лопесты еңә<ref>{{Cite news|title=Schiavone, fine corsa Nadal-Federer avanti|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/03/29/news/miami_schiavone_fuori-14218151/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-03-29|accessdate=2013-11-05|language=it}}</ref>. Дүртенсе раундта еңеүҙе Долгополов Александрҙан яулап ала<ref>{{Cite news|title=Miami, i big avanti Djokovic è super|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/03/30/news/miami_i_big_avanti_djokovic_super-14262030/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-03-30|accessdate=2013-11-05|language=it}}</ref> . Сирек финалда өс партияла Томаш Бердыхты еңә<ref>{{Cite news|title=Miami, torna il Classico Nadal-Federer in semifinale|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/01/news/nadal_federer-14358974/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-01|accessdate=2013-11-05|language=it}}</ref>. Ярымфиналда Надаль менән Роджер Федерер менән алыша. Ике партияла Надаль еңеп сыға.<ref>{{Cite news|title=Nadal umilia Federer è in finale con Djokovic|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/02/news/nadal_umilia_federer_in_finale_con_djojovic-14396008/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2013-04-03|accessdate=2013-11-05|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCgM" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCgM" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCgM" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCgM" tabindex="0">5 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Финалда Надаль Новак Джокович менән осраша. Индиан-Уэллстағы һымаҡ Надаль беренсе партияла, ә икенсе партияла Джокович еңә. Өсөнсө партия тай-брейк менән тамамлана, уны серб яулай<ref>{{Cite news|title=Miami, ancora Djokovic Nadal si arrende|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/03/news/miami_finale_nadal_djokovic-14463032/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-03-04|accessdate=2013-11-05|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCgs" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCgs" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCgs" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCgs" tabindex="0">5 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль үҙенең грунт миҙгелен Monte-Carlo Rolex Masters турнирында башлай. Надаль Яркко Ниеминенды<ref>{{Cite news|title=Montecarlo, Fognini ko Tutto facile per Nadal|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/13/news/montecarlo_fognini_nadal-14887984/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-12|accessdate=2013-11-05|language=en}}(инг.)<span id="cxmwCWQ" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCWQ" tabindex="0">(12</span> <span id="cxmwCWQ" tabindex="0">April 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwCWQ" tabindex="0">5 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> , Гаске Ришарҙы<ref>{{Cite news|title=Tutto facile per Nadal Ok anche Federer e Murray|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/14/news/montecarlo_ottavi-14929375/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-14|accessdate=2013-11-05|language=en}}(инг.)<span id="cxmwCWw" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCWw" tabindex="0">(14</span> <span id="cxmwCWw" tabindex="0">April 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwCWw" tabindex="0">5 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Иван Любичиты<ref>{{Cite news|title=Montecarlo, Federer out Fed Cup, apre la Errani|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/15/news/fed_cup_sorteggio_italia_russia_montecarlo-14968605/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-15|accessdate=2013-11-05|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCXQ" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCXQ" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCXQ" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCXQ" tabindex="0">5 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм Энди Маррейҙы<ref>{{Cite news|title=Ferrer-Nadal, derby in finale a Montecarlo|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/16/news/montecarlo_semifinali-15018573/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-16|accessdate=2013-11-05|language=en}}(инг.)<span id="cxmwCXw" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCXw" tabindex="0">(16</span> <span id="cxmwCXw" tabindex="0">April 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwCXw" tabindex="0">5 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> еңә, һәм Монте- Карлола етенсе тапҡыр рәттән финалға өлгәшә. Финалда Надаль Давид Феррерҙы ота.<ref>{{Cite news|title=Nadal non sbaglia E' il settimo trionfo|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/17/news/nadal_trionfo_montecarlo-15059109/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-17|accessdate=2013-11-05|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCjM" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCjM" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCjM" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCjM" tabindex="0">5 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Рафаэль Асыҡ дәүерҙә ете тапҡыр рәттән турнирҙы яулаған беренсе кеше була. Был 37-се тапҡыр Монте-Карлола яулаған еңеүе була. Карьераһында 44-се титулы һәм 19-сы Мастерсы иҫәпләнә. Һуңыраҡ Надаль Barcelona Open турнирында уйнай. Ул Даниэль Травер-Хименоны<ref>{{Cite news|title=Schiavone travolta Sorpresa Vagnozzi|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/20/news/schiavone_ko_a_stoccarda-15178382/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-20|accessdate=2013-12-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCjs" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCjs" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCjs" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCjs" tabindex="0">21 декабрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Сантьяго Жиральдоны<ref>{{Cite news|title=Al Padova il derby con il Vicenza|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2011/04/22/al-padova-il-derby-con-il-vicenza.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-22|accessdate=2013-12-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCkM" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCkM" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCkM" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCkM" tabindex="0">21 декабрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм Монфис Гаэльды еңә<ref>{{Cite news|title=Giro del Trentino vince Scarponi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2011/04/23/giro-del-trentino-vince-scarponi.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-23|accessdate=2013-12-21|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCmM" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCmM" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCmM" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCmM" tabindex="0">21 декабрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Ярымфиналда Рафа Иван Додигты 6:3, 6:2 иҫәбе менән ота<ref>{{Cite news|title=Mondiali a Mosca in gara la Kostner|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2011/04/24/mondiali-mosca-in-gara-la-kostner.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-25|accessdate=2013-12-21|language=en}}(инг.)<span id="cxmwCmo" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCmo" tabindex="0">(25</span> <span id="cxmwCmo" tabindex="0">April 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwCmo" tabindex="0">21 декабрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>.Финалда Давид Феррерҙы ике партияла еңеп сыға<ref>{{Cite news|title=Nadal senza avversari La Brianti vince a Fes|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/04/24/news/nadal_barcellona-15344628/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-04-24|accessdate=2013-11-06|language=en}}(инг.)<span id="cxmwCnI" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCnI" tabindex="0">(24</span> <span id="cxmwCnI" tabindex="0">April 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwCnI" tabindex="0">6 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль Асыҡ дәүерҙең ике турнирын алты тапҡыр отҡан һәм бер отторошһоҙ уйнаған беренсе уйынсы була. Май айында ул Mutua Madrid Opеn турнирында Маркос Багдатисты еңә<ref>{{Cite news|title=Vinci senza ostacoli Cipolla, fine corsa|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/05/04/news/madrid_vinci_al_terzo_turno-15770851/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-05-4|accessdate=2013-11-07|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCz0" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCz0" tabindex="0">(2011-05-4).</span>&#x20;<small id="cxmwCz0" tabindex="0">7 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Киләһе турнирҙа Хуан Мартин Дель Потроны алышһыҙ үтеп китә, сөнки Мартиндың ҡабырғаһы йәрәхәтләнә һәм ул уйындан сыға<ref>{{Cite news|title=Nadal through in Madrid after Del Potro quits|url=http://www.rediff.com/sports/report/nadal-through-in-madrid-after-del-potro-quits/20110506.htm|publisher=Rediff|date=2011-05-06|accessdate=2013-11-07|language=it}}(итал.)<span id="cxmwC0U" tabindex="0">, </span>''Rediff'' <span id="cxmwC0U" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwC0U" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwC0U" tabindex="0">7 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Рафа һуңынан Микаэль Льодерҙы<ref>{{Cite news|title=Nadal to meet Federer in Madrid Open semis|url=http://www.rediff.com/sports/report/nadal-federer-madrid-open-semis/20110507.htm|publisher=Rediff|date=2011-05-07|accessdate=2013-11-07|language=en}}(инг.)<span id="cxmwCnI" tabindex="0">, </span>''Rediff'' <span id="cxmwCnI" tabindex="0">(7</span> <span id="cxmwCnI" tabindex="0">May 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwCnI" tabindex="0">7 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм Роджер Федерерҙы еңә<ref>{{Cite news|title=Ancora Nadal-Djokovic padroni son sempre loro|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/05/07/news/finale_sar_nadal-djokovic-15936445/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-05-07|accessdate=2013-11-07|language=it}}</ref>, әммә финалда Новак Джоковичтан ике партияла еңелә<ref>{{Cite news|title=A Roma il re del tennis Djokovic umilia Nadal|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/05/08/news/nadal_djokovic-15970843/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-05-08|accessdate=2013-11-07|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCoI" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCoI" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCoI" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCoI" tabindex="0">7 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Римдә Рафа финалда Джоковичтан тағы ла еңелә<ref>{{Cite news|title=Djokovic non si ferma Nadal si arrende|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/05/15/news/nadal_djokovic-16293439/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-05-15|accessdate=2013-11-19|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCoo" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCoo" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCoo" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCoo" tabindex="0">19 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Францияның Асыҡ чемпионатында Надаль биш партияла Джон Изнерҙы<ref>{{Cite news|title=Nadal, quanti brividi Quattro ore con Isner|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/05/24/news/nadal_ok_al_quinto_set-16704111/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-05-24|accessdate=2013-11-19|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCpI" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCpI" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCpI" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCpI" tabindex="0">19 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Андухар Паблоны<ref>{{Cite news|title=La Clijsters crolla Nadal avanza|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/05/26/news/roland_garros_clijsters_out-16779138/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-05-26|accessdate=2013-11-19|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCpo" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCpo" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCpo" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCpo" tabindex="0">19 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Антонио Веичты<ref>{{Cite news|title=Djokovic e Nadal ok Vinci, fine della corsa|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/05/28/news/vinci_fine_della_corsa_azarenka_troppo_forte-16872331/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-05-28|accessdate=2013-11-19|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCqI" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCqI" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCqI" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCqI" tabindex="0">19 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм Стане Иванды еңә<ref>{{Cite news|title=Parigi, Nadal ai quarti Pennetta fuori nel doppio|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/05/30/news/parigi_nadai_ai_quarti-16959653/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-05-30|accessdate=2013-11-19|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCqo" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCqo" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCqo" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCqo" tabindex="0">19 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Сирек финалда Надаль Робин Седерлингты<ref>{{Cite web|title=Nadal sfida Murray La Sharapova ci riprova|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/06/01/news/roland_garros_sharapova-17078142/?ref=search|lang=it|publisher=la repubblica|date=2011-06-01|accessdate=2013-11-19}}(итал.)<span id="cxmwC3I" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwC3I" tabindex="0"> la repubblica</span>&#x20;<span id="cxmwC3I" tabindex="0">(2011-06-01).</span>&#x20;<small id="cxmwC3I" tabindex="0">19 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, ярымфиналда Энди Маррейҙы<ref>{{Cite web|title=Federer ferma Djokovic Finale contro Nadal|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/06/03/news/parigi_nadal_in_finale-17177119/?ref=search|lang=it|publisher=la repubblica|date=2011-06-03|accessdate=2013-11-19}}(итал.)<span id="cxmwC3Y" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwC3Y" tabindex="0"> la repubblica</span>&#x20;<span id="cxmwC3Y" tabindex="0">(2011-06-03).</span>&#x20;<small id="cxmwC3Y" tabindex="0">19 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> һәм финалда Роджер Федерерҙы еңә. Был уның « Roland Garros» турнирында 6 -сы титулы була. Федерер матчтан һуң былай ти: «Надаль тупраҡта иң яҡшы уйынсы»<ref>{{Cite news|title=Nadal insuperabile per Federer Suo il sesto Roland Garros|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/06/05/news/nadal_federer_roland_garros-17249115/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-06-05|accessdate=2013-11-19|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC3o" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwC3o" tabindex="0">(5</span> <span id="cxmwC3o" tabindex="0">June 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwC3o" tabindex="0">19 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Уимблдон турнирының тәүге өс раундында Надаль Майкл Расселды<ref>{{Cite news|title=Tutto facile per Nadal Schiavone soffre ma avanza|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/06/20/news/wimbledon_nadal_schiavone-17964533/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-06-20|accessdate=2013-11-26|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCso" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCso" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCso" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCso" tabindex="0">26 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>, Райан Свиттингты<ref>{{Cite news|title=Impresa Bolelli, Pennetta ok Venus al terzo turno|url=Impresa Bolelli, Pennetta ok Venus al terzo turno|publisher=la repubblica|date=2011-06-22|accessdate=2013-11-26|language=it}}</ref> һәм Жиль Мюллерҙы<ref>{{Cite news|title=Wimbledon, Wozniacki avanti Vinci e Bolelli senza scampo|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/06/24/news/wimbledon_giorno_cinque_woniacki_avanti-18176457/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-06-24|accessdate=2013-11-26|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCtk" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCtk" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCtk" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCtk" tabindex="0">26 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> еңә. Аҙаҡҡы уйынсыны ул тай-брэкта ике партияла еңә, ә өсөнсө партияла ҡоро иҫәп менән еңеп ҡуя. Рафаэль дүртенсе раундта Хуан Мартин Дель Потро 7-6 (8/6), 3-6, 7-6 (7/4), 6-4 иҫәбе менән еңә<ref>{{Cite news|title=Wimbledon, Federer e Nadal ai quarti Cadono le Williams e la Wozniacki|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/06/27/news/wimbledon_ottavi_sharapova-18290440/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-06-27|accessdate=2013-11-26|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCuE" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCuE" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCuE" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCuE" tabindex="0">26 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref> . Марди Фишты сирек финалда ота<ref>{{Cite news|title=Impresa Tsonga, Federer a casa Nadal, Djokovic e Murray ok|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/06/29/news/semifinali_djokovic_wimbledon-18405138/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-06-29|accessdate=2013-11-26|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC6o" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwC6o" tabindex="0">(29</span> <span id="cxmwC6o" tabindex="0">June 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwC6o" tabindex="0">26 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Икеһен дә дүрт партияла еңеп ҡуя. Ярымфиналда дәғүәсе Энди Маррей була. Беренсе партияла Надаль еңелә, әммә киләһе өс партияла өҫтөн сыға<ref>{{Cite news|title=Oggi il titolo donne: Sharapova-Kvitova|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2011/07/02/oggi-il-titolo-donne-sharapova-kvitova.html?ref=search|publisher=la repubblica|date=2012-04-19|accessdate=2013-11-26|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC7I" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwC7I" tabindex="0">(19</span> <span id="cxmwC7I" tabindex="0">April 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwC7I" tabindex="0">26 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Финалда ул дүрт партияла Новак Джоковичтан еңелә<ref>{{Cite news|title=Djokovic "re" di Wimbledon Nadal deve arrendersi|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/07/03/news/wimbledon_djokovic-18600399/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-07-03|accessdate=2013-11-26|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC7o" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwC7o" tabindex="0">(3</span> <span id="cxmwC7o" tabindex="0">July 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwC7o" tabindex="0">26 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль матчтан һуң былай ти: «Ул чемпион, сөнки минән яҡшыраҡ уйнаны. Бөгөн донъяла мин иң яҡшы уйынсынан еңелдем. Ул ғәҙәттән тыш теннис күрһәтте. Миңә ҡалһа, мин етерлек кимәлдә уйнаманым. Тағы бер тапҡыр Новакты ҡотлайым. Нимә кисергәнен бик һәйбәт аңлайым— мин дә 2008 йылда ошоно кисерҙем»<ref>{{Cite news|title=Надаль уверен, что проиграл сильнейшему|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Tennis/ATP/spbnews_Nadali-uveren-chto-proigral-silineyshemu|publisher=Sportbox|date=2011-07-03|accessdate=2013-11-26|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC8I" tabindex="0">, </span>''Sportbox'' <span id="cxmwC8I" tabindex="0">(3</span> <span id="cxmwC8I" tabindex="0">July 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwC8I" tabindex="0">26 ноябрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Был 2007 йылдан алып Надальдың Уимблдонда беренсе еңелеүе була, ул саҡта Роджер Федерер уны биш партияла еңеп сыҡҡайны. Был еңелеүе рекорд ҡуйырға бирмәй, Надальдың Ҙур шлем турнирҙарындағы еңеүҙәр серияһын тамамлай. Джокович донъяның беренсе ракеткаһы була. Rogers Cup турнирында Надаль икенсе раундта Иван Додигтан еңелә, Рафа өсөнсө партияла тай-брэкты ота алмай, һәм үҙенә хас булмағанса, беренсе матчта уҡ төшөп ҡала. (Надаль, тәүге егерме уйынсы булараҡ, беренсе раундты үткәреп ебәрә)<ref>{{Cite news|title=Toronto, Schiavone ok Impresa della Vinci|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/08/10/news/schiavone_ok_a_toronto-20285566/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-08-10|accessdate=2013-12-16|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCwc" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCwc" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCwc" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCwc" tabindex="0">16 декабрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Цинцинатила Беннето Жюльенды һәм Фернандо Вердаско еңеп, сирек финалға тиклем етә<ref>{{Cite news|title=La Schiavone passa Nadal non si scotta|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/08/18/news/un_piatto_rovente_non_ferma_nadal-20559011/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-08-18|accessdate=2013-12-16|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCw8" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCw8" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCw8" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCw8" tabindex="0">16 декабрь 2013 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite news|title=Nadal, che sofferenza Avanti dopo una maratona|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/08/18/news/nadal_soffre_a_cincinnati-20598526/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-08-18|accessdate=2013-12-16|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCxc" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCxc" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCxc" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCxc" tabindex="0">16 декабрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Ул сирек финалда Марди Фиштан еңелә<ref>{{Cite news|title=La caduta dei superbig Fuori Nadal e Federer|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/08/19/news/nadal_out-20638332/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-08-19|accessdate=2013-12-16|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCx8" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCx8" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCx8" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCx8" tabindex="0">16 декабрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Надаль US Open турнирынан һуң Japan Open турнирында уйнай. Тәүге уйында ул Го Соидуны 6:3, 6:2 иҫәбе менән ота<ref>{{Cite news|title=Pennetta ok a Pechino Avanti anche Fognini|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/10/04/news/pechino_pennetta_agli_ottavi-22663100/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-10-04|accessdate=2013-12-30|language=it}}(итал.)<span id="cxmwCyc" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwCyc" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwCyc" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwCyc" tabindex="0">30 декабрь 2013 тикшерелгән.</small></ref>. Киләһе раундтарҙа Рафаэль Милош Раоничты<ref>{{Cite news|title=Brava Pennetta Fognini si arrende|first=Allen|last=St. John|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/10/06/news/pechino_pennetta_ai_quarti-22794787/?ref=search|publisher=2011-10-06|date=7 июня 2012|accessdate=2013-12-30}}</ref>, Сантьяго Жиральдоны<ref>{{Cite news|title=Pennetta, che impresa La Wozniacki va ko|first=Jeremy|last=Eckstein|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/10/07/news/pechino_pennetta_wozniacki-22855213/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-10-07|accessdate=2013-12-30}}</ref> һәм Фиша Мардины еңә<ref>{{Cite news|title=Pennetta non ce la fa Niente finale a Pechino|first=Fred|last=Goldring|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/10/08/news/pechino_pennetta_eliminata-22899482/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-10-08|accessdate=2013-12-30}}</ref>. Финалда Надаль Энди Маррейҙан 6:3, 2:6, 0:6 иҫәбе менән еңелә<ref>{{Cite news|title=Nadal ancora ko A Tokyo vince Murray|first=Fred|last=Bowen|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2011/10/09/news/murray_tokio-22935398/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2011-10-09|accessdate=2013-12-30}}</ref>. ; 2012 йыл [[Файл:Rafael_Nadal_Serve.jpg|мини|Рафаэль Надаль Roland Garros-2012 турнирында биреүҙе үтәй]] Надаль миҙгелде Qatar Open турнирынан башлай. Ул Филипп Кольшрайберҙы<ref>{{Cite news|title=Roger Federer and Rafael Nadal progress in Qatar Open|url=http://www.bbc.com/sport/0/tennis/16401141|publisher=BBC|date=2012-01-03|accessdate=2014-01-31|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC00" tabindex="0">, </span>''BBC'' <span id="cxmwC00" tabindex="0">(3</span> <span id="cxmwC00" tabindex="0">January 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwC00" tabindex="0">31 ғинуар 2014 тикшерелгән.</small></ref>, Денис Гремелмейерҙә<ref>{{Иҫкәрмәләр|3}}</ref> һәм Михаил Южныйҙы<ref>{{Навигация | Тема = Рафаэль Надаль }}</ref> еңә. Ярымфиналда Монфис Гаэльдан еңелә<ref>{{Ref-en}}(инг.){{Ref-es}}(исп.)</ref>. Австралияның Асыҡ чемпионатында Надаль турнирҙы Алекс Кузнецов өҫтөнән еңеүҙән башлай<ref>{{Cite web|title=Nadal eases to 1st-round win at Australian Open|url=https://sports.yahoo.com/ten/news?slug=ap-australianopen-nadal|publisher=Yahoo Sports|date=16 January 2012}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Икенсе турҙа Томми Хаасҡа ҡаршы матчта ул яңынан өс партияла еңеп сыға<ref>{{Cite web|title=Nadal beats Haas as Federer puts feet up at Aussie Open|url=https://sports.yahoo.com/ten/news?slug=afp-tennis_aus_open_men_20120118|publisher=Yahoo Sports|date=18 January 2012}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Дүртенсе раундта ул Фелисиано Лопесты<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal and Roger Federer into Australian Open 2012 quarters|url=http://www.bbc.com/sport/0/tennis/16669732|publisher=BBC|date=2012-01-22|accessdate=2014-02-15|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC3o" tabindex="0">, </span>''BBC'' <span id="cxmwC3o" tabindex="0">(22</span> <span id="cxmwC3o" tabindex="0">January 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwC3o" tabindex="0">15 февраль 2014 тикшерелгән.</small></ref>, ә һуңынан Томаш Бердыхты,<ref>{{Cite news|title=Australian Open 2012 day nine as it happened|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/9684952.stm|publisher=BBC|date=2012-01-24|accessdate=2014-02-15|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC4I" tabindex="0">, </span>''BBC'' <span id="cxmwC4I" tabindex="0">(24</span> <span id="cxmwC4I" tabindex="0">January 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwC4I" tabindex="0">15 февраль 2014 тикшерелгән.</small></ref> шуға ярашлы Роджер Федерерҙы ла еңә<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal beats Roger Federer to reach Australian Open final|url=http://www.bbc.com/sport/0/tennis/16715110|publisher=BBC|date=2011-01-26|accessdate=2014-02-15|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC4o" tabindex="0">, </span>''BBC'' <span id="cxmwC4o" tabindex="0">(26</span> <span id="cxmwC4o" tabindex="0">January 2011).</span>&#x20;<small id="cxmwC4o" tabindex="0">15 февраль 2014 тикшерелгән.</small></ref>. Шулай итеп, ул дүрт тапҡыр рәттән финалға тиклем етә. 29 ғинуарҙа финалда ул биш партиялы матчта Новак Джокович тарафынан ҡыйратыла, уйын 5 сәғәт 53 минут бара һәм Ҙур шлем турнирында иң оҙайлы финал булып ҡала<ref>{{Cite news|title=Djokovic si conferma re Nadal battuto in finale|url=http://www.repubblica.it/sport/tennis/2012/01/29/news/australian_open_nadal_djokovic-28960265/?ref=search|publisher=la repubblica|date=2012-01-12|accessdate=2014-02-15|language=it}}(итал.)<span id="cxmwC5I" tabindex="0">, </span>''la repubblica'' <span id="cxmwC5I" tabindex="0">(</span>[[Ҡалып:TranslateDate/it]]<span id="cxmwC5I" tabindex="0">).</span>&#x20;<small id="cxmwC5I" tabindex="0">15 февраль 2014 тикшерелгән.</small></ref>. Индиан-Уэллста һәм Майамила март айындағы турнирҙарҙа Рафаэль Надаль ике тапҡыр ярымфиналға барып етә, һәм, әгәр беренсе раундта ул Роджер Федерерҙан ҡалышһа<ref>{{Cite news|title=Federer Beats Nadal To Reach Final|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/03/11/Indian-Wells-Saturday-Federer-Nadal-Clash.aspx|publisher=ATP World Tour|date=2012-03-17|accessdate=2014-03-06|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC5o" tabindex="0">, </span>''ATP World Tour'' <span id="cxmwC5o" tabindex="0">(17</span> <span id="cxmwC5o" tabindex="0">March 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwC5o" tabindex="0">6 март 2014 тикшерелгән.</small></ref>, икенсе турҙа ул һул тубығы арҡаһында Энди Маррей менән булған матч алдынан сығырға мәжбүр була<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal Withdraws From Miami SF: “My Knee Won’t Let Me Play Today”|url=http://www.tennis-x.com/xblog/2012-03-30/9224.php|publisher=Tennis X|date=2012-03-30|accessdate=2014-03-06|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC6I" tabindex="0">, </span>''Tennis X'' <span id="cxmwC6I" tabindex="0">(30</span> <span id="cxmwC6I" tabindex="0">March 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwC6I" tabindex="0">6 март 2014 тикшерелгән.</small></ref>. Европа грунт миҙгеленә старт бирелгәндә, Рафаэль Монте-Карлола уйнай. Ул Яркко Ниеминенды<ref>{{Cite news|title=Nadal, Djokovic Begin Clay Assault In Monte Carlo Wednesday|url=http://www.tennis-x.com/xblog/2012-04-17/9350.php|publisher=Tennis-X|date=2012-04-17|accessdate=2014-04-05|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC6o" tabindex="0">, </span>''Tennis-X'' <span id="cxmwC6o" tabindex="0">(17</span> <span id="cxmwC6o" tabindex="0">April 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwC6o" tabindex="0">5 апрель 2014 тикшерелгән.</small></ref>, Михаил Кукушкинды<ref>{{Cite news|title=Nadal Ruthless In Kukushkin Dismissal|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/04/16/Monte-Carlo-Thursday-Nadal-Races-Into-Quarters.aspx|publisher=ATP World Tour|date=2012-04-19|accessdate=2014-04-05|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC7I" tabindex="0">, </span>''ATP World Tour'' <span id="cxmwC7I" tabindex="0">(19</span> <span id="cxmwC7I" tabindex="0">April 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwC7I" tabindex="0">5 апрель 2014 тикшерелгән.</small></ref>, Станислас Вавринканы<ref>{{Cite news|title=Nadal – Simon and Djokovic – Berdych, the semifinalists in Montecarlo.|url=http://www.madrid-open.com/en/noticias-tenis-masculino/nadal-simon-y-djokovic-berdych-semifinales/|publisher=Mutua Madrid Open|date=2012-04-20|accessdate=2014-04-05|language=en}}(инг.)<span id="cxmwC7o" tabindex="0">, </span>''Mutua Madrid Open'' <span id="cxmwC7o" tabindex="0">(20</span> <span id="cxmwC7o" tabindex="0">April 2012).</span>&#x20;<small id="cxmwC7o" tabindex="0">5 апрель 2014 тикшерелгән.</small></ref> һәм Симон Жильды еңеп сыға<ref>{{Cite news|title=Simon vs Nadal, Monte-Carlo Rolex Masters 2012|url=http://www.tennisearth.com/commentary/Full_Monte-Carlo-Rolex-Masters_Men-Singles_SF_Simon_Nadal_326874.htm|publisher=tennisearth.com|accessdate=2014-04-05|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407092019/http://www.tennisearth.com/commentary/Full_Monte-Carlo-Rolex-Masters_Men-Singles_SF_Simon_Nadal_326874.htm |date=2014-04-07 }}(инг.)<span id="cxmwC8I" tabindex="0">, </span>''tennisearth.com''<span id="cxmwC8I" tabindex="0">.</span>&#x20;<small id="cxmwC8I" tabindex="0">5 апрель 2014 тикшерелгән.</small></ref> һәм Новак Джокович финалда осраша, һәм 2010 йылдан алып тәүге тапҡыр уны еңә<ref>{{Cite news|title=Rafael Nadal beats Novak Djokovic to win eighth consecutive Monte Carlo Masters title|author=Simon Briggs|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/9219433/Rafael-Nadal-beats-Novak-Djokovic-to-win-eighth-consecutive-Monte-Carlo-Masters-title.html|publisher=The Telegraph|date=2012-04-22|accessdate=2014-04-05|language=en}}</ref>. Апрель айында ғәҙәт буйынса Надаль ике турнирҙа еңеү яулай, ул финалда Новак Джоковичты 6:3, 6:1 иҫәбе менән еңеп сыға, һәм сербтың оҙаҡҡа һуҙылған еңеүҙәр серияһын туҡтата, шулай уҡ бер турнирҙа рәттән 8 еңеү яулап, абсолют рекорд ҡуя. Ә Барселонала финалда дәғүәсе булып Давид Федерер тора, Надаль уны ике партияла 7:6 (7:1) 7:5 иҫәбе менән еңә, һәм тағы рекорд ҡуя — был Барселонала уның етенсе титулы була. Барселоналағы еңеүенән һуң Надаль ике турнирҙы ете һәм унан да күберәк отҡан беренсе уйынсы була. Артабан Рафаэль календарьға ярашлы Мадрид Мастерсында сығыш яһай («күк» тупраҡ тип аталған эксперимент япмала), әммә өсөнсө түңәрәктә 3:6, 6:3, 5:7 иҫәбе менән Фернандо Вердасконан еңелә. Тап бер аҙнанан Римда Мастерста Надаль финалда Новак Джоковичты 7:5, 6:3 иҫәбе менән еңеп ҡуя. Надаль менән Джоковичтын ҡапма-ҡаршы тороуының юғары нөктәһе 2012 йылда миҙгелдең беренсе яртыһында Roland Garros турнирында була. Икеһе өсөн дә еңеү ҙур әһәмиәткә эйә була. Һөҙөмтәлә Надаль 6-4, 6-3, 2-6, 7-5 иҫәбе менән еңеп ҡуя, шулай итеп ул Джоковичты календарлы булмаған турнирҙан да, һәм карьералы шлемдан да мәхрүм иттереп, турнирҙа еңеүҙәре һаны буйынса яңғыҙ лидер булып ҡала. Хәҙер Рафаэль Надаль Францияның Асыҡ чемпионатында (Асыҡ дәүерҙә) 7 трофей отҡан донъяла берҙән- бер тенниссы була. «Үлән» миҙгеле башы Надаль өсөн бик уңышлы булмай. Галле ҡалаһында ул сирек финалда Филипп Кольшрайберҙан ҡалыша. Уимблдонда Рафаэль икенсе түңәрәктә донъяның йөҙөнсө ракеткаһы чех Росол Лукаштан 7-6, 4-6, 4-6, 6-2, 4-6 иҫәбе менән еңелә, былар һуңғы ете йыл эсендә иң насар сығыштары була. Россол менән матчта саҡта киҫкенләшкән тубығының йәрәхәте миҙгелде ваҡытынан алда тамамларға (Олимпия уйындарын үткәреп ебәрә) һәм Торонтола, Цинцинаттила булған Мастерс серияһының ике ҙур турнирын ҡалдырырға мәжбүр итә. Аҙаҡ ул US Open турнирында уйнауҙан да баш тарта. Миҙгел аҙағына тиклем ул (тубығы имгәнеүе арҡаһында) миҙгелдең йомғаҡлау турнирҙарында ла: Париждағы Мастерста һәм Лондондағы йомғаҡлау турнирында ҡатнаша алмай. ; 2013 йыл 2013 йыл миҙгелен Надаль Абу-Дабила турнирға әйләнеп ҡайтып башлауҙы планлаштыра, әммә ике көн ҡалғас, ашҡаҙан вирусы арҡаһында баш тарта. Бер нисә көндән ул Дохала Австралияның Асыҡ чемпионатында ҡатнашыуҙан да баш тарта. Артабан тупраҡ турнирҙар серияһы башлана (Винья-дель-Мар, Сан-Паулу һәм Акапулько), һәр береһендә Надаль финалғабарып етә, ә һуңғы икеһендә еңеүен байрам итә. Был турнирҙарҙан һуң Рафаэль Индиан-Уэллста миҙгелдең беренсе Masters турнирында сығыш яһай, бында үҙенең карьераһында өсөнсө еңеүен яулай (финалда Хуан Мартин Дель Потро еңеп). Испанлы өсөн карьераһында 600 -сы еңеүе була, һәм ул Мастерссерияһында отоп алған титулдары һаны (22) буйынса яңғыҙы донъя лидеры булып ҡала, шулай уҡ АТР рейтингында 5-се урындан 4-се урынға күтәрелергә мөмкинлек бирә<ref>http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/21825356, BBC Sport</ref>. Һуңынан европа тупраҡ (грунт) миҙгеле башлана, уны Рафа бик яҡшы үткәрә, ҡатнашҡан бөтә турнирҙарҙа ла еңеүҙәр яулай (Монте-Карлола Джоковичтан финалда ҡалышыуын иҫәпкә алмағанда). Испан тенниссыһы сиратлап Барселонала, Мадридта һәм Римдә турнирҙар яулай, ә йылдың тупраҡ ярышында Францияның Асыҡ чемпионатында (Roland Garros) — һигеҙенсе рекордлы еңеүен байрам итә, был еңеүе карьераһында дөйөм алғанда 57-сеһе була. Турнир барышында Надаль ярымфиналда Новак Джоковичты, Монте-Карлолағы еңелеүе өсөн реванш яһап, 6:4, 3:6, 6:1, 6:7, 9:7 иҫәбе менән ҡыйрата. Көтмәгәндә беренсе түңәрәктә Уимблдон турнирында Надаль донъяның 135-се ракеткаһы бельгиялы Стив Дарсинан 6:7 (4:7), 6:7 (8:10), 4:6, иҫәбе менән еңелеп, карьераһында тәүге Ҙур шлем турниры стартында ҡалыша. Уимблдон турнирынан һуң Монреальда Мастерс турниры була, унда Рафа «ваҡытынан алда финалда» Новак Джоковичты 6:4, 3:6, 7:6 (7:2) иҫәбе менән еңә, финалда канадалы Милош Раоничты 6:2, 6:2 иҫәбе менән еңел генә еңеп сыға. Был Мастерс турнирҙары серияһында рекордты 25 еңеүгә арттыра. Еңеүе АТР-52 рейтингында 4-се урындан 3-сө урынға күсеүҙе һәм АТР-ҙың чемпион ярышында лидерлыҡта ныҡлы урын алыуын тәьмин итә. Монреальдағы сығышынан һуң Надаль үҙенең 26-сы Мастерс турнирын яулай, ә был трофейҙы ул Цинцинаттила финалда Джон Инзерҙы 7:6 (10:8), 7:6 (7:3) иҫәбе менән еңеп ала. Был еңеүе уны АТР рейтингында 2-се урынды биләргә мөмкинлек бирә. [[Файл:Rafael_Nadal_-_BNP_Paribas_Showdown_2013_-_001.jpg|мини|2013 йылда Надаль BNP Paribas Masters турнирында]] US Open турнирына етеп, хард (синтетик япма) миҙгелендә бер матчта ла еңелмәйенсә, турнирҙы ныҡ ышаныслы үткәрә, тик турнирҙың беренсе партияһында дүртенсе түңәрәктә Филипп Кольшрайберҙан ҡалыша, сирек финалда Томми Робредр менән осраша (ул уткән раундта өс партияла Роджер Федерерҙың еңгәйне), уны Рфафэль 6:0, 6:2, 6:2 иҫәбе менән ышансылы еңә. Ярымфиналда ул Ришар Гаскены 6:4, 7:6, 6:2.иҫәбе менән еңеп сыға. Көтөлгән финалда ул донъяның беренсе ракеткаһы Новак Джокович менән осраша, Беренсе партияла 6:2 иҫәбе менән еңә, икенсе партияла 3:6 иҫәбе менән отола. Уйындың юғары нөктәһе булып өсөнсө партияның 9-сы геймы була: 4:4 иҫәптә биреүҙә Надальдың иҫәбе 0:40, һәм Джокович өс йәшәрен сет-болға эйә була. Әммә Рафа уға береһен дә тормошҡа ашырыға мөмкинлек бирмәй, етмәһә 30:40 иҫәптә уйында беренсе эйсты эшләй. Алдағы геймда Надаль һуңғы партияла 6:4 иҫәбе менән еңеп, брейк яһай. US Open 2013 турнирында финалдың дүртенсе һәм һуңғы партияһында Надаль иҫәпте 6:1 еткерә. Шулай итеп, карьераһында икенсе тапҡыр АҠШ-тың Асыҡ чемпионатында еңеү яулай<ref>Nicholas J. Walz, http://www.usopen.org/en_US/news/articles/2013-09-09/201309101378772044000.html?promo=media_wall. usopen.org.</ref>. Рафаэль бер миҙгелдә Монреальда, Цинцинаттила һәм АҠШ-тың Асыҡ чемпионаты турнирҙарында еңгән өсөнсө уйынсы була. Уға тиклем быны Патрик Рафтер (1998)менән Энди Роддик (2003) яулай. Еңеүҙәргә бай булған US Open турнирынан һуң China Open турниры килә, унда Надаль финалға тиклем етә. Сантьяго Хиральдоны 6:2, 6:4 иҫәбе менән, һуңынан Кольшрайбер Филиппты 6:4, 7:6 һәм Фабио Фоньинины 2:6, 6:4, 6:1 иҫәптәре менән еңә (итальяндар менән уйында, Рафа икенсе партияла1:0 4:30 үҙенең биреүендә ҡалыша, әммә һөҙөмтәлә уйында еңеүгә өлгәшә). Ярымфиналда дәғүәсе Томаш Бердых була, уның менән иҫәп испанлы файҙаһына 4:2 була. Финалда Рафаэль Новак Джоковичтан 3:6, 4:6 иҫәбе менән ҡалышһа ла, донъя рейтингында беренсе урынға күтәрелә. Аҙаҡ Шанхайҙа турнирҙа ул ярымфиналға барып етә, әммә Хуан Мартин дель Потронан 2/6 4/6 иҫәбе менән ҡалыша. Париждағы Мастерста ул үҙенең ватандашы Давид Феррерҙан 3/6 5/7 иҫәбе менән еңелә. Миҙгелдең юғары нөктәһе булып Донъя Туры Финалы тора, Рафа сиратлап Давид Феррерҙы (6:3, 6:2), Станислав Вавринканы (7:6(5), 7:6(6) һәм Томаш Бердыхты (6:4, 1:6, 6:3) еңеп сыға. Ярымфиналда ул электән килгән дәғүәсе Роджер Федерерҙы 7:5, 6:3 иҫәбе менән еңә. Ә финалда Новак Джоковичтан 3:6, 4:6 иҫәбе менән ҡалыша. Быйылғы йылда 17 турнирҙа ҡатнашып, шуларҙың 14-дә финалға етә, 10 тапҡыр еңеп сыға. '''2018 йыл миҙгеле''' Сирек финаллы матчтың бишенсе партияһында аяғының ауыртыуы сәбәпле Рафаэль Надаль Хорватиянан Марин Чиличҡа ҡаршы уйындан сыға һәм Австралияның теннис буйынса Асыҡ чемпионатында яңғыҙ разрядта титул өсөн көрәшен туҡтата. Турнир барышында Надаль аргентиналы Виктор Бургосты, босниялы Дамир Джумхурҙы, тағы бер аргентиналы Диего Шварцманды бик оҫта еңә == Турнирҙарҙа сығыштары == * Ҙур шлем турнирында яңғыҙ разрядта 16 тапҡыр еңеүсе. * 2008 йылда яңғыҙ разрядта Олимпия чемпионы. * Яңғыҙ разрядта «Алтын шлемға» эйә булыусы (Ҙур шлемдың турнирҙарындағы еңеүе һәм олимпия алтын миҙалы өсөн) * «Ҡыҙыл шлем» эйәһе—тупраҡта Мастерс серияһы турнирында отторошһоҙ рәттән өс еңеү яулап алыуы һәм Францияның Асыҡ чемпионатында («Roland Garros») яулауы өсөн бирелә. Ул бөтә ваҡыттарҙың да бөйөк уйынсыларының береһе тип һанала * Roland Garros финалына 10 тапҡыр сыға һәм һәр тапҡыр еңә === Ҡаҙаныштары === Ҙур шлем турнирында ҡаҙаныштары: * Францияның теннис буйынса Асыҡ чемпионатының ун тапҡыр еңеүсеһе (2005-08, 2010-14, 2017); * Уимблдон турнирының ике тапҡыр еңеүсеһе (2008, 2010); * АҠШ-тың Асыҡ чемпионатының өс тапҡыр еңеүсеһе (2010, 2013, 2017); * Австралия Асыҡ чемпионаты еңеүсеһе (2009). Дөйөм рекордтары һәм ҡаҙаныштары: * Мастерс серияһы турнирҙарының 30 тапҡыр еңеүсеһе * Испания йыйылма командаһы составында Дэвис Кубогына дүрт тапҡыр эйә булыусы(2004, 2008, 2009, 2011). * ATP-турҙың ңң яҡшы уйынсыһы (2008, 2010, 2013). * Надаль бер үк япмала рәттән еңгән матчтар буйынса абсолют рекордҡа эйә — 2005 йылдың [[8 апрель|8 апреленән]] алып [[2005 йыл|2007 йылды]]ң [[20 май]]ына тиклем тупраҡта '''81 еңеү''' яулай. Еңеү серияһы һуң Валенсияла турнирҙа Игорь Андреевты еңгәндән һуң башлана һәм Роджер Федерер тарафынан Гамбургта Мастерс серияһы турниры финалында 2-6 6-2 6-0 иҫәбе менән өҙөлә. Алдағы рекорд ҡуйыусы аргентиналы Гильермо Вилас була, уның 53 еңеү. Вилас рекорды[[1977 йыл]]дан алып, 29 йыл һаҡлана, һәм ғәмәлдә тормошҡа ашыра алмаҫлыҡ тип иҫәпләнә. Был ике йылдан артыҡ осорҙа Надаль тупраҡта 16 еңеү яулай. * Надаль Монте-Карлола Мастерс серияһында бер рәттән 10 еңеү яулай. ATP-тур тарихында әле бер кем дә бер турнирҙа былай йыш еңмәй. Сираттағы Барселоналағы турнирҙа 8-се еңеүҙән һуң, Рафаэль Надаль Асыҡ дәүерҙә ике төрлө турнирҙа һигеҙ тапҡыр еңгән, һәм өс төрлө турнирҙа һигеҙ тапҡыр еңеүсе булған берҙән-бер тенниссы булып иҫәпләнә. Шулай уҡ ул Ҙур шлем турнирҙарында һигеҙ титул яулап, рекорд ҡуйған беренсе тенниссы. Ул Римда Мастерс турнирҙарында еңеүҙәре һаны буйынса рекорд ҡуя — ул был турнирҙың ете тапҡыр чемпионы. Был Асыҡ дәүерҙә профессионалдар араһында иң яҡшы һөҙөмтә. * Монте-Карлолағы еңеүе (2017) Надальдың иҫәп буйынса 10-сыһы. Шулай итеп, Асыҡ дәүерҙең берҙән-бер уйынсыһы булып ҡалып, үҙенең алдағы рекордын яҡшырта (9 еңеү). * Тупраҡ уйнау һаны буйынса рекордсы (53). Быға тиклем рекорд Вилас Гильермола ине. * 12 йыл дауамында Надаль йыл рәттән (2005-сы йылдан алып) әлегә тиклем (2018) профессионал тенниссыларҙың, донъя рейтингының топ−10 баҫҡысынан төшмәй. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|3}} == Һылтанмалар == * Официальный сайт (англ.) (исп) * {{SportsReference|na/rafael-nadal-1|NAME=Рафаэль Надаль}} — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (англ.) * Надаль, Рафаэль — статья в Лентапедии. 2012 год * King of Clay Rafael Nadal [[Категория:Принц Астурийский премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:1986 йылда тыуғандар]] [[Категория:2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары чемпиондары]] kpvjmsz2dcnidejdqs0ketaphhunzbf 0 136147 1299890 1294484 2026-06-26T16:55:09Z Melted Side 48189 /* */ 1299890 wikitext text/x-wiki БУДУ РЕЗАТЬ БЛЯДЬ НАХУЙ ЖИВОТ, ВЫЖИМАТЬ БЛЯДЬ СОПЛИ С НОСА И БРИТЬ ПИСЮ!!! {{Ук}} '''Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеү көнө''' ({{Lang-uk|День перемоги над нацизмом у Другій світовій війні}}) — Украинала [[Байрам|дәүләт байрамы]] һәм ял көнө, [[2016 йыл]]дан башлап [[9 май]]ҙа билдәләнә. Был иҫтәлекле көн совет осорондағы [[Еңеү көнө]]н алмаштыра<ref>[http://odnako.su/news/ukraine/-309402-verhovnaya-rada-ustanovila-8-maya-dnem-pamyati-i-primireniya/ Верховная Рада установила 8 мая Днем памяти и примирения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505054918/http://odnako.su/news/ukraine/-309402-verhovnaya-rada-ustanovila-8-maya-dnem-pamyati-i-primireniya/ |date=2015-05-05 }} // Однако.su, 09.04.2015</ref>. 8 мая 2023 года [[Зеленский Владимир Александрович|Владимир Зеленский]] подписал указ, согласно которому 9 мая на Украине отмечают [[:ru:День_Европы|День Европы]],<ref>{{Cite web|language=uk|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2023/05/8/7161194/|title=Україна щорічно 9 травня відзначатиме День Європи - указ президента|website=www.eurointegration.com.ua|accessdate=2023-05-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.newsweek.com/zelensky-ukraine-europe-victory-day-putin-1798937|title=Zelensky Makes Pointed Putin Move Ahead of Russia's Victory Day Parade|website=MSN|access-date=2023-05-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ukrinform.net/rubric-society/3706199-presidents-decree-declares-may-9-as-europe-day-in-ukraine.html|title=President’s Decree declares May 9 as Europe Day in Ukraine|website=www.ukrinform.net|access-date=2023-05-08}}</ref> и внес в Верховную раду законопроект об установлении 8 мая — Дня памяти и победы над нацизмом во Второй мировой войне в качестве выходного дня вместо Дня победы над нацизмом во Второй мировой войне 9 мая.<ref>{{Cite web|language=uk|url=https://interfax.com.ua/news/general/908646.html|title=9 травня в Україні відзначатимуть День Європи, 8 травня - День пам'яті та перемоги над нацизмом у Другій світовій війні - Зеленський|website=Інтерфакс-Україна|accessdate=2023-05-08}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2023-05-08|first=RFE/RL's Ukrainian|last=Service|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|title=Zelenskiy Declares May 9 'Europe Day' Ahead Of Russia's World War II Anniversary|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-military-russia-drone-attacks-anniversary/32401350.html}}</ref> 29 мая 2023 года Верховная Рада сделала День памяти и победы над нацизмом во Второй мировой войне 1939 – 1945 годов 8 мая государственным праздником, отменив День победы над нацизмом во Второй мировой войне 9 мая.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.espreso.tv/v-ukraine-den-pamyati-i-pobedy-nad-natsizmom-vo-vtoroy-mirovoy-voyne-sdelali-ofitsialnym-vykhodnym|title=День памяти и победы над нацизмом сделали официальным выходным|website=espreso.tv|access-date=2023-05-29}}</ref> == Байрам тарихы == 2015 йылдың 24 мартында [[Украина Президенты]] Пётр Порошенко «2015 йылда Европала нацизмды Еңеүҙең 70 йыллығын һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 70 йыллығын байрам итеү саралары тураһында» 169-сы указы менән 8 һәм 9 майҙа Еңеүҙең 70 йыллығына арналған саралар үткәрелеүен нығыта<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2015/03/150324_ru_n_8may_poroshenko Порошенко утвердил День памяти и примирения 8 мая] // BBC Украина, 24.03.2015</ref><ref>[http://www.dsnews.ua/society/segodnya-den-pamyati-zhertv-vtoroy-mirovoy-voyny-08052015084800 Сегодня День памяти жертв Второй мировой войны] // Деловая столица, 8.05.2015</ref>. Порошенко фекеренсә, «уның 8 майҙа һәм 9 майҙа Европала нацизмды Еңеүҙең 70 йыллығын, Хәтер һәм татыулашыу көнөн, шулай уҡ Еңеү көнөн билдәләү тураһындағы указы илде берләштереү маҡсатын ҡуя»<ref>[http://nbnews.com.ua/ru/news/146563/ Порошенко объяснил, зачем постановил отмечать 8 мая и 9 мая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518084847/http://nbnews.com.ua/ru/news/146563/ |date=2015-05-18 }} // Независимое бюро новостей, 28.03.2015</ref>. «1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы 2539-сы закон проекты Украина Юғары Радаһы тарафынан 2015 йылдың 9 апрелендә декоммунизация тураһындағы закон проекттары пакеты буйынса тауыш биреү сиктәрендә ҡабул ителә<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/3501720-rada-ustanovyla-8-maia-dnem-pamiaty-y-prymyrenyia Рада установила 8 мая Днем памяти и примирения] // Корреспондент.net, 09.04.2015</ref>; шул уҡ йылдың 21 майында көсөнә инә<ref>[http://www.golos.com.ua/article/254978 Закон України «Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років»]//Голос України: газета Верховної Ради України. — 2015. — № 87 (20 травня).</ref>. == Байрам итеү == === 2015 === Украина милли хәтер институты методик материалдар баҫтырып сығара һәм яңы байрамды үҙгәртелгән «форматта» билдәләргә тәҡдим итә<ref name="OHO_09.05.2015">[http://www.ogo.ua/articles/view/2015-05-09/61838.html День Перемоги в Україні відзначають за новою традицією]. ОГО. 09.05.2015</ref>. 2015 йылдың 9 майына закон «1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы закон рәсми көсөнә инеп өлгөрмәһә лә, Украинала байрамды яңыса, рәсми кимәлдә [[Еңеү көнө]]нән айырмалы итеп билдәләйҙәр. Был көндө [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армияның]] билдәһеҙ һалдаттары һәйкәленә сәскәләр һалына, Киевта Украина, [[Эстония]], [[Литва]], [[Польша]], [[Сербия]]нан хәрби тынлы оркестрҙар ҡатнашлығында тыныслыҡ маршы үтә. Тәүҙә Украина Президенты Пётр Порошенко алдында курсанттар ант бирә<ref name="zn">[https://zn.ua/UKRAINE/nasha-strana-otmechaet-den-pobedy-vo-vtoroy-mirovoy-voyne-175493_.html Наша страна отмечает День Победы над нацизмом во Второй мировой войне]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BE_%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8 Зеркало недели]. 09.05.2015</ref><ref name="espreso.tv">[http://espreso.tv/article/2015/05/08/yak_ukrayina_vidznachaye_70_richchya_peremohy_u_druhiy_svitoviy_viyni_marafon Як Україна відзначає 70-річчя перемоги над нацизмом. Марафон]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE_TV Эспрессо TV]. 09.05.2015</ref>. Иҫтәлекле датаға ҡарата [[Украина Президенты]] үҙенең приказы менән дәүләт наградаһын — «Нацизмды еңеүҙең 70 йыллығы» юбилей миҙалын булдыра<ref>[http://apostrophe.com.ua/news/society/2015-04-29/poroshenko-uchredil-yubileynuyu-medal-70-let-pobedyi-nad-natsizmom/22895 ​Порошенко учредил юбилейную медаль «70 лет Победы над нацизмом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518102157/http://apostrophe.com.ua/news/society/2015-04-29/poroshenko-uchredil-yubileynuyu-medal-70-let-pobedyi-nad-natsizmom/22895 |date=2015-05-18 }} // Апостроф, 29.04.2015</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/3509699-poroshenko-uchredyl-yubyleinuui-medal-70-let-pobedy-nad-natsyzmom Порошенко учредил юбилейную медаль «70 лет победы над нацизмом»] // Корреспондент.net, 29.04.2015</ref>. === 2016 === Иҫтәлекле көндәрҙән байтаҡ алда Украина милли хәтер институты 2016 йылда байрам Икенсе донъя һуғышындағы ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышына арналасағын иғлан итә<ref>[http://ukrpohliad.org/news/u-71-u-richnytsyu-zavershennya-drugoyi-svitovoyi-ukrayina-osoblyvo-vshanuye-zhinok-uchasnyts-vijny.html У 71-у річницю завершення Другої світової Україна особливо вшанує жінок-учасниць війни]. Український погляд. 29.04.2016</ref><ref>[http://www.memory.gov.ua/news/viina-ne-robit-vinyatkiv-zhinochi-istorii-drugoi-svitovoi-informatsiini-materiali-dlya-zmi-do-v «Війна не робить винятків. Жіночі історії Другої світової». Інформаційні матеріали для ЗМІ до вшанувань 8-9 травня 2016 року] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304081238/http://www.memory.gov.ua/news/viina-ne-robit-vinyatkiv-zhinochi-istorii-drugoi-svitovoi-informatsiini-materiali-dlya-zmi-do-v |date=2017-03-04 }}. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%27%D1%8F%D1%82%D1%96 Український інститут національної пам’яті]</ref>. === 2017 === 2017 йылда [[Днепр (ҡала)|Днепр]] ҡалаһында 9 майҙы байрам иткәндә «Оппозиция блогы» менән АТО ветерандары араһында күмәк һуғыш ҡуба, уға полиция ҡыҫыла<ref>[https://112.ua/statji/dnepr-kachayut-poboishhe-9-maya-i-ego-posledstviya-388973.html «Днепр качают». Побоище 9 мая и его последствия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613014836/https://112.ua/statji/dnepr-kachayut-poboishhe-9-maya-i-ego-posledstviya-388973.html |date=2018-06-13 }}</ref><ref>[https://24tv.ua/ru/sereznye_stolknovenija_v_dnepre_serezno_izbili_veteranov_ato_n815278 Столкновения в Днепре: серьезно избили ветеранов АТО]</ref>. Бынан тыш, күп кенә ҙур ҡалаларҙа Еңеү көнөн байрам иткәндәгесә «Үлемһеҙ полк» үтә, уларҙа ҡатнашыусылар милләтсе ойошмалар вәкилдәре менән бәрелешә<ref name="апостроф">[https://apostrophe.ua/news/society/accidents/2017-05-09/provokatsii-draki-i-potasovki-kak-v-ukraine-prohodit-den-pobedyi/95494 Провокации, драки и потасовки: как в Украине проходит День Победы]</ref>. Киевта милләтселәр был акцияны үткәреүгә ҡаршы төшөргә тырыша. Рәсәй яҡлы һәм Украина яҡлы демонстранттарҙың бәрелештәре [[Запорожье]], [[Харьков]], [[Одесса]]ла ла урын ала<ref name="апостроф"/>. == Еңеү көнөнән айырмаһы == [[Украинала декоммунизация|Декоммунизация]] тураһындағы закон проекттары пакетын ҡабул итеү менән Украинаның «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы Законы юҡҡа сығарыла<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1684-14 Текст закона] // Сайт Верховной Рады</ref>. Ҡануниәтте үҙгәртеүгә ярашлы, яңы байрам совет символикаһын һәм «[[Бөйөк Ватан һуғышы]]» терминын ҡулланмайынса билдәләнә. Совет символикаһын ҡулланған өсөн 2015 йылдан башлап енәйәт яуаплылығы ҡарала<ref>[https://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1547748/ «Великую Отечественную войну» заменили на «Вторую мировую» — закон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180406232920/https://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1547748/ |date=2018-04-06 }} // ICTV, 09.04.2015</ref><ref>[http://tyzhden.ua/News/133920 Депутати врегулювали питання про відзначення в Україні перемоги над нацизмом] // Український тиждень, 09.04.2015</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/zapret-kommunisticheskoy-simvoliki-kogda-vvedut-chto-zapreshcheno-i-za-chto-ne-posadyat-607049.html ''Александра Захарова'' Запрет коммунистической символики: за что посадят на 5 лет // Сайт Segodnya.ua, 11 Апреля 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520005653/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/zapret-kommunisticheskoy-simvoliki-kogda-vvedut-chto-zapreshcheno-i-za-chto-ne-posadyat-607049.html |date=2016-05-20 }}</ref>. Байрамдың яңырыуы иғтибарҙы хәрби хәрәкәттәр тарихынан айырым кешеләрҙең тарихтарына күсереүҙе, байрам итеүҙән баш тартып, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеүгә өҫтөнлөк биреүҙе күҙҙә тота<ref name="OHO_09.05.2015" />. Украина милли хәтер институты билдәләгәненсә, Хәтер һәм татыулашыу көнө менән Икенсе донъя һуғышында нацизмды Еңеү көнөн байрам итеүҙең мәғәнәһе үҙ эсенә түбәндәгеләрҙе ала:<ref name="Metodychni_UINP">[http://www.memory.gov.ua/news/metodichni-materiali-do-vidznachennya-dnya-pam-yati-ta-primirennya-ta-70-i-richnitsi-dnya-perem Методичні матеріали до відзначення Дня пам’яті та примирення й 70-ї річниці Дня перемоги над нацизмом у Другій світовій війні (8-9 травня 2015 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508080430/http://www.memory.gov.ua/news/metodichni-materiali-do-vidznachennya-dnya-pam-yati-ta-primirennya-ta-70-i-richnitsi-dnya-perem |date=2016-05-08 }}. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%27%D1%8F%D1%82%D1%96 Український інститут національної пам’яті]</ref> * [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡиғаларының мәғәнәһенә төшөнөү, тарихи совет мифтарын емереү, үткәндәрҙең ҡатмарлы биттәренә ҡағылышлы ғәҙел һөйләшеү алып барыу; * нацизм менән көрәшкән һәр кемде бер тигеҙ хөрмәтләү, бөтә Берләшкән Милләттәрҙең, дәүләттәрҙең дә, дәүләтселеге булмаған халыҡтарҙың да (йәһүдтәр, украиндар һ. б.) берҙәмлеген һәм хәрби туғанлығын һыҙыҡ өҫтөнә алыу; * иғтибарҙы хәрби хәрәкәттәр тарихынан айырым кешеләрҙең тарихтарына күсереү, байрам итеүҙән баш тартып, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеүгә өҫтөнлөк биреү. == Символика == Икенсе донъя һуғышында нацизмды Еңеү көнөн, шулай уҡ Хәтер һәм татыулашыу көнөн байрам итеүҙең рәсми символы тип ҡыҙыл мәк сәскәһе һанала, ул иҫтәлекле [[Икенсе донъя һуғышы]] көндәрен байрам итеүҙең дөйөм ҡабул ителгән символы булып тора. Украинала [[Харьков]] дизайнеры Сергей Мишакин стилләштереп төшөргән рәүештә ҡулланыла. Иҫтәлекле көндәрҙең икеһенең дә лозунгыһы — «„1939—1945. Хәтерләйбеҙ. Еңәбеҙ“». == Иҫтәлекле наградалары == {| style="margin-bottom: 10px;" |<imagemap>Файл: Medal for 70 Years of Liberation of Ukraine from Fascist Invaders ribbon bar.svg|border|40px|Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков» default [[Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков»]] desc none</imagemap> |«Украинаны фашист илбаҫарҙарынан ҡотҡарыуҙың 70йыллығы» миҙалы |- |<imagemap>Файл: Ювілейна медаль «70 років Перемоги над нацизмом» (стрічка). PNG|border|40px|Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом» default [[Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом»]] desc none</imagemap> |«Нацизмды еңеүҙең 70 йыллығы» юбилей миҙалы |} * [[Еңеү көнө]] <br /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/315-19 Закон Украины от 9 апреля 2015 года № 315-VIII «Об увековечивании победы над нацизмом во Второй мировой войне 1939—1945 годов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616164704/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/315-19 |date=2016-06-16 }} // Сайт Верховной Рады Украины * [http://www.president.gov.ua/documents/1692015-18657 Указ президента Украины № 169/2015] // Сайт президента Украины [[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Украина байрамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]] g8tm3brycaaj80j2xsug0yasq9x81mi 1299891 1299890 2026-06-26T16:55:15Z Quinlan83 31451 [[Special:Contributions/Melted Side|Melted Side]] ([[User talk:Melted Side|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды 1294484 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеү көнө''' ({{Lang-uk|День перемоги над нацизмом у Другій світовій війні}}) — Украинала [[Байрам|дәүләт байрамы]] һәм ял көнө, [[2016 йыл]]дан башлап [[9 май]]ҙа билдәләнә. Был иҫтәлекле көн совет осорондағы [[Еңеү көнө]]н алмаштыра<ref>[http://odnako.su/news/ukraine/-309402-verhovnaya-rada-ustanovila-8-maya-dnem-pamyati-i-primireniya/ Верховная Рада установила 8 мая Днем памяти и примирения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505054918/http://odnako.su/news/ukraine/-309402-verhovnaya-rada-ustanovila-8-maya-dnem-pamyati-i-primireniya/ |date=2015-05-05 }} // Однако.su, 09.04.2015</ref>. 8 мая 2023 года [[Зеленский Владимир Александрович|Владимир Зеленский]] подписал указ, согласно которому 9 мая на Украине отмечают [[:ru:День_Европы|День Европы]],<ref>{{Cite web|language=uk|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2023/05/8/7161194/|title=Україна щорічно 9 травня відзначатиме День Європи - указ президента|website=www.eurointegration.com.ua|accessdate=2023-05-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.newsweek.com/zelensky-ukraine-europe-victory-day-putin-1798937|title=Zelensky Makes Pointed Putin Move Ahead of Russia's Victory Day Parade|website=MSN|access-date=2023-05-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ukrinform.net/rubric-society/3706199-presidents-decree-declares-may-9-as-europe-day-in-ukraine.html|title=President’s Decree declares May 9 as Europe Day in Ukraine|website=www.ukrinform.net|access-date=2023-05-08}}</ref> и внес в Верховную раду законопроект об установлении 8 мая — Дня памяти и победы над нацизмом во Второй мировой войне в качестве выходного дня вместо Дня победы над нацизмом во Второй мировой войне 9 мая.<ref>{{Cite web|language=uk|url=https://interfax.com.ua/news/general/908646.html|title=9 травня в Україні відзначатимуть День Європи, 8 травня - День пам'яті та перемоги над нацизмом у Другій світовій війні - Зеленський|website=Інтерфакс-Україна|accessdate=2023-05-08}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2023-05-08|first=RFE/RL's Ukrainian|last=Service|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|title=Zelenskiy Declares May 9 'Europe Day' Ahead Of Russia's World War II Anniversary|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-military-russia-drone-attacks-anniversary/32401350.html}}</ref> 29 мая 2023 года Верховная Рада сделала День памяти и победы над нацизмом во Второй мировой войне 1939 – 1945 годов 8 мая государственным праздником, отменив День победы над нацизмом во Второй мировой войне 9 мая.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.espreso.tv/v-ukraine-den-pamyati-i-pobedy-nad-natsizmom-vo-vtoroy-mirovoy-voyne-sdelali-ofitsialnym-vykhodnym|title=День памяти и победы над нацизмом сделали официальным выходным|website=espreso.tv|access-date=2023-05-29}}</ref> == Байрам тарихы == 2015 йылдың 24 мартында [[Украина Президенты]] Пётр Порошенко «2015 йылда Европала нацизмды Еңеүҙең 70 йыллығын һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 70 йыллығын байрам итеү саралары тураһында» 169-сы указы менән 8 һәм 9 майҙа Еңеүҙең 70 йыллығына арналған саралар үткәрелеүен нығыта<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2015/03/150324_ru_n_8may_poroshenko Порошенко утвердил День памяти и примирения 8 мая] // BBC Украина, 24.03.2015</ref><ref>[http://www.dsnews.ua/society/segodnya-den-pamyati-zhertv-vtoroy-mirovoy-voyny-08052015084800 Сегодня День памяти жертв Второй мировой войны] // Деловая столица, 8.05.2015</ref>. Порошенко фекеренсә, «уның 8 майҙа һәм 9 майҙа Европала нацизмды Еңеүҙең 70 йыллығын, Хәтер һәм татыулашыу көнөн, шулай уҡ Еңеү көнөн билдәләү тураһындағы указы илде берләштереү маҡсатын ҡуя»<ref>[http://nbnews.com.ua/ru/news/146563/ Порошенко объяснил, зачем постановил отмечать 8 мая и 9 мая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518084847/http://nbnews.com.ua/ru/news/146563/ |date=2015-05-18 }} // Независимое бюро новостей, 28.03.2015</ref>. «1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы 2539-сы закон проекты Украина Юғары Радаһы тарафынан 2015 йылдың 9 апрелендә декоммунизация тураһындағы закон проекттары пакеты буйынса тауыш биреү сиктәрендә ҡабул ителә<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/3501720-rada-ustanovyla-8-maia-dnem-pamiaty-y-prymyrenyia Рада установила 8 мая Днем памяти и примирения] // Корреспондент.net, 09.04.2015</ref>; шул уҡ йылдың 21 майында көсөнә инә<ref>[http://www.golos.com.ua/article/254978 Закон України «Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років»]//Голос України: газета Верховної Ради України. — 2015. — № 87 (20 травня).</ref>. == Байрам итеү == === 2015 === Украина милли хәтер институты методик материалдар баҫтырып сығара һәм яңы байрамды үҙгәртелгән «форматта» билдәләргә тәҡдим итә<ref name="OHO_09.05.2015">[http://www.ogo.ua/articles/view/2015-05-09/61838.html День Перемоги в Україні відзначають за новою традицією]. ОГО. 09.05.2015</ref>. 2015 йылдың 9 майына закон «1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы закон рәсми көсөнә инеп өлгөрмәһә лә, Украинала байрамды яңыса, рәсми кимәлдә [[Еңеү көнө]]нән айырмалы итеп билдәләйҙәр. Был көндө [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армияның]] билдәһеҙ һалдаттары һәйкәленә сәскәләр һалына, Киевта Украина, [[Эстония]], [[Литва]], [[Польша]], [[Сербия]]нан хәрби тынлы оркестрҙар ҡатнашлығында тыныслыҡ маршы үтә. Тәүҙә Украина Президенты Пётр Порошенко алдында курсанттар ант бирә<ref name="zn">[https://zn.ua/UKRAINE/nasha-strana-otmechaet-den-pobedy-vo-vtoroy-mirovoy-voyne-175493_.html Наша страна отмечает День Победы над нацизмом во Второй мировой войне]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BE_%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8 Зеркало недели]. 09.05.2015</ref><ref name="espreso.tv">[http://espreso.tv/article/2015/05/08/yak_ukrayina_vidznachaye_70_richchya_peremohy_u_druhiy_svitoviy_viyni_marafon Як Україна відзначає 70-річчя перемоги над нацизмом. Марафон]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE_TV Эспрессо TV]. 09.05.2015</ref>. Иҫтәлекле датаға ҡарата [[Украина Президенты]] үҙенең приказы менән дәүләт наградаһын — «Нацизмды еңеүҙең 70 йыллығы» юбилей миҙалын булдыра<ref>[http://apostrophe.com.ua/news/society/2015-04-29/poroshenko-uchredil-yubileynuyu-medal-70-let-pobedyi-nad-natsizmom/22895 ​Порошенко учредил юбилейную медаль «70 лет Победы над нацизмом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518102157/http://apostrophe.com.ua/news/society/2015-04-29/poroshenko-uchredil-yubileynuyu-medal-70-let-pobedyi-nad-natsizmom/22895 |date=2015-05-18 }} // Апостроф, 29.04.2015</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/3509699-poroshenko-uchredyl-yubyleinuui-medal-70-let-pobedy-nad-natsyzmom Порошенко учредил юбилейную медаль «70 лет победы над нацизмом»] // Корреспондент.net, 29.04.2015</ref>. === 2016 === Иҫтәлекле көндәрҙән байтаҡ алда Украина милли хәтер институты 2016 йылда байрам Икенсе донъя һуғышындағы ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышына арналасағын иғлан итә<ref>[http://ukrpohliad.org/news/u-71-u-richnytsyu-zavershennya-drugoyi-svitovoyi-ukrayina-osoblyvo-vshanuye-zhinok-uchasnyts-vijny.html У 71-у річницю завершення Другої світової Україна особливо вшанує жінок-учасниць війни]. Український погляд. 29.04.2016</ref><ref>[http://www.memory.gov.ua/news/viina-ne-robit-vinyatkiv-zhinochi-istorii-drugoi-svitovoi-informatsiini-materiali-dlya-zmi-do-v «Війна не робить винятків. Жіночі історії Другої світової». Інформаційні матеріали для ЗМІ до вшанувань 8-9 травня 2016 року] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304081238/http://www.memory.gov.ua/news/viina-ne-robit-vinyatkiv-zhinochi-istorii-drugoi-svitovoi-informatsiini-materiali-dlya-zmi-do-v |date=2017-03-04 }}. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%27%D1%8F%D1%82%D1%96 Український інститут національної пам’яті]</ref>. === 2017 === 2017 йылда [[Днепр (ҡала)|Днепр]] ҡалаһында 9 майҙы байрам иткәндә «Оппозиция блогы» менән АТО ветерандары араһында күмәк һуғыш ҡуба, уға полиция ҡыҫыла<ref>[https://112.ua/statji/dnepr-kachayut-poboishhe-9-maya-i-ego-posledstviya-388973.html «Днепр качают». Побоище 9 мая и его последствия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613014836/https://112.ua/statji/dnepr-kachayut-poboishhe-9-maya-i-ego-posledstviya-388973.html |date=2018-06-13 }}</ref><ref>[https://24tv.ua/ru/sereznye_stolknovenija_v_dnepre_serezno_izbili_veteranov_ato_n815278 Столкновения в Днепре: серьезно избили ветеранов АТО]</ref>. Бынан тыш, күп кенә ҙур ҡалаларҙа Еңеү көнөн байрам иткәндәгесә «Үлемһеҙ полк» үтә, уларҙа ҡатнашыусылар милләтсе ойошмалар вәкилдәре менән бәрелешә<ref name="апостроф">[https://apostrophe.ua/news/society/accidents/2017-05-09/provokatsii-draki-i-potasovki-kak-v-ukraine-prohodit-den-pobedyi/95494 Провокации, драки и потасовки: как в Украине проходит День Победы]</ref>. Киевта милләтселәр был акцияны үткәреүгә ҡаршы төшөргә тырыша. Рәсәй яҡлы һәм Украина яҡлы демонстранттарҙың бәрелештәре [[Запорожье]], [[Харьков]], [[Одесса]]ла ла урын ала<ref name="апостроф"/>. == Еңеү көнөнән айырмаһы == [[Украинала декоммунизация|Декоммунизация]] тураһындағы закон проекттары пакетын ҡабул итеү менән Украинаның «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы Законы юҡҡа сығарыла<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1684-14 Текст закона] // Сайт Верховной Рады</ref>. Ҡануниәтте үҙгәртеүгә ярашлы, яңы байрам совет символикаһын һәм «[[Бөйөк Ватан һуғышы]]» терминын ҡулланмайынса билдәләнә. Совет символикаһын ҡулланған өсөн 2015 йылдан башлап енәйәт яуаплылығы ҡарала<ref>[https://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1547748/ «Великую Отечественную войну» заменили на «Вторую мировую» — закон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180406232920/https://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1547748/ |date=2018-04-06 }} // ICTV, 09.04.2015</ref><ref>[http://tyzhden.ua/News/133920 Депутати врегулювали питання про відзначення в Україні перемоги над нацизмом] // Український тиждень, 09.04.2015</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/zapret-kommunisticheskoy-simvoliki-kogda-vvedut-chto-zapreshcheno-i-za-chto-ne-posadyat-607049.html ''Александра Захарова'' Запрет коммунистической символики: за что посадят на 5 лет // Сайт Segodnya.ua, 11 Апреля 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520005653/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/zapret-kommunisticheskoy-simvoliki-kogda-vvedut-chto-zapreshcheno-i-za-chto-ne-posadyat-607049.html |date=2016-05-20 }}</ref>. Байрамдың яңырыуы иғтибарҙы хәрби хәрәкәттәр тарихынан айырым кешеләрҙең тарихтарына күсереүҙе, байрам итеүҙән баш тартып, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеүгә өҫтөнлөк биреүҙе күҙҙә тота<ref name="OHO_09.05.2015" />. Украина милли хәтер институты билдәләгәненсә, Хәтер һәм татыулашыу көнө менән Икенсе донъя һуғышында нацизмды Еңеү көнөн байрам итеүҙең мәғәнәһе үҙ эсенә түбәндәгеләрҙе ала:<ref name="Metodychni_UINP">[http://www.memory.gov.ua/news/metodichni-materiali-do-vidznachennya-dnya-pam-yati-ta-primirennya-ta-70-i-richnitsi-dnya-perem Методичні матеріали до відзначення Дня пам’яті та примирення й 70-ї річниці Дня перемоги над нацизмом у Другій світовій війні (8-9 травня 2015 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508080430/http://www.memory.gov.ua/news/metodichni-materiali-do-vidznachennya-dnya-pam-yati-ta-primirennya-ta-70-i-richnitsi-dnya-perem |date=2016-05-08 }}. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%27%D1%8F%D1%82%D1%96 Український інститут національної пам’яті]</ref> * [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡиғаларының мәғәнәһенә төшөнөү, тарихи совет мифтарын емереү, үткәндәрҙең ҡатмарлы биттәренә ҡағылышлы ғәҙел һөйләшеү алып барыу; * нацизм менән көрәшкән һәр кемде бер тигеҙ хөрмәтләү, бөтә Берләшкән Милләттәрҙең, дәүләттәрҙең дә, дәүләтселеге булмаған халыҡтарҙың да (йәһүдтәр, украиндар һ. б.) берҙәмлеген һәм хәрби туғанлығын һыҙыҡ өҫтөнә алыу; * иғтибарҙы хәрби хәрәкәттәр тарихынан айырым кешеләрҙең тарихтарына күсереү, байрам итеүҙән баш тартып, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеүгә өҫтөнлөк биреү. == Символика == Икенсе донъя һуғышында нацизмды Еңеү көнөн, шулай уҡ Хәтер һәм татыулашыу көнөн байрам итеүҙең рәсми символы тип ҡыҙыл мәк сәскәһе һанала, ул иҫтәлекле [[Икенсе донъя һуғышы]] көндәрен байрам итеүҙең дөйөм ҡабул ителгән символы булып тора. Украинала [[Харьков]] дизайнеры Сергей Мишакин стилләштереп төшөргән рәүештә ҡулланыла. Иҫтәлекле көндәрҙең икеһенең дә лозунгыһы — «„1939—1945. Хәтерләйбеҙ. Еңәбеҙ“». == Иҫтәлекле наградалары == {| style="margin-bottom: 10px;" |<imagemap>Файл: Medal for 70 Years of Liberation of Ukraine from Fascist Invaders ribbon bar.svg|border|40px|Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков» default [[Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков»]] desc none</imagemap> |«Украинаны фашист илбаҫарҙарынан ҡотҡарыуҙың 70йыллығы» миҙалы |- |<imagemap>Файл: Ювілейна медаль «70 років Перемоги над нацизмом» (стрічка). PNG|border|40px|Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом» default [[Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом»]] desc none</imagemap> |«Нацизмды еңеүҙең 70 йыллығы» юбилей миҙалы |} * [[Еңеү көнө]] <br /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/315-19 Закон Украины от 9 апреля 2015 года № 315-VIII «Об увековечивании победы над нацизмом во Второй мировой войне 1939—1945 годов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616164704/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/315-19 |date=2016-06-16 }} // Сайт Верховной Рады Украины * [http://www.president.gov.ua/documents/1692015-18657 Указ президента Украины № 169/2015] // Сайт президента Украины [[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Украина байрамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]] p2nevo4u8yfjjdb966uqiim7m1gar5q 0 144207 1299915 1285653 2026-06-26T22:04:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299915 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Романов Анатолий Александрович '''([[27 сентябрь]] [[1948 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хәрби эшмәкәре, генерал-полковник. РФ Эске эштәр министрының элекке урынбаҫары — Рәсәй Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәр командующийы һәм Чечняла федераль ғәскәрҙәр командующийы.{{Переход|#Хәрби хеҙмәттә}} [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1995). 1995 йылдың октябрь айында Романовҡа һөжүм итәләр, һөҙөмтәлә баш һөйәгенең аҫты һыныуы арҡаһында үҙаллы йөрөү һәм һөйләшеү һәләтен юғалта{{Переход|#Ғүмеренә ҡул һуҙыуҙары}}. Эске эштәр министрлығының Балашихалағы госпиталендә дауалана. Яҙылған тексты аңлай, күҙҙәре һәм ҡулдарының хәрәкәте менән үҙенең хәлен аңлата ала. == Биографияһы == Анатолий Александрович Романов 1948 йылдың 27 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй районының [[Илькин (Бәләбәй районы)|Михайловка]] ауылында күп балалы (8 бала) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған{{sfn|БЭ|2013|name=be}}<ref name="wh">{{warheroes|star=none|id=2066}}</ref>. Милләте буйынса — [[Сыуаштар|сыуаш]]{{sfn|Чувашская энциклопедия|2009|loc=Романов Анатолий Александрович|name=ch}}. Тыуған ауылында тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. [[1966 йыл]]<nowiki/>да урта мәктәпте тамамлағандан һуң фрезерлаусы булып эшкә урынлаша. === Хәрби хеҙмәттә === [[1967 йыл]]дың 29 октябрендә Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәренә хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Хеҙмәте мөһим дәүләт объекттарын һәм махсус йөктәрҙе һаҡлау менән шөғөлләнгән эске ғәскәрҙәрҙең 95-се дивизияһында үтә. Хеҙмәте аҙағына [[өлкән сержант]] дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, отделение командиры, взвод командиры урынбаҫары вазифаларын биләй. 1969 йылдың октябрь айында, саҡырыу буйынса хеҙмәтен тамамлағандан һуң, Эске эштәр министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Һарытау хәрби училищеһына уҡырға инә. 1972 йылда училищены тик бишле билдәләренә генә тамамлай һәм, иң яҡшы тамамлаусы булараҡ, унда Романовты хеҙмәт итергә ҡалдыралар<ref name="rg">{{статья|автор=Касаткина О.|заглавие=10 лет ждёт|издание=Российская газета — Неделя|номер=3763|год=2005|месяц=5|день=6|ссылка=https://rg.ru/2005/05/06/romanova.html|archiveurl=https://archive.is/20160810152601/https://rg.ru/2005/05/06/romanova.html|archivedate=2016-08-10}}</ref>. 1972 йылдан алып 1984 йылға тиклем хеҙмәт итеүе ваҡытында курс офицеры, уҡыу бүлегенең начальник ярҙамсыһы, ут нөктәһе әҙерләү кафедраһы уҡытыусыһы, курсанттар батальоны командиры вазифаларын биләй{{sfn|Куликов|2002|loc=Тревожные чемоданы|name=trech}}. Училищела [[1978 йыл]]дан [[1982 йыл]]ға тиклем параллель хеҙмәт итеп, М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияла ситтән тороп уҡый. [[1984 йыл]]да Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәр 93-сө дивизияһының 546-сы полк штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. [[1985 йыл]]да — уның командиры. Полк [[Силәбе өлкәһе]]нең ябылған Златоуст-36 ҡалаһында урынлаша һәм ҡаланы һәм оборона заводын һаҡлау менән шөғөлләнә. [[1988 йыл]]да [[Мәскәү өлкәһе]]нең [[Жуковский (ҡала)|Жуковский]] ҡалаһына күсерелә, 95-се дивизия штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. [[1989 йыл]]дан [[1990 йыл]]ға тиклем подполковник дәрәжәһендә, ә 1990 йылдан [[1991 йыл]]ға тиклем — полковник була, К. Е. Ворошилов исемендәге Хәрби академияның Ҡораллы Көстәр Генераль штабы тыңлаусыһы була{{sfn|Куликов|2002|loc=Школьное крыльцо Генштаба}}. Академияны тамамлағандан һуң, 1991 йылдың июненән Свердловск ҡалаһында эске ғәскәрҙәрҙең 96-сы дивизияһы командиры булып хеҙмәт итә. [[1992 йыл]]дың мартында эске ғәскәрҙәрҙең махсус частәренең идаралыҡ начальнигы итеп тәғәйенләнә, шул уҡ йылда генерал-майор дәрәжәһен ала. 1993 йылдың мартынан мөһим Дәүләт объекттарын һәм махсус йөктәрен һаҡлау буйынса идаралыҡ начальнигы була, ә шул уҡ йылдың уртаһында — РФ Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәр командующийы урынбаҫары — Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең хәрби әҙерлек буйынса идаралыҡ начальнигы. 1993 йылдың сентябрь—октябрь айҙарында Юғары Совет менән [[Ельцин Борис Николаевич|Рәсәй Президентының]] ҡара ҡаршы торошонда һуңғыһының яғында була. Был ваҡытта ул Аҡ Йорт эргәһенән бер ҡайҙа ла китмәй, һәм, шул иҫәптән, көнө буйына бәйләнеш мөмкин булмаған генерал Ширко урынына штурм менән етәкселек итә {{sfn|Куликов|2002|loc=Чёрные списки}}. Эске ғәскәрҙәр командующийы урынбаҫары вазифаһында ғәскәрҙәрҙе реформалау һәм Рәсәйҙең йәки үҙенә үҙе бойондороҡһоҙлоҡ иткән Ичкерияла тотороҡһоҙланған хәл килеп сығыу осрағында эш итеү планын төҙөү буйынса ҡатнаша. 1994 йылдың октябрендә Төньяҡ Кавказда эске ғәскәрҙәрҙең оператив төркөмө менән етәкселек итеүҙе өҫтөнә ала{{sfn|Куликов|2002|loc=Мятежная территория}}, шул уҡ йылда генерал-лейтенант дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Шул уҡ йылдың декабрендә Чечняла РФ эске ғәскәрҙәре башында тороп, Ичкерияға инә{{sfn|Куликов|2002|loc=Грозный рубеж}}. [[1995 йыл]]дың 19 июлендә Эске эштәр министры булып киткән А. С. Куликовтың тәҡдиме буйынса Рәсәй эске эштәр министры урынбаҫары — эске ғәскәрҙәр командующийы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Куликов|2002|loc=Командные высоты|name=kv}}. Бер үк ваҡытта Романов Чечняла федераль ғәскәрҙәрҙең берләшкән төркөмөнөң командующийы була. === Ғүмеренә ҡул һуҙыуҙары === Генерал-полковник А. А. Романовтың төркөм командующийы булараҡ төп ҡаҙанышы булып хәрби конфликтты тыныс юл менән көйләүҙә әүҙем ҡатнашыуы, шулай уҡ уны тормошҡа ашырыу өсөн шарттар булдырыуы тора (айырым алғанда, ул «хәрби блок» өсөн яуап бирә)<ref>''Эдоков А.'' [http://www.redstar.ru/index.php/advice/item/11752-general-romanov-idti-do-kontsa <span lang="mis">Генерал Романов: идти до конца</span>]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%97%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B0_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0) Красная звезда] (26 сентября 2013). <small>Проверено 14 августа 2016.</small> <small> 14 августа 2016 года.</small></ref><ref>[http://www.vvmvd.ru/news/news_6648.html <span lang="mis">Взрыв длиною в 20 лет</span>]. ВВ МВД России (6 октября 2015). <small>Проверено 14 августа 2016.</small> <small> 14 августа 2016 года.</small></ref>. 1995 йылдың 6 октябрендә сепаратистарҙың башлығы Аслан Масхадов менән һөйләшеүҙәр билдәләнә, унда Төньяҡ-Көнсығыш хәрби округ етәкселеге лә ҡатнашырға тейеш була. Ошо уҡ көндә һөйләшеүҙәрҙән бер нисә сәғәт алда А. А. Романов Төньяҡ аэропортына чечен сығышлы күренекле сәйәси эшмәкәр Руслан Хасбулатов менән осрашыуға бара. Һөйләшеүҙәрҙә ҡайһы бер мәсьәләләрҙе тикшереү өсөн ул конфликттарҙы көйләү буйынса аралашсы сифатында бер нисә тапҡыр үҙенең кандидатураһын тәҡдим итә{{sfn|Прокопенко|2012|loc=Глава 9. Измена}}. [[Грозный]] ҡалаһында Минутка майҙанында тимер юл күпере аҫтындағы туннелдә фугас шартлай<ref name="good">{{Cite news|title=Родные генерала Романова удовлетворены его лечением в госпитале ВВ МВД|url=http://ria.ru/society/20140110/988609744.html|publisher=[[РИА Новости]]|location={{М.}}|date=2014-01-10|accessdate=2016-08-10|archiveurl=https://archive.is/20160810152913/http://ria.ru/society/20140110/988609744.html|archivedate=2016-08-10}}</ref>. Генерал Романовтың машинаһы шартлау үҙәгенә тура килә<ref name="sob">[http://sobesednik.ru/obshchestvo/20140228-chto-stalo-s-generalom-romanovym-za-19-let-proshedshih-s-mom <span lang="mis">Что стало с генералом Романовым за 19 лет, прошедших с момента трагедии</span>]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA Собеседник] (28 февраля 2014). <small>Проверено 10 августа 2016.</small> <small> 10 августа 2016 года.</small></ref>. А. А. Романов ҡаты яралана һәм комаға китә. А С. Куликовтың фекере буйынса Романовты уның шлемда һәм бронежилетта булыуы ҡотҡара. А. С. Куликов үҙенең мемуарҙарында Дудаевтың вафатынан һуң Ичкерия президенты вазифаһын башҡарған Зелимхан Яндарбиевтың А. А. Романовҡа һөжүме менән бәйләнешен билдәләй. А. С. Куликовтың мәғлүмәттәре буйынса, Аслан Масхадов үлтереүҙе ойоштороуҙы Әйүп Вахаевҡа йөкмәтә, ә туранан-тура башҡарыусыһы булып Ваха Курмәхмәтов тора. Анатолий Романовҡа 1995 йылдың 7 ноябрендә генерал-полковник дәрәжәһе бирелә, 28 декабрҙә һаулығының торошо буйынса эске ғәскәрҙәр командующийы вазифаһынан бушатыла. === Дауалау === Генерал Романовҡа һөжүмдән һуң уны Владикавказдағы хәрби госпиталгә килтерәләр. Ул 18 көн комала үткәрә, шунан һуң, ҡатынының һүҙҙәре буйынса, тышҡы ҡуҙғытҡыстарға тәьҫир итеүе башлана. Уның баш һөйәге зарарлана һәм бик күп ярсыҡлы яралар булыуы асыҡлана. Владикавказдан генералды Н. Н. Бурденко исемендәге төп хәрби клиник госпиталгә алып киләләр. 2009 йылдың июлендә академик Н. Н. Бурденко исемендәге төп хәрби клиник госпиталдә 13 йыл дауаланғандан һуң генерал Романовты Балашихалағы Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең төп хәрби клиник госпиталенә күсерәләр. Унда ул көпшә күҙәнәктәре менән дауалау үтә, әммә был тырнаҡтарҙың һәм сәстең үҫешен тиҙләтеүгә килтерә. 2014 йыл башына ҡарата генерал элеккесә һөйләшә алмай, әммә башҡа кешеләрҙең телмәренә мимикалар менән яуап бирә, шулай уҡ ҡағыҙҙа яҙылған тексты аңлай. Романовтың күҙ хәрәкәтен белеүгә һәләтле программа булдырыу өҫтөндә эш алып барыла һәм шулай итеп текст төҙөү күҙ уңында тотола. Генералдың физик хәл-торошо ҡәнәғәтләнерлек: ул ябыҡмаған (ауырлығы яҡынса 70 килограмм тәшкил итә), оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолмаған, мускулдары көсһөҙләнгән, әммә һулымаған. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Романова Лариса Васильевна, 1971 йылдың сентябренән никахта. Иренең хәле ауыр булыуға ҡарамаҫтан, ул көн һайын уның палатаһына килә, урамға саф һауаға алып сыға, оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолоп китмәһен өсөн массаждар яһай. * Атаһы Александр Матвеевич Романов (1907—1978), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Белорет ҡалаһында йәшәп вафат булған, ошонда ерләнгән. 2020 йылдың 7 майында урындағы зыяратта уның ҡәберенә яңыртылған таҡтаташ ҡуйылды. Был Росгвардияның Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы башланғысы менән эшләнде<ref>[https://beloretsk.bashkortostan.ru/presscenter/news/276678/ В Белорецке почтили память участника войны. Муниципальный район Белорецкий район Республики Башкортостан. Официальный сайт. 7 мая 2020 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|08|05|2020}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[File:2024-04-06 - Anatoly Romanov alley.jpg|мини|Романов аллеяһы (Һарытау)]] * 1995 йылдың 5 ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Президентының 1075-се указы менән генерал-лейтенант Романовҡа «Рәсәй Геройы» исеме бирелә. * 1997 йылдың 28 октябрендә Анатолий Романовҡа [[Һарытау]]ҙың почётлы гражданы исеме бирелә. Шул уҡ йылда спорт менән медицинаның үҫешенә булышлыҡ итеү буйынса Романов исемендәге фонд ойошторола. * 2002 йылда «Милли герой» номинацияһында «Рәсәй Милли Олимпы» премияһы лауреаты була. Бүләкте шәхсән ала. * Һарытауҙа Анатолий Романовҡа иҫтәлекле таҡтаташ асылған<ref>[http://www.saratovmer.ru/news/2016/06/12/43164.html <span lang="mis">В Саратове открыли памятную доску Герою России генерал-полковнику Анатолию Романову</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702150755/http://www.saratovmer.ru/news/2016/06/12/43164.html |date=2018-07-02 }}. Администрация муниципального образования «Город Саратов» (12 июня 2016). <small>Проверено 2 июля 2018.</small></ref>. * Һарытауҙың бер аллеяһы Анатолий Романов исемен йөрөтә<ref>[http://saratovmer.ru/news/2017/02/21/46654.html <span lang="mis">Состоялась закладка камня скульптурной композиции Героя России генерал-полковника Анатолия Романова</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702150737/http://saratovmer.ru/news/2017/02/21/46654.html |date=2018-07-02 }}. Администрация муниципального образования «Город Саратов» (21 февраля 2017). <small>Проверено 2 июля 2018.</small></ref>. === Орден һәм миҙалдары === * «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» ордены (№ 1,1994); * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (№ 3789284,1988); * «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены (№ 2039,1993); * Өс дәрәжәлә «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» миҙалы; * Юбилей миҙалы; * Крап береты — 1995 йылдың апрелендә Эске ғәскәрҙәрҙең махсус подразделениеларын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн тапшырыла<ref>''Роднов Андрей.'' [http://www.bratishka.ru/archiv/1998/5/1998_5_1.php <span lang="ru">ХАРАКТЕР: Генерал Романов"</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702175735/http://www.bratishka.ru/archiv/1998/5/1998_5_1.php |date=2018-07-02 }} (рус.). «Братишка» (сентябрь-октябрь 1998 года). <small>Проверено 2 июля 2018.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == * {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/4811-romanov-anatolij-aleksandrovich|автор = Бикмеев М. А.}} * {{книга|автор = Куликов Анатолий Сергеевич|заглавие = Тяжёлые звёзды|место = М.|издательство = Война и мир|год = 2002|страниц = 562|isbn = 5-89400-003-3|ref = Куликов}} * {{книга|автор = Прокопенко Игорь Станиславович|заглавие = Чеченский капкан. Между предательством и героизмом|место = М.|издательство = ЭКСМО|год = 2012|страниц = 448|isbn = 978-5-699-56277-0|ref = Прокопенко}} * {{книга|ответственный = отв. ред. В. С. Григорьев|заглавие = Чувашская энциклопедия|место = Чебоксары|издательство = Чувашское книжное издательство|год = 2009|страниц = 686|том = 3. М — Се|isbn = 978-5-767-01719-5|ref = Чувашская энциклопедия}} * {{книга|автор = Штутман С. М.|заглавие = Внутренние войска: история в лицах|место = М.|издательство = «ГАЗОйл пресс»|год = 2015|ref = Штутман}} == Һылтанмалар == * {{warheroes|star = Rus|id=2066}} * {{cite web|url = http://romanovfond.ru|title = Фонд содействия развитию спорта и медицины имени Героя России генерал-полковника А. А. Романова}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205094122/http://romanovfond.ru/ |date=2020-02-05 }} * {{cite web|url=http://nvo.ng.ru/realty/2013-10-04/1_znamia.html|author=Борис Карпов.|title=«Знамя солдатской души»|publisher=Независимое военное обозрение|date= 4 октября 2013 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} * {{cite web|url=http://www.redstar.ru/index.php/newspaper/item/11752-general-romanov-idti-do-kontsa|author=Андрей Эдоков.|title=«Генерал РОМАНОВ: идти до конца»|publisher=Красная звезда|date=26 сентября 2013 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721053504/http://www.redstar.ru/index.php/newspaper/item/11752-general-romanov-idti-do-kontsa |date=2018-07-21 }} * {{cite web|url=http://www.eg.ru/politics/21970/|author=Анатолий Белясов.|title=«Тяжелораненый генерал Романов узнал внучку»|publisher=Экспресс-Газета|date=8 октября 2010 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} * {{cite web|url=http://www.bratishka.ru/archiv/2008/9/2008_9_6.php|author=Андрей Эдоков.|title=«Журнал для спецназа «Братишка» — МУЖЕСТВО: КАК ТАМ РОМАНОВ?»|publisher=Братишка|date=Сентябрь 2008 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701041545/http://www.bratishka.ru/archiv/2008/9/2008_9_6.php |date=2017-07-01 }} * {{cite web|url=http://www.bratishka.ru/archiv/1998/5/1998_5_1.php|author=Андрей Роднов.|title=«Журнал для спецназа «Братишка» — ХАРАКТЕР: Генерал Романов»|publisher=Братишка|date=сентябрь-октябрь 1998 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702175735/http://www.bratishka.ru/archiv/1998/5/1998_5_1.php |date=2018-07-02 }} [[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:II дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:Бәләбәй районында тыуғандар]] [[Категория:Беренсе чечен һуғышында ҡатнашыусылар]] jbz4vw1cnisq5a6chykprz4wvwkjyq8 0 144888 1299928 1210153 2026-06-27T07:13:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299928 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сандармох''' (һирәгерәк '''Сандормох''', [[Карельский язык|кар.]] ''Sandarmoh'') — [[Карелия|Карелия республикаһыны]]ң Медвежьегорск районындағы ыҙан, «[[Вологда]] — [[Медвежьегорск]]<nowiki/>» автомобиль юлы буйында, Медвежьегоскиҙан 12 километр алыҫлыҡта, урынлашҡан. 1937—1938 йылдарҙағы ''[[Оло террор]]'' ваҡытында 10 гектар майҙанда 58 милләттән яҡынса 9500 кеше атып үлтерелгән һәм ерләнгән. Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы [[Сталин репрессиялары]] ҡорбандары ерләнгән иң ҙур ҡәберләктәрҙең береһе. Бында йәшерен рәүештә спецпоселенецтар, Беломор-[[Балтика (Иглин районы)|Балтика]] һәм Соловки лагерҙары тотҡондары (каналоармеецтар), шулай уҡ [[Карелия]] АССР-ының репрессияланған халҡы вәкилдәре атып летерелгән. Бөтәһе ошо территорияла 236 соҡор табылған. Репрессиялар ҡорбандарының тәүге ҡәберлектәре [[1997 йыл|1997]] йылдың июлендә табылған<ref>[http://www.ruschudo.ru/miracles/1952/ Сандармох на сайте «Чудеса России»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827130820/http://www.ruschudo.ru/miracles/1952/|date=2011-08-27}}</ref>. == Тарихы == Башта бында «беренсе Соловки этабының» 1111 тотҡонын атып үлтереү урыны икәне билдәләнә. Улар араһында — күренекле мәҙәниәт оҫталары, дәүләт эшмәкәрҙәре, СССР-ҙың күп кенә республикалары руханиҙары. [[1937 йыл]]дың 27 октябрендә Махсус тәғәйенешле Соловки төрмәһенең (СТОН) тотҡондар этабы Соловкиҙа баржаларға тейәлә, әммә «беренсе Соловки этабының» артабанғы яҙмышы билдәһеҙ була. 1990-се йылдарға тиклем кешеләрҙе [[Аҡ диңгеҙ|Аҡ диңгеҙҙә]] батырғандар, тигән фараз йәшәп килә. Әммә 1995 йылда Санкт-Петербург «Мемориал» ғилми-тикшеренеү үҙәгенең директоры [[Иофе Вениамин Викторович|Вениамин Иофеның]] тырышлығы менән [[Архангельск|Архангельскиҙағы]] ФСБ идаралығы архивында документтарҙың төп нөсхәһе, атап әйткәндә, «Соловки этабының» атып үлтереү исемлектәре табыла. «Беренсе Соловки этабы» тотҡондарының күпселек өлөшөн дәүләт именлеге капитаны Михаил Матвеев шәхсән үҙе соңҡаға атып үлтергән. Матвеев Ленинград өлкәһе НКВД-ның административ- хужалыҡ идаралығы начальнигының урынбаҫары булараҡ Беломор-Балтика комбинаты (ББК НКВД) хөкөмдәрен үтәү буйынса бригада начальнигы итеп тәғәйенләнә. Кайһы берҙә уға УНКВД комендантының ярҙамсыһы Георгий Алафер ярҙам итә. Атып үлтереүҙәр 1937 йылдың 27 октябрҙән 4 ноябргә тиклем үткәрелә. Бөтәһе тотҡондарҙың һаны 1116 кеше була, биш кешегә хөкөм үткәрелмәй, сөнки береһе вафат була, дүртәүһен башҡа төрмәләргә ебәрәләр. 1937 йылдың 10 ноябрендә Матвеев атып үлтереү бригадаһына етәкселек итеүҙе ББК НКВД-ның 5-сө бүлеге начальнигы Иван Бондаренкоға һәм начальниктың урынбаҫары Александр Шондышҡа тапшыра. [[1997 йыл|1997 йылдың]] 1 июлендә тарихсы Юрий Дмитриев етәкселегендәге Петрозаводск һәм Санкт-Петербург «Мемориал» йәмғиәте экспедицияһы фажиғә урынын таба<ref name="karvin"><span lang="mis">[http://www.karvin.ru/nasledie/pam/# Наша память]</span>''' (неизв.)''' <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.karvin.ru/nasledie/pam/# ''история''])</span>. <small>Проверено 19 февраля 2011.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110227034333/http://www.karvin.ru/nasledie/pam/# Архивировано] 27 февраля 2011 года.</small></ref>. == Хәтер == [[1997 йыл]]дың 27 октябрендә, фажиғәнең 60-йыллығына, бында тәүге тапҡыр Хәтер көндәре үткәрелде, уларҙы Халыҡ-ара һәм Петербург «Мемориалы» ойошторҙо. [[1998 йыл]]дан алып йыл һайын 5 август көнө урманда символик тәреләр тирәһендә православие һәи католик панихидалары, йәмәғәтселек митингылары үткәрелә. [[1998 йыл]]да «Сандармох» мемориаль зыяраты асылды, «Кешеләр, бер-берегеҙҙе үлтермәгеҙ!» яҙыулы гранит һәйкәл ҡуйылды . [[2004 йыл]]да унда атып үлтерелгән украинецтар иҫтәлегенә граниттан «Украинаның үлтерелгән улдарына» казак тәреһе урынлаштылды, һәйкәлдең рәсми асыу тантанаһы 2005 йылдың 5 авгусында үтте<ref>.[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE,_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сергей Шевченко]. [http://www.day.kiev.ua/ru/article/podrobnosti/kozackiy-krest-v-urochishche-sandarmoh Козацкий крест в урочище Сандармох] // День. — 2005, 30 августа. — № 155.</ref><ref>[http://www.gazeta.lviv.ua/articles/2007/09/04/26006/ Пам’яті жертв соловецького розстрілу] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113084213/http://www.gazeta.lviv.ua/articles/2007/09/04/26006/|date=2009-01-13}} // Львівська газета. — 2007, 4 сентября. — № 155 (225).</ref>. Бәләкәй сиркәүҙә репрессияланғандарҙың исемлектәре һаҡлана, улар менән мемориалға килгән һәр кем таныша ала. [[2010 йыл]]дың 4 июнендә Петрозаводск һәм Карелия епархияһына визиты барышында Мәскәү һәм бөтә Русь Изге Патриархы Кирилл Сандармох мемориаль урман зыяратында булып китте, Георгий Победоносец бәләкәй сиркәүендә доға ҡылды һәм шәмдәл ҡуйҙы<ref>[http://sobory.ru/article/?object=06614 Часовня Георгия Победоносца]</ref>. Һуңынан туғандар ҡәберлектәре урынындағы тәре эргәһендә ''лития'' башҡарҙы, йыйылған халыҡ алдында телмәр тотто<ref>[http://eparhia.karelia.ru/ptr10d.htm Предстоятель Русской Православной Церкви совершил литию на месте массовых расстрелов в урочище Сандармох и посетил Беломоро-Балтийский канал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181228120643/http://eparhia.karelia.ru/ptr10d.htm |date=2018-12-28 }}</ref>. 2016 йылдың 5 авгусында Сандармохтағы Хәтер көнөндә власть вәкилдәренән, руханиҙарҙан бер кем дә булманы<ref>''Алексей Владимиров.'' <span lang="mis">[https://mustoi.ru/sandarmox-zdes-pticy-ne-poyut/ Сандармох: здесь птицы не поют]</span>''' (неизв.)'''.</ref> Сандармох ыҙанында атып үлтереүҙәр башланыуынан 80-йыллығы айҡанлы «Үлемһеҙ барак» проекты сайты Соловки этабының атып үлтерелгәндәрҙең тулы исемлектәрен баҫтырып сығарҙы, «делоларынан» алынған фотоһүрәттәре һәм мәғлүмәттәр күрһәтелде<ref><span lang="mis">[https://bessmertnybarak.ru/article/pervyy_solovetskiy_etap_spisok_sandarmokha/ Первый соловецкий этап. «Список Сандармоха»]</span>''' (неизв.)'''.</ref> == Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәтенең тикшеренеүҙәре == 2016 йылда карел тарихсылары Сергей Веригин һәм Юрий Килин Сандармохта репрессияланғандарҙың ҡәберлектәренән тыш 1941—1944 йылдарҙа оккупацион фин ғәскәрҙәре тарафынан атып үлтерелгән совет хәрби әсирҙәр булыуы мөмкин, тип белдерҙеләр. Шул уҡ йылда Юрий Дмитриев был версияны тәнкитләп сығыш яһаны. Уның фекеренсә, атып үлтереү урындары ҡаты йәшерелгән була һәм финдар уның тураһында бер ни ҙә белмәгән, шуға күрә совет әсирҙәренең бында атылыуы мөмкин түгел. Дмитриевтың фекерен фин тикшеренеүселәре лә, Рәсәй эксперттары ла ҡеүәтләнеләр. Шуға ҡарамаҫтан, 2018 йылдың август айында Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте Сандормохта тикшеренеүҙәр үткәрергә ниәтләй. Петрозаводск университетының Төньяҡ Европа илдәренең тарихы кафедраһы мөдире Ирина Такала быны сәйәси акция тип һанай, уның маҡсаты — Сталин репрессиялары ҡорбандарын атып үлтереү урынынан фин ғәскәрҙәре тарафынан совет хәрби әсирҙәрен атып үлтереү урынына әйләндереү, тип билдәләй<ref>[https://www.karelia.news/news/2134045 Подмена памяти. В Сандармохе начинаются сомнительные раскопки, которые помогут забыть о репрессиях]</ref>. Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәтенең һәм Көнбайыш хәрби окрәгы 90-сы айырым махсус эҙләү батальонының берлектәге экспедицияһы етәксеһе Олег Титберия алдан үткәрелгән эҙләнеү эштәрен тамамлағандан һуң аңлатма биргән: {{начало цитаты}}Бөтә ерҙә лә беҙ тарихты яңынан яҙырға теләйҙәр, тип ишетәбеҙ...Әммә беҙҙә сәйәси тотҡондар ятҡан мемориалға ҡул һуҙырға бер ниндәй ҙә уй-теләк булманы. Беҙ әлегә тиклем телгә алынмағандарҙы өҫтәргә теләйбеҙ.{{конец цитаты|источник=<ref>[https://stolicaonego.ru/analytics/predpolozhenie-chto-tam-mogut-byt-ostanki-sovetskih-voinov-podtverdilos/ Тайны Сандармоха]</ref>}} Һөҙөмтәлә биш кешенең һөлдәһе табылды, уларҙың ниндәй милләттән булыуы асыҡланмаған<ref><span lang="mis">[https://stolicaonego.ru/analytics/predpolozhenie-chto-tam-mogut-byt-ostanki-sovetskih-voinov-podtverdilos/ Тайны Сандармоха | СТОЛИЦА на Онего — общественно-политическая интернет-газета Карелии]</span>''' (неизв.)'''. stolicaonego.ru. <small>Проверено 3 сентября 2018.</small></ref>. «Яблоко» партияһы рәйесе һәм Карелияның закондар сығарыу йыйылышы депутаты<ref><span lang="ru">[http://xn--80akalhcg2bl3i/%20депутаты%20отказались%20обсуждать%20экспедицию%20Военно-исторического%20общества%20в%20Сандармох Карельские депутаты отказались обсуждать экспедицию Военно-исторического общества в Сандармох]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> (рус.). Партия Яблоко. <small>Проверено 11 декабря 2018.</small></ref> РВИО экспедицияһының законлығын тикшертергә маташты, әммә депутаттар бынан баш тарттылар. Шулай уҡ Эмилия Слабунова ошо уҡ мәсьәлә буйынса Рәсәйҙең Генераль прокурорына запрос ебәрҙе<ref><span lang="ru">[http://xn--h1aaic8fqa/%20Слабунова%20требует%20у%20Генпрокуратуры%20проверить%20законность%20работ%20РВИО%20в%20Сандармохе Эмилия Слабунова требует у Генпрокуратуры проверить законность работ РВИО в Сандармохе]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> (рус.). Партия Яблоко. <small>Проверено 11 декабря 2018.</small></ref> . == Фотогалерея == <gallery caption="Сандармох һәйкәлдәре"> File:Сандормох6.jpg| File:Сандормох5.jpg| File:СандормохЧасовня.jpg| File:Сандормох18.jpg| File:Сандормох19.jpg| File:Сандормох13.jpg| File:Сандормох24.jpg| File:Сандормох23.jpg| File:Сандормох22.jpg| File:Сандормох21.jpg| File:Сандормох20.jpg| File:Сандормох17.jpg| File:Сандормох16.jpg| File:Сандормох15.jpg| File:Сандормох8.jpg| File:Сандормох7.jpg| File:Сандормох3.jpg| File:Сандормох4.jpg| File:Сандормох10.jpg| File:Сандормох11.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Мемориальное кладбище Сандормох. 1937. 27 октября— 4 ноября (Соловецкий этап) / ''Сост. И. А. Резникова; сопровод. текст [[Иофе Вениамин Викторович|В. В. Иофе]]; Международное о-во «Мемориал».'' — С.-Петербург: НИЦ «Мемориал», 1997. — 172 с. — Б.т. (1111 биографических справок). * Место расстрела Сандармох / ''Сост. Ю. А. Дмитриев'' — Петрозаводск: Барс, 1999. — 352 с. * Поминальные списки Карелии. Уничтоженная Карелия. Часть 2. Большой террор. / ''Сост. Ю. А. Дмитриев'' — Петрозаводск: 2002. — 1088 с. == Һылтанмалар == * [http://gov.karelia.ru/News/1998/Leader/sandarmo.html Место расстрела Сандармох] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217122431/http://gov.karelia.ru/News/1998/Leader/sandarmo.html |date=2018-12-17 }} * [https://web.archive.org/web/20120304084517/http://visz.nlr.ru/searchword.php?qs=%F1%E0%ED%E4%E0%F0%EC%EE%F5 Результат поиска в базе данных «Возвращённые имена» (найдено 6403 имён)] * [http://www.solovki.ca/gulag_solovki_museum/sandormokh/sandormokh.php Памятники мемориального кладбища «Сандормох» (Сандармох)] * [http://www.psmb.ru/karta-pamjati/place/sandarmokh/ Сандармох на проекте «Карта памяти»] {{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} * [http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1639/26.html Расстреляны, но не забыты] * [http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1701/22.html Горят поминальные свечи] * [https://sand.mapofmemory.org Карта Памяти: Мемориальное кладбище Сандормох] * [https://bessmertnybarak.ru/article/pervyy_solovetskiy_etap_spisok_sandarmokha/ Первый соловецкий этап. «Список Сандармоха»] * [https://my.mail.ru/mail/bdvorkin/video/2/183.html Фильм «Куда Макар телят…» о Сандармохе, Медвежьегорске и Беломоро-Балтийском канале] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] [[Категория:Күпләп язалау]] [[Категория:Язалау урындары]] [[Категория:Сталин репрессиялары ҡорбандарына һәйкәлдәр]] 94w17sbg2fadl45b4faf5g853hzi0om 0 145495 1299935 1151664 2026-06-27T10:32:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299935 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сент-Андре -д' Алла''' ({{Lang-fr|Saint-André-d'Allas}}) — [[Франция|Франциялағы коммуна Аквитания]] төбәгендә урынлашҡан . Департаменты — Дордонь. Сарла-ла-Канеда кантоны составына ҡарай. Коммуна округы — Сарла-ла-Канеда. Insee коды Коммунаның INSEE коды — 24366. == Географияһы == [[Файл:Map_commune_FR_insee_code_24366.png|слева|мини|200x200пкс|Коммуна картаһы.]] Коммуна [[Париж]]дан көньяҡта яҡынса 450 км алыҫлыҡта, көнсығышта Бордо ҡалаһынан 140 км-ҙа, көньяҡ-көнсығышта Перигё ҡалаһынан 50 км-ҙа урынлашҡан<ref><div>Физик географик координаталары буйынса иҫәпләнгән алыҫлыҡ</div></ref>. === Климат === Коммунаның климаты — уртаса океан климатлы<ref><div>[https://web.archive.org/web/20121126060733/http://www.meteorologic.net/climat-francais.php Climat Le français]{{ref-fr}}</div></ref>, уртаса кимәлле яуым-төшөм башлыса ҡыш төшә. Йәй бында оҙаҡ һәм йылы, шулай ҙа ярайһы уҡ дымлы, бында даими йәйге ҡоролоҡ осоро булмай. Ғинуарҙың уртаса температураһы — 5 °C, июлдеке — 18 °C. Һауа шарттарының уңайһыҙлығы арҡаһында бында ҡай саҡ ҡырау төшөү йәки ҡыҫҡа ваҡытлы ҡоролоҡ күҙәтелә. Климат миҙгел дауамында ла, йыл барышында ла бик йыш үҙгәрә<ref>{{Cite web|title=Climat|url=http://www.dordogne-perigord.com/fr/infos_climat.asp|publisher=www.dordogne-perigord.com|accessdate=2015-12-28|language=fr|archiveurl=https://archive.is/tBF7r|archivedate=29 июня 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130629011719/http://www.dordogne-perigord.com/fr/infos_climat.asp |date=2013-06-29 }}</ref>. == Халыҡ == Коммунала [[2010 йыл]]да 798 кеше йәшәгән.{{Халыҡ иҫәбе||1962=393|1968=355|1975=351|1982=444|1990=529|1999=592|2010=798|source=[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&millesime=2010&nivgeo=COM&codgeo=24366 INSEE]}} == Хакимиәте == {| class="standard" align="center" style="text-align:center" |+Мэрҙар исемлеге: ! colspan="2" |Осор !Фамилия !Партия !Иҫкәрмә |- |1997 |2014 |Ролан Мане |партияһыҙ |, пенсионер |- |2014 |2020 |Патрик Салинье | | |} == Иҡтисад == Коммунаның 494 эшкә яраҡлы (15 йәштән алып 64 йәшкә тиклем) кешеләре араһында [[2010 йыл]]да 373-ө иҡтисади яҡтан әүҙем, 121 — әүҙемһеҙ (әүҙемлек күрһәткесе — 75,5 процент, 1999 йылда 69,6 %). 373 әүҙемле эшләүсе кешеләрҙең 339-ы даими эшләй (уларҙың 175-е ир-ат һәм 164-е ҡатын-ҡыҙ), эшһеҙҙәре 34 кеше (уларҙың 14- ҡатын-ҡыҙ һәм 20-һе ир-егет). 121 әүҙемһеҙ кеше араһында 38 кеше уҡыусы йәки студент, 48 кеше — пенсионерҙар, башҡа сәбәптәр буйынса әҙемһеҙҙәр 35 кеше була<ref>{{Cite web}} (приближённые данные, в 1999 году временная занятость учтена частично)</ref>. == Иҫтәлекле урындары == * Изге Андрей сиркәүе (XIV быуат). 1926 йылдан алып тарихи ҡомартҡы тип һанала<ref>{{Cite web}}</ref> * Изге Варфоломей сиркәүе (XIII быуат). 1926 йылдан алып тарихи ҡомартҡы булып тора<ref>{{Cite web}}</ref> * Рок һарайы (замогы) (XVIII быуат). 1948 йылдан алып тарихи ҡомартҡыбулып иҫәпләнә. == Фотогалерея == <gallery mode="packed"> Файл:SaintAndre01.jpg|Сент-Андре сиркәүе. Файл:Saint-André-d-Allas - Mairie.JPG|Мэрия Файл:Église Saint-André de Saint-André-d'Allas -4.JPG|Изге Андрей сиркәүе Файл:Allas - Église Saint-Barthélemy -1.JPG|Изге Варфоломей сиркәүе Файл:Château du Roc -2.JPG|Рок замогы Файл:Saint-André-d'Allas - Croix de Lassagne -2.JPG|Лассань тәреһе Файл:Village cabanes Breuil.jpg|Брить ауылының ҡоро балсыҡтан һалынған өйҙәре </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад]]е есть медиафайлы по теме [[c:Category:Saint-André-d'Allas|Сент-Андре-д’Алла]] * <span class="citation"><span lang="fr">[http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=24&codecom=366 Сент-Андре-д’Алла]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">(фр.)</span>. [[Национальный институт статистики и экономических исследований Франции]]. <small>Проверено 28 декабря 2015.</small></span> * <span class="citation"><span lang="fr">[http://www.linternaute.com/ville/pechaudier/ville-24366 Сент-Андре-д’Алла]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">(фр.)</span>. www.linternaute.com. <small>Проверено 28 декабря 2015.</small></span> * <span class="citation"><span lang="fr">[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=30367 Сент-Андре-д’Алла]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">(фр.)</span>. cassini.ehess.fr. <small>Проверено 28 декабря 2015.</small></span> [[Категория:Франция коммуналары]] 1msrs4awu81vetac463ffcxtjzqwnxq 0 146302 1299930 1275672 2026-06-27T08:19:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299930 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сауҙагәр Гаврилов йорто''' — [[Алматы]]лағы бина, [[XX быуат]] башында модерн стилендә Семиречье тәмәке фабрикаһы хужаһы сауҙагәр Гаврилов заказы буйынса төҙөлгән. == Тарихы == Йорт XX быуат башында билдәле семиречье тәмәке үҫтереүсеһе Алексей Гавриловтың тоҡомонан сауҙагәр М. А. Гаврилов ғаиләһе өсөн төҙөлә. Бина Штаб (Гоголь урамы) һәм Лепсин урамдары ([[Назарбаев]] проспекты) киҫешкән урында урынлашҡан. [[1928 йыл]]да, сауҙагәр Гаврилов вафат булғандан һуң йорт национализациялана<ref><div>[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?article_id=53&lang=1&page_id=49 Г. Алматы иҫтәлекле. Гаврилов сауҙагәр м. а. йорто] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510001304/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=49&lang=1&article_id=53 |date=2016-05-10 }}</div></ref> Совет осоронда йортта Семиречье өлкә башҡарма комитеты урынлаша<ref><div>[https://vlast.kz/gorod/16048-novaa-zizn-istoriceskih-zdanij.html Тарихи бина яңы тормош]</div></ref> [[1973 йыл]]да йорт тулыһынса һүтелә һәм Тыныслыҡ, 167 урамына күсерелә. Һуңыраҡ йорт урынлашҡан иҫке урында «Мәскәү» магазины төҙөлә. [[1980 йыл]]дарҙа йорттоң реставрацияһы үткәрелә, унда сит ил эштәре Министрлығы урынлаша.<ref><div>[https://pastvu.com/p/522337 Сауҙагәр йорто Гаврилов]</div></ref> 90-сы йылдарҙа бинаны сайдинг менән көпләйҙәр, ул йорттоң тышҡы йөҙөн һиҙелерлек үҙгәртә<ref><div>[http://www.voxpopuli.kz/history/875-rekonstruktsiya-po-almatinski-.html Реконструкциялау буйынса-алматински]</div></ref> Шулай уҡ төкәтмә — ике банкет залы менән «Ҡабул итеү йорто» рестораны төҙөлә. [[2000 йыл]]да бина ҡала хакимиәте ҡарамағына тапшырыла һәм «Ҡабул итеүҙәр йортона» әүерелә<ref><div>[https://web.archive.org/web/20160411032052/http://www.zakon.kz/69100-gosdolja-v-razmere-50-byvshego-zdanija.html#selection-2117.0-2117.126 Госдоль 50 процентҡа элекке сит ил эштәре министрлығы бинаһы. Алматы, үҙгәртелде. ЗАО «аким йорттарына ҡабул итеү», һатыу өсөн 280 миллион тенге]</div></ref> == Архитектураһы == Йорттоң 12 бүлмәһе һәм бер урыҫ һәм һигеҙ голланд мейесе бар. Баштағы ҡиәфәтендә йорт типик вернен сауҙагәр йорто, ағас архитектура ҡомартҡыһы булған. Күсергәндә бинаның ҡулдан эшләнгән боронғо мейестәре һаҡланмаған<ref><div>[https://mk-kz.kz/culture/2018/06/27/v-almaty-chudom-sokhranilis-kupecheskie-doma-epokhi-vernogo.html Алматы мөғжизәләр дәүерендә сауҙагәрҙәренең йорто тоғро һаҡлай.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190124203615/https://mk-kz.kz/culture/2018/06/27/v-almaty-chudom-sokhranilis-kupecheskie-doma-epokhi-vernogo.html |date=2019-01-24 }}</div></ref> == Һәйкәл статусы == [[1979 йыл]]дың 4 апрелендә ҡала Советы халыҡ депутаттарының Алматы Башҡарма комитеты «Алматы ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлау тураһында» 139-сы һанлы ҡарар ҡабул итә, унда Верный ҡалаһының почетлы гражданы Гавриловтың йорто ла күрһәтелә<ref><div>[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30163168 Башҡарма комитеты ҡарары алма-ата ҡалаһы халыҡ депутаттары советы 1979 йылдың 4 апрелендә № 139 «ҡала тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә раҫлау тураһында алматы»]</div></ref> Ҡарар менән ҡомартҡыны һаҡлау һәм реставрациялау проектын әҙерләү йөкмәтелә. [[1982 йыл]]дың 26 ғинуарында бина [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]]ның республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә<ref>{{cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/P820000038_|title=Постановление Совета Министров Казахской ССР от 26 января 1982 года № 38 «О памятниках истории и культуры Казахской ССР республиканского значения»|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Dq1DNleZ?url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/P820000038_|archivedate=2013-01-21|accessdate=2013-01-15|deadlink=no}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Алматаның биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] rty9kcwxq9tuq9im7tfmgf7ldvtzda5 0 147852 1299917 1284330 2026-06-26T23:20:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299917 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Румянцев һәм Паскевичтар һарайы''' — XVIII—[[XIX быуат]] архитектура ҡомартҡыһы, Гомель ҡалаһының төп иҫтәлекле урындарының береһе, композицион үҙәге. һарайҙан тыш, ҡала паркын, Петропавловск соборын, сиркәү-кәшәнәне һ.б. үҙ эсенә ала [[Файл:Gomel_zaleski.jpg|справа|мини|400x400пкс|. М. Залеский һүрәтендә һарай (XIX быуат)]] == Румянцевтар ваҡытында һарай == [[Файл:Палацава-паркавы_комплекс_ў_Гомелі._Фасад_палаца.jpg|мини|400x400пкс|шҺарай фасады]] Һарайҙы ағас замок урынында һуңғы Гомель старостаһы Михаил Фредерик Чарторыйский төҙөтә. [[1775 йыл]]дың 10 июлендә [[Екатерина II|Бөйөк Екатерина]] граф Петр Александрович Румянцевҡа Гомель старосталығын бирә һәм Гомелдә һарай төҙөр өсөн уға ҡаҙнанан аҡса бүлә<ref name="palace">{{Cite web|url=http://vgomele.by/gomelskii-dvorets-rumyantsevykh-i-paskevichei-ot-starogo-zamka-k-sovremennomu-zdaniyu|title=Гомельский дворец Румянцевых и Паскевичей: от старого замка к современному зданию|author=|date=2012-03-19|publisher=Гомельский новостной портал|accessdate=2014-03-14|archiveurl=https://archive.is/20140314175852/http://vgomele.by/gomelskii-dvorets-rumyantsevykh-i-paskevichei-ot-starogo-zamka-k-sovremennomu-zdaniyu|archivedate=2014-03-14}}</ref>. [[1777 йыл]]да һарай проекты төҙөлә, [[1794 йыл]]да һарай төҙөлә башлай һәм [[1785 йыл]]да тамамлана.<ref name="palace"/>. Проектың авторын Таврия һарайы менән Троицкий соборын төҙөгән Иван Старовты атайҙар. Шулай уҡ авторы тип Растреллиның уҡыусыһы Юрий Фельтенды ла атайҙар<ref name="samusik">{{Cite web|url=http://www.belvirtclub.ru/weekend/160_gomel_dvorets.htm|title=Дворцово-парковый комплекс Румянцевых-Паскевичей|author=Андрей Самусик|date=|publisher="Отдых и путешествия", № 12, 2002 г.|accessdate=2014-03-14|archiveurl=https://archive.is/20140314164833/http://www.belvirtclub.ru/weekend/160_gomel_dvorets.htm|archivedate=2014-03-14}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20140314164833/http://www.belvirtclub.ru/weekend/160_gomel_dvorets.htm |date=2014-03-14 }}</ref>. Төҙөү процесы менән архитектор Я.Н. Алексеев етәкселек иткән, ә Карл Бланк консультациялар биргән<ref>{{Cite web|url=http://newsletter.iatp.by/ctr10-7.htm|title=Дворец Румянцевых и Паскевичей в Гомеле|author=Татьяна Литвинова|date=|publisher=Информационный бюллетень IATP, № 10 (апрель-июнь 2004 г.)|accessdate=2014-03-14|archiveurl=https://archive.is/20140314173128/http://newsletter.iatp.by/ctr10-7.htm|archivedate=2014-03-14}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20140314173128/http://newsletter.iatp.by/ctr10-7.htm |date=2014-03-14 }}</ref>. Архитектор өсөн илһам сығанағы булып данлыҡлы итальян архитекторы Андреа Палладионың Ротонда виллаһы торған<ref name="samusik"/>. Төҙөлгән һарай рус палладиантлығының иртә өлгөһө булып тора. Ул бейек цоколдә ике ҡатлы бина, үҙәктә көмбәҙгә оҡшаған бельведер менән тамамланған. Һарайҙың композицион үҙәге булып көмбәҙ менән квадрат зал тора. Һарайҙың тышҡы декоры тулыһынса иртә [[классицизм]] стилендә башҡарылған. Фасадтарҙың төп биҙәлеше булып коринф ордерының портиктары тора. Бинаның бөтә периметры буйлап ике рәттә урынлаштырылған тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары пилястралар менән аралашҡан. Беренсе ҡатында күркәм бүлмәләр, икенсе ҡатында торлаҡ бүлмәләр урынлашҡан, ә цоколь ҡаты хужалыҡ ихтыяждары һәм хеҙмәтселәрҙе урынлаштырыу өсөн ҡулланылған. Румянцевтың вафатынан һуң һарайҙы уның улы — билдәле дипломат, дәүләт эшмәкәре, меценат Румянцев Николай мираҫ итеп алып ҡала. Николай Петрович Румянцев Англиянан архитектор Джон Кларкты саҡыра, ул Гомелдә [[1800 йыл]]дан алып [[1826 йыл]]ға тиклем йәшәгән һәм эшләгән. Кларк Румянцев һарайын үҙгәртеп ҡороу ғына түгел, шулай уҡ Петропавловск соборының, Волотовта Никольский ҡорамының һәм [[Рәсәй]]ҙә беренсе панкастер мәктәбенең проектын тормошҡа ашырған. Һарайҙы реконструкциялау барышында Кларк ярҙамсы флигелдәрҙе төп бина менән ионик ордер портиктары менән биҙәлгән галереялар менән тоташтыра<ref>{{Cite web|url=http://belarustourism.by/firm/tourist-facilities/objects/detail.php?id=24511334|title=Дворцово-парковый ансамбль г. Гомель (кадастр)|author=|date=|publisher=Национальное агентство по туризму|accessdate=2014-03-15|archiveurl=https://archive.is/20140315062333/http://belarustourism.by/firm/tourist-facilities/objects/detail.php?id=24511334|archivedate=2014-03-15}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20140315062333/http://belarustourism.by/firm/tourist-facilities/objects/detail.php?id=24511334 |date=2014-03-15 }}</ref>. Румянцев Николай һарайҙа бай китап коллекцияларын һаҡлай, ул үлгәндән һуң улар [[Мәскәү]]ҙә Рәсәй дәүләт китапханаһын ойоштороу өсөн нигеҙ була. [[1826 йыл]]да Николай Румянцев вафат була, һәм һарай П.А.Румянцевтың икенсе улы — Сергей Петрович Румянцевҡа ҡала, ул 1828 йылда һарайҙы залогҡа һала, [[1834 йыл]]да ҡаҙнаға һата. == Паскевичтар ваҡытында һарай == [[Файл:GomelTower.JPG|мини|375x375пкс|Румянцев-Паскевич һарайының башняһы, Сож йылғаһы яғынан күренеше]] 1834 йылда һарайҙы 800 мең һумға билдәле рус полководецы И.Ф. Паскевич һатып ала. 1837—1851 йылдарҙа ул архитектор А. Идзковский ярҙамында һарайҙы реконструкциялай һәм парк төҙөй<ref>5</ref>. Идзковский төҙөлөштө флигелдәрҙән башлай. Төньяҡ флигелдә өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөй, эске планировкаһын үҙгәртә, фасадтан ионик ордер портиктарын алып ташлай. Һарайҙың көньяҡ флигеле тулыһынса һүтелә — уның урынына Идзковский дүрт ҡатлы башня төҙөй (1850 йылдан 1851 йылға тиклем). 32 метр бейеклектәге башняның һуңғы ҡатында сәғәт механизмы, шулай уҡ балкон менән веранда була. Был ҡоролма Паскевичтың шәхси резиденцияһы кеүек төҙөлә. Бында йорт хужаһының китапханаһы була, бай сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы һаҡлана<ref name="formation">{{Cite web|url=http://old.newsgomel.by/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/150-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8F-62221.html|title=История формирования дворцово-паркового ансамбля Румянцевых, Паскевичей|author=А.С.Кузьмич|date=|publisher=Гомельская городская централизованная библиотечная система|accessdate=2014-03-15|archiveurl=https://archive.is/20140315063223/http://ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&page=l_of_history&query=3&id=10|archivedate=2014-03-15}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20140315063223/http://ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&page=l_of_history&query=3&id=10 |date=2014-03-15 }}</ref>. Идзковский шулай уҡ төп бинаның архитектураһына үҙгәрештәр индерә: бельведерҙың ярым түңәрәк тәҙрәләрен яңынан эшләй, Сож йылғаһы яғына сыҡҡан ете колонналы портиктың фронтонын үҙгәртә. Бынан тыш бинаның был фасадында веренда төҙөй. Реконструкция барышында һарайҙың төп бинаһының һәм галереяларының кәрниздәрендә статуялар ҡуя<ref name="formation"/>. Һарайҙың интерьерын биҙәү эше буйынса итальян архитекторы Винценто Винценти яуаплы була<ref name="formation"/><ref>{{Cite web|url=http://www.fortress.grodno.by/gomel_arhit.htm|title=Гомельские укрепления|author=|date=|publisher=Форты Гродненской Крепости|accessdate=2014-03-14|archiveurl=https://archive.is/20140314163952/http://www.fortress.grodno.by/gomel_arhit.htm|archivedate=2014-03-14}}</ref>. 1842—1922 йылдарҙа һарайҙың террасаһында Бертель Торвальдсен эшләгән кенәз Юзеф Понятовский һәйкәле булған, ул [[Варшава]] өсөн тәғәйенләнгән һәм Модлин ҡәлғәһенән Паскевич тарафынан алып киленгән була. [[1921 йыл]]да Польшаға унан [[1772 йыл]]да сығарылған мәҙәниәт ҡиммәтәрен кире ҡайтарыу тураһындағы Рига тыныслыҡ килешеүенән һуң һәйкәл Варшаваға кире ҡайтарыла. Усадьбаның һуңғы хужалары — фельдмаршал улы Федор Паскевич һәм уның ҡатыны Ирина. Һарайҙы Румянцевтарҙың туғандарының улы граф Андрей Васильевичҡа 1500000 млн һумға тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта, һарай революция тарафынан тартып алына һәм уның коллекциялары [[1919 йыл]]да барлыҡҡа килгән Гомель өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла, ә Ирина Паскевич ҙур булмаған фатирға күсә. == Һарай-музей == Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында зыян күргән һарайҙы һуғыштан һуң тергеҙәләр һәм унда Пионерҙар һарайы урынлаша. 1990 йылдарҙың икенсе яртыһында ул тулыһынса музейға тапшырыла. 1995 йылда XVIII—XIX быуат һарайы бүлмәләренең интерьеры тергеҙелә. [[Файл:Palace_of_Pashkevichs_in_summer.JPG|мини|250x250пкс|Һарай алдында Н.П. Румянцев һәйкәле]] [[1996 йыл]]да һарай ҡаршыһындағы паркта скульптор Н.А. Рыженков проекты буйынса Николай Румянцевтың һәйкәле ҡуйыла<ref>{{Cite web|url=http://aleksandrrogalev271256.blogspot.ru/2013/12/blog-post_15.html|title=Гомельские курьёзы. Памятник княгине Ирине Ивановне Паскевич|author=Александр Рогалёв|date=2013-12-15|publisher=Блог Александра Рогалёва|accessdate=2014-03-15|archiveurl=https://archive.is/20140315054205/http://aleksandrrogalev271256.blogspot.ru/2013/12/blog-post_15.html|archivedate=2014-03-15}}</ref>. Һәйкәлде Румянцевтар нәҫеленең гербы биҙәй<ref>{{Cite web|url=http://www.gomeltour.com/Servisy/Ekskursii/Dvortsovoparkovyi_ansambl_Gomelia.html|title=Дворцово-парковый ансамбль Гомеля (текст для гидов-экскурсоводов)|author=|date=|publisher=Гомельская область (информационный портал)|accessdate=2014-03-15|archiveurl=https://archive.is/20140315054537/http://www.gomeltour.com/Servisy/Ekskursii/Dvortsovoparkovyi_ansambl_Gomelia.html|archivedate=2014-03-15}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20140315054537/http://www.gomeltour.com/Servisy/Ekskursii/Dvortsovoparkovyi_ansambl_Gomelia.html |date=2014-03-15 }}</ref>. [[2007 йыл]]дың ғинуарында һарай фронтонында алты антик скульптура ҡуйыла, улар Иван Паскевич ваҡытында һарайҙы А.Идзковский реконструкциялаған осорҙа барлыҡҡа килгән, [[1856 йыл]]дың ғинуарында Федор Паскевич талабы буйынса алына һәм һуғыштар осоронда юғала. [[Еврипид]], [[Афродита]], Афина, Арес, Нимфа һәм Бахустың скульптуралары мәрмәр валсығынан, аҡ цементтан һәм кварц ҡомонан эшләнә. Авторы — белорус скульпторы Виктор Смоляр<ref>{{Cite web|url=http://old.newsgomel.by/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/150-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8F-62221.html|title=150 лет спустя…|author=Сергей Вершинин|date=2013-01-28|publisher=Гомельские ведомости|accessdate=2014-03-15|archiveurl=https://archive.is/20140315051714/http://old.newsgomel.by/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/150-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8F-62221.html|archivedate=2014-03-15}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20140315063223/http://ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&page=l_of_history&query=3&id=10 |date=2014-03-15 }}</ref>. Музей коллекцияһы даими тулылана. Атап әйткәндә, [[2009 йыл]]да музей коллекцияһын яҡынса 2000 әйбер тулыландыра<ref>[http://naviny.by/rubrics/culture/2010/01/05/ic_news_117_323853/ Фонды дворца Румянцевых и Паскевичей в Гомеле обогатились тысячами предметов, Naviny.By] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320052418/http://naviny.by/rubrics/culture/2010/01/05/ic_news_117_323853/ |date=2015-03-20 }}</ref>. [[2010 йыл]]да реставрация оҫтаханалары асыла<ref>[http://ng.by/ru/issues?art_id=43204 На минском часовом заводе «Луч» начат выпуск GPS-навигаторов, Народная газета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315110339/http://ng.by/ru/issues?art_id=43204 |date=2014-03-15 }}</ref>. == Беларусь символикаһында һарай. == [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|мини|250x250пкс|2000 йылғы 20 мең һумлыҡ белорус купюраһында һарай]] [[Файл:20_Belarus_2009_front.jpg|слева|мини|250x250пкс|2009 йылғы 20 һумлыҡ белорус купюраһында һарай]] [[Файл:2012._Stamp_of_Belarus_05-2012-m-909.jpg|слева|мини|113x113пкс|2012 йылғы почта маркаһында һарай]] * Һарай һүрәте 2000 йылдан сығарылған 20 меңлек купюрала урынлашҡан<ref>[http://podrobnosti.ua/economy/2002/01/21/13306.html В Беларуси вводится 20-тысячная купюра, Podrobnosti.Ua]</ref>. * Һарай һүрәте Беларустең [[2012 йыл]]ғы почта маркаһында урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=http://belarussiancollection.com/stamps/2012.html|title=Список почтовых марок Беларуси|author=|date=|publisher=Belarussiancollection.Com|accessdate=2014-03-14|archiveurl=https://archive.is/20140314181616/http://belarussiancollection.com/stamps/2012.html|archivedate=2014-03-14}}</ref>. * Һарай һүрәте 2009 йылда сығарылған 20 [[Белорус һумы|һум белорус]] купюраһында урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад]]е есть медиафайлы по теме [[c:Category:Palace of Pashkevichs, Homel|Дворец Румянцевых — Паскевичей]] * [http://palacegomel.by/ Гомельский дворцово-парковый ансамбль. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317104752/http://www.palacegomel.by/ |date=2019-03-17 }} * [http://palac.by/dvortsy/dvorets-rumyantsevykhpaskevichei Дворец Румянцевых-Паскевичей, Гомель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806063133/http://palac.by/dvortsy/dvorets-rumyantsevykhpaskevichei |date=2012-08-06 }} * <span class="citation">''Виктор Шестаков.'' <span lang="und">[http://www.poltava.pl.ua/news/9281/ Паскевичи — забытая страница истории]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Інтернет-видання «Полтавщина» (9&nbsp;мая 2011). <small>Проверено 14 марта 2014.</small> <small> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203162812/http://www.poltava.pl.ua/news/9281/ |date=2014-02-03 }} 14&nbsp;марта 2014&nbsp;года.</small></span> * <span class="citation"><span lang="und">[http://vgomele.by/gomelskii-dvorets-era-paskevichei Гомельский дворец: эра Паскевичей]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Гомельский новостной портал (26&nbsp;марта 2012). <small>Проверено 14 марта 2014.</small> <small> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503040837/http://vgomele.by/gomelskii-dvorets-era-paskevichei |date=2019-05-03 }} 14&nbsp;марта 2014&nbsp;года.</small></span> * <span class="citation"><span lang="und">[http://vgomele.by/gomelskii-dvorets-rumyantsevykh-i-paskevichei-ot-oktyabrskoi-revolyutsii-do-nashikh-dnei Гомельский дворец Румянцевых и Паскевичей: от Октябрьской революции до наших дней]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Гомельский новостной портал (2&nbsp;апреля 2012). <small>Проверено 14 марта 2014.</small> <small> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426045443/http://vgomele.by/gomelskii-dvorets-rumyantsevykh-i-paskevichei-ot-oktyabrskoi-revolyutsii-do-nashikh-dnei |date=2019-04-26 }} 14&nbsp;марта 2014&nbsp;года.</small></span> * <span class="citation"><span lang="und">[http://vgomele.by/interer-gomelskogo-dvortsa-rumyantsevykh-paskevichei Интерьер гомельского дворца Румянцевых-Паскевичей]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Гомельский новостной портал (7&nbsp;мая 2012). <small>Проверено 14 марта 2014.</small> <small> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426022224/http://vgomele.by/interer-gomelskogo-dvortsa-rumyantsevykh-paskevichei |date=2019-04-26 }} 14&nbsp;марта 2014&nbsp;года.</small></span> * [http://round.me/tour/2130/view Виртуальный тур — Гомельский дворец Румянцевых-Паскевичей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419054650/https://round.me/tour/2130/view |date=2016-04-19 }} [[Категория:Һарайҙар]] sdgq9xccc41yqq0hhse8y4qrznu4fwk 0 149011 1299910 1297568 2026-06-26T20:17:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 10 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299910 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель | Имя = Рахмонберди Мадазимов | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 1875 | Место рождения = {{ТУ|Ош|Ош}} ҡалаһы [[Ҡырғыҙстан]] | Профессия = {{актёр|СССР|Ҡырғыҙстан|XX быуат}} {{яҙыусы/кат|СССР|Ҡырғыҙстан|XX быуат}}, режиссёр, театр режиссёрҙары, театр тәнҡитсеһе, театр педагогы, тәүге директоры, художество етәксеһе һәм баш режиссёр [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры|Ошского узбекского театра]] | Гражданство = {{Флагификация|Российская империя}}→<br/>{{Флагификация|СССР}} | Годы активности = 1914-1932 | Дата смерти = 1933 | Место смерти = {{ВБУ|Узген}}, [[Ҡырғыҙстан]] | Театр = [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры]] | Награды = | imdb_id = }} '''Рахмонберди Мадазимов''' ([[1875 йыл]] - [[1933 йыл]]; Муҳаммадаъзим Раҳмонберди Мадазимов аълам ўғли) (1875-1933) — [[Ҡырғыҙстан]] театрына нигеҙ һалыусыларҙың һәм хәрәкәтте ойоштороусыларҙың, нигеҙ һалыусы, [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры]]нын беренсе директоры, баш режиссёры һәм художество етәксеһе үҙәк азиялағы иҫке [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры]], яҙыусы, [[Ҡырғыҙстан]] мәҙәниәте һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. == Биографияһы == Мирзо Рахмонберди аълам Мухаммадазим хажи улы (Мадазимов) [[1875 йыл]]дың Ош ҡалаһында тыуған. Ул, атаһы кеүек, ул Мухаммадазим, абруйлы мулла була, Мәккәгә хаж ҡылып, доға уның дауалау хатта өмөтһөҙ булған билдәле дин белгестәре, ислам тәғлимәтен таратыу,. Шул ваҡытта бик аҙ беләм кеше булып грамоталары, бәләкәй бала һәм уның бер өлөшө ҡараған Рахмонберди Мадазимов шул. Рахмонберди Мадазимов урыҫ уҡыу-мәктәптә ерле Ош ҡалаһы. Яҙыусы Рахмонберди Мадазимов хажи булып, [[1914]]-[[1915 йыл]]дарҙа канцелярияһы ҡарамағында типографияһы булған генерал-губернатор уны төркөстан крайының ҡалаһы [[Ташкент]]та булыуымды ике китап баҫтырып сығарған «Ўшнинг тавсифи» («Ош характеристика»), "Исмлар имлоси" («Исем»). [[1914 йыл]]да Рахмонберди Мадазимов етәкселегендә Ош ҡалаһында рус мәктәп уҡытыусы Балтыходжа Султанов менән бергә театр түңәрәгенә нигеҙ һала. Ош һәм мәғрифәт эшмәкәрҙәре менән бергә [[1918 йыл]] уҡытыусыһы етәкселегендә өйәҙе башҡа Рахмонберди Мадазимов Бекназар Назаров, Иброхим Мусабоев, Журахон Зайнобиддинов, Назирхон Камолов, Абдурашид Эшонхонов, А. Саидов театрындағы үҙешмәкәр түңәрәккә концерт бригадаһы базаһында нигеҙ һалына. Фронттың Төркөстан Реввоенсоветы янындағы тәүге тапҡыр Ҡырғыҙстан урындағы мосолман актёр. Тәүге директоры, театр труппаһы режиссёры һәм театрына нигеҙ һалыусыларҙың һәм тәүге художество етәксеһе булған. Рахмонберди Мадазимов Ҡырғыҙстан хәрәкәте ойошторола. [[1919 йыл]]дың труппаһы драма түңәрәге барлыҡҡа килә. Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалил Собитов артабан труппаһы артистары ҡушыла. Труппалары булған был театр сәнғәтен үҫтереүгә генә түгел, ә профессиональ музыка сәнғәтен үҫтереүгә һәм көньяҡтан ҡырғыҙстан. Сөнки труппаның үҙ репертуары, бынан тыш, театр постановкалар күп ҡуйыла концерт программалары, спектаклдәр, шулай уҡ эшкәртелгән халыҡ көйҙәрен башҡарыусылар музыкаль оҙатыу өсөн, айырым үҫеш этабы музыкант булған тип юл-профессионалдар. Ош Дәүләт үзбәк академия труппа артабан эшләү өсөн нигеҙ булды был музыкаль-драматик театры Бабур исемен. Үзбәк академия музыкаль-драма театры профессиональ театр икенсе ҡалаһында үҙәк азиялағы иҫке Ош булған, ҡалаһы [[Ташкент]]та Үзбәк академия драма театры хәмзә исемендәге милли һуң (1913-1914 йылдың 27 февралендә ойошторолған) Директоры, художество етәксеһе һәм режиссёр бөтә өйәҙе составында була Ош районы Рахмонберди Мадазимов театры театр, сәнғәт һәм мәҙәниәт менән көрәш ҡоралы басмачество һәм унда спектаклдәр ҡуя. Райондарҙа спектаклдәр ҡуйған, белмәйһегеҙме, ҡайҙа улар баҫмасыларға һәм ҡорал һаҡлау урындарына урынлаштыралар. Үҙе менән бергә уның туғандарына, зарарһыҙландырыу һәм ош ҡалаһына нигеҙ һалыусы беренсе милиция начальнигы Солтанов басмачество Балтыходжа әүҙем ҡатнаша. Театр уны үҙе менән бергә арбаға йәшереп шымдылар ҡорал ташыу реквизиттары аша ҡыҙыл районы, ҡыҙыл армияны ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итергә һәм шулай итеп унда бандаһы орудовать баҫмасылар. == Яҙылған китаптары == # {{книга |автор=|заглавие="Ўшнинг тавсифи" (характеристика Оша)|ответственный= Рахмонберди Мадазимов|ссылка=https://archive.li/aRyPV|место=Ташкент|издательство=Типография при канцелярии генерал-губернатора Туркестанского края|год=1914|страницы= |страниц=|isbn= |ref="Ўшнинг тавсифи" (характеристика Оша)}} # {{книга |автор=|заглавие=[[:uz:Ismlar imlosi|"Исмлар имлоси"]] (Словарь имён)|ответственный= Рахмонберди Мадазимов|ссылка=https://archive.li/Armi5|место=Ташкент|издательство=Типография при канцелярии генерал-губернатора Туркестанского края|год=1915|страницы= |страниц=|isbn= |ref=[[:uz:Ismlar imlosi|"Исмлар имлоси"]] (Словарь имён)}} == Әҙәбиәт == # {{книга |автор=|заглавие=Энциклопедия Ошской области, Раздел "Театральная жизнь"|ответственный= гл. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Академия Наук Киргизской ССР]]|ссылка=https://books.google.kg/books/about/Ошская_область.html?id=H-zUAAAAMAAJ&redir_esc=y|место=Фрунзе (Бишкек)|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1987|страницы= 110|страниц=445|isbn= |ref=Энциклопедия Ошской области}} ББК 92я2 # {{книга |автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия Узбекистана]]|ответственный=Государственное научное издательство "Ўзбекистон миллий энциклопедияси" [[Академия наук Республики Узбекистан|Академии наук Республики Узбекистан]]|ссылка=http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf|место=Ташкент|издательство=Государственное научное издательство "Ўзбекистон миллий энциклопедияси" |год=2000—2006|страницы= 219, буква "Ў"|страниц=|isbn= |ref=Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси}} # {{книга |автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия «Кыргызстан»]], 5 том|ответственный= гл. ред. [[:ky:Асанов, Үсөн|Асанов Ү.А.]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=https://books.google.kg/books?id=Sw0McgAACAAJ&dq=Кыргызстан”+улуттук+энциклопедиясы&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj80-2ywNrZAhUSb5oKHfJFA2sQ6AEIKDAA|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2014|страницы= 763|страниц=|isbn= 978-9967-14-111-7|ref=Национальная Энциклопедия "Кыргызстан", 5 том}} # {{книга |автор=|заглавие="Ошский узбекский музыкальный драматический театр"|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01001001622|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1980|страницы=5|страниц=59|isbn= |ref="Ошский узбекский музыкальный драматический театр"}} 21 см, ББК 85.4. # {{книга |автор=|заглавие="Ошский академический театр"|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=https://archive.li/3SlU8|место=Ош|издательство="Азия Принт"|год=2010|страницы=1|страниц=52|isbn= |ref="Ошский академический театр"}} # {{книга |автор=|заглавие=[[:ky:"Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн" энциклопедиясы|"Во имя процветания Кыргызстана" Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана]]|ответственный=Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.)|ссылка=https://archive.li/AU1JS|место=Ош|издательство="Ризван"|год=2017|страницы=27—30|страниц=336|isbn= 978-9967-18-344-5|ref="Во имя процветания Кыргызстана" Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана}} УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки). == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm Они стояли у истоков] * [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm Актёрская династия] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1386103932 Центразия Персоны] * [http://www.nlkg.kg/ru/society/grimasy-i-kaprizy-obezyany <small>Гримасы и капризы Обезьяны</small>] * [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир] * [https://24.kg/obschestvo/77551_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ <small>Люди, которые меняли мир</small>] * [https://24.kg/obschestvo/110546_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ <small>Люди, которые меняли мир</small>] * [http://tyup.net/page/madazimov-rahmonberdi Рахмонберди Мадазимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821160818/http://tyup.net/page/madazimov-rahmonberdi |date=2018-08-21 }} * [http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/717 <small>27 марта — Всемирный день театра</small>] * [https://web.archive.org/web/20180606231549/http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html <small>К 100 летию старейшего театра Кыргызстана</small>] * [http://slovo.kg/?p=96889 <small>Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426064100/http://slovo.kg/?p=96889 |date=2018-04-26 }} * [https://daryo.uz/k/2018/03/30/markaziy-osiyodagi-eng-keksa-professional-teatr-100-yoshga-toldi/ <small>Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди</small>] * [http://www.bbc.com/uzbek/uzbekistan-40191001 «Жайдари келин» чегара оша томоша кўрсатди] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1386247524 Центразия История] * [https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ <small>В Оше поставили «Душевные смятения Бабура» с помощью Узбекистана</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203242/https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ |date=2018-08-28 }} * [https://web.archive.org/web/20160310012811/http://ru.sputnik.kg/culture/20160117/1021630041.html Спектакль «Барсбек» будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции] * [http://slovo.kg/?p=52879 «Барсбек» покажут на международном фестивале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402181655/http://slovo.kg/?p=52879 |date=2019-04-02 }} * [http://www.ehoosha.com/?module=articles&action=view&id=1131 Из истории старейшего театра страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810205404/http://www.ehoosha.com/?module=articles&action=view&id=1131 |date=2018-08-10 }} * [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php/rss.php?subaction=showfull&id=1422803501&archive=&start_from=&ucat=1&category=1 Биографии знаменитостей] * [[:uz:Ismlar imlosi|Отрывок из книги «Исмлар имлоси» (на узбекском языке)]] * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q285k0a5 Книга Р. Мадазимов а «Ўшнинг тавсифи» (характеристика Оша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715151946/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q285k0a5 |date=2018-07-15 }} * [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830225628/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%27%20harfi.pdf |date=2021-08-30 }} * [https://web.archive.org/web/20160415221427/http://referaty.in.ua/index.php?newsid=1547368 Реферат] * [https://www.moypolk.ru/osh/soldiers/madazimov-rahmonberdi-muhammadazimovich Бессмертный полк] * [http://www.gpedia.com/uz/w/index.php?title=O%CA%BBzbek_adabiyoti&variant=uz-cyrl Ўзбек адабиёти Раҳмонберди Мадазимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804141118/http://www.gpedia.com/uz/w/index.php?title=O%CA%BBzbek_adabiyoti&variant=uz-cyrl |date=2017-08-04 }} * [https://www.peoplelife.ru/174413_2 Биографии известных людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810205654/https://www.peoplelife.ru/174413_2 |date=2018-08-10 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=264L-aepbFQ <small>Документальный фильм студия «Кыргызтелефильм» «Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура»</small>] * [https://web.archive.org/web/20170810230543/http://chabarman.kg/index.php/biografiyalar-m-r-bayandar/4175-madazimov-rakhmonberdi Рахмонберди Мадазимов] * [http://www.nlkg.kg/ru/projects/little-kirghizstan/synovya-mully-i-pisarya-stoyali-u-istokov-pervogo-teatra-v-oshe <small>Сыновья муллы и писаря стояли у истоков первого театра в Оше</small>] * [http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 <small>Сыновья муллы и писаря создали первый театр в стране</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403135212/http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 |date=2019-04-03 }} * [http://incredibleosh.kg/?p=940 <small>Сыновья муллы и писаря создали первый театр в Оше</small>] * [https://web.archive.org/web/20241228130852/https://www.revolvy.com/main/index.php?s=Rahmonberdi%20Madazimov&uid=1575 Rahmonberdi Madazimov] * [https://web.archive.org/web/20190403110620/https://www.peoplelife.ru/174413 Биографии известных людей] * [https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 История театра] * [https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ Театр имени Бабура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616115840/https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ |date=2019-06-16 }} * [http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry Кылым карыткан Бабур театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803182343/http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry |date=2020-08-03 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=FM0JXUMCmDM <small>Рахмонберди Мадазимов ҳақида /"Мозийга қараб иш кўрмоқлик хайрлидир!" 1- қисм</small>] * [https://web.archive.org/web/20171107023829/http://procella.ru/index.php?do=person&view=9730 Мадазимов Рахмонберди Мадазимович] * [https://archive.today/20191213144347/http://teatrjurnali.uz/yangiliklar/296-zbek-millij-akademik-drama-teatri-ir-iziston-respublikasiga-tashrif-buyuradi <small>Ўзбек Миллий академик драма театри Қирғизистон Республикасига ташриф буюради</small>] * [https://www.youtube.com/watch?v=iDEHczRIbHo Известные узбеки из Кыргызстана] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} lfntaih8irfpm648x08jzpec2rhd90f 0 149878 1299908 1200927 2026-06-26T19:42:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299908 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Reißzug-Wagen.jpg|справа|мини|220x220пкс|Райсцуг вагоны]] [[Файл:Reiszug,_Hohensalzburg.jpg|слева|мини|293x293пкс|Маршрутҡа аҫтан күренеш ]] '''Райсцуг''' ({{Lang-de|Reißzug}} йәки ''Reiszug'') күтәргес, [[Зальцбург]] ҡалаһы янында ([[Австрия]]) Хоэнзальцбург замогына йөк ташыу өсөн, арҡан тартыу көсөндә эшләгән тимер юл. Юл үҙенең йәше менән билдәле; ул 1495 йәки 1504 йылда асылған тип иҫәпләнә. Райсцугты [[Фестунгсбан|Зальцбург]] фуникулеры менән бутарға ярамай, [[Фестунгсбан|фуникулер]] замокка килеүселәрҙе ташый һәм [[1892 йыл]]да төҙөлгән<ref name=fm1/>. == Тарихы == === Юлдың барлыҡҡа килеүе === Юл беренсе тапҡыр 1515 йылда, һуңғараҡ Зальцбург архиепископы булып киткән кардинал |Маттеус Ланг тарафынан телгә алына. Шулай итеп, был юл хәҙер ҙә эшләүсе иң боронғо тимер юл транспорты өлгөләренең береһе<ref name=fm1>{{cite web | url = http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM | title = Der Reiszug - Part 1 - Presentation | publisher = Funimag | accessdate = 2009-04-22}}</ref><ref name=funnet>{{cite web | url = http://www.funiculars.net/line.php?id=350 | title = Der Reiszug | publisher = Funiculars.net | accessdate = 2009-04-22}}</ref><ref name=dtdgr>{{cite news | first = Reinhard | last = Kriechbaum | url = http://www.die-tagespost.de/Archiv/titel_anzeige.asp?ID=8916 | title = Die große Reise auf den Berg | work = der Tagespost | date = 2004-05-15 | accessdate = 2009-04-22 | language = German | archiveurl = https://archive.is/20120628225245/http://www.die-tagespost.de/Archiv/titel_anzeige.asp?ID=8916 | archivedate = 2012-06-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514095717/http://www.die-tagespost.de/Archiv/titel_anzeige.asp?ID=8916 |date=2009-05-14 }}</ref>. Райсцуг әлегә тиклем [[Замок (ҡаралты)|замоктың]] стенаһы аша тәүге маршрут буйынса йөрөй. Маршрут Ноннберг аббатлығы биләмәһендә замоктың көнсығыш стенаһы аҫтында башланып китә; артабан юл биш концентрик оборона стеналары аша үтеп, ҡәлғәнең үҙәк ихатаһына тиклем 65 % ауышлыҡта дауам итә. Һәр стенаны үтеү урынында ҡапҡа бар, уларҙың һәр береһе ныҡ ағас ҡапҡас менән бикләнергә мөмкин. Ҡапҡаларҙың булыуы һәм йәше кардинал Ланг биргән һүрәтләүҙең иҫбатланышы булып тора<ref name=dtdgr/><ref name=fm2>{{cite web | url = http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG02.HTM | title = Der Reiszug - Part 2 - History and Description | publisher = Funimag | accessdate = 2009-04-22}}</ref>. === Хәҙерге заман тарихы === Фараз ителеүенсә башта линияла сана кеүек тележкалар ҡулланылған, әммә тиҙҙән ағас рельстар һәм [[Тәгәрмәс|тәгәрмәстәр]] ҡуйыла. Вагондар сүс арҡан менән һөйрәлә. [[1910 йыл|1910 йылға]] тиклем линия кешеләрҙең йәки хайуандарҙың көсө иҫәбенә эшләй. Ҡулланыу ваҡыты эсендә линия бер нисә тапҡыр яҡшыртыла һәм үҙгәртеп ҡорола (һуңғы тапҡыр — [[1990 йыл]]да). Хәҙер линияла [[ҡорос]] рельстар һәм ҡорос трос ҡулланыла. Электр двигателе иҫәбенә хәрәкәткә килтерелә, линияның эшен контролләү өсөн видеокүҙәтеү системаһы ҡуйылған<ref name=dtdgr/><ref name=fm2/><ref name=rzs>{{cite web | title = Reiszug zu Salzburg | url = http://www.seilbahngeschichte.de/reiszug.htm | publisher = www.seilbahngeschichte.de | lang = de | accessdate = 2009-04-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928100205/http://www.seilbahngeschichte.de/reiszug.htm |date=2011-09-28 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM Статья о Райсцуге на Funimag] [[Категория:Зальцбург транспорты]] [[Категория:Австрия фуникулёрҙары]] [[Категория:Тар колеялы тимер юлдар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] qs492qvbzjxnirrxc2z6bcvi32vbn16 0 150917 1299940 1290343 2026-06-27T10:47:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299940 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|статус=Деревня|русское название=Большой Сервеч|оригинальное название=Вялікая Сэрвач|подчинение=|герб=|флаг=<!-- Название изображения и {{!}}border если необходима рамка-->|ширина флага=<!-- Параметр для возможности изменения ширины изображения флага-->|ширина герба=<!-- Параметр для возможности изменения ширины изображения герба-->|lat_deg=54|lat_min=35|lat_sec=27|lon_deg=27|lon_min=17|lon_sec=9|CoordAddon=|CoordScale=|размер карты страны=|размер карты региона=|размер карты района=|регион=Минская область|регион в таблице=|район=Вилейский район|район в таблице=|вид общины=Сельсовет|община=Людвиновский сельсовет|община в таблице=|внутреннее деление=|вид главы=|глава=|дата основания=|первое упоминание=|прежние имена=|статус с=|площадь=|высота центра НП=|климат=|население=56|год переписи=|плотность=|агломерация=|национальный состав=|конфессиональный состав=|этнохороним=|телефонный код=|почтовый индекс=|вид идентификатора=|цифровой идентификатор=|категория в Commons=}} '''Оло Сервеч''' ({{Lang-be|Вялікая Сэрвач}}), шулай уҡ '''Сервачь'''<ref name="pop" /> — [[Беларусь|Белоруссияның]] Минск өлкәһе Вилейка районындағы ауыл[[Беларусь|,]] Людвиновский ауыл советы составына ҡарай. Халҡы - 56 кеше (2009 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса)<ref name="pop">[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/hrodzienskaja.htm Результаты переписи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509042828/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/hrodzienskaja.htm |date=2021-05-09 }}</ref>. == Географияһы == Оло Сервеч ауылы ауыл советы булған агро ҡала Людвиновонан төньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта һәм Вилейка ҡалаһы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оло Сервеч ауылы Сервечь йылғаһының һул ярында, йылғаның Вилей һыуһаҡлағысының төньяҡ-көнсығыш осона ҡойған еренән аҙ ғына өҫтәрәк тора. Ауыл аша Р29 [[Вилейка]] — Долгиново — Докшицы автомобиль юлы үтә, ауылда Сервечь йылғаһы аша автомобиль юлы өсөн күпер һалынған. == Тарих == {{Внешнее изображение|image1=[http://orda.of.by/.ga/b/bol_servec/index/sf/.big/serv.jpg Католический храм 1852 года. Разобран в 1950-х годах]}}XVI быуат башындағы тарихи сығанаҡтарға ярашлы Сервеч имение булараҡ билдәле. 1505 йылда трок воеводаһы һәм Бөйөк Литва маршалогы Ян Заберезинский королдән Сервечь йылғаһы буйындакғы 5 ауылға хужа булыу хоҡуғын ала. 1555 йылда Сервеч — Ю Ванькевич милке була, был турала ауыл сиркәүе беренсе тапҡыр телгә ала. 1617 йылда ауылда Ян Бжостовский һәм Рафаил Сулистровский аҡсаһына ағас костел төҙөлә. XVII—XVIII быуаттарҙа имениеның хужаһы күп тапҡырҙар үҙгәреп тора<ref name="hist">[http://radzima.org/be/miesca/vyalikaya-servach.html «Вялікая Сэрвач»]</ref>. 1793 йылда Речь Посполитая икесе тапҡыр бүленгәндән һуң, Сервеч, бөтә Вилейщина кеүек үк, Рәсәй империяһы составына инә, артабан Минск губернаһы составында Вилейка өйәҙе, ә 1843 йылда Вилен губернаһы барлыҡҡа килә<ref name="enc">Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн. ISBN 985-11-0041-2</ref>. XIX быуатта Сервеч Козелл-Поклевскийҙарҙың ырыуын ҡарай, улар бында дворян имениеһы усадьбаһын төҙөй. 1852 йылда Ян Наполеон Козелл-Поклевский аҡсаһына яңы католик ағас сиркәүе төҙөлә (хәҙер ул һаҡланмаған). Бынан тыш, XIX быуаттың урталарында урындағы зыяратта Козелл-Поклевскийҙарҙың сиркәү-кәшәнәһе төҙөлә (хәҙер һаҡланған)<ref name="ks">[http://orda.of.by/.lib/ks/t1/93?m=5,8.1 «Каталіцкія святыні. Мінска-Магілёўская архідыяцэзія. Частка I». Тэкст и фота Аляксея Яроменкі. Мінск, «Про Хрысто», 2003 год. ISBN 985-6628-37-7]</ref>. Ағалы-энеле Ян һәм Винцент Козелл-Поклевскийҙар 1863 йылдағы ихтилалда әүҙем ҡатнаша <ref>[http://orda.of.by/.add/gallery.php?bol_servec/manor_main/art/sumk Бол. Сервеч, усадьба Козелл-Поклевских]</ref>. XХ быуат башында Оло Сервач ауылында халыҡ һаны 39 кеше тәшкил итә, ауылдың 620 дисәтинә ере, шарап ҡыуыу заводы була<ref name="hist"/>. Рига тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң (1921) Сервеч һуғыштар араһындағы Польша составына инә, ундағы Вилен воеволствоһының Вилейка поветына ҡарай. 1939 йылдың сентябрендә [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] составында тора. 1950-се йылдарҙа ағас католик ҡорам һүтелә һәм 1852 йылда күрще Давыдки ауылына күсерелә, унда ҡорамды клуб итеп үҙгәртәләр. 2012 йылда бина бөтөнләй һүтелә<ref name="tut">[https://globustut.by/bol_servec/ Большой Сервеч на сайте «Глобус Беларуси»]</ref>. == Иҫтәлекле урындар == {{Внешнее изображение|image1=[https://globustut.by/bol_servec/gravechapel1_a47.jpg Часовня-усыпальница Козелл-Поклевских]}} * Козелл-Поклевскийҙарҙың сиркәү-кәшәнәһе, XIX быуат урталарында төҙөлгән, стиле - классицизм. Ауылдың көньяғындағы зыяратта урынлашҡан * Усадьбаһы. Козелл-Поклевскийҙарҙың усадьбаһы, XIXб ыуат. Усадьбада шарап ҡыуыу бинаһы, тимерлек, хужалыҡ биналары һәм парк фрагменты һаҡланған. Элекке усадьба йорто диуарҙарының фрагменттары ғына һаҡланған. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн. <nowiki>ISBN 985-11-0041-2</nowiki> == Һылтанмалар == * [https://globustut.by/bol_servec/ Бол. Сервеч на сайте globustut.by] * [http://radzima.org/be/miesca/vyalikaya-servach.html Бол. Сервеч на сайте radzima.org] [http://radzima.org/be/miesca/vyalikaya-servach.html] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] rizl4bca4p7jjtghx6rf9bt278tu851 0 151192 1299900 1279395 2026-06-26T17:22:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299900 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Примож Трубар |оригинал имени = Primož Trubar |изображение = Primoz-Trubar.jpg |ширина = 250px |описание изображения = |описание = Примож Трубар, портрет. Якоб Ледерляйндың эше, ағас буйынса ҡырҡыу, 1578. |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 9.06.1508 |место рождения = [[Изге Рим империяһы]], [[Крайна герцоглығы]], Рашица |гражданство = |подданство = |дата смерти = 28.06.1586 |место смерти =[[Изге Рим империяһы]], [[Тюбинген]] янында Дерендинген |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |сайт = |викисклад = }} '''Примож Трубар''' ({{lang-sl|Primož Trubar}}; [[9 июнь]] [[1508 йыл]] — [[28 июнь]] [[1586 йыл]]) — [[Словения]]ның протестант дин әһеле, нәшерсе<ref>Задохин А., Низовский А. Пороховой погреб Европы.</ref> һәм лингвист. == Биографияһы == Примож Трубар 1508 йылдың 9 июнендә Рашицала (Түбәнге Крайна) тирмәнсе ғаиләһендә тыуған. Иртә йәштәрҙән сиркәүгә йөрөй башлай. 1520—1521 йылдарҙа [[Риека]] мәктәбендә, ә 1522—1524 йылдарҙа [[Зальцбург]] мәктәбендә уҡый. Бынан һуң [[Триест]]ҡа күсә, бында епископ Пьетро Буономаның булышлығы алған. Примож Трубар уға ҙур йоғонто яһаған [[Эразм Роттердамский]] менән танышҡан. 1528 йылда Примож Трубар [[Вена университеты]]на уҡырға керә, әммә курсын тамамламай. 1530 йылда Словенияға ҡайтҡан һәм католик священнигы булып китә. Был ваҡытта Словенияға әкренләп протестант идеялары үтеп инә башлай. Һәм Примож Трубар уның өсөн яңы булған протестантлыҡтың христиан идеяларын тарата башлай. Яңы идеяларҙы тиҙ генә теткереү өсөн сиркәүҙә словен телендә уҡыла. 1547 йылда Трубар асыҡ рәүештә лютеранлыҡ яғына күскән. Шул уҡ йылда протестат идеяларын таратҡан өсөн Трубар Словениянан ҡыуылған. Ул [[Германия]]ға китергә мәжбүр булған. 1548 йылда Трубар [[Нюрнберг]]та төпләнә, бында уға лютеран руханийы Вейт Дитрих булышлыҡ күрһәтә. 1548 йылдың майында Трубар Ротенбургта пастор урынын биләгән. Бында ул Барбара Ситарға өйләнә. Германияла Примож Трубар тәүге баҫма словен китаптарын нәшер итә: «Абецедарий» («Әлифба»; 1550) һәм «Кесе катехизис» (1551). Ул шулай уҡ 25 төрлө китаптарҙы словен теленә тәржемә иткән (Яңы Ғәһедтең тулы тәржемәһе, [[Мартин Лютер]] һәм [[Эразм Роттердамский]]ҙың китаптары). Протестант китаптары башлыса глаголицала баҫтырылған. Артабан Трубар кириллицала һәм латиницала нәшер итеү өсөн литерҙар эшләгән. Протестанттар уларҙың хәрәкәте [[Рим]]ға һәм [[Константинополь|Константинополгә]] барып етәсәгенә өмөт иткән һәм алдан уҡ китаптарҙы өс әлифба менән нәшер иткәндәр. Әммә башлыса нәшриәт Словения һәм Хорватия өсөн эшләгән. Трубарҙың нәшриәте барлығы глаголицала 12 китап, кириллицала 7 китап һәм латиницала 6 китап баҫтырған. Протестанттар тарафынан нәшер ителгән 50 словен китабынан яҡынса өстән ике өлөшө Трубарҙыҡы. Крайна герцоглығы ҡатламдарынан депутаттар Трубарҙы [[Любляна]]ға саҡырғандар, бында ул бер нисә йыл дауамында Словен протестант сиркәүенең суперинтенданты була. «Словен сиркәү уставы» (1554 йыл) китабында ул Словен сиркәүен һәм мәктәбен ойоштороу концепцияһын биргән. Был китап тыйылған, ә Трубар 1555 йылда Люблянанан китергә тейеш була. Трубар словендар, хорваттар һәм сербтар өсөн берҙәм китап телен төҙөргә ниәтләгән. Уның нигеҙенә Далмацияла таралған хорват теленең чакав диалектын һалған, әммә Трубар башҡа телдәр һәм һөйләштәрҙе иҫәпләргә кәрәклеген аңлаған. Ҡайһы бер текстарҙың ситтәрендә Трубар туғандаш диалекттарҙан синонимдарҙы күрһәткән. 1561 йылдан Германияның Бад-Урах ҡалаһында словен һәм хорват протестант китаптарын нәшер итеү менән шөғөлләнә. 1566 йылда Тюбинген янындағы Дерендинген мәхәлләһен етәкләй. 1586 йылдың 28 июнендә вафат булған. == Эшмәкәрлегенең һөҙөмтәләре == * Словен протестант әҙәбиәте тап Примож Трубарҙан башланған һәм ул вафат булғандан һуң туҡтаған. Уның дауам итеүселәре башлыса уның уҡыусылары була: Юрий Далматин, Адам Бохорич, Себастиан Крель. * Примож Трубар словен телен һаҡлаған һәм үҫтергән, ул словен мәҙәниәтенең нигеҙләүселәренең береһе булып тора. 2007 йылдың 28 ноябрендә Словенияның хөкүмәте 2008 йылды Примож Трубар йылы тип иғлан иткән. Трубарҙың 500-йыллығы шулай уҡ [[ЮНЕСКО]]-ның иҫтәлекле даталары исемлегенә кергән. 2010 йылда Словаения хөкүмәте яңы милли байрам — Примож Трубар көнөн булдырған, ул йыл һайын 8 июндә билдәләнгән<ref>{{cite web|url=https://www.rtvslo.si/kultura/knjige/8-junija-se-spominjamo-primoza-trubarja/310598|title=8. junija se spominjamo Primoža Trubarja|publisher=''RTV Slovenija''|date=2013-06-08|lang=sl}}</ref>. * Уның портреты Словенияның 10-толарлыҡ купюраһында булған, хәҙерге ваҡытта — 1 [[евро]] тәңкәһенең милли яғында урынлаштырылған. == Иллюстрациялар == <gallery> Image:Kip-Trubar.JPG|[[Любляна]]ла Примож Трубар һәйкәле (скульпторы Франк Бернекер) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ2|Трубар, Примож|том=43|страницы=306}} == Һылтанмалар == * [http://www.thezaurus.com/webzine/primoz_trubar_reformer/ Webzine Sloveniana article] * [https://web.archive.org/web/20070126001154/http://www.uvi.si/eng/slovenia/background-information/first-slovene-book/primoz-trubar/ Slovene Government Communication Office] * [http://www.primoztrubar.si/eng/index.php Trubar Forum website in English and Slovene — translating Trubar into modern Slovene!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110916234821/http://www.primoztrubar.si/eng/index.php |date=2011-09-16 }} * [https://web.archive.org/web/20081205144800/http://www.velike-lasce.si/index_01.acam?typ=vsebina&ID=2002122711213565 Website of Velike Lasce] * [https://web.archive.org/web/20120206215032/http://www.randburg.com/si/general/slo8.html Famous Slovenes] * [http://www.trubar2008.si/eng/index.html 500th Anniversary Celebrations of Trubar’s birth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803015058/http://www.trubar2008.si/eng/index.html |date=2008-08-03 }} {{ВС}} [[Категория:Словенияның дин әһелдәре]] [[Категория:Германияның дин әһелдәре]] [[Категория:Протестантизм эшмәкәрҙәре]] a7mii6c62m759v06bsm6aksf9vt3p9o 0 159236 1299913 1239003 2026-06-26T21:19:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299913 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рихтер Зинаида Владимировна''' ([[23 октябрь|11 (23) октябрь]] [[1890 йыл]] — [[13 ноябрь]] [[1967 йыл]]) — [[СССР]] яҙыусыһы, очерктар авторы. == Биографияһы == Зинаида Владимировна Рихтер (ҡыҙ фамилияһы '''Дурова''') 1890 йылдың 11 (23) октябрендә [[Мәскәү]]ҙә артистар ғаиләһендә тыуған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың реаль училищеһын тамамлай. Строганов художество-сәнәғәт училищеһында (хәҙер С.Г. Строганов исемендәге Мәскәү художество-сәнәғәт академияһы) уҡый, директоры ул саҡта булып Николай Васильевич Глоба (1859—1941) була<ref>[http://geolmarshrut.ru/authors/?ELEMENT_ID=2541 Глоба Николай Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020090704/http://geolmarshrut.ru/authors/?ELEMENT_ID=2541 |date=2020-10-20 }}</ref>. Художество белем алып, Зинаида Рихтер 1905—1916 йылдарҙа Мәскәү һәм Бишенсе Лефортово училищеларында рәсемдән уҡыта. 1912—1914 йылдарҙа ире Константин Рихтер менән Мәскәүҙән Ҡырымға йәйәү сәйәхәтенән һуң яҙылған «Записки путешественницы — пешком по России» эшен баҫтырып сығара. Ире фронтта 1916 йылда [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк була. 1918 йылдан [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] осоронда Зинаида Рихтер — «[[Известия (гәзит)|Известия]]» гәзитенең махсус хәрби хәбәрсеһе. Артабан 1920 йылда Рәсәй телеграф агентлығының Мәскәү губерна бүлексәһе мөдире һәм инструктор булып эшләй. 1920-1921 йылдарҙағы Волга буйындағы аслыҡ ваҡытында ҡабаттан «Известия» гәзитенең махсус хәбәрсеһе булып эшләй<ref name="geolmarshrut"/> Зинаида Рихтер беренсе булып Монголия аша [[Мәскәү]]−[[Пекин]]−[[Токио]] осошонда ҡатнаша<ref>[http://alternathistory.com/moskva-pekin-tokio-pervyj-velikij-perelet-sovetskoj-aviatsii/ Москва — Пекин — Токио. Первый великий перелет советской авиации.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411181550/http://alternathistory.com/moskva-pekin-tokio-pervyj-velikij-perelet-sovetskoj-aviatsii/ |date=2020-04-11 }}</ref> (сәйәси сәбәптәр арҡаһында шул ваҡытта матбуғатта Мәскәү−Пекин осошо ғына яҡтыртыла); Врангель утрауына «Литке» боҙватҡысында ҡотҡарыу экспедицияһы ағзаһы була; [[Кавказ]] — [[Сванетия]] һәм Хевсуретияның алыҫ ерҙәренә бара; [[Лаптевтар диңгеҙе]]ндә ҡышлай, Алтай, Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстанда була. Шулай уҡ [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ның]] 2-се [[Альпиниада]]һында ҡатнаша һәм Эльбрустың көнсығыш түбәһенә күтәрелә]]<ref>[http://www.tmgl.ru/names/page/1/3/ Рихтер Зинаида Владимировна]</ref>. Вера Инбер былай тип яҙа: «Ул айға ла осор ине, әгәр быға бәләкәй генә мөмкинлек булһа»<ref name="geolmarshrut"/>. 1930 йылда Зинаида Рихтер әҙәби эшкә күсә. 1934 йылдың 1 июнендә [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул ителә. Ошо уҡ йылдан «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитенең махсус хәбәрсеһе булып эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[ТАСС]] һәм Совинформбюро заданиелары буйынса эшләй. Уның сәфәрҙәре тураһында очерктар «[[Октябрь (журнал)|Октябрь]]» журналы биттәрендә баҫылып сыға. 1952 йылда ҡулға алына һәм [[Ҡаҙағстан]]дың Джамбул өлкәһе Талас районына ебәрелә. 1955 йылдың мартында реабилитациялана, азат ителә һәм СССР Яҙыусылар союзына тергеҙелә. 1967 йылдың 13 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә<ref name="geolmarshrut">[http://geolmarshrut.ru/authors/?ELEMENT_ID=314 Рихтер Зинаида Владимировна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411181613/http://geolmarshrut.ru/authors/?ELEMENT_ID=314 |date=2020-04-11 }}</ref>. Зинаида Владимировна Рихтер миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» һәм «Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалдары; Осоавиахимдың алтын сәғәте; Врангел утрауына ҡотҡарыу экспедицияһында ҡатнашыуы өсөн Почет грамотаһы һәм һәм билдә менән бүләкләнә<ref name="geolmarshrut"/>. Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында З.В.Рихтерға ҡағылышлы материалдар бар<ref>[https://rgali.ru/obj/11805359 Рихтер (Дурова) Зинаида Владимировна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411181547/https://rgali.ru/obj/11805359 |date=2020-04-11 }}</ref>. == Һайланма библиография == * Кавказ наших дней, 1923—1924. — М.: Жизнь и знание, 1924. * За полярным кругом. — М. — Л.: Молодая гвардия, 1925. * 7 000 километров по воздуху. Москва — Монголия — Китай. — М.: Авиоиздат, 1926. * Золотой Алдан. [Путевые очерки]. — М. — Л.: Гиз, 1927. * Семафоры в пустыне. На изысканиях Туркестано-Сибирской железной дороги / пред. А. Халатова. — М. — Л.: Молодая гвардия, 1929. * Азиатская Швейцария. (По киргизским кочевьям). — М. — Л.: Физкультура и туризм, 1930. * В солнечной Абхазии и Хевсуретии. [Путевые очерки]. — М. — Л.: Физкультура и туризм, 1930. * Мед и золото. [По Алтаю]. — М. — Л.: Молодая гвардия, 1930. * На «Литке» к острову Врангеля. Записки участника спасательной экспедиции. — М.: Молодая гвардия, 1931. * У белого пятна. Спасательная экспедиция ледореза «Литке» на остров Врангеля. — М.: Федерация, 1931. * Поход Осевэка [Особый северный экспедиционный отряд. Урал. 1919 г.]. — М.: ГИХЛ, 1933. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le9/le9-7081.htm РИХТЕР Зинаида Владимировна] * [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke6/ke6-3093.htm РИХТЕР, Зинаида Владимировна] * [https://iz.ru/news/334808 Зинаида Рихтер − «Бабушка известинского репортажа»] * [http://apsnyteka.org/508-richter_z_v_solnechnoi_abkhazii_i_hevsuretii.html Зинаида Рихтер. В солнечной Абхазии и Хевсуретии] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Журналистар]] [[Категория:Яҙыусылар]] [[Категория:С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1967 йылда вафат булғандар]] [[Категория:13 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1890 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 октябрҙә тыуғандар]] kfuwhg2adbxhl4edfmo7pr022ttumv3 0 164714 1299881 1235625 2026-06-26T13:37:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299881 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сергей Иванович Пинчук''' ([[28 апрель]] [[1948 йыл]]) — Рәсәй математигы, [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]], (1980), профессор (1982)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/6368-pinchuk-sergej-ivanovich/ Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112185711/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/6368-pinchuk-sergej-ivanovich/ |date=2017-11-12 }}</ref>. 1971 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт институты]]ның механика-математика факультетын тамамлай, 1974 йылда Шабат етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1974 йылдан [[Көньяҡ Урал дәүләт университеты|Силәбе политехник институтында]] эшләй: өлкән уҡытыусы, доцент була. 1982 йылдан 1995 йылға тиклем [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның физика-математика факультетында юғары алгебра һәм геометрия кафедраһы мөдире була. 1995 йылдан — [[Көньяҡ Урал дәүләт университеты|Көньяҡ-Урал университеты]] (Силәбе) профессоры, бер үк ваҡытта Индиана штаты университеты (Блумингтон, АҠШ) профессоры. 1974 йыл һөҙөмтәһе Пинчук теоремаһы — бер нисә комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең [[голоморфлы функция]]һы өсөн сик берлеге теоремаһы булараҡ билдәле<ref>{{Мәҡәлә|автор=Пинчук С.|заглавие=Граничная теорема единственности для голоморфных функций нескольких комплексных переменных|ссылка=http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=mzm&paperid=7337&option_lang=rus|язык=|издание=Мат. заметки|год=1974|том=15|выпуск=2|страницы=205—212|doi=10.1007/BF02102390|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Садуллаев А. С.|заглавие=Граничная теорема единственности|ссылка=http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=sm&paperid=2914&option_lang=rus|язык=|издание=[[Математический сборник|Мат. сб]]|год=1976|том=30|выпуск=4|страницы=501-514|doi=10.1070/SM1976v030n04ABEH002285|issn=}}</ref>. Леви— Пинчук симметрияһы принцибы һәм Пинчук тартылыуы ысулы авторы<ref>{{Мәҡәлә|автор=Витушкин А. Г.|заглавие=Голоморфное продолжение отображений компактных гиперповерхностей|ссылка=http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=im&paperid=1603&option_lang=rus=|издание=Изв. АН СССР. Сер. мат|год=1982|том=46|выпуск=1|страницы=28—35|doi=10.1070/IM1983v020n01ABEH001337|issn=}}</ref>. Боголюбовтың «острие клина» тураһындағы теоремаһын матди һәм күп төрлөлөк тыуҙырыусы математик формулаға - <math>\Complex^n</math><ref>{{Мәҡәлә|автор=Пинчук С. И.|заглавие=Теорема Боголюбова об «острие клина» для порождающих многообразий|ссылка=[http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=sm&paperid=3693&option_lang=rus|язык=|издание=Мат. сб|год=1974|том=94|номер=3|страницы=468—482|doi=10.1070/SM1974v023n03ABEH001725|issn=}}</ref> тарата. Якобиан проблемаһының матди вариантына ҡәтғи бирелешле ҡаршы миҫал таба<ref>{{Мәҡәлә|автор=Pinchuk, S.|заглавие=A counterexamle to the strong real Jacobian conjecture|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007/BF02571929|язык=en|издание=Mathematische Zeitschrift|год=1994|том=217|выпуск=1|страницы=1—4|doi=10.1007/BF02571929|issn=0025-5874}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Ғилми хеҙмәттәре == * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=21104/ Публикации С. И. Пинчука] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113003248/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=21104/ |date=2017-11-13 }} * [https://www.researchgate.net/profile/S_Pinchuk/ Публикации С. И. Пинчука в США] == Һылтанмалар == * {{БЭ|79503}}{{V|27|04|2023}} * [http://www.mathnet.ru/links/a17604bcdcc2dea51828b267272be700/rm494.pdf А. Г. Витушкин, Полвека — как один день]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Общероссийский математический портал * [https://web.archive.org/web/20171111041558/https://math.indiana.edu/people/faculty/pinchuk.html Индианский университет] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 апрелдә тыуғандар]] fjl0tn370pj85dpgfwf60gqgxjd7s60 0 165372 1299907 1299251 2026-06-26T19:39:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299907 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Абрамович Райков''' ({{OldStyleDate|11|ноябрь|1905|29|октябрь}}, [[Одесса]] — декабрь [[1980 йыл|1980]]<ref><cite>Д. А. Райков умер в самом конце декабря 1980 г.</cite> // [http://www.mathnet.ru/links/232c5d0ae83668772bf677fa19178e87/rm5325.pdf ''Горин Е.А.'', Фрагменты научной биографии Д. А. Райкова: гармонический анализ. [[Успехи математических наук|УМН]], т. 61:5, 2006, стр. 158]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Мәскәү]]) — совет математигы, функциональ анализ, ихтималлыҡ теорияһы һәм топология өлкәһендә белгес. МДПИ профессоры. Билдәле дәреслектәр авторы, математика буйынса бер нисә классик китапты рус теленә тәржемә итеүсе. == Биографияһы == 1920—1923 йылдарҙа Одесса һәм Мәскәү университеттарында эшселәр факультетында уҡый. 1929 йылда Мәскәү университетын тамамлай. 1920-се йылдарҙа Д. А. Райков әүҙем комсомол хеҙмәткәре, Мәскәү дәүләт университетының комсомол ойошмаһы секретары була. 1929—1930 йылдарҙа теоретик фәнни тикшеренеүҙәрҙең маҡсатҡа ярашлы булыуы тураһында бәхәстәрҙә ҡатнаша, уны файҙаһыҙ тип һанай. Әммә тиҙҙән был ҡараштан баш тарта һәм һуңыраҡ, Воронежда, һандар теорияһы менән шөғөлләнә һәм ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы һәм һандар теорияһы буйынса лекциялар уҡый{{Sfn|Дело Лузина|1999|с=190}}. 1929—1930 йылдарҙа Д. А. Райков Г. К. Хворостин менән бергә Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика институтында «пролетар студенттар» тарафынан уҙғарылған Д. Ф. Егоровҡа ҡаршы кампанияны етәкләй {{Sfn|Дело Лузина|1999|с=218, 235}}<ref>''Форд Ч.'' Великий перелом на московском математическом фронте // [[Историко-математические исследования]] / Под редакцией С. С. Демидова. — Вторая серия. Вып.3 (38). — Москва: Изд-во «Янус-К», 1999.</ref>. 1932 йылда [[Карл Маркс|К. Маркс]]тың математик ҡулъяҙмалары өҫтөндә эштә ҡатнаша{{Sfn|Математика в СССР за тридцать лет|1948|с=14}}. 1933 йылда Д. А. Райков [[:ru:Троцкизм|троцкизм]] өсөн [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партиянан]] сығарыла һәм [[Воронеж]]ға ҡыуыла, унда Воронеж университетында уҡыта. Әммә ике йылдан һуң ул аҡлана, партияға тергеҙелә һәм Мәскәүгә ҡайта. 1935—1943 йылдарҙа Д. А. Райков Дәүләт фәнни-техник нәшриәттә, 1938—1948 йылдарҙа СССР фәндәр академияһының Математика институтында эшләй. Физика-математика фәндәре докторы (1941), профессор (1950){{Sfn|Математика в СССР за сорок лет|1959|loc=Т.1|с=579}}. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Д. А. Райков ополчение сафтарында хеҙмәт итә, хөкүмәт наградалары бар, яралана, шунан һуң демобилизациялана. 1949—1952 йылдарҙа Д. А. Райков Кострома педагогия институтында эшләй. 1952—1956 йылдарҙа Шуя педагогия институтында эшләй. Математика кафедраһының беренсе мөдире була. Д. А Райковты яҡшы белеүсе П. С. Новиков уны Шуянан Мәскәүгә саҡыра, унда ул В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтында (элекке Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсы) математик анализ кафедраһын етәкләй. 1957 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Д. А. Райков Мәскәү педагогия институтында эшләй, шуның менән бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетында спецкурстар уҡыта һәм аспиранттар менән етәкселек итә, математик редакциялар менән хеҙмәттәшлек итә. == Ғилми һөҙөмтәләре == Д. А. Райков ихтималлыҡ теорияһы менән А. Я Хинчин етәкселеге аҫтында шөғөлләнә башлай. Уның һандар теорияһына ҡараған тикшеренеүҙәре ябай һандарҙың таралыуының асимптотик законын иҫбатлау менән бәйле {{Sfn|Математика в СССР за тридцать лет|1948}}. Д. А. Райков Крейн-Мильман теоремаһы ярҙамында локаль компактлы төркөмдөң унитар төшөнсәләренең тулы системаһы барлығын иҫбат итә{{Sfn|Математика в СССР за сорок лет|1959}}. И. М. Гельфанд менән берлектә топологик төркөмдәрҙең үҙенсәлектәре теорияһын аналитик төҙөү схемаһын тәҡдим итә{{Sfn|Математика в СССР за тридцать лет|1948}}. Гармоник анализ өлкәһендә күп кенә дөйөм һөҙөмтәләргә өлгәшә{{Sfn|Горин|2006}}. Д. А. Райков математикның төрлө бүлектәре буйынса күп кенә билдәле китаптарҙы инглиз, итальян һәм немец теленән урыҫ теленә тәржемә итә. Улар араһында Э. Геккеның «Лекции по теории алгебраических чисел» (1940), Б. Л. ван дер Вардендың «Современная алгебра»һы (1947), Георг Полиа һәм Габор Сегеның «Задачи и теоремы из анализа» (1956), Е. Титчмарштың «Введение в теорию интегралов Фурье» (1948), Г. Хардиҙың «Расходящиеся ряды» (1951), Ф. Трикомиҙың «Лекции по уравнениям в частных производных» (1957), П. Халмоштың «Конечномерные векторные пространства» (1963), Э. Ландауҙың «Введение в дифференциальное и интегральное исчисление» китаптары 1948) һәм күп башҡалар. == Ҡайһы бер хеҙмәттәре == * ''Броншейн И. Н., Райков Д. А.'' Справочник по элементарной математике, механике и физике. 3-е изд. — М.: ОГИЗ, 1943. * ''Гельфанд И. М., Райков Д. А., Шилов Г. Е.'' Коммутативные нормированные кольца // УМН, 1:2(12) (1946), 48-146. * ''Делоне Б. Н., Райков Д. А.'' Аналитическая геометрия, Том 1. — М.: ГИТТЛ, 1948. * ''Делоне Б. Н., Райков Д. А.'' Аналитическая геометрия, Том 2. — М.: ГИТТЛ, 1949. * ''Гельфанд И. М., Райков Д. А., Шилов Г. Е.'' Коммутативные нормированные кольца. — М.: Физматгиз, 1960. * ''Райков Д. А.'' Векторные пространства. — М.: Физматгиз, 1962. * ''Райков Д. А.'' Одномерный математический анализ. — М.: Высшая школа, 1982. * ''Райков Д. А.'' Многомерный математический анализ. — М.: Высшая школа, 1989. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|1}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Математика в СССР за тридцать лет: 1917–1947|место={{М.}}-{{Л.}}|издательство=ОГИЗ|год=1948|ref=Математика в СССР за тридцать лет}} * {{Китап|автор=|заглавие=Математика в СССР за сорок лет: 1917–1957|место={{М.}}-{{Л.}}|издательство=[[Физматгиз]]|год=1959|ref=Математика в СССР за сорок лет}} * [<nowiki>http://www.mathnet.ru/links/232c5d0ae83668772bf677fa19178e87/rm5325.pdf</nowiki>{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Горин Е. А.}}|заглавие=Фрагменты научной биографии Д. А. Райкова: гармонический анализ|издание=[[Успехи математических наук|УМН]]|год=2006|том=61|номер=5|страницы=157—172|ref=Горин}}] * ''Гордон И. И.'' Б. Н. Делоне и Д. А. Райков, «Аналитическая геометрия» т. I и II (рецензия) // УМН, 5:6(40) (1950), 180—186. * {{Китап|автор=|заглавие=Дело академика Николая Николаевича Лузина|место=СПб.|издательство=РХГИ|год=1999|isbn=5—88812—103—7|ref=Дело Лузина}} == Һылтанмалар == * [http://www.mathnet.ru/rus/person26915 Райков Дмитрий Абрамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524211959/http://www.mathnet.ru/rus/person26915 |date=2022-05-24 }}. Публикации в информационной системе Math-Net.Ru * [http://www.genealogy.ams.org/id.php?id=107048 Mathematics Genealogy Project: Dmitrii Abramovich Raikov] [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:XX быуат математиктары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]] [[Категория:Одессала тыуғандар]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаусылар]] f2jfycxbhxbljiu7q17l3vqhljbxe2z 0 168638 1299919 993447 2026-06-27T00:58:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299919 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Калининград сик буйы институты''' — юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт ҡаҙна мәғариф учреждениеһы, Рәсәй сик буйы хеҙмәтенең боронғо хәрби-уҡыу йорттарының береһе. [[Файл:Flag_of_Border_Troops_of_Russia.svg|слева|мини|250x250пкс|Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Сик буйы хеҙмәте флагы ]] Институт сик буйы, техник, оператив белгестәре әҙерләү менән шөғөлләнә. Уҡыу йортонда барлығы 150-нән ашыу фән кандидаты һәм докторы эшләй. 1998 йылдан техник, юридик һәм педагогик йүнәлеш буйынса фәнни һәм педагогик кадрҙарҙы әҙерләүсе адъюнкттура эшләп килә. == Тарихы == [[Файл:Нарукавный_знак_КПИ2.png|справа|мини|290x290пкс|Калининград сик буйы институтының еңгә тағылған билдәһе]] 1995 йылда Новгород өлкәһе Кстов ҡалаһына күсерелгән А. А. Жданов исемендәге Ленин орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы инженер ғәскәрҙәрен әҙерләүсе Калининград юғары инженер училищеһының техник базаһында нигеҙләнә (КВИУИВ). Институтын булдырыу тураһындағы бойороҡҡа 1995 йылдың 26 декабрендә ҡул ҡуйыла. 1996 йылда беренсе курсҡа курсанттар йыйыла. 2003 йылға тиклем институт РФ Федераль сик буйы хеҙмәтенә ҡарай һәм үҙ аллы ведомство булараҡ, «Рәсәй Федерацияһы Федераль сик буйы хеҙмәтенең Калининград хәрби институты» тип атала. Төрлө осорҙарҙа уҡыу йортон 500-ҙән 2500 тиклем курсант тамамлай. Көслө профессор-уҡытыусылар составы юғары кимәледәге белем һәм практик күнекмәләр бирә. 2012 йылда, хәйриә ярҙамында, уҡыу йорто курсанттары һәм хеҙмәткәрҙәре көсө менән Рус православие сиркәүенең Илья Муромец ҡорамы тергеҙелә. Изге Идлья Муромец сик буйы һаҡсыларын ҡурсалаусы булып тора. Епископ Серафим Балтийскиә сиркәүҙе изгеләндерә. Йола буйынса был көнгә Ҡорам барамы тәғәйенләнә. Был йолаға 1894 йылда Рәсәй империяһының финанс министры һәм сик һаҡсыларының айырым корпусы шефы Сергей Витта, тейешле бойороҡҡа ҡул ҡуйып, нигеҙ һала<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/58009.htm ХРАМ В ЧЕСТЬ ИЛИИ МУРОМЦА ОСВЯЩЕН В ПОГРАНИЧНОМ ИНСТИТУТЕ ФСБ В КАЛИНИНГРАДЕ]</ref>. == Начальниктары == Әлеге ваҡытта институт начальнигы булып генерал-майор Александр Александрович Морусов тора. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://kpi.fsb.ru КПИ ФСБ РФ]''( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200904195948/http://kpi.fsb.ru/ |date=2020-09-04 }})'' * {{YouTube|dIgU6e502ws|Калининградский пограничный институт ФСБ России (4 сент. 2018 г.)|logo=1}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] 3bcingk1xnrua2k6rj7tysrgmajfbjb 0 170102 1299941 1223759 2026-06-27T11:54:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299941 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Симонов''' '''Константин''' ('''Кирилл''') '''Михайлович''' ([[28 ноябрь]] [[1915 йыл]] — [[28 август]] [[1979 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|рус]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] [[проза]]игы, шағир, драматург һәм киносценарист. Йәмәғәт эшмәкәре, журналист, хәрби корреспондент. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1974) һәм алты Сталин премияһы (1942, 1943, 1946, 1947, 1949, 1950) лауреаты. Халхин-Гол (1939) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] (1941—1945) ҡатнашыусы. Совет Армияһы полковнигы. [[СССР Яҙыусылар союзы]]ның генераль секретары урынбаҫары<ref>[https://books.google.ru/books?id=vuM_AAAAIAAJ&q=Константин+Симонов+-+заместитель&dq=Константин+Симонов+-+заместитель&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjmveTKjvfbAhXCJJoKHWrpA9MQ6AEIMjAC Константин Симонов: очерк творчества — Инна Вишневская — Google Книги]</ref>. == Биографияһы == Константин (Кирилл) Михайлович Симонов 1915 йылдың 28 ноябрендә Петроградта тыуған, уның атаһы — генерал-майор Михаил һәм әсәһе — кенәз ҡыҙы Александра Оболенская<ref name="ТАСС-ДОСЬЕ">''Павел Дурягин.'' [http://tass.ru/kultura/2477087 «Жди меня»: 100 лет Константину Симонову] // [[ТАСС]], 28 ноября 2015 г.</ref>. Кирилл Симонов үҙ атаһы тәрбиәһен белмәй үҫә, сөнки ул [[Беренсе донъя һуғышы]]нда хәбәрһеҙ юғала (яҙыусының рәсми биографияһынан, уның улы А. К. Симонов ҡартатаһының эҙҙәре Польшала 1922 йылда юғала, тигән мәғлүмәт бирә<ref name="autogenerated2">[http://www.1tv.ru/sprojects_utro_video/si33/p105091 Первый канал. К юбилею Константина Симонова. Документальный фильм «Жди меня и я вернусь», 28 ноября 2015]</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.lechaim.ru/ARHIV/210/interview.htm ''Алексей Симонов''. Сивцев Вражек — это теплая варежка моего детства]</ref>). 1919 йылда әсәһе улы менән [[Рязань]] ҡалаһына күсеп китә һәм Рус император армияһының элекке полковнигы, хәрби эштәр буйынса уҡытыусы А. Г. Иванишевҡа кейәүгә сыға. Һуңғараҡ РККА командиры булып киткән үгәй атаһы Константинды үҙ улы һымаҡ яҡын күрә, улар бер-береһен ярата<ref name="Глазами человека">''[[Константин Симонов]].'' [http://hrono.ru/libris/lib_s/simonov01.php Глазами человека моего поколения. Размышления о И. В. Сталине. 23 февраля 1979 года].</ref>). Әсәһе улын тәрбиәләү менән шөғөлләнә һәм йорт хужалығын алып бара. Үгәй атаһы хәрби кеше булғанға күрә, Кириллдың бала сағы хәрби ҡаласыҡтарҙа һәм командир ятаханаларында үтә. Ете класс тамамлағандан һуң социалистик төҙөлөшө идеяһы менән янған үҫмер{{Sfn|Симонов|1990|страницы=27}} эшсе һөнәрен үҙләштерергә була һәм ФЗУ-ға уҡырға инә. Башта [[Һарытау]]ҙа металл буйынса токарь булып эшләй, ә һуңғараҡ Мәскәүҙә ошо уҡ эштә була. Мәскәүгә ғаилә 1931 йылда күсенә. Күсенгәнгә тиклем дүрт ай дауамында үгәй атаһы ҡулға алынған була, уны эштән сығаралар һәм фатирҙарынан ҡыуалар. Шул уҡ йылда Симонов [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул ителә һәм ИФЛИ (Мәскәү философия, әҙәбиәт һәм тарих институты) аспирантураһына уҡырға инә, «Павел Черный» поэмаһын баҫтыра. Кировты үлтергәндән һуң, 1935 йылда дворян сығышлы кешеләр Ленинградтан һөрөлә, улар араһына әсәһенең өс апаһы ла эләгә. Уларҙы Ырымбур өлкәһенә һөрәләр, уларҙың икәүһе, Дарья һәм Софья, репрессиялана һәм шунда төрмәлә вафат булалар (1938 йылда). Иҫән ҡалған өсөнсө инәһе, Людмила Леонидовна Оболенская, 1955 йылда ғына һөргөндән ҡайтарыла. Был ғәҙелһеҙлектәр Симоновтың күңелендә ғәҙелһеҙлек тойғоһон уята. 1935 йылда Симонов А. М. Горький исемендәге Әҙәби институтының киске бүлегенә уҡырға инә, бер йылдан көндөҙгө бүлеккә күсә{{Sfn|Симонов|1990|страницы=48}}. 1938 йылда Кирилл Симонов Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Был ваҡытҡа инде ул бер нисә әҫәр авторы була —1936 йылда «Молодая гвардия» һәм «Октябрь» жураналдарында Симоновтың тәүге шиғырҙары баҫтырыла. [[Файл:Lizyukov_with_Simonov.JPG|слева|мини|250x250пкс|К. Симонов (уңда) А. Лизюков менән. 1942 йыл.]] [[Файл:Ilya_Vlasenko_Konstantin_Simonov_near_Ponyri._Battle_of_Kursk._1943.jpg|мини|300x300пкс|Константин Симонов (уртала) һәм Илья Власенко (уңда) 75-се гвардия уҡсылар дивизияһы команда пунктында, Поныри районы. Курск алышы, 1943 йыл.]] 1940 йылда Симонов үҙенең тәүге «Бер мөхәббәт тарихы» («История одной любви») исемле пьесаһын ижад итә, уны сәхнәгә Ленин комсомолы исемендәге театр ҡуя; 1941 йылда «Беҙҙең ҡала егете» («Парень из нашего города») пьесаһын яҙа. Бер йыл дауамында [[В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия|В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияһы]] ҡараамағындағы хәрби корреспонденттар курсында уҡый. Халхин-Голдағы совет-япон низағы барышында «Героическая красноармейская» гәзитендә практика үтә. 1941 йылдың 15 июнендә уға икенсе рангы хәрби интендант званиеһын бирелә. Һуғыш башланғас, ғәмәлдәге армия хәбәрсеһе булараҡ, «Известия» гәзитендә баҫыла, «Боевое знамя» фронт гәзитендә эшләй<ref name="autogenerated2"/>. 1941 йылдың йәйен, «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенең махсус хәбәрсеһе булараҡ, ҡамауға эләккән Одесса ҡалаһында үткәрә<ref>''Ортенберг Д. И''. Июнь — декабрь сорок первого: Рассказ-хроника. — М.: «Советский писатель», 1984. — С. 120—125. — 352 с. — Тираж 30 000 экз.</ref>. 1941 йылдың сентябрендә Л-4 Гарибальдиец һыу аҫты кәмәһендә хәрби походта ҡатнаша. 19 сентябрҙә «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитендә ошо хаҡта «Румыния ярҙарында» очергы сыға<ref>{{Cite web|lang=|url=https://warspot.ru/3719-das-boot-po-sovetski|title=Das Boot по-советски|author=Виталий Торопцев|date=2019-01-15|publisher=}}</ref>. 1942 йылда уға — өлкән батальон комиссары, 1943 йылда — подполковник, ә һуғыштан һуң полковник исеме бирелә. Һуғыш йылдарында Симонов «Урыҫ кешеләре» («Русские люди»), «Көт мине» («Жди меня»), «Шулай буласаҡ» («Так и будет») исемле пьесаларын, « Көндәр һәм төндәр»(«Дни и ночи») повесын, ике шиғырҙар йыйынтығын («Һинең менән һәм һинһеҙ» («С тобой и без тебя») нәшер итә. Көнбайыш фронты Хәрби советының 1942 йылдың 3 майындағы 482-се бойороғона ярашлы өлкән батальон комиссары Симонов Кирилл Михайлович [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә<ref>{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Симонов Кирилл Михайлович, Орден Красного Знамени|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10733091/|publisher=pamyat-naroda.ru}}</ref>. Хәрби хәбәрсе К. Симоновтың башлыса «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитендә баҫтырыла. «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзите хәбәрсеһе булараҡ, 1943 йылда Харьков хәрби енәйәтселәр процесы барышын яҡтырта<ref>{{Cite web|lang=|url=https://histrf.ru/biblioteka/Soviet-Nuremberg/Kharkovsky-process|title=Харьковский процесс|author=|website=Портал «История.РФ» Российского военно-исторического общества|date=|publisher=}}</ref>. 1944 йылдың 4 ноябрендә подполковник Симонов Кирилл Михайлович, «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзитенең махсус хәбәрсеһе булараҡ, [[«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref>{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Симонов Кирилл Михайлович, Медаль «За оборону Кавказа»|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1533404747/|publisher=pamyat-naroda.ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 4-се Украин фронтының Хәрби Советының 1945 йылдың 30 майындағы 132/н бойороғона ярашлы «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзите корреспонденты подполковник Симонов 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә, был орден уға 4-се Украин фронты частары һәм 1-се Чехословак корпусы яугирҙары тураһында очерктар серияһын яҙыу, 101-се һәм 126-сы уҡсылар корпусының командирҙар күҙәтеү пунктында алыштар ваҡытында 1-се Чехословак корпусы частарында һөжүм алыыштары ваҡыттарында булған өсөн бирелә. РККА Баш сәйәси идаралығының 1945 йылдың 19 июлендәге бойороғо менән подполковник Кирилл Михайлович Симонов [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref>{{Cite web|accessdate=2015-12-28|title=Память народа :: Документ о награде :: Симонов Кирилл Михайлович, Медаль «За оборону Москвы»|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1532955360/|publisher=pamyat-naroda.ru}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate=2015-12-28|title=Память народа :: Документ о награде :: Симонов Кирилл Михайлович, Медаль «За оборону Москвы»|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1531354525/|publisher=pamyat-naroda.ru}}</ref>. Һуғыштан һуң «Чехословакиянан хаттар» (1945)<ref>''Симонов Константин''. Письма из Чехословакии. — Москва: Военное издательство Народного комиссариата обороны, 1945. — 80 с.</ref>, «Славян дуҫлығы» (1945)<ref>Симонов Константин Михайлович. Славянская дружба: [О партизанском тыле Югославии в сентябре — ноябре 1944 г.]: [Очерки и рассказы]. — [Москва]: Воен. изд-во, 1945 (тип. им. Тимошенко). — 88 с.</ref>, «Югославия дәфтәре» (1945)<ref>''Симонов Константин Михайлович''. Югославская тетрадь: [О партизанском тыле Югославии в сентябре — ноябре 1944 г.]: [Очерки и рассказы]. — [Москва]: Правда, 1945 (тип. им. Сталина). — 100 с.</ref>, «Ҡара диңгеҙҙән Баренц диңгеҙенә тиклем. Хәрби хәбәрсе яҙмалары» очерктар йыйынтыҡтары нәшер ителә. Һуғыштан һуңғы өс йылда Симонов сит илдәрҙә командировкаларҙа була (Япония, АҠШ, Ҡытай) «Яңы донъя» журналында баш мөхәррир булып эшләй. 1958—1960 йылдарҙа [[Ташкент]]та «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе сифатында йәшәй һәм Урта Азия республикаларында йөрөп эшләй. Махсус хәбәрсе булараҡ, «Правда» гәзитендә Даманский утрауындағы ваҡиғаларҙы яҡтырта (1969 йыл)<ref>Статьи: Письма / К. Симонов // Правда. — 1969. — 6 мая; Мысли вслух / К. Симонов // Правда. — 1969. — 3 мая, 4 мая.</ref>. Сталин үлгәндән һуң Симонов яҙа<ref>[http://www.klich.ru/2013/01/articles01_05.htm Клич генерала Филатова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606070937/http://www.klich.ru/2013/01/articles01_05.htm |date=2013-06-06 }}</ref>:<blockquote>''Нет слов таких, чтоб ими описать <br>Всю нетерпимость горя и печали. <br>Нет слов таких, чтоб ими рассказать, <br>Как мы скорбим по Вас, товарищ Сталин…''</blockquote> «Товарищи по оружию» исемле тәүге романы 1952 йылда донъя күрә, һуңынан «Терләр һәм һәм үлеләр» (1959, «Живые и мёртвые» китабы сыға. 1961 йылда «Замандаш» («Современник») театры «Дүртенсе» («Четвертый») пьесаһын ҡуя. . 1963—1964 йылдарҙа Симонов «Һалдат булып тыумайҙар» («Солдатами не рождаются»), 1970—1971 йылдарҙа «Һуңғы йәй» ("Последнее лето) романдарын яҙа. Симоновтың сценарийҙары буйынса бер нисә фильм ҡуйыла: «Парень из нашего города» (1942), «Жди меня» (1943), «Дни и ночи» (1943—1944), «Бессмертный гарнизон» (1956), «Нормандия-Неман» (1960, Ш. Спаак һәм Э. Триоле менән берлектә), «Живые и мёртвые» (1964), «Возмездие (1967)», «Двадцать дней без войны» (1976). [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-F1018-0043-001,_Berlin,_Literaturabend,_Konstantin_Simonow.jpg|мини|300x300пкс|К. Симонов Берлинда. 1967 йыл]] [[Файл:Симоновский_камень_на_Буйничском_поле.JPG|мини|300x300пкс|К. Симонов иҫтәлегенә бағышланған мемориаль таш]] [[Файл:Дошка_на_мэмарыяльным_камені_К.Сіманава.jpg|мини|300x300пкс|Буйничск яланындағы мемориаль таштағы яҙыу]] 1946—1950 һәм 1954—1958 йылдарҙа Симонов — «Новый мир» журналының баш мөхәррире; 1950—1954 йылдарҙа — "Литературная газета"ның баш мөхәррире. 1946—1959 һәм 1967—1979 йылдарҙа Симонов — СССР Яҙыусылар союзы секретары<ref>[https://bigenc.ru/literature/text/3663072 СИМОНОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180628233658/https://bigenc.ru/literature/text/3663072 |date=2018-06-28 }} // [[Большая российская энциклопедия]]. Том 30. Москва, 2015, стр. 200</ref>. 1978 йылда Яҙыусылар союзы Симоновты шағир Александр Блоктың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы әҙерлек буйынса комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләй<ref>[http://magazines.russ.ru/voplit/2002/3/bel.html Журнальный зал | Вопросы литературы, 2002 N3 | А. БЕЛЯЕВ — На Старой площади]</ref>. 2—3 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1946—1954), 724-се [[Ишембай]] һайлау округы буйынса 4-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты (1955). КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1952—1956).КПСС Үҙәк Ревизия комитеты ағзаһы (1956—1961 һәм 1976—1979 йылдарҙа). Константин Симонов 1979 йылдың 28 авгусында Мәскәүҙә үпкә рагынан вафат була<ref name=autogenerated2 />. Васыятына ярашлы, К. Симонов кәүҙәһенең көлө Буйничск яланы өҫтөндә һибелә (Могилёв ҡалаһы тирәһендә). Уның һуңғы ҡатыны Лариса ла тормош иптәшенең янында булырға теләй. Симонов яҙып ҡалдырған: <blockquote>«Я не был солдатом, был всего только корреспондентом, однако у меня есть кусочек земли, который мне век не забыть, — поле под Могилёвом, где я впервые в июле 1941 года видел, как наши в течение одного дня подбили и сожгли 39 немецких танков…»</blockquote><ref>''Андрей Геращенко''. [http://belorussij.ru/f/belorussiya_v_gody_velikoj_otechestvennoj_vojny_andrej_gerashchenko.pdf Глава четвёртая. Буйничское поле и Константин Симонов / Белоруссия в годы Великой Отечественной войны]. — Минск: Альтиора Форте, 2020. — С. 49. — 257 с. — ISBN 978-985-7175. </ref><ref>''Симонов К. М.'' Сто суток войны. — Смоленск: Русич, 1999. — С. 29—101. — 576 с. (Мир в войнах). — Тираж 7000 экз. — ISBN 5-88590-990-3. </ref>. == Константин Симонов һәм Башҡортостан == Сталинград һуғышы ваҡытында 214‑се уҡсылар дивизияһында һәм 112‑се Башҡорт кавалерия дивизияһында була һәм шуға арнап «Башҡорт дивизияһында» («В Башкирской дивизии», 1942; башҡортса 1942) очеркын яҙа. 1955 йылда [[Башҡортостан]]ға килә, [[Өфө]]лә башҡорт яҙыусылары менән осраша. Әҫәрҙәре [[Рәми Ғарипов]], [[Хәким Ғиләжев]], [[Ғариф Ғүмәр]], [[Мостай Кәрим]] һәм башҡалар тарафынан башҡорт теленә тәржемә ителгән. «Урыҫ кешеләре» («Русские люди») пьесаһы 1942 йылда — [[Башҡорт академия драма театры]]нда, 1970 йылда — [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры|Урыҫ драма театры]]нда, «Прага каштандары аҫтында» («Под каштанами Праги») пьесаһы 1946 йылда БАДТ-та ҡуйыла<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/11057-simonov-konstantin-mikhajlovich СИМОНОВ Константин (Кирилл) Михайлович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1955 йылда К. Симонов 724-се [[Ишембай]] һайлау округы буйынса 4-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. == Тәнҡит == Симонов космополитизм менән — Ленинградтағы йыйылыштарҙа [[Зощенко Михаил Михайлович|Михаил Зощенко]] һәм [[Ахматова Анна Андреевна|Анны Ахматова]]ға ҡаршы көрәштә, [[Пастернак Борис Леонидович|Борис Пастернакты]] эҙәрлекләүҙә, 1973 йылдың 31 авгусында «Правда» гәзитенә [[Солженицын Александр Исаевич|Солженицын]] һәм [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Сахаров]]ҡа ҡаршы хаттар яҙыуҙа ҡатнаша<ref name="Симоновым">[https://web.archive.org/web/20130302015313/http://www.cbs3-uao.ru/lsim.html Легко ли быть Симоновым?]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (27.09.1974) * өс [[Ленин ордены]] (27.11.1965; 02.07.1971; 27.09.1974) * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (03.05.1942) * ике [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы ордены,]] i дәрәжә (30.05.1945; 23.09.1945) * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] (31.01.1939) * «Владимир Ильич Лениндың тыуыына 100 йыл тулыу айҡанлы» (1970) * [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]] (1944) * [[«Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы|«Одесса обороналаған өсөн»]] миҙалы (1942) * [[«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] (1942) * [[«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы]] (1944) * «1[[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|941-1945 йылдарҙағы Бөйөк ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалы(1945) * [[«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы|Миҙал «Прага азат итеү өсөн»]] (1945) * «Еңеү өсөн» Аҡ арыҫлан ордены (Чехословакия) * Хәрби Тәре (Чехословакия, 1939) * Сухэ-Батор ордены (МХР) * [[Ленин премияһы]] (1974) — «Живые и мертвые», «Солдатами не рождаются», «Последний день лета» трилогияһы өсөн * Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1942) «Парень из нашего города» пьесаһы өсөн * Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1943) — за пьесу «Русские люди» пьесаһы өсөн * Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — «Дни и ночи» романы өсөн * Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1947) — «Дни и ночи» романы өсөн * Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1949) — «Друзья и враги» шиғырҙар йыйынтығы өсөн * Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1950) — «Чужая тень» пьесаһы өсөн * Ағалы-ҡустылы Васильевтар исемендәге РСФСР дәүләт премияһы (1966) — «Живые и мёртвые» (1963) фильмының әҙәби нигеҙе өсөн === Шиғырҙары һәм поэмалары === [[Файл:Симонов_Константин_БСП_титул.JPG|мини|Китап тышы]] * «Слава» * «Победитель» (1937, поэма о Николае Островском), * Павел Чёрный: Поэма. — Москва: Советский писатель, 1938 (11 тип. Мособлполиграфа). — 84 с. * Ледовое побоище: Поэма. — Москва: Правда, 1938 (Типография им. Сталина). — 47 с. — (Библиотека «Огонек» № 40 [1099]). * Настоящие люди: Книга стихов. — Москва: Гослитиздат, 1938 (17 ф-ка нац. книги). — 88 с. * Дорожные стихи. — Москва: Сов. писатель, 1939. — 48 с. * Стихи тридцать девятого года. — Москва: Советский писатель, 1940. — 76 с. * Суворов: Поэма: [Для ст. возраста] / [Рис. А. Ермолаева]. — Москва; Ленинград: Детиздат, 1940 (Москва). — 48 с. * Из фронтового блокнота. — Москва: Советский писатель, 1941. — 69 с. * Победитель: Стихи. — Москва: Воен. изд-во, 1941. — 45 с. — (Библиотека красноармейца). * Сын артиллериста: [Фронтовая поэма]. — [Москва]: Воениздат, 1942. — 14 с. — (Библиотека красноармейца. Из фронтовой жизни). * Стихи 1941 года. — Москва: Правда, 1942. — 46 с. — (Библиотечка «Огонек», № 4) * Фронтовые стихи. — [Москва]: Воениздат, 1942. — 24 с. — (Библиотека красноармейца. [Из фронтовой жизни]). * Война: Стихи 1937—1943 гг. — Москва: Советский писатель, 1944. — 148 с. * Друзья и враги: Стихи / Константин Симонов; [Ил.: В. Брискин и В. Фомичев]. — [Москва]: Воен. изд-во, 1949 (тип. им. Тимошенко). — 64 с. — (Б-чка журнала «Советский воин» / Глав. полит. упр. вооруж. сил. СССР; № 11 [126]) * Стихи 1954 года. М., 1955 * Иван да Марья: Поэма. — Москва: Правда, 1958. — 30 с. — (Б-ка «Огонек»; № 24) * 25 стихотворений и одна поэма [«Пять страниц»]. — [Москва]: [Советский писатель], [1968]. — 119 с. * Вьетнам, зима семидесятого…: Книга стихов. — Москва: Современник, 1971. — 48 с. * Если дорог тебе твой дом… * Безымянное поле * Корреспондентская застольная === Романдары һәм повестары === * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01005355227#?page=5 Дни и ночи]: Повесть. — Москва — Воен. изд-во, 1944. — 257 с., 6 л. ил. (экранизация 1943 г.) * Гордый человек: Повесть. — [Воронеж]: Воронеж. обл. кн-во, 1945 (тип. изд-ва «Коммуна»). — 40 с. * «Товарищи по оружию» (роман, 1952; новая редакция — 1971), * «Живые и мёртвые» (роман, 1959), ** «Солдатами не рождаются» (1963—1964, роман; 2-я часть трилогии «Живые и мёртвые»; в 1969 — кинофильм «Возмездие» режиссёр Александр Столпер), ** «Последнее лето» (роман, 1971 3-я (заключительная) часть трилогии «Живые и мёртвые»). * «Дым отечества» (1947, повесть) * «Южные повести» (1956—1961) * «Так называемая личная жизнь (Из записок Лопатина)» (1965, цикл повестей; 1975 — одноимённый спектакль, премьера — Театр «Современник») * Двадцать дней без войны. М., 1973 * Софья Леонидовна. М., 1985 === Көндәлектәр, хәтирәләр, очерктар === * {{Китап|автор=Симонов К. М.|заглавие=Разные дни войны. Дневник писателя|ссылка=http://militera.lib.ru/db/simonov_km/|место={{М}}|издательство=Художественная литература|год=1982|том=1|страниц=479|тираж=300000}} * {{Китап|автор=Симонов К. М.|заглавие=Разные дни войны. Дневник писателя|ссылка=http://militera.lib.ru/db/simonov_km/|место={{М}}|издательство=Художественная литература|год=1982|том=2|страниц=688|тираж=300000}} * [http://www.hrono.info/dokum/197_dok/19790000sim.html Глазами человека моего поколения. Размышления о И. В. Сталине] (1979, опубликовано в 1988) * На Карельском фронте: Очерки. — [Москва]: Воениздат, 1941. — 46 с. — (Библиотека красноармейца) * Сражающийся Китай. — Москва: Советский писатель, 1950. — 248 с. * Далеко на Востоке. Халхин-гольские записи. — М.: Советский писатель, 1969. — 111 с. * «Япония. 46» (путевой дневник), * Письма из Чехословакии. — Москва: Воен. изд-во, 1945. — 77 с. * Славянская дружба: [О партизанском тыле Югославии в сентябре—ноябре 1944 г.] : [Очерки и рассказы]. — [Москва]: Воен. изд-во, 1945 (тип. им. Тимошенко). — 88 с. * Югославская тетрадь. — Москва: Сов. писатель, 1945. — 145 с. * От Чёрного до Баренцова моря. Записки военного корреспондента: в 4 книгах. — М.: Советский писатель, 1942—1945. * В эти годы: Публицистика, 1941—1950. — Москва: ГИХЛ, 1951. — 420 с. * Норвежский дневник. — М.: Советский писатель. 1956. — 113 с. * В этом непростом мире: Очерки. — М.: Советская Россия, 1974. — 29 с. * 100 суток войны. — Смоленск: Русич, 1999. — 576 c. * Сегодня и давно. Статьи. Воспоминания. Литературные заметки. О собственной работе. — М., Советский писатель, 1978. — Тираж 75000 экз. — 636 c. === Пьесалары === * «История одной любви» (1940, премьера — Театр имени Ленинского комсомола, 1940) (новая редакция — 1954) * Парень из нашего города: Пьеса в 4 д. 10 картинах. — Москва: Отд. распространения ВУОАП, 1941. — 70 с. (1941, пьеса; премьера спектакля — Театр имени Ленинского комсомола, 1941 (пьеса ставилась в 1955 и 1977 годах); в 1942 — одноимённый кинофильм) * "Русские люди: Пьеса в 3 д., 9 карт.: Сценич. вариант Моск. драм. театра им. Ленсовета. — Москва: Всес. упр. по охране автор. прав, 1942. — 52 с. (1942, опубликована в газете «Правда»; в конце 1942 премьера пьесы с успехом прошла в [[Нью-Йорк]]е<ref name="ReferenceA">{{Китап|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века|часть=Симонов Константин (Кирилл) Михайлович|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0}}</ref>; в 1943 — кинофильм «Во имя Родины», режиссёры — Всеволод Пудовкин, Дмитрий Васильев; в 1979 — одноимённый телеспектакль, режиссёры — Майя Маркова, Борис Равенских) * Жди меня: Пьеса в 3 д., 8 карт. — Москва: Всес. упр. по охране автор. прав, 1943. — 54 с. * «Так и будет» (1944, премьера — Театр имени Ленинского комсомола) * Под каштанами Праги: Драма в 4 д., 5 карт. — Москва; Ленинград: Искусство, 1947 (М.: тип. «Кр. печатник»). — 119 с. (1945. Премьера — Театр имени Ленинского комсомола. Была популярна, с 1946 шла по всей стране. В 1965 — одноимённый телеспектакль, режиссёры Борис Ниренбург, Надежда Марусалова (Иваненкова)) * «Русский вопрос» (1946, премьера — Театр имени Ленинского комсомола; в 1947 — одноимённый кинофильм, автор сценария и режиссёр Михаил Ромм) * Чужая тень: Драма в 4 д., 6 карт. — Москва: Изд. и тип. Госкультпросветиздата, 1949. — 88 с. — (Б-чка «Художественная самодеятельность», № 12). По сообщению историка Э. А. Иваняна, Симонов «с горечью и сожалением вспоминал позднее свою пьесу „Чужая тень“, в которой „разоблачал“ советских ученых как „безродных космополитов“, находящихся в услужении американской разведки». * «Доброе имя» (1951) (новая редакция — {{Год в театре|1954}}) * «Четвёртый» (1961, премьера — Театр «Современник», 1972 — одноимённый кинофильм) * Друзья остаются друзьями. (1965, в соавторстве с В. Дыховичным) * Из записок Лопатина. (1974) === Сценарийҙар === * «Жди меня» (Александр Столпер менән берлектә, 1943, режиссёр — Александр Столпер) * «Дни и ночи» (1944, режиссёр — [Александр Столпер) * «Второй караван» (1950, Захар Аграненко менән берлектә, ҡуйыусы режиссёрҙар — Амо Бек-Назаров һәм Рубен Симонов)<ref>[http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=99&a=14 ''Артём Карапетян''. «Второй караван»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009004757/http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=99&a=14 |date=2015-10-09 }}</ref><ref>[http://tass-ural.ru/kino/41594.html ''Наталья Машьянова'' специально для ТАСС-Урал: Константин Симонов и кинематограф]</ref> * «Жизнь Андрея Швецова» (1952, Захар Аграненко менән берлектә) * «Бессмертный гарнизон» (1956, режиссёр — Тиссэ, Эдуард Тиссэ) * «Нормандия — Неман» (авторҙаштар — Шарль Спаак, Эльза Триоле, 1960, режиссёрҙар Жан Древиль, Дамир Вятич-Бережных) * «Левашов» (1963, телеспектакль, режиссёр — Леонид Пчёлкин) * «Живые и мёртвые» (Александр Столпер менән берлектә, режиссёр — Александр Столпер, 1964) * «Возмездие» (1967, Александр Столпер менән берлектә, нәфис фильм, «Живые и мёртвые» романының 2 өлөшө буйынса төшөрөлгән— «Солдатами не рождаются») * «Если дорог тебе твой дом» (1967, сценарий һәм документаль фильмы авторы, режиссёр Василий Ордынский]]<ref>[http://www.ksimonov.ru/content/category/6/19/469/ Фильмография Константина Симонова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013193125/http://www.ksimonov.ru/content/category/6/19/469/ |date=2009-10-13 }}</ref>), * «Гренада, Гренада, Гренада моя» (1968, документаль фильм, режиссёр — Роман Кармен, кинопоэма; Бөтә Союз кинофестивале премияһы) * «Случай с Полыниным» (Алексеем Сахаров менән берлектә, 1971, режиссёр — Алексей Сахаров) * «Четвёртый» (1972, режиссёр — Александр Столпер) * «Чужого горя не бывает» (1973, Вьетнам һуғышы тураһында документаль фильм)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.net-film.ru/film-7276|title=Фильм «Чужого горя не бывает..» (1972)|author=|website=net-film|date=|publisher=}}</ref>, * «Шёл солдат» (1975, документальный фильм<ref>[http://dipkurier.narod.ru/dip31/slava2.htm Солдатская слава]</ref>) * «Солдатские мемуары» (1976, телефильм) * «Обыкновенная Арктика» (1976, [[Ленфильм]], режиссёр — |Алексей Симонов * «Константин Симонов: остаюсь военным писателем» (1975, документаль фильм) * «Двадцать дней без войны» (повесть буйынса (1972), режиссёр — Алексей Герман, 1976), автор тексы. * «Дорога на Берлин» (2015, нәфис фильм, [[Мосфильм]] — режиссёр Сергей Попов. === Тәржемәләр === * [[Киплинг Редьярд|Редьярд Киплинг]]<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.luckomore.com/anthology/english/rudyard-kipling/wilful-missing/simonov|title=Добровольно «пропавший без вести»|author=|website=Антология классических переводов на Лукоморье|date=|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://fantlab.ru/work1270710|title=Константин Симонов. «Стихи. Поэмы. Вольные переводы. 1936—1961»|author=|website=Лаборатория Фантастики|date=|publisher=}}</ref> * [[Нәсими]]. Лирика / Наум Гребнев һәм Константин Симоновтың әзербайжан һәм фарсы телдәренән тәржемә. Бөтәһе төрлө баҫмаларҙа Симонов тәржемәһендә 77 әзербайжан әҫәре баҫтырыла (шул иҫәптән 38 — фольклор, 34 — классик шиғриәт, 5 заманса шағирҙар)"<ref>''Васильев В. А.'' Две ветви одного дерева // Литературная газета. — 1973. — 07 февраля. — С. 6.</ref> * Каххар А. Сказки о былом / Камрон Хакимов һәм Константин Симонов үзбәк теленән— Москва: Советский писатель, 1970. * Әзербайжан халыҡ йырҙары. Советский писатель, Ленинград, 1978 г. * һәм башҡа тәржемәләр<ref>[http://www.azeribook.com/proza/anar/vspominaya_simonova.htm ''Анар''. Вспоминая Симонова (Симонов и Самед Вургун) — Издательство «Известия», Москва, 1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820134913/http://www.azeribook.com/proza/anar/vspominaya_simonova.htm |date=2008-08-20 }}</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/ivl/vl5/vl5-4992.htm ''Дадашзаде''. Видади (в том числе в переводе Симонова)] </ref><ref>[http://www.teleor.net/okun-simonov.htm Григорий Окунь. Встреча на далеком меридиане (отрывок из воспоминаний). Константин Симонов в Ташкентском университете]</ref> == Хәтер == [[Файл:Симонов Константин Худлит 1984.JPG|thumb|Симоновтың {{nbsp}} 10 томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы тышы. Худлит, 1984]] [[Файл:Симонов Константин сов.поэт автограф.JPG|thumb|К. Симоновтың {{nbsp}} автографы, 1950-се йылдар]] [[Файл:Константин Симонов автограф.jpg|thumb|К. Симоновтың {{nbsp}} автографы, 1960-се йылдар]] [[Файл:Симонов Константин автограф.JPG|thumb|К. Симоновтың {{nbsp}} автографы, 1960-се йылдар]] === Элекке СССР ҡалаларында урамдар === * Константин Симонов урамы Мәскәүҙә * Константин Симонов урамы [[Волгоград]]та * Константин Симонов урамы Гулькевичиҙа ([[Краснодар крайы]]) * Константин Симонов урамы [[Могилёв]]та<ref>[http://www.rg.ru/2010/11/25/simonov.html В библиотеку, к Симонову] — Российская газета, № 480 (44) от 25 ноября 2010 г.</ref> * Константин Симонов урамы Кривой Рогта ([[Днепропетровск өлкәһе]])<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://krmisto.gov.ua/ua/streets/detail/id/1058.html|title=Симонова: вулиця Симонова|author=|date=|publisher=Офіційний вебпортал міста Кривого Рогу}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107165945/http://krmisto.gov.ua/ua/streets/detail/id/1058.html |date=2020-01-07 }}</ref> * Константин Симонов урамы Ҡазанға === Һәйкәлдәр === * 1980 йылдың 30 октябрендә Һарытауҙа 2-се ПТУ-ға Симонов исеме бирелә, төп ишек алдында һәйкәл ҡуйыла<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.saratovmer.ru/o_saratove/dostoprimechatelnosti/dostinfo/263/|title=Памятник К. Симонову|author=|website=Информация о достопримечательностях Саратова|date=|publisher=Администрация муниципального образования «Город Саратов»}}</ref>. === Мемориаль таҡтаташтар === * [[Рязань|Рязандә]] мәктәп бинаһында мемориаль таҡтаташ урынлаштырылған * Һарытауҙа 2020 йылдың 5 декабрендә 1930-сы йылдарҙа К. Симонов йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла<ref>{{Cite news|title=В Саратове открыли мемориальную доску Константину Симонову|author=Ольга Симонова|url=https://www.saratov.kp.ru/online/news/4107759/|website=Комсомольская правда|date=2020-12-05}}</ref>. * Мәскәүҙә Черняховский урамында К. Симонов йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ урынлаштырыла. === Кинематограф === * К. Симонов — ике сериялы «Николай Сванидзе менән тарихи хроникалар» документаль фильмы геройы. * К. Симонов. «Ты помнишь, Алеша, дороги Смоленщины». Олег Табаков.Әҙәбиәт йылын асыу тантанаһы фрагменты<ref>[https://godliteratury.ru/projects/simonov-chitaet-tabakov-mhat https://godliteratury.ru/projects/simonov-chitaet-tabakov-mhat]</ref> === Башҡалар === * Симонов исеме астероидҡа бирелгән ([[список малых планет|2426 Simonov]]); * 1984 йылда ГДР-ҙа төҙөлгәндүрт палубалы теплоходҡа К. Симонов исеме бирелгән; * Мәскәүҙә К. Симонов исемендәге 162-се китапхана бар; * Волгоградта һәләк булған танкистар һәйкәлендә Симоновтың «Танк» («Вот здесь он шёл…)» шиғырынан өҙөк яҙылған;. * 2014 йылда Аэрофлотта [[Boeing]] компанияһының B737-800 быуын Next Generation лайнеры К. Симонов исемен ала<ref>{{публикация |заглавие= Аэрофлот получил новый лайнер Boeing 737-800 "К.Симонов"|ссылка=https://www.aeroflot.ru/ru-ru/news/40331}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Китаптар === * {{книга | заглавие = Константин Симонов в воспоминаниях современников | ответственный = сост. [[Кацева, Евгения Александровна|Е. А. Кацева]], [[Жадова, Лариса Алексеевна|Л. А. Жадова]], [[Караганова, Софья Григорьевна|С. Г. Караганова]] | место = М. | издательство = [[Советский писатель (издательство)|Сов. писатель]] | год = 1984 | страниц = 608 | isbn = | ref = }} * {{Книга|ref=Симонов|автор=Симонов Константин Михайлович|заглавие=Глазами человека моего поколения : размышления о И. В. Сталине|ответственный=Предисл. Л. Лазарева|год=1990|место=М.|издательство=Книга|страниц=431|серия=Время и судьбы|isbn=5-212-00176-5}} === Мәҡәләләр === * {{статья |автор = [[Симонова-Гудзенко, Екатерина Кирилловна|Симонова-Гудзенко Е. К.]] |заглавие = На сцене и вокруг. Японский театр в дневниках Константина Симонова |издание = [[Восточная коллекция (журнал)|Восточная коллекция]] |тип = журнал |издательство = [[Российская государственная библиотека]] |год = 2013 |номер = 1 |страницы = 50—63 |issn = }} * {{публикация|статья|автор=Симонова Т.|заглавие=Неудобный отец. Почему писатель Константин Симонов «стеснялся» своего отца — героя Первой мировой войны|издание=Родина|тип=журнал|год=2018|номер=1118 (11)|ссылка=https://rodina.us15.list-manage.com/track/click?u=9e6478a73ba94110ec27e1626&id=2561a39f51&e=50518d16ae}} * ''Скрёбов Н. М.'' [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m18/1/art.aspx?art_id=1403 За отчизны твоей судьбу…] // Донской временник. Год 2015-й / Ростов-на-Дону: Дон. гос. публ. б-ка, 2014. — Вып. 23. — С. 180—184. == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Константин Симонов }} * {{Warheroes|id=9178}} * [http://www.stihi-rus.ru/1/simonov/ Стихи К.{{nbsp}}Симонова в Антологии русской поэзии] * [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/S/SIMONOV_Konstantin_Mihaylovich/_Simonov_K._M..html Собрание сочинений Константина Симонова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909091809/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/S/SIMONOV_Konstantin_Mihaylovich/_Simonov_K._M..html |date=2006-09-09 }} * [https://www.kinopoisk.ru/name/325934/ Фильмография Константина Симонова] * [http://www.litra.ru/biography/get/wrid/00095201184773068745/ Биография] * [http://www.simonov.co.uk Константин Симонов. Стихи и жизнь поэта] * [http://stroki.net/content/blogcategory/45/47/ Константин Симонов. Избранные стихи] * [http://www.hrono.ru/biograf/simonov.html Биография Симонова] * [http://www.chukfamily.ru/Lidia/Proza/noviymir.htm Лидия Чуковская «Полгода в „Новом мире“. О Константине Симонове»] * ''Аграновский В. А.'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pagesc406.html?Key=9437&page=66 Вариации на тему «Жди меня»] * [http://staroeradio.ru/collection.php?l=С Произведения Симонова в архиве «Старого радио», в том числе в авторском исполнении] * [https://www.youtube.com/watch?v=f78WRfO9Puk Фрагмент из документального фильма «Шёл солдат…»] * [https://www.youtube.com/watch?v=oa9_bw24NFw «Жди меня» читает Автор] * [https://www.youtube.com/watch?v=fNz6fOdk7e4 «Убей его!» читает Автор] * [https://www.youtube.com/watch?v=oKuQeko5HlQ&t=6s «Жди меня» читает Василий Буколик] * [https://www.youtube.com/watch?v=rBOvY51UkYw «Жди меня» — песня на стихи в исполнении Георгия Виноградова. Музыка М. Блантера] [http://www.a-pesni.golosa.info/ww2/oficial/zdimenja.htm Ноты и история] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910001849/http://www.a-pesni.golosa.info/ww2/oficial/zdimenja.htm |date=2011-09-10 }} * [http://video.yandex.ru/users/musicgirl1986/view/2699/ Исторические хроники с Николаем Сванидзе: 1941. Константин Симонов, часть 1]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://video.yandex.ru/users/musicgirl1986/view/2700/?cauthor=musicgirl1986&cid=45 Исторические хроники с Николаем Сванидзе: 1941. Константин Симонов, часть 2]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БЭ2013|http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/11057-simonov-konstantin-mikhajlovich СИМОНОВ Константин (Кирилл) Михайлович}} ; Фотографиялар * [http://archive.fo/pdXZz/b3afd1d2192b13f3cb5b4b369c1b28f97049b6c3.jpg Константин Симонов. Июль 1941] * [http://archive.li/2SEZn/68d3407c56c62592804781737164b14b7f24ebdc.jpeg К. М. Симонов на стволе орудия [[Фердинанд (САУ)|САУ «Фердинанд»]] (в дульный тормоз орудия вставлена фильтрующая коробка немецкого [[противогаз]]а). [[Курская битва|Курская дуга]], 1943. Фотограф [[Халип, Яков Николаевич|Яков Халип]]] * [http://archive.li/ITuXC/84cd5fc7f80dde625605afe791dad8c011800a10.jpeg Корреспондент газеты «Красная звезда» Константин Симонов. Фотограф Яков Халип] {{^}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]] [[Категория:СССР тәржемәселәре]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Халхин-Гол буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусылар]] [[Категория:Чехословакия Хәрби тәреһе ордены кавалерҙары 1939]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:Ташкент]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Переделкино]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Еңеү өсөн» Аҡ арыҫлан ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:РСФСР-ҙың бер туған Васильевтар исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Рәсәй драматургтары]] [[Категория:СССР драматургтары]] [[Категория:XX быуат драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1979 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 августа вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1915 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 ноябрҙә тыуғандар]] k3spcrcz3tddymz5vbjlxrozo6nero7 0 174370 1299921 1208638 2026-06-27T02:05:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299921 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Рәсәй көнө''' (2002 йылға тиклем — '''РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнө''') ({{lang-ru|День России}})— '''[[12 июнь]]''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] [[Байрам|дәүләт байрамы]]. 12 июнь — РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнөндә 1992-нән йыл һайын билдәләнә<ref name="VSRF">[http://www.innovbusiness.ru/pravo/DocumShow_DocumID_40882.html Постановление Верховного Совета Российской Федерации, от 11 июня 1992 года, № 2981-I «О праздничном дне 12 июня»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603082151/http://www.innovbusiness.ru/pravo/DocumShow_DocumID_40882.html|date=2011-06-03}}</ref> (1991 йылдан ял көнө булып тора<ref name="SNDRF">[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20СНД%20РСФСР%20от%2025%20мая%201991%20года%20№%201337-I Постановление Съезда народных депутатов РСФСР, от 25 мая 1991 года, «Об объявлении 12 июня нерабочим днем»]</ref>). == Тарихы == [[1990 йыл]]дың [[12 июнь|12 июнендә]] РСФСР халыҡ депутаттарының беренсе съезында РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә. [[12 июнь]], Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнө» булараҡ, [[1992 йыл]]дың 11 июненән [[Байрам|байрам датаһы]] тип ҡабул ителә. Ошо уҡ йылдың 25 сентябрендә [[Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы|Хеҙмәт тураһындағы закондар кодексына]] тейешле үҙгәрештәр индерелә. 1998 йылдың 12 июнендә Б. Н. Ельцин үҙенең телевизион мөрәжәғәтендә байрамдың исемен «Рәсәй көнө» тип алмаштырырға тәҡдим итә<ref>''Куприянова Е.'' [http://www.smi.ru/09/06/11/909423512.html С Днём России!]// СМИ.ру, 11 июня 2009 ()</ref>. Рәсми рәүештә был исем [[2002 йыл]]да яңы [[Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы]]н ҡабул итеү менән бирелә. Рәсәй көнөндә [[Мәскәү Кремле|Кремлдә]] [[Рәсәй Президенты]] [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияларын]] тапшыра. Мәскәүҙә [[Ҡыҙыл майҙан]]да байрам салюты менән тамамланған тантаналар үтә<ref>[https://web.archive.org/web/20130729183958/http://runews24.ru/russia/russia-day-12-june-2013.html День России 12 июня отмечается по всей стране]</ref> Рәсәй көнөндә [[:ru:Россотрудничество|Россотрудничество]] (Рәсәй хеҙмәттәшлеге) үҙенең сит ил вәкиллектәрендә тематик күргәҙмәләр, концерттар, лекциялар һәм түңәрәк өҫтәлдәр, ижади фестивалдәр ойоштора. Сараға Рәсәй тарихы һәм мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһынған башҡа ил граждандары һәм граждандары саҡырыла<ref>[https://ria.ru/20200612/1572847650.html Аргентинцы исполнят русские песни и запишут видео в честь Дня России]</ref><ref>[https://rs.gov.ru/ru/activities/2/projects/9 День России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510061626/https://rs.gov.ru/ru/activities/2/projects/9 |date=2021-05-10 }}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == * 12 июнде йыш ҡына «Рәсәйҙең бойондороҡһоҙлоғо көнө» тип йөрөтәләр. 1991 йылдан 2016 йылға тиклем Левада-Үҙәк үткәргән социологик һорау алыу барышында 2003 йылда — респонденттарҙың 65 % (максимум), 2016 йылда 29 % (минимум) кеше байрамды ошо исем менән атай<ref>[https://www.levada.ru/2016/06/10/den-rossii-7/ День России] — [[Левада-Центр]]</ref>. * Ошо уҡ көндө [[1991 йыл]]да РСФСР Президентын һайлау үтә, [[Ельцин Борис Николаевич]] еңеп сыға. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://kremlin.ru/acts/bank/6215 Указ Президента Российской Федерации от 2 июня 1994 года № 1113 «О государственном празднике Российской Федерации»] * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=177649 Ст.112 Трудового кодекса Российской Федерации от 30 декабря 2001 года № 197-ФЗ] * [http://tass.ru/12june День России] // [[:ru:ТАСС|ТАСС]] [[Категория:Рәсәй байрамдары]] [[Категория:Милли байрамдар]] rjzs7pvz7pktjjnpbnwhtt13ly9ms4n 0 175288 1299894 1291917 2026-06-26T16:57:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299894 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Правосла́вие дине''' (православие-{{lang-el|[[Ортодоксия|ὀρθοδοξία]]}}<ref name=Аверинцев>{{Источник/НФЭ|Православие|[[Аверинцев, Сергей Сергеевич|Аверинцев С. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/2394.html}}</ref> — һүҙмә-һүҙ «дөрөҫ данлау (Алланы)», тарихи, мәғәнәһе буйынса— «дөрөҫ фекер йөрөтөү»{{Переход|#Происхождение и богословский смысл термина|1}}<ref name=этимология>В славянских переводах Библии и богослужебных текстов, а также с современного греческого языка, слово «δόξα» чаще всего переводится как [http://www.biblestudytools.com/lexicons/greek/kjv/doxa.html «слава», «хвала»], однако в греческом языке [[Античность|античной]] эпохи его [[семантика]] была более многогранной: так, словарь И. Х. Дворецкого (М., 1958. — Т. I. — С. 421) приводит следующие переводы слова δόξα: «мнение, представление; ожидание, чаяние, расчёт; плод воображения, видение, призрак; в философии — мнение, мнимое знание; намерение, решение, замысел; слава, имя, репутация; блеск, сияние, яркость»; словарь [[Вейсман, Александр Давидович|А. Д. Вейсмана]] (5-е изд., 1899) в качестве основного значения слова «δόξα» даёт «мнение, представление, предположение». При этом «распространенное толкование, согласно которому речь идет о правильном способе славить Бога, с намеком на литургическую культуру православия, этимологически невозможно» ([[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], «Православие», Новая философская энциклопедия): форма -δοξία образована непосредственно от глагола δοκέω, к пассивной форме которого (в значении ''казаться'') восходит и δόξα (прот. [[Малиновский, Николай Платонович|Н. П. Малиновский]]. [https://books.google.com.ua/books?id=HrNqCwAAQBAJ&pg=PA414&lpg=PA414&dq=δοκέω&source=bl&ots=x8kxeCZKEZ&sig=ACfU3U0-KRedy8cXCDwS66J40b0l5NQL4Q&hl=uk&sa=X&ved=2ahUKEwiS1fDqpc7mAhXSepoKHep9AQ4Q6AEwAXoECAoQAQ#v=onepage&q=православие%20δοξα%20δοκέω&f=false Очерк православного догматического богословия]).</ref>) — беренсе меңйыллыҡта [[Византия]]ла Бөтә донъя (христиан) соборҙары ваҡытында барлыҡҡа килгән [[христианлыҡ]]тағы төп һәм иң боронғо йүнәлештәрҙең береһе {{sfn|Казьмина|1999|с=794}}{{sfn|Пилипенко, Лукашевич, Ванеян|2015|с=352—360}}{{sfn|Назаренко, Цыпин, Васильева, Журавский|2004|с=211—224}}<ref name="Britannica1">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy |author=[[Мейендорф, Иван Феофилович|Meyendorff J.]]|title=Eastern Orthodoxy|work=[[Британская энциклопедия|Encyclopædia Britannica]] Online|language=en|accessdate=2019-05-23}}</ref>. Эйәреүселәре һаны буйынса католиктарҙан (1,25 млрд) һәм протестанттарҙан ҡала (800 млн) өсөнсө (300 млн кешегә яҡын){{sfn|Orthodox Christianity: Overview and Bibliography|2003|p=vii}}<ref>{{cite encyclopedia|year=2012|editors=Juergensmeyer M., Roof W. C.|article= |encyclopedia=Encyclopedia of Global Religion|url=https://books.google.com/books?id=B105DQAAQBAJ&pg=PA319#v=onepage&q&f=false |volume=1|place=Los Angeles |publisher=SAGE Publications|page=319|isbn=}}</ref> урынды биләй. Православие, сиркәү юлынан ситкә тайпылғандарҙан айырмалы (ересь), Изге Китапта һәм Изге Преданиела (греч. Ιερά Παράδοση, лат. Sacra Traditio, Изге Йола) һүрәтләнгән ысын Апостол дине булараҡ аңлатылған Православие сиркәүе тәғлимәте, был сиркәү административ бер-береһенән бойондороҡһоҙ автокефаль урындағы Сиркәүҙәр берләшмәһе (урындағы (поместная) Сиркәү дәүләт, административ сиктәр буйынса билдәләнә){{sfn|Пилипенко, Лукашевич, Ванеян|2015|с=352—360}} . Православие Сиркәүе ''филиокванан'' (Изге рух «Ата һәм Улдан» тигән догматты танымай, тик «Атанан» ти) тыш Никея-Константинополь иман символын, ете Бөтә донъя соборы Догматик билдәләмәләрен һәм ҡарарҙарын таный, үҙен [[Иисус Христос]] (Ғайса пәйғәмбәр) нигеҙләгән һәм башында торған берҙән-бер кафолик (вселенская) сиркәү тип һанай<ref name="Митрополит Филарет">Митрополит ''[[Филарет (Дроздов)]].'' [http://www.verapravoslavnaya.ru/?Katehizis#1-9c О девятом члене Символа веры]. // Пространный Православный Катехизис Православной Кафолической Восточной Церкви.</ref><ref>Митрополит [[Иларион (Алфеев)]]. [http://azbyka.ru/library/illarion_pravoslavie_1_04-all.shtml Раннее христианство. Христос — основатель Церкви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623075450/http://azbyka.ru/library/illarion_pravoslavie_1_04-all.shtml |date=2012-06-23 }} // Православие : В 2 т. — М.: Сретенский монастырь, 2009. — 1840 с. — ISBN 978-5-7533-0502-2.</ref><ref>[https://mospat.ru/ru/documents/attitude-to-the-non-orthodox/i/ 1. Единство Церкви и грех человеческих разделений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200708014002/https://mospat.ru/ru/documents/attitude-to-the-non-orthodox/i/ |date=2020-07-08 }} // «Основные принципы отношения к инославию» — документ, принятый Юбилейным Архиерейским Собором РПЦ МП 2000 года.</ref>. . Православие хәҙерге заманда түбәндәге илдәрҙә өҫтөнлөк иткән конфессия: Рәсәй, Балҡан ярым урауының бер өлөшө([[Греция]], [[Сербия]], [[Болгария]], [[Румыния]], [[Төньяк Македония]], [[Черногория]]), [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Молдавия]], [[Грузия]], [[Кипр]]<ref name="Pewforum. Table christian population">[http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/ Table of Christian Population as Percentages of Total Population by Country]. Pew Research Center.</ref>. == Килеп сығышы һәм терминдың дини асылы == Тарихи яҡтан һәм дини әҙәбиәт буйынса «православие» кафолик сиркәү тарафынан рәсми хупланған тәғлимәт — ул мөртәтлеккә (ересь) ҡаршы ҡуйыла. Термин «гетеродоксия» («инославие») һүҙенә антоним булараҡ ҡулланыла, уның менән «башҡа», йәки төрлө сиркәү ниндәйҙер сәбәп менән фекерҙәрен кире ҡаҡҡан еретиктарҙың һәм остаздарҙың сиркәүгә ярашлы булмаған дини ҡараштары билдәләнә<ref name=enc_philosophy>{{книга |автор= |часть=Ортодоксия |заглавие=[[Философия: Энциклопедический словарь]] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. [[Ивин, Александр Архипович|А. А. Ивина]] |издание= |место=М. |издательство=Гардарики |год=2004 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>. Христианлыҡ контекстында «православие» (греч. ὀρθοδοξία) II быуат апологеттары хеҙмәттәрендә үк осрай (мәҫәлән, Климент Александрийский<ref>«те, что называют себя православными ({{lang-el|ορθοδοξασται}}), должны творить добрые дела, ясно понимая, что делают» (Строматы, 1:9)</ref>). Термин булараҡ мәғәнәһе Евсевий Кесарийский (III быуат) хеҙмәтендә нығытыла, беренсе тапҡыр рәсми рәүештә Халкидон (IV Вселенского) Соборы акттарында (451 йыл) теркәп ҡуйыла, Юстиниан заманында (VI быуат) «православие» һүҙе Евангелиеға һәм сиркәү тәғлимәтенә ярашлы тип табылған дини ҡараштарҙы билдәләү өсөн киң ҡулланыла<ref name=enc_philosophy/>. Дини доктрина документтарында ҡайһы ваҡыт термин «кафоликос» (греч. καθολικός) мәғәнәһендә ҡулланылған. Был мәғәнәлә ул Рим-католик сиркәүе тарафынан литургия текстарында ла ҡулланыла<ref>В частности, в традиционной римской мессе: ''et omnibus '''orthodoxis''', atque catholicae et apostolicae fidei cultoribus''.</ref>, ә боронғо Көнсығыш Халкидон православие сиркәүҙәре өсөн ул уларҙың дөйөм атамаларының бер өлөшө булып тора<ref>В языках народов, не связанных с восточно-православной традицией, понятие «православное христианство» является обобщающим термином, условно объединяющим греко-православие и дохалкидонские церкви, что можно видеть в версиях данной статьи в соответственных языковых разделах. Русскому языку такое словоупотребление не свойственно</ref>. Санкт-Петербург Император Дини Академияһы профессоры Н. Н. Глубоковский: «Православие»- дөрөҫ ғибәҙәт (ορθο-δοξία) («православие- есть „правое исповедание“ — ορθο-δοξία — потому, что воспроизводит в себе весь разумеемый объект, само видит и другим показывает его в „правильном мнении“ по всему предметному богатству и со всеми особенностями») тип билдәләй<ref name=GNN>''[[Глубоковский, Николай Никанорович|Глубоковский Н. Н.]]'' [http://www.pagez.ru/olb/333.php#1 Православие по его существу.] — СПб., 1914; М., 1991. — стр. 11—13</ref>. «Православие» терминын «Хоҙайҙы дөрөҫ данлау ысулы» (аллюзия к литургической практике) этимологик яҡтан нигеҙһеҙ тип<ref name=Аверинцев /><ref name=этимология /> һәм мәғәнә яғынан дөрөҫ түгел тип табыла<ref> Архимандрит Роберт Тафт, S. J. [http://kiev-orthodox.org/site/bookshelf/1031#_ftn2Рецензия на кн. архиеп. Павла Финляндского «Пир веры»]; [https://azbyka.ru/parkhomenko/otvety-na-voprosy-kotorye-chashhe-vsego-zadayut-svyashhenniku.html Ответы на вопросы, которые чаще всего задают священнику]</ref>, шулай булһа ла популяр әҙәбиәттә һәм хатта сиркәү етәкселәре хеҙмәттәрендә<ref>[http://www.voskres.ru/pravilo/pravduh.htm Архимандрит Иерофей (Влахос). «Православная духовность». Oб основах духовной жизни в свете неискажённого святоотеческого учения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170620130249/http://www.voskres.ru/pravilo/pravduh.htm |date=2017-06-20 }}; [https://mospat.ru/ru/2012/02/18/news58518/ Православие. Доклад митрополита Волоколамского Илариона на открытии «Дней православной книги»]</ref> {{iw|Lex orandi, lex credendi}} (Молитва и вера неотделимы друг от друга) принциптарын еткереү тип ҡарау осраҡтары бар. == Дини тәғлимәтте булдырыу тарихы == Беренсе ике Собор Константинополдә хакимлек иткән Берҙәм Рим империяһы императорҙары, ә ҡалғандары-Византия императорҙары (Көнбайыш Рим империяһы ҡолағас, 476 йылдан алып үҙҙәрен берҙән-бер законлы Рим императорҙары тип һанағандар) административ рәйеслеге аҫтында уҙалар. Православие Сиркәүе берҙәм сиркәүҙең Бөйөк тарҡалышына (1054) тиклем бөтә тарихын үҙ тарихының бер өлөшө итеп ҡарай. Православие тәғлимәте Апостолдар осоронан (I быуат) башлана. Һуңыраҡ Бөтә донъя соборҙарының һәм ҡайһы бер Поместный соборҙарҙың «о́ростары» (һүҙмә-һүҙ — границы, вероучительные определения, догматик билдәләмә) менән билдәләнә. Православие Берҙәм сиркәү тарҡалғандан һуң Рим сиркәүе тарафынан саҡырылған соборҙар, мәҫәлән, хатта Көнсығыш партиархаттар вәкилдәре лә ҡатнашҡан Феррара-Флоренция соборы ҡарарҙарын да ҡабул итмәй. {{-}} {| border="1" | width="5%" | Йыл | width="20%" | Ваҡиға | width="75%" | Һөҙөмтә |- | [[325]]  | [[Беренсе Никея соборы]] | Никея иман символы ҡабул ителә, был догмат буйынса Алла-Ул, Алла-Атай һәм Алла-Изге Рух— берҙәм Илаһ; Никея иман символын инҡар итеүсе арианлыҡ һәм башҡа тәғлимәттәр ғәйепләнә. Изге Бөйөк Афанасий ҙур роль уйнаған. |- | [[381]] | [[Беренсе Константинополь соборы (икенсе Бөтә донъя соборы]] | Изге Рух [[Алла-Атай]] һәм [[Алла-Ул]]ға (Иисус Христос) тиң; Православиела үҙгәрешһеҙ ҡалырға тейешле Никея- Константинополь Иман символы билдәләнә<ref>По 1-у правилу II Вселенского собора утверждённый Символ веры не должен более изменяться: «да пребывает о́ный непреложен».</ref>. |- | [[431]]  | [[Өсөнсө (Эфесс) Бөтә донъя соборы]] | [[416 йыл]]да Несторий менән Карфаген соборҙарында ғәйепләнгән Пелагий дини тайпылыштары (ереси) ғәйепләнә; Дева Мария (Мәрйәм Ананы) ''Аллаһ Анаһы'' (Богородица) тип атарға ҡарар ителә ({{lang-el|Θεοτόκος}}). |- | [[451]] | Дүртенсе (Халкидон) соборы | Несторианлыҡ һәм монофизитлыҡ тайпылыштары (архимандрит Евтихий тайпылышы) ғәйепләнә. Иисус Христос- хаҡ Тәғәлә һәм ысын кеше, ''гонаһтан'' башҡа бөтә нимәлә лә ул беҙгә оҡшаш тигән догмат ҡабул ителә; Уның тик бер генә Илаһи ''Йөҙө'' бар-[[ипостась]] ([[Алла- Ул ]]) — Унда ике тәбиғәт (Илаһи һәм әҙәми) мәңгелеккә, тоташмайынса, айырылмаҫлыҡ һәм бүленмәҫлек итеп берләшкән («неслитно и неизменно, нераздельно и неразлучно») — Рим папаһы Лев I томосы (указ)<ref>Догмат шестисот тридесяти святых отец четвертаго вселенскаго собора, Халкидонского. ([[Книга правил]]. -- С. 5)</ref>. |- | [[553]] | Бишенсе Бөтә донъя соборы | Апокатастасис (восстановление, бөтә кешене лә Ҡотолоу көтә) тураһындағы тәғлимәт ғәйепләнә, билдәле Антиохия мәктәбе белгесе Несторийҙың уҡытыусыһы Феодор Мопсуестийский шәхсән ғәйепләнә, уның бөтә хеҙмәттәре лә ғәйепләнә, несторианлыҡҡа яҡын торған Халкидон соборына тиклем яҙылған Феодорит Кирскийҙың ҡайһы бер хеҙмәттәре, Ива Эдесскийҙың бер хаты ғәйепләнә, бынан тыш [[Платон]], [[Ориген]], бик күп Александрия дини мәктәбенең юлынан барыусылар ғәйепләнә. |- | [[680]] | Алтынсы Бөтә донъя соборы |Монофелитлыҡ ғәйепләнә. Көнсығышта Сиркәү ҡанундары хоҡуғын төҙөгән Трулль соборы Соборға ҡушыла. |- | VIII быуат уртаһы | | Иоанн Дамаскин («Точное изложение Православной веры») беренсе христиан дине тәғлимәтен системалаштыра<ref>''Св. [[Иоанн Дамаскин]]''. [http://www.orthlib.ru/John_of_Damascus/vera.html Точное изложение православной веры]. — М., 1992.</ref>. |- | [[787]] | Етенсе Бөтә донъя соборы |Иконаға табыныу (иконопочитание) яңынан тергеҙелә (754 йылда Константинополь соборында анафемаға бирелгән, был собор ҡарарҙары юҡҡа сығарыла); Иконала һүрәтләнгән образға күрһәткән хөрмәт унда һүрәтләнеүсегә күсә, уға табыныусылар унда һүрәтләнгән шәхескә хөрмәт күрһәтә. |- | [[11 март]], [[843]] | Православие тантанаһы | 843 йылғы Константинополь соборынан һуң иконаларҙы хөрмәтләүҙе яңынан тергеҙеү өсөн императрица Феодора саҡырған поместный соборҙа сиркәү байрамы ойошторола, ул «Торжество православия» (Православие тантанаһы) исеме аҫтында тарихҡа инә. Иконаларға ҡаршы булғандарға һәм башҡаи еретиктарға анафема уҡыла (ләғнәт). Был йола хәҙер ҙә йыл да Православие Танатанаһы Аҙнаһында башҡарыла (Бөйөк Посттың Беренсе аҙнаһында). Был йолалағы (чин) анафематизмдар һәм «многиелета» Сиркәү иманы Православие формулалары сифатында иҫәпләнә ала ({{lang-el|πίστις τῆς εκκλησίας}}). |- | [[879]] | Изге София ҡормаындағы поместный (гректарҙа Һигеҙенсе собор) собор | Константинополь патриархы (Яңы Рим) Фотий I яңынан тәхетенә ултырыуы ; Көнбайышта ''[[Filioque]]'' ( «и от Сына», йәки Изге Рух Алла-Атанан ғына түгел, Алла-Улдан да) догматын ҡабул итеүҙе һәм Иман символдарында ниндәй ҙә булһа үҙгәрештәрҙе ғәйепләү. |- | [[1335]]—[[1341]] | Святитель Григорий Палама менән Варлаам Калабрийский бәхәсе | Подтверждение возможности созерцания человеком нетварного [[Преображение Господне|Фаворского света]] и непосредственного общения человека с энергиями Бога, единения с Ним и бесконечного [[Обожение|Обо́жения]]. Кеше ерҙә булмаған (нетварный) Фавор яҡтылығын күрә алыуы (Христостың ап-аҡ яҡтылыҡ сығанағына әйләнеүе, Преображение) һәм Алланың энергияһы менән туранан-тура аралаша алыуы, уның менән берләшеүе һәм сикһеҙ Ҡотолоу (обожение- Ҡотолоу синонимы) мөмкинлеге раҫлана. |} == Төп догматик һәм каноник положениелар == [[Файл:Nicaea icon.jpg|thumb|367x367px| Беренсе Никея- Константинополь Бөтә донъя соборы Аталары (325) Иман Символы менән (381)]] === Догматика === Дини тәғлимәт [[Изге Китап]] ([[Библия]]) һәм [[Изге Васыят]]ҡа нигеҙләнә, һуңғыһына Бөтә донъя соборҙары ҡарарҙары инә. Ғибәҙәт ҡылған ваҡытта төп дргматик документ — Никея- Константинополь Иман символы Символ веры ([[филиокве]]һыҙ (и от Сына)), уға ярашлы {{sfn|Браницкий, Корнилов|2013|с=7—9}}: * [[Ҡотолоу]] «берҙән-бер Аллаға» ышаныу аша (Символдың 1-се ағзаһы). * Изге Троицалағы өс Йөҙҙөң дә тигеҙлеге: Алла-Ата, Алла-Ул, Алла-Изге Рух тигеҙ һәм Уларға бер төрлө сәждә ҡылырға һәм Уларҙы бер төрлө Данларға (Символдың 2, 8‑се ағзаһы), Алла-Ата менән Алла-Ул- бер үк. * [[Иисус]]ҡа эйәрергә — уны [[Мессия|Христо́с]], Хоҙай һәм ваҡыт башланғансы уҡ Алла- Атанан тыуған Алла- Ул тип ғибәҙәт ҡылырға (Символдың 2‑се ағзаһы). * [[Илаһилыҡ]] (Боговоплощение) (Символдың 3‑сө ағзаһы). * Иисус кешеләр өсөн тәрелә ҡаҙаҡланған, Иисус тәне яңынан терелгән, Иисус Христостың Күккә Олғашыуы (Вознесение) һәм икенсе тапҡыр ергә килеүе, барлыҡ кешелектең дә яңынан тыуыуы (всеобщее воскресение) һәм «киләһе быуаттағы тормош» (Символдың 5, 6, 7, 11, 12‑сы ағзалары). * ''Изге Рух''ҡа ғүмер биреүсе һәм Алла- Атанан булған Хоҙай тип ғибәҙәт ҡылыу (Символдың 8‑се ағзаһы). * Сиркәү берҙәм, изге һәм кафолик (Бөтә донъя сиркәүе)(Символдың 9‑сы ағзаһы). Сиркәү башлығы — Иисус Христос ({{Библия|Еф|5:23}}). * Гонаһтарҙан ҡотолоу өсөн бер тапҡыр суҡындырылыу (Символдың 10-сы ағзаһы). Бынан тыш, I Бөтә донъя соборында [[Никея иман символы]] раҫлана, уның буйынса Изге Рух Алла-Ата һәм Алла-Ул менән бер, Алла-Ата- яҡтылыҡ, ә Алла-Ул — Яҡтылыҡтан булған Яҡтылыҡ. IV Бөтә донъя соборында (Халкидон иман символы) Иисустың ике тәбиғәте тураһында (илаһи һәм әҙәми) догмат раҫлана, VI Бөтә донъя соборында — Диофелитлыҡ (Иисус Христостың ике ихтыяры һәм ике эшмәкәрлеге тураһында догмат): илаһи һәм әҙәми ихтыяры һәм эшмәкәрлеге. VII Бөтә донъя соборында иконаларға табыныу тураһында догмат ҡабул ителә. === Төҙөлөшө һәм каноник нормалары === Төп каноник нормалар һәм институттар: -Руханилыҡ ([[клир]]) 3 кимәлдәге баҫҡыстан тора: [[епископ]], [[пресвитер]], [[диакон]]{{sfn|Браницкий, Корнилов|2013|с=22—23, 173-174}}.Хәҙерге заманда православие клириктары —һәр саҡ [[ир кеше]]ләр. Боронғо сиркәүҙә ҡатын-ҡыҙҙар диаконисса дәрәжәһендә хеҙмәт иткән<ref group="комм"> Был ҡатын-ҡыҙҙарҙы дискриминациялауға бәйле түгел, ә ҡорамда вәғәз уҡыған һәм дини хеҙмәт (ғибәҙәт) башҡарған рухани Иисус Христостың тере иконаһы (образы)- ир кеше тип аңлатыла. Шуға күрә клирҙа ҡатын-ҡыҙ тик диаконисса булып хеҙмәт итә ала, йәки сиркәүҙән ситтә генә вәғәз уҡый һәм ғибәҙәт ҡылыу хеҙмәтен башҡара ала. ''Сергий Мячин''. [http://spbda.ru/publications/sergey-myachin-slujenie-diakoniss-v-cerkvi/ Попытки восстановления чина диаконисс в Православной Церкви.] Санкт-Петербургская духовная академия.</ref>. Иерархияның законлылығының төп шарты— туранан-тура каноник законлы апостолдарҙан башлап дауам ителгән бер-бер артлы барған хиротония (рукополжение). Һәр бер епископ (ниндәй титулға эйә булыуға ҡарамаҫтан) үҙ епархияһында тулы каноник власҡа эйә. Ҡанундар һәм Изге Апостолдар ҡағиҙәләренең 6-сы ҡағиҙәһе изге рухани вазифаһындағы шәхестәргә доньяуи эштәрҙә халыҡ менән етәкселек итеүҙе тыя («вдаватися в народныя управления») (81-cе<ref>[http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_apostles_nikodim_milosh.htm#_Toc60138172 Правило 81 святых Апостолов]</ref><ref>[http://www.holytrinitymission.org/books/russian/canons_apostles_nikodim_milosh.htm#_Toc60137999 Правило 6 святых Апостолов]</ref>, шулай уҡ Ике тапҡыр йыйылған соборҙың 11-се ҡағиҙәһе һ.б.). Шулай ҙа тарихта айырым православие епископтарының дәүләт башында торғаны (б.э. I меңйыллыҡтағы православие динендәге Рим папалары, [[Бөйөк Новгород]]тағы архиепископ, Негоши династияһынан руханиҙар Черногорияла, [[Албания]] президенты Фан Ноли, Кипр президенты Макарий III), йәки гражданлыҡ власының күп вәкәләттәре менән файҙаланғаны билдәле (Константинополь Патриархтары [[Ғосман империяһы]]нда ''милет-баши'', йәки солтандың православие динендәге подданныйҙарының этнархы була). -Монахлыҡ институты. Уға ''ҡара руханиҙар'' инә, улар IV быуаттан башлап Сиркәү тормошонда ҙур роль уйнай. Ҡара руханиҙар Сиркәүҙә епископ хеҙмәтенә һайлана ала {{sfn|Браницкий, Корнилов|2013|с=22—23, 173-174}}<ref>[http://www.golubinski.ru/ecclesia/episkopstvo.htm Служение церковного управления — епископство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219083109/http://www.golubinski.ru/ecclesia/episkopstvo.htm |date=2011-12-19 }}</ref>. — Календарь буйынса билдәләнгән посттар (ҡайһы бер ризыҡтарҙы ашауҙан, күңел асыуҙан ваҡытлыса тыйылып тороу): Бөйөк пост (40 көн Пасха алдынан<ref>Формально Великий пост длится 40 дней, хотя от начала поста до Пасхи 48 постных дней (включая Вербное воскресенье и Страстную седмицу.</ref>), Петров пост, Успенский пост, Раштыуа посты, православие байрамдары менән бергә улар литургия йылын тәшкил итә. == Донъяла таралыуы == [[Файл:World Eastern Orthodox population.png|right|thumb|400px|Православие диненең донъяла таралыуы]] Православие ҡайһы бер [[Балҡан ярымутрауы]] халыҡтары араһында — [[грек]], [[болгар]], [[серб]], [[Черногория]], [[македон]], [[румын]] һәм өлөшләтә [[албан]] халыҡтары араһында таралған; Көнсығыш Европала — [[Көнсығыш славяндар]] (урыҫтар, украиндар, белорустар), [[грузин]], [[гагауз]], [[молдаван]], [[Левант]] (Сирия, Израиль,Ливан) халыҡтары араһында таралған. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда урыҫтарҙан тыш: [[сыуаш]], [[мари]], [[удмурт]], [[коми]], [[карел]], [[мордва]], [[яҡут]],[[осетин]] (бер өлөшө)һәм башҡа халыҡтар православие динен тота (''см. также в статье [[Православие в России]]''). Православие динен тотоусылар һанын теүәл генә белеп булмай, сөнки православие дине таралған илдәрҙә йола буйынса диндарҙарҙың иҫәбе алып барылмай. Ҡанундарға буйһонған православие сиркәүенә ҡараған христиандар һаны 225 млн (2007 й.) тирәһе тип иҫәпләнә<ref>[http://www.adherents.com/adh_rb.html Religious Bodies of the World with at Least 1 Million Adherents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406110509/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=2011-04-06 }}</ref> и 227 млн (2013 г.)<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/society/20130725/951903993.html|title=Путин встретится с патриархом и представителями православных церквей|author=|date=2013-07-25|work=|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2013-09-03|lang=}}</ref>. Бөтә донъя Патриархы Варфоломей I (Константинополь Патриархы) һәм ҡайһы бер сығанаҡтар православие христиандары һаны 200—250 млн ти<ref>{{cite web|url=http://www.ec-patr.org/athp/index.php?lang=en|title=Bartholomew Archbishop of Constantinople, New Rome and Ecumenical Patriarch|publisher=сайт Вселенской патриархии|accessdate=2009-03-26|lang=en|description=As Ecumenical Patriarch he transcends every national and ethnic group on a global level and today is the spiritual leader of approximately 250 million faithful world-wide|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Psi5m9?url=http://www.ec-patr.org/athp/index.php?lang=en|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030002256/http://ec-patr.org/athp/index.php?lang=en |date=2019-10-30 }}{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2040567.stm|title=The Green Patriarch - Bartholomew I|publisher=[[БиБиСи]]|datepublished=2002-06-12|accessdate=2009-03-26|lang=en|description=The spiritual leader of the world's estimated 300 million Orthodox Christians, Bartholomew I|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Prr3y9?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2040567.stm|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref><ref>[http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm about.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605234938/http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |date=2016-06-05 }}</ref>. Боронғо Көнсығыш сиркәүҙәре менән бергә православныйҙар һаны 260<ref name = "pewforum">[http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-orthodox.aspx Global Christianity — Orthodox Christian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729104400/http://www.pewforum.org/Christian/Global-Christianity-orthodox.aspx |date=2013-07-29 }}</ref> — 270<ref name="Britannica">[https://www.britannica.com/topic/religion-Year-In-Review-2010/Worldwide-Adherents-of-All-Religions Worldwide Adherents of All Religions] // [[Encyclopædia Britannica]]. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2013</ref> млн кеше. Иң күп православныйҙар Рәсәйҙә йәшәй: бөтә православныйҙарҙың 40 % (шулай уҡ боронғо Көнсығыш сиркәүҙәре)<ref name = "pewforum"/>. Халыҡ иҫәбен алғанда йыйылған һәм башҡа сығанаҡтар буйынса иң күп православныйҙар йәшәгән илдәр: [[Белоруссия]], [[Болгария]], [[Греция]], [[Грузия]], [[Кипр]], [[Македония Республикаһы]], [[Молдавия]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Украина]], [[Черногория]]. Православие шулай уҡ [[Босния менән Герцеговина]], [[Ҡаҙағстан]]да, [[Эстония]]ла, [[Латвия]]ла, [[Литва]]ла, [[Ҡырғыҙстан]]да, [[Албания]]ла, Үзбәкистанда, [[Төркмәнстан]]да, [[Финляндия]]ла, [[Алеут утрауҙары]]нда (АҠШ-тың [[Аляска]] штатында) таралған. Бынан тыш [[Ливан]] (8 %<ref name="CIATONGA">{{cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/le.html|title= Middle East :: LEBANON|publisher= CIA The World Factbook}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211319/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/le.html |date=2018-12-24 }}</ref>), [[Сирия]], [[Иордания]], [[Израиль]] халҡының бер өлөшө православие динен тота. [[XX быуат]]тағы миграция ағымы, православие сиркәүе миссионерҙары эшмәкәрлеге бөтә ҡитғаларҙағы төрлө илдәрҙә православие общиналары һәм епархияларын булдырыуға булышлыҡ итә, мәҫәлән, [[АҠШ]]-та православие сиркәүе юрисдикцияһына ҡараған общиналар күп<ref>[http://www.pravoslavie.ru/60957.html Зарубежная миссия Православной Церкви сегодня]</ref>. [[XX быуат]] аҙағынан православныйҙар һаны [[Сахара]]нан көньяҡтараҡ ятҡан Африка ([[Православие в Африке]]) һәм Көньяҡ Корея, [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ла ла арта<ref>''[[Погадаев, Виктор Александрович|Погадаев В. А.]]'' Православие в Индонезии. // Нусантара. Юго-Восточная Азия. Сборник материалов. Вып. 3. — СПб., 2002. — С. 89-91.</ref>. 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса, [[Австралия]] халҡының 3,3 % , [[Австрия]]ның — 2,3 %, [[Испания]]ның — 2 %, [[Германия]] һәм [[Канада]] — 1,4 %, [[Бөйөк Британия]] — 0,9 %, [[АҠШ]] һәм Франция [[Франция|Франции]] — 0,6 %<ref name="Pewforum. Table christian population"/>, [[Италия]]лағы халыҡтың — 0,2 % православный<ref>[http://www.pewforum.org/interactives/global-christianity/#/Italy,Orthodox Pew Research Center. Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201221805/http://www.pewforum.org/interactives/global-christianity/#/Italy,Orthodox |date=2018-02-01 }}</ref>. 2011 йылда [[Ирландия]]ла православныйҙар һаны Көнсығыш Европа илдәренән килгән мигранттар иҫәбенә бик тиҙ артҡан һәм улар был күрһәткес буйынса ҡалғандарҙы уҙып киткән.<ref>{{Книга|автор=Ms Maria Hämmerli, Dr Jean-François Mayer|заглавие=Orthodox Identities in Western Europe: Migration, Settlement and Innovation|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2H3fBAAAQBAJ&pg=PA229&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|издательство=Ashgate Publishing, Ltd.|год=2014-08-28|страниц=321|isbn=9781409467540}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ортодоксия]] — ҡайһы ваҡыт урыҫ телендә ''православие'' һүҙе урынына яңғылыш ҡулланыла (Европа телдәрендә грек телендәге оригинал термин тәржемәһеҙ ҡулланыла, ләкин урыҫ телендә уның мәғәнһен православие һүҙе бирә). == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{Примечания|group=комм}} ;Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ;Урыҫ телендә * {{Источник/НФЭ|Православие|[[Аверинцев, Сергей Сергеевич|Аверинцев С. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/2394.html|ref=Аверинцев}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Православие|[[Барсов, Николай Иванович|Барсов Н. И.]]}} * {{книга|автор=[[Браницкий, Андрей Геннадьевич|Браницкий А. Г.]], [[Корнилов, Александр Алексеевич (историк)|Корнилов А. А.]]|заглавие=Религии региона|издание=|место=Н. Новгород|издательство=[[ННГУ имени Н. И. Лобачевского]]|год=2013|серия=|страниц=305|isbn=|тираж=|ref=Браницкий, Корнилов}} * {{книга|автор=[[Булгаков, Сергей Николаевич|Булгаков С., прот.]]|заглавие=Православие: Очерки учения Православной Церкви|ссылка=https://vtoraya-literatura.com/pdf/bulgakov_sergi_pravoslavie_1989__ocr.pdf |оригинал=Bulgakov S. L’Orthodoxie (1932)|место=Paris|издательство=[[YMCA-Press]]|год=1965|страниц=409|тираж= |ref=Булгаков}} * {{книга|автор=[[Евдокимов, Павел Николаевич|Евдокимов П. Н.]]|заглавие=Православие|ссылка=https://azbyka.ru/otechnik/Pavel_Evdokimov/pravoslavie-evdokimov/ |оригинал=Evdokimov P. L’Orthodoxie (1959)|ответственный=пер. с фр|место=М.|издательство=[[ББИ]]|год=2002|страниц=503|isbn=5-89647-053-3|тираж= |серия=Современное богословие|ref=Евдокимов}} * {{книга|автор=[[Казьмина, Ольга Евгеньевна|Казьмина О. Е.]]|часть=Православие|заглавие=[[Народы и религии мира|Народы и религии мира: Энциклопедия]]|ссылка часть=http://static.iea.ras.ru/books/narody_i_religii_mira_enciklopediya.pdf |ответственный=Гл. ред. [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]]|издание= |место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1999|страницы=794—803|страниц=928|isbn=5-85270-155-6|тираж=100000|ref=Казьмина}} * {{книга|автор=[[Каллист (Уэр)|Каллист (Уэр), еп. Диоклийский]]|заглавие=Православная Церковь|оригинал=Ware T., bishop Kallistos. The Orthodox Church (1963)|ответственный=пер. с англ|место=М.|издательство=[[ББИ]]|год=2001|страниц=375|isbn= |серия=Современное богословие|ref=Каллист (Уэр)}} * {{книга|автор=[[Лосский, Владимир Николаевич|Лосский В. Н.]]|часть=Очерк мистического богословия Восточной Церкви. Догматическое богословие|заглавие=Богословские труды. Сборник восьмой, посвящённый Владимиру Лосскому|ссылка=http://www.odinblago.ru/losskiy_ocherki/ |ответственный= |место=М.|издательство=[[Московская патриархия|Изд-во Московской Патриархии]]|год=1972|страницы=9—128|страниц= |тираж= |ref=Лосский}} * [[:Файл:Макарий (Булгаков). Православно-догматическое богословие. Том 1. (1883).pdf|Макарий (Булгаков), митр. Православно-догматическое богословие. — Т. 1. — СПб., 1883.]] * [[:Файл:Макарий (Булгаков). Православно-догматическое богословие. Том 2. (1883).pdf|Макарий (Булгаков), митр. Православно-догматическое богословие. — Т. 2. — СПб., 1883.]] * {{книга|автор=[[Мейендорф, Иван Феофилович|Мейендорф И., прот.]]|заглавие=Православие в современном мире|ссылка=https://vtoraya-literatura.com/pdf/meyendorf_pravoslavie_v_svremennom_mire_1981__ocr.pdf |место=NY|издательство=Chalidze Publications|год=1981|страниц=233|тираж= |ref=Мейендорф}} * {{БРЭ |статья=Православие|id=3041090|автор=Назаренко А. В., [[Цыпин, Владислав Александрович|Цыпин В. А.]], Васильева О. Ю., [[Журавский, Александр Владимирович|Журавский А. В.]]|том=Россия|страницы=211—224|ref=Назаренко, Цыпин, Васильева, Журавский}} * {{БРЭ |статья=Православие|id=3165315|автор=Пилипенко Е. А., Лукашевич А. А., Ванеян С. С.|том=27|страницы=352—360|ref=Пилипенко, Лукашевич, Ванеян}} * {{книга|заглавие=[[Православная энциклопедия]]|ссылка=http://www.pravenc.ru/index.html |ответственный= |издание= |место=М.|издательство=[[Церковно-научный центр «Православная энциклопедия»]]|год=2000–|том=1—52–|страниц= |isbn= |тираж= |ref=Православная энциклопедия}} * {{книга|заглавие=Христианство: Энциклопедический словарь|ссылка= |викитека= |ответственный=Гл. ред. [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]]|издание= |место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1993/1995|том=1—3|страниц=2317|isbn=5852700231|тираж= |ref=Христианство: Энциклопедический словарь}} ;Инглиз телендә * {{книга|автор=Adeney W. F.|заглавие=The Greek and Eastern Churches|год=1908|место=NY|издательство=Charles Scribner's Sons|ссылка=https://archive.org/download/greekeasternchu00aden/greekeasternchu00aden.pdf |ref=Adeney}} * {{книга|автор=Binns J.|заглавие=An Introduction to the Christian Orthodox Churches|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2002|isbn=978-0-521-66738-8|ссылка=https://books.google.com/books?id=MOA5vfSl3dwC&printsec=frontcover#v=onepage |ref=Binns}} * {{книга|автор=Fitzgerald T. E.|заглавие=The Orthodox Church|место=Westport, CT|издательство=Praeger Publishers|год=1998|isbn=978-0-275-96438-2|ссылка=https://books.google.com/books?id=_F5yntZocGIC&printsec=frontcover#v=onepage |ref=Fitzgerald}} * {{книга|автор=Harakas S. S.|заглавие=The Orthodox Church: 455 Questions and Answers|место=Minneapolis, MN|издательство=Light & Life Publishing Company|год=1987|isbn=978-0-937032-56-5|ref=Harakas}} * {{книга|автор= |часть=Orthodox Eastern Church|ссылка часть= |заглавие=Columbia Encyclopedia|ссылка=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga|ответственный= |издание=6th ed|место=NY|издательство=[[Columbia University Press]]|год=2000|pages= |isbn=978-0-7876-5015-5|ref=Orthodox Eastern Church}} * {{книга|автор=Paraskevas J. E., Reinstein F.|заглавие=The Eastern Orthodox Church: A Brief History|ссылка= |ответственный= |место=Washington|издательство=El Greco Press|год=1969|allpages= |isbn= |тираж= |ref=Paraskevas, Reinstein}} * {{книга|заглавие=The Encyclopedia of Eastern Orthodox Christianity|ответственный={{нп3|Мак-Гакин, Джон Энтони|J. A. McGuckin (ed.)|en|John Anthony McGuckin}}|год=2011|volume=1—2|место=Malden, MA|издательство=Wiley-Blackwell|ссылка=https://books.google.com/books?id=JmFetR5Wqd8C&hl=ru&source=gbs_book_other_versions|ref=The Encyclopedia of Eastern Orthodox Christianity}} * {{книга|заглавие=The Orthodox Christian World|ссылка=https://books.google.com/books?id=bkZITAQ4XbgC&lpg=PP1&dq=isbn%3A0415455162&hl=ru&pg=PP1#v=onepage&q&f=false |ответственный=A. Casiday (ed.)|место=L.; NY|издательство=Routletge|год=2012|allpages= |isbn=978-0-415-45516-9|тираж= |ref=The Orthodox Christian World}} * {{книга|заглавие=Orthodox Christianity: Overview and Bibliography|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Orthodox_Christianity.html?id=clcAYIDSQnAC&redir_esc=y |ответственный=Carl S. Tyneh (ed)|место=NY|издательство=Nova Publishers|год=2003|allpages= |тираж= |ref=Orthodox Christianity: Overview and Bibliography}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Православие |Викисловарь = православие |Викицитатник = Православие |Викитека = Категория:Православие |Проект = Православие }} * [http://www.pravoslavieto.com/books/catechism_sv_filaret/ Пространный христианский катехизис Православной Кафолической Восточной Церкви (адаптированная редакция)] * [http://pravenc.ru/index.html Интернет-версия] [[Православная энциклопедия|Православной энциклопедии]] * [https://web.archive.org/web/20080807022111/http://www.hristianstvo.ru/ Православное христианство — каталог православных ресурсов] * [http://www.sedmitza.ru/ Седмица.ру — Православная энциклопедия] * [http://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия «Древо»] * {{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy |author=[[Мейендорф, Иван Феофилович|Meyendorff J.]]|title=Eastern Orthodoxy|work=[[Британника|Encyclopædia Britannica Online]]|language=en|accessdate=2019-05-23}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Христианлыҡ]] [[Категория:Православие| ]] 4gld8tbnxvdkmmuho2kw49qluwdjjlw 0 179705 1299926 1276908 2026-06-27T04:46:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299926 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен | имя = Рустем Сабирхузин | изображение = | ширина = | описание изображения= | пол = ир-ат | полное имя = Рөстәм Вил улы Сабирхужин | прозвища = | гражданство = {{Флагификация|Россия}} → {{Флагификация|Казахстан}} (с 2011 года) | специализация = [[хәҙерге бишбәйге]] | клуб = | дата рождения = 04.01.1978 | место рождения = {{МР|Өфө}}, [[Башҡортостан Республикаһы]], [[РСФСР]], [[СССР]] | дата смерти = | место смерти = | года карьеры = | тренеры = | рост = 180 см | вес = 60 кг | медали = {{турнир|[[Чемпионаты мира по современному пятиборью|Чемпионаты мира]]}} {{медаль|Көмөш|[[Чемпионат мира по современному пятиборью 1999|Будапешт 1999]]|эстафета}} {{медаль|Көмөш|[[Чемпионат мира по современному пятиборью 2000|Песаро 2000]]|эстафета}} {{медаль|Көмөш|[[Чемпионат мира по современному пятиборью 2003|Песаро 2003]]|эстафета}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по современному пятиборью 2004|Москва 2004]]|команда}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по современному пятиборью 2005|Варшава 2005]]|команда}} {{медаль|Көмөш|[[Чемпионат мира по современному пятиборью 2005|Варшава 2005]]|эстафета}} {{турнир|[[Чемпионаты Европы по современному пятиборью|Чемпионаты Европы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 1999|Джонков 1999]]|эстафета}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 2000|Секешфехервар 2000]]|команда}} {{медаль|Бронза|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 2004|Албена 2004]]|команда}} {{медаль|Бронза|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 2005|Монтепульчано 2005]]|лично}} {{медаль|Көмөш|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 2005|Монтепульчано 2005]]|команда}} {{медаль|Көмөш|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 2005|Монтепульчано 2005]]|эстафета}} {{медаль|Бронза|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 2006|Будапешт 2006]]|эстафета}} {{медаль|Көмөш|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 2007|Рига 2007]]|лично}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 2007|Рига 2007]]|команда}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по современному пятиборью 2008|Москва 2008]]|эстафета}} }} '''Сабирхужин Рөстәм Вил улы''' (. [[4 ғинуар]] [[1978 йыл|1978 йыл)]] — спортсы, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Ҡаҙағстан]] бишбәйге көрәшсеһе, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2006), хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса Ҡаҙағстан республикаһы халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). Команда беренселегендә донъя чемпионы (2004, 2005), 3 тапҡыр команда һәм эстафетала Европа чемпионы (2004, 2005, 2008). == Биографияһы == Рөстәм Вил улы Сабирхужин 1978 йылдың 4 ғинуарында [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. [[1986 йыл]]да Өфө ҡалаһында күнекмәләр башлай. Уның 25 йыл дауамында тренеры [[Чудновский Вадим Максович|В. М. Чудновский]] була. [[2011 йыл]]<nowiki/>да Рәсәй йыйылма командаһына инә алмай, [[Нур-Солтан|Астана]] ҡалаһына күсеп китә, [[Ҡаҙағстан]] йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай башлай. Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса бер нисә донъя һәм [[Европа]] чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры була. [[2004]] һәм [[2012 йыл]]<nowiki/>дарҙағы Олимпия уйындарында ҡатнаша. [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|Лондондағы Олимпиада-2012]] өсөн лицензия ала, Ҡаҙағстан йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|Олимпиадала]] 21-се урынды ала, 5564 мәрәй йыйып, [[Фехтование|фехтованиеға]] эләгә һәм еңеү яулай. 2012 йылда Өфөләге «Аҡбуҙат» ипподромында «Олимпия уты» эстафетаһында ҡатнаша. 2009 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]<nowiki/>н тамамлай. == Олимпия уйындары == * Олимпия уйындарында 2004 йылда Афинала (Греция). Рөстәм Сабирхужин Моисеев Андрей менән бергә шәхси беренселеккә Рәсәй командаһы өсөн сығыш яһай. {| class="wikitable" |'''Урын''' |'''Спортсылар''' |'''Йәше''' !'''[[Файл:Shooting_pictogram.svg|20x20пкс|Атыу]]Атыу<br><br><br><br>мәрәй/һөҙөмтә''' !'''[[Файл:Fencing_pictogram.svg|20x20пкс|Фехтование]]<br><br><br><br>Фехтование''' !'''[[Файл:Swimming_pictogram.svg|20x20пкс|Йөҙөү]]Йөҙөү<br><br><br><br>мәрәй/һөҙөмтә''' !'''[[Файл:Equestrian_Vaulting_pictogram.svg|20x20пкс|Конкур]]<br><br><br><br>Конкур''' !'''[[Файл:Athletics_pictogram.svg|20x20пкс|Кросс]]Кросс<br><br><br><br>мәрәй/һөҙөмтә''' |'''[[Файл:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|30x30пкс]]'''Сумманың |- |Ун |Рөстәм Сабирхужин <br><br><br><br>{{RUS}} |26 йәш |1156/185 |888 |1216/2.12,02 |908 |1084/9.39,60 |'''5252''' |} * [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|2012 йылдағы Олимпия уйындарында, Лондон (Бөйөк Британия)]]. Рөстәм Сабирхужин Ҡаҙағстан командаһы өсөн сығыш яһай. {| class="wikitable" |'''Урын''' |'''Спортсылар''' |'''Йәше''' !'''[[Файл:Fencing_pictogram.svg|20x20пкс|Фехтование]]фехтование''' !'''[[Файл:Swimming_pictogram.svg|20x20пкс|Йөҙөү]]йөҙөү<br><br><br><br>һөҙөмтәлә/мәрәй''' !'''[[Файл:Equestrian_Vaulting_pictogram.svg|20x20пкс|Конкур]]конкур''' !'''[[Файл:Shooting_pictogram.svg|20x20пкс|Атыу]][[Файл:Athletics_pictogram.svg|20x20пкс|Кросс]]Комбайн<br><br><br><br>һөҙөмтәлә/мәрәй''' |'''[[Файл:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|30x30пкс]]'''Сумманың |- | align="center" |Егерме бер |Рөстәм Сабирхужин <br><br><br><br>{{Флагификация|Казахстан}} | align="center" |34 йәш | align="center" |156 | align="center" |2.13,21/1204 | align="center" |1100 | align="center" |10.49,57/2404 | align="center" |'''5504''' |} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Хәҙерге бишбәйге буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1998) * Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2006) * Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000) * Европа (2007) һәм Рәсәй (1998, 2000) чемпионаттарының көмөш призёры * Европа чемпионатының бронза призёры (2005) * Команда зачётында донъя (2004—2005) һәм Европа (2000, 2007) чемпионы * Европа чемпионаттарының көмөш (2005) һәм бронза (2004) призёры * Эстафетала Европа чемпионы (2008) * Донъя (2000, 2003, 2005) һәм Европа (2005) чемпионаттарының көмөш призёры * Үҫмер спортсылар араһында Европа (2 тапҡыр, 1998; 1999) һәм Рәсәй (2 тапҡыр, 1998) чемпионы == Шәхси тормошо == Өйләнгән. Ике ул үҫтерә. == Һылтанмалар == * {{БЭ|78187}}{{V|03|01|2023}} * {{SportsReference|sa/rustem-sabirkhuzin-1|NAME=Рустем Сабирхузин}} * [https://web.archive.org/web/20121030021150/http://www.london2012.com/athlete/sabizkhuzin-rustem-1129924/ 2012 йылда йәйге олимпия уйындарының рәсми сайтында профиле]{{Ref-en}} * [http://www.mk-kz.kz/article/2012/05/07/701192-vtoroe-dyihanie-sabirhuzina.html Сабирхузин икенсе һулышы]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sa/rustam-sarbirkhuzin-1.html Rustam Sarbirkhuzin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813102012/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sa/rustam-sarbirkhuzin-1.html |date=2011-08-13 }} Архивная копия 13 август 2011 н Wayback Machine * [http://www.prosportkz.kz/ru/news/16382.html Рөстәм Сабирхузин: «Һәр ваҡыт шулай килеп сыға ла, килер кеүек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707002719/http://www.prosportkz.kz/ru/news/16382.html |date=2012-07-07 }} [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1978 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] 51pyhm7gbocpotiu4cwiid2tnwhb3h2 0 180187 1299879 1286587 2026-06-26T13:10:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299879 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Петровский Иван Георгиевич''' ([[5 ғинуар]] [[1901 йыл]] — [[15 ғинуар]] [[1973 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[математик]]. 1951—1973 йылдарҙа [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] ректоры. СССР фәндәр Академияһының академигы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], [[Сталин премияһы]] лауреаты (1946, 1952). == Биографияһы == Иван Георгиевич Петровский 1901 йылдың 5 (8) ғинуарында хәҙерге [[Брянск өлкәһе]] Севск ауылында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда ҡала реаль училищеһын бөтә фәндәрҙән дә «отлично» билдәләренә (математика һәм рәсемдән башҡа, «дүртле»{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013|с=250}}) тамамлай. Ләкин ул һүрәт төшөрөргә ярата; сәнғәткә, һынлы сәнғәткә ([[Рембрандт]], [[Серов Валентин Александрович|Серов]], [[Нестеров Михаил Васильевич|Нестеров]] картиналарына) һөйөү артабан уның натураһының айырылғыһыҙ өлөшөнә әүерелә. Тәүҙә Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлегенә уҡырға инә. Тик [[Октябрь революцияһы|революциянан]] һуң [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] башланғас, уҡыуын ҡалдырып, был ваҡытта [[Кропивницкий|Елизаветградҡа]] күсенгән ғаиләһенә ҡайта. Бында Петр конторщик булып хеҙмәт итә һәм Елисаветград механика-машиналар төҙөү техникумында уҡый. Н. Е. Жуковскийҙың теоретик механика буйынса китабын уҡырға тырыша, тик уны аңлар өсөн математика буйынса белеме етмәүенә төшөнә. Математика буйынса белемен тулыландырыр өсөн Ив П. Г. Дирихленең классик китабы «Һандар теорияһы» менән таныша. Был китап матурлығы һәм математик төҙөлөштәрҙең нескәлектәре менән уны хайран итә һәм тетрәндерә. Китап уның ҡыҙыҡһыныуын бөтөнләйгә "математика яғына бора ". 1922 йылда Мәскәү университетына кире килә, физика-математика факультетының математика бүлегендә уҡый башлай.{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}}. [[1927 йыл]]да 5-се курс студенты Иван Петровский математиктарҙың беренсе Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша. Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультеты йәштәре исеменән сәләмләү һүҙе менән сығыш яһай. Шул уҡ йылда университетты тамамлап, аспирантураға уҡырға инә, уны 1930 йылда тамамлай.<ref>Учился в аспирантуре [[Институт математики и механики МГУ|НИИММ]]</ref> Ғилми етәксеһе профессор Д. Ф. Егоров була, ул йәш математикҡа ҙур йоғонто яһай. 1929 йылдан Мәскәү дәүләт университетында ассистент, һуңынан доцент вазифаһында эшләй{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013|с=251}}. [[1933 йыл]]дан Г. И. Петровский — МДУ профессоры<ref name="Bogolyubov">{{Китап|автор=Боголюбов А. Н. |заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страниц=639}} — С. 373—374.</ref>. [[1935 йыл]]да — диссертация яҡлауһыҙ — физика-математика фәндәре докторы итеп раҫлана. Бер үк ваҡытта 1930—1941 йылдарҙа Мәскәү механика-машиналар эшләү институтында (ул саҡтағы исеме [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты]]){{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013|с=251}} киске факультетының мөдире була. [[1940 йыл]]дың 7 сентябрендә Петровский МДУ-ның физика-математика факультетының декан вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, был вазифаға шул уҡ йылдың 4 октябрендә һайлана (1 июль [[1944 йыл]]да шәхси үтенесе буйынса декан вазифаһынан бушатыла). [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында, 1941 йылдың көҙөндә, Мәскәү дәүләт университетын [[Ташкент]]ҡа күсереү (һуңынан — [[Ашхабад]]ҡа, [[Екатеринбург|Свердловскиға]]) һәм 1943 йылдың майында Мәскәүгә кире ҡайтарыу{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013|с=300, 303—308, 311}}менән етәкселек итә. Һуғыш йылдарында уның тарафынан лакунадар һәм тулҡындарҙың диффузиялары тураһында тәрән йөкмәткеле эш башҡарыла. [[1943 йыл]]да СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, [[1946 йыл]]дан — тулы хоҡуҡлы ағзаһы, 1949—1951 йылдарҙа физика-математика бүлегенең академик-секретары, 1953 йылдан Академия Президиумы ағзаһы. [[1951 йыл]]дан МДУ-ның мехмат дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире (1973 йылға, үҙе үлгәнгә тиклем, уны етәкләй){{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}}<ref>''Богданов В. П.'' {{Cite web|url=http://www.math.msu.ru/history|title=Механико-математический факультет МГУ. История|publisher=// Сайт механико-математического факультета МГУ|accessdate=2016-09-04}}</ref>. Шул уҡ йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}} ректор вазифаһына һайлана. 1973 йылдың 15 ғинуарында вафат була.<ref>''Сахаров А. Д.'' [http://akademik-sakharov.narod.ru/vospominanya/2.12.html Воспоминания. ГЛАВА 12. Встречи с И. Г. Петровским.]</ref> Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә. (участок № 7)<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?id=19945 Могила И. Г. Петровского на Новодевичьем кладбище]</ref> == Петровский кабинеты == [[1973 йыл]]да И. Г. Петровскийҙың васыяты буйынса шәхси китапханаһы Мәскәү дәүләт университетына тапшырыла. Математика буйынса барлығы 20776 томлыҡ төрлө телдәрҙә китаптар, рус һәм сит ил әҙәбиәте баҫмаларыы, бик күп автографтар. Әлеге ваҡытта И. Г. Петровский китапханаһы МДУ-ның һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлана.<ref>[http://nbmgu.ru/nbmgu/manuscript.aspx?sector=library Личные библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007084354/http://nbmgu.ru/nbmgu/manuscript.aspx?sector=library}} на сайте Научной библиотеки [[Мәскәү дәүләт университеты|МГУ]].</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969)<ref name="Bogolyubov">{{Китап|автор=Боголюбов А. Н. |заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страниц=639}} — С. 373—374.</ref>; * Биш [[Ленин ордены]] (1953, 1961,1967, 1969, 1971); * Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944; 1945; 1949); * I дәрәжә «Кирилл һәм Мефодий» (1968; ''Болгария''); * I дәрәжә еҙмәт ордены (1964, ''Венгрия'') * «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» (1965, ГДР) ; * Почётлы легион ордены (1971; ''Франция'')<ref>[http://www.univer.omsk.su/omsk/Edu/Math/ppetrovskii.htm Петровский Иван Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612210055/http://www.univer.omsk.su/omsk/Edu/Math/ppetrovskii.htm |date=2009-06-12 }}</ref>; * I дәрәжә Сталин премияһы (1946); * II дәрәжә Сталин премияһы (1952); * [[Карл университеты]] почётлы докторы ([[Прага]], 1960), [[Бухарест]] (1962), Лундский (1968), [[София]] (1972) университеттарының,, [[Румыния|СРР]] Академияһының сит ил почётлы ағзаһы (1965)<ref>{{Cite web|url=https://academiaromana.ro/bdar/armembriStr.php|title=Academia Romana (membri din strainatate)|publisher=academiaromana.ro|accessdate=2019-06-14}}</ref> == Хәтер == * 1973 йылда — СССР-ҙа Петровскийға арналған почта маркаһы сығарыла; * 1973 йылда — «Академик Петровский урамы» Мәскәүҙә<ref>[http://www.apartment.ru/Article/4878297.html Академика Петровского улица (24 апреля 1973 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116060637/http://apartment.ru/Article/4878297.html |date=2011-11-16 }}</ref>; * 1974 йылда — фәнни-тикшеренеү судноһына «Академик Петровский» исеме бирелә; * [[Брянск дәүләт университеты]] академик Петровский Иван Георгиевич исемен йөрөтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''П. С. Александров, О. А Олейник'' Тыуған көнөң менән һыу восьмидесятилетие г. и. Петровский // Математика фәндәренән уңыштарға. 1981. 36 т. № 1(217). * {{Китап||автор=|заглавие=Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете|ответственный=Гл. ред. [[Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А. Т. Фоменко]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2013|страниц=372|isbn=978-5-19-010857-6|ref=Мехмат МГУ 80}} * {{БСЭ3|Петровский Иван Георгиевич}} * {{Китап|автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|издательство=Издательство Московского университета|тираж=3000|isbn=978-5-19-011397-6|серия=|страниц=356|страницы=167—176|год=2019|место=М.|часть=Иван Георгиевич Петровский (1901—1973)|издание=3-е изд., дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О людях Московского университета|ссылка часть=|ref=О людях Московского университета}} * ''Загробная М. В.'' [http://www.mathnet.ru/rus/mp95 Петр хаҡында Иван Георгиевич (петровское эштәре һәм башҡа изге хәтирәләр ун мең).]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Йыйынтыҡ ''Мәғрифәтселек Математик'' өсөнсө серияһы, 6 сығарыу (2002). == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=15598|заглавие-Петровский Иван Георгиевич}} * {{Сотрудник РАН|51717|Ивана Георгиевича Петровского}} * [http://www.math.ru/history/people/Petrovskii Петровский Иван Георгиевич] — статья в Математическом энциклопедическом словаре, М., Сов. энциклопедия, 1988 (на сайте math.ru) * ''[[Демидов, Сергей Сергеевич|Демидов С. С.]]'' [http://www.ras.ru/nappelbaum/2f9ab86d-ffe9-4bf9-bebb-a2148c574054.aspx?hidetoc=1 Петровский Иван Георгиевич (18(5).01.1901 — 15.01.1973)] // Сайт РАН * [http://letopis.msu.ru/peoples/1380 Биографические данные на сайте Летопись Московского университета] * {{Rodovid|755810|Иван Петровский}} [[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары (БХР)]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1973 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1901 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 ғинуарҙа тыуғандар]] 6y6q6r6ar3ula6kw1jtkwv3zwrcwpnf 0 181727 1299903 1227956 2026-06-26T18:22:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299903 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт | конфликт = '''Пунические войны''' | часть = '''Войны Древнего Рима''' | изображение = Domain changes during the Punic Wars.gif | подпись = ''Территориальные изменения в ходе Пунических войн'' {{legend|#ffcb90|Владения Карфагена}}{{legend|#b4d5b1|Владения Рима}} | дата = 264 - 146 гг. до н. э. | место = Западное [[Средиземноморье]] | причина = | статус = | итог = Победа [[Древний Рим|Рима]] | изменения = Уничтожение [[Карфаген (государство)|Карфагена]] | противник1 = [[Файл:Vexilloid of the Roman Empire.svg|15px]] [[Римская республика]] | противник2 = [[Файл:Tanit Symbol.svg|15px]] [[Карфаген (государство)|Карфаген]] | противник3 = | противник4 = | командир1 = | командир2 = | командир3 = | командир4 = | силы1 = | силы2 = | силы3 = | силы4 = | потери1 = | потери2 = | потери3 = | потери4 = | общие потери = | викисклад = | примечание = }} '''Пун һуғыштары''' ({{Lang-la|Bella Punica}}) — Рим республикаһы һәм [[Карфаген]] («пун», йәғни финикийлылар, {{Lang-la|punicus}} йәки {{Lang-la2|poenicus}}) араһында өс һуғыш, өҙөклөктәр менән, б. э. т. 264—146 йылдарҙа барған. Һуғыштарҙа Рим еңгән һәм Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында үҙенең хәлен нығытҡан. Карфаген тар-мар ителгән. == Яҡтарҙың хәле == Рим республикаһы үҙ власы аҫтында [[Апеннин ярымутрауы]]н берләштергән бөйөк дәүләткә әйләнгәс, ул инде Рим менән төҙөлгән тәүге килешеүҙәр аша Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында Карфаген хакимлығы дауам иткәнлеге менән килешә алмаған. Италияның йәшәйеш мәнфәғәттәре, уның хәүефһеҙлеге һәм боронғо рим сауҙаһы гректар һәм карфагендар араһында күптән көрәш барған Сицилия утрауының һуңғылар ҡулына эләгеүенә юл ҡуйырға тейеш булмай. Италия сауҙаһын үҫтереү өсөн, Мессан боғаҙын Рим ҡулдарында тотоу мөһим булған. Тиҙҙән боғаҙҙы яулап алыу мөмкинлеге килеп тыуған: кампан ялсылары, «мамертиндар» (йәғни «Марс кешеләре») Мессананы алған. Гиерон II Сиракузский мамертиндарҙы ҡыҫырыҡлап сығарғас, һуңғылары Римға мөрәжәғәт иткән, һәм Рим уларҙы Италия конфедерацияһына ҡабул иткән. Карфагендар римдарҙың Сицилияла раҫланыуынан ҡурҡыныс янағанлығын аңлаған. Улар, мамертиндарҙы Гиерон менән татыулаштырып, үҙҙәренең Ганнон етәкселегендәге гарнизонын Мессан ҡәлғәһенә индереүгә ирешә. Шул саҡта римдар Ганнонды баҫып ала һәм карфагендарҙы Мессананан китергә мәжбүр итә. Беренсе Пун һуғышы (б. э. т. 264—241 йылдар) башлана. Рим да, Карфаген да был осорҙа бөтә көстәре яҡынса бер тигеҙ булған, көслө илдәр һаналған. Ләкин римдар яғында бер нисә өҫтөнлөк була: уларҙың Италиялағы хакимлығы бойондороҡһоҙ халыҡтарҙың Карфагенға ҡарата нәфрәте һымаҡ ҙур булмаған; Рим ғәскәре граждандарҙан һәм союздаштарҙан торған, һәм уның төп өлөшөн ауыл кешеләре тәшкил иткән, ә карфаген хәрби көстәре граждандар ополчениеһынан тормаған, фәҡәт карфагенлылар ғына офицер дәрәжәһендә йөрөгән төрлө ҡәбиләләр армияларынан торған. Карфаген ғәскәрҙәренең байтаҡ өлөшөн ялланыусылар тәшкил иткән. Был етешһеҙлектәр бер ни тиклем карфагендарҙың аҡсаһы күберәк һәм көслө флоты булыуы менән ҡапланған. == Һуғыштарҙың барышы == === Беренсе Пун һуғышы === Һуғыш Сицилияла Аппий Клавдий Кавдекс ҡаҡсытҡан карфагендарҙың Мессанаға һөжүм итеүенән башлана. Артабан Маний Валерий Максим Корвин Мессала карфагендарҙың һәм сиракуздарҙың берләшкән көстәрен еңгән. Һөҙөмтәлә Сицилиялағы ҡайһы бер ҡалаларҙы һәм Гиерон менән тыныслыҡ (б. э. т. 263 йыл) килешеүенә өлгәшелгән. Аҙаҡтан римдар Акрагасты (Агригент) ала, шуға күрә Гамилькар Барка әлегә ҡуында тотҡан ҡайһы бер ҡәлғәләр генә карфагендар ҡулында ҡала. Диңгеҙ яғынан ышаныслы һөжүм яһарлыҡ флотҡа таянған осраҡта ғына уларға ҡаршы уңышлы хәрәкәт итергә мөмкин булғанлыҡтан, римдар карфаген өлгөләре буйынса ҙур флот (100 квинквирема һәм 20 трирема) әҙерләгән. Улар абордаж ырғаҡтары менән күтәргес күпер (суҡышты хәтерләткән «абордаж ҡоҙғоно») уйлап тапҡан, был диңгеҙҙә рим пехотаһының өҫтөнлөктәре менән файҙаланыу мөмкинлеген биргән, сөнки был ҡоролма дошман судноһына тағылмалы күпер менән тоташып, ҡул һуғышына ташлана алған. Тәүҙә уңышһыҙлыҡҡа тарып, римдар тиҙҙән Гай Дуилий етәкселегендә диңгеҙҙә (Мила янында алыш) ҙур ғына еңеү яулай. Б. э. т. 256 йылдың яҙында римдар [[Марк Атилий Регул]] (б. э. т. 267 йылда консул) һәм [[Луций Манлий Вульсон Лонг]] етәкселегендә (диңгеҙ һуғышынан һуң) Африка ярҙарына төшөргә ҡарар иткән. Тәүҙә Африкала эштәр шул тиклем уңайлы барған, сенат Регулаға элекке армияның яртыһынан ғына ҡалдырыуҙы кәрәкле тип һанаған. Рим көстәренең бындай көсһөҙләнеүе һәләкәткә килтергән: карфагендар Регулды (спартан грегы Ксантипп етәкселегендә) тамам ҡыйратҡан һәм үҙен әсирлеккә алған. Рим армияһының ҡыҙғаныс ҡалдыҡтары ғына Италияға әйләнеп ҡайтҡан; Регул үҙе әсирлектә үлгән. Рим флотының дауылдан һәләк булыуы римдарҙы яңы флот әҙерләргә мәжбүр иткән, әммә уны ла дауыл юҡ иткән. Сицилияла һуғыш римдар өсөн уңышлы барған: улар [[Панорм]]ды алған, һәм б. э. т. 249 йылда карфагенлылар ҡулында Лилибей менән Дрепан ғына ҡалған. Римдар Лилибейҙы ҡамаған. Әммә уңышһыҙлыҡ һағалап торған икән: Публий Клавдий Атарбалдан Дрепан тирәһендә аяуһыҙ еңелгән, икенсе Рим флоты дауылдан зыян күргән. Гамилькар Эркте ([[Монте-Пеллегрино]]) тауында һәм Эриксела ([[Эриче]]) урынлашҡан. Римдар тағы бер тапҡыр флот ойошторған, б. э. т. 241 йылда карфагендарҙың 120 карабын юҡ итеп, Эгат утрауҙарындағы һуғышта еңгән. Хәҙер, диңгеҙ ҙә римдар ҡулына күскәнлектән, Сибәр Гасдрубал Барка утрауҙа артабан тыныс ҡала алмаҫына тамам ышанған. Шулай итеп, римдар карфаген Сицилияһын һәм Италия менән Сицилия араһындағы утрауҙарҙы үҙләштергән. Сицилия Рим провинцияһы составына ингән. Бынан тыш, Карфаген 10 йыл эсендә 3200 талант контрибуция түләргә йөкләмә алған. ==== Карфагенда ялланған ғәскәрҙең ихтилалы ==== Рим менән Карфаген һуғышы тамамланғандан һуң, Карфагенға 3 йыл һәм 4 айға яҡын дауам иткән ялланма ғәскәрҙәр ихтилалына ҡаршы ауыр көрәш алып барырға тура килгән. Был ихтилал арҡаһында римдар Сардинияға эйә булған: сардиния ялсылары Римға бирелгән, һәм римдар Карфагендың Сардиния менән Корсик утрауҙарын баҫып алған. Карфаген, үҙ милкен ҡайтарырға маташҡанлыҡтан, Рим уға һуғыш менән янаған, һәм 1200 талант күләмендә аҡсалата бүләк алғандан һуң ғына, һуғыштан баш тартҡан. Киләһе йылдарҙа Рим менән һуғыш ҡотолғоһоҙ тип иҫәпләгән патриотик партия башлығы Гамилькар Барка Испанияла Карфаген өсөн үҙ сиратында Сицилия менән Сардинаияны юғалтыуҙы ҡапларлыҡ биләмәләр булдырған. Уның, кейәүенең һәм вариҫы Гасдрубалдың ярҙамы менән Испанияның көньяғы һәм көнсығышы Карфаген биләмәләренә әүерелә; бында тулыһынса баш командующийҙары ҡарамағындағы (башлыса ерле халыҡ араһынан) бик шәп армия төҙөлгән, ә көмөш рудниктар ҙур күләмдә аҡса биргән. Тиҙҙән римдар, дошмандарының көсәйеүенә иғтибар итеп, Испаниялағы Сагунт һәм Эмпория грек ҡалалары менән союз төҙөгән һәм карфаген кешеләренең Эбро йылғаһы аръяғына сыҡмауҙарын талап иткән. === Икенсе Пун һуғышы === {{main|Вторая Пуническая война}} Б. э. т. 221 (йәки 220) йылда Гасдрубал мәрхүм була, һәм уның урынын ғәскәр һайлауы буйынса, атаһынан Римға дошманлыҡ мираҫ итеп алған Гамилькарҙың улы Ганнибал биләй. Ганнибал Римға ҡаршы һуғышыр өсөн карфагендар өсөн уңайлы шарттар тыуыуы менән файҙаланып ҡалырға тырышҡан. [[Цизальпин Галлия]] Рим менән килешеү төҙөмәгән була, ә Македония менән Иллирия эштәре арҡаһында тыуған аңлашылмаусанлыҡ Көнсығышта Римға һуғыш менән янаған. Ганнибал Рим менән союздаш Сагунтҡа һөжүм итә һәм, 8 ай ҡамауҙа тотҡандан һуң, уны баҫып ала. Карфагендың Рим илселәренә Ганнибалды биреүҙән баш тартыуынан һуң, Икенсе Пун һуғышы (б. э. т. 218 йыл) иғлан ителгән. Римдар һуғышты Испанияла һәм Африкала алып барырға өмөтләнгән ваҡытта, Ганнибал һуғыштың төп театры Италия булырға тейешле планын төҙөй: Ганнибал, яңы ғына Римға буйһонған Цизальпин Галлияһын операция базаһына әйләндереп, Римға хәл иткес һөжүм яһарға өмөтләнә. Ул галлдар яғынан һәм хатта Римға буйһонорға теләмәгән италий союздаштары яғынан да эшлекле ярҙамға өмөт бағлаған. Ливияны һәм Испанияны ғәскәр менән тәьмин итеп (ул унда үҙенең туғаны Гасдрубалға 15 меңгә яҡын кеше ҡалдыра), Ганнибал 50 мең йәйәүленән һәм 9 мең атлынан торған ғәскәре менән [[Пиреней тауҙары]] аша сыға. Ауырлыҡ менән ул Рона йылғаһы аша сығалар (бигерәк тә хәрби филдәрҙе күсереү ауыр булған) һәм, төньяҡ-көнсығышҡа табан юл тотоп, Альп өлкәһенә аяҡ баҫҡан. [[Альп тауҙары]] аша үтеүе сиктән тыш ауыр булған. Ганнибал Цизальпин Галлияһына ярты ғәскәре менән генә килеп төшкән. Уның ғәскәре менән тәүге бәрелештәр римдар өсөн уңышһыҙ булған. [[Публий Корнелий Сципион (б. э. т. 218 й. консул)|Публий Сципион]] Сципион Тицина (Тичино) йылғаһы ярҙарында, ә Тиберий Семпроний (ғәскәрҙәре Африкаға төшөү өсөн тәғәйенләнгән) — Треббия ярында ҡыйратылған. Ганнибал, Апеннин тауҙары аша сығып, ул саҡта ярҙарынан сығып аҡҡан Арно йылғаһы (Лигурий диңгеҙенә ҡойоусы йылға) тарафынан һуғарылған һыубаҫар өлкә буйлап бик ауыр поход яһаған. Тразимен күле янында, Этрурияла, ул Гай Фламинийҙың Рим армияһын ҡырып бөтөргән һәм, Римды алыу шансы бик аҙ булғанлыҡтан, көнсығышҡа табан киткән, һуңынан көньяҡ өлкәләрҙе ныҡ бөлгөнлөккә төшөргән. Рим ғәскәрҙәренең юҡҡа сығып еңелеүенә ҡарамаҫтан, Ганнибаланың италий союздаштарының ҡорал һалыуына өмөтө әлегә файҙаһыҙ булған: бер нисә осраҡты ғына иҫәпләмәгәндә, союздаштар Римға тоғролоҡ һаҡлаған. Диктатор [[Квинт Фабий Максим Кунктатор|Фабий Максим]] һуғыштың яңы планына тоғро ҡалырға ҡарар иткән: ул даими рәүештә асыҡ яланда Ганнибал менән ҙур һуғыштарҙан ҡасып, дошманын аҙыҡ-түлек һәм фуражды еңел табыу мөмкинлегенән мәхрүм итеүгә һәм карфаген армияһын тәбиғи тарҡатыуға бөтә өмөтөн бағлаған. Фабийға «Кунктатор» («Ығыш»-«Медлитель») тигән ҡушамат биргән был системаны Римда күптәр ғәйеп иткән. Атлы ғәскәр башлығы Марк Минуций Руф та (б. э. т. 221 й. консул) быға ҡаршы булған. Фабий менән риза булмаған халыҡ Минуцийҙы икенсе диктатор итеп тәғәйенләгән. Ганнибал Герония ҡалаһы тирәһендә ҡышлай, Апулияға күсә һәм б. э. т. 216 йылдың йәйе башында [[Канн]] янында ҡаты алыш була. Рим армияһын консулдар [[Луций Эмилий Павел (б. э. т. 219 й. консулы)|Луций Эмилий Павел]] (аристократик партия кандидаты) һәм халыҡ партияһы консуллыҡҡа үткәргән Гай Теренций Варрон етәкләгән, (баш командующий хоҡуҡтары бер консулдан икенсеһенә сиратлап күскән). Үҙенең командалыҡ итеү көнөндә Теренций Варрон һуғыш башлаған. Ул рим армияһын ҡыйратыу менән тамамлана: 70 мең римлы сафтан сығарыла; һәләк булыусылар иҫәбендә консул Эмилий Павел һәм 80 сенатор ҙа булған. Карфагенда, ул осорҙа власть башында торған һәм Ганнибалды дошманы кеүек күргән олигархтар партияһы әллә ни хәстәрлек күрһәтмәһә лә, Ганнибалға өҫтәмә ғәскәр ебәрергә ҡарар иткән. Унан да мөһимерәк, Ганнибалға Македония яғынан ярҙам булырға тейеш ине. Рим дошмандарына Сиракуздар ҡушылған. Ниһайәт, хатта Римдың көньяҡ италий союздаштарының күбеһе карфагендар яғына сыға башлаған. Римдан бик мөһим һаналған Капуя ҡалаһы ла ситләшкән. Римдар яңы ғәскәр ойошторор өсөн күп көс һалған һәм Рим армияһында хеҙмәт итеү шарты менән азат ителгән бер нисә мең ҡолдо легиондарға индереүҙән дә туҡталмаған. Сираттағы ҡышты Ганнибал Капуяла уҙғарған. Еңел бәрелештәрҙә еңеү ишараты тиҙҙән Рим ғәскәрҙәренә күскән, ә Ганнибалға кәрәкле өҫтәмә көстәр килмәгән: Карфаген йәнә Ганнибалды ярҙамһыҙ ҡалдырған. Шул арала Испанияла ағалы-энеле [[Гней Корнелий Сципион Кальв|Гней]] һәм [[Публий Корнелий Сципион (б. э. т. 218 й. консул)|Публий Сципион]] шул тиклем уңышлы эш иткән (б. э. т. 216 йыл, Эбро янындағы алыш), хатта Гасдрубал ағаһына унан ғәскәрен килтерерлек булмаған. Македония ла үҙенең контингенттарын Италияға ебәрмәгән: Рим Грецияла уларҙың дошмандарын — этолийҙарҙы, Спарта, Месения, Элида һ.б. — ҡоралландырған. Грециялағы көрәш Македонияның иғтибарын оҙаҡҡа ситкә йүнәлткән, һәм бер аҙҙан ул Рим менән килешеү төҙөгән. Б. э. т. 212 йылда [[Марк Клавдий Марцелл (б. э. т. 222 й. консул)|Марк Марцелл]] Сиракузды (б. э. т. 214—212 й.) яулаған, һуңынан римдарға Акрагас бирелгән, һәм б. э. т. 210 йылда бөтә Сицилия яңынан уларҙың ҡулында булған. Италияла б. э. т. 214 һәм 213 йылдарға тиклем римдарҙың дәрәжәһе шаҡтай көслө булған, әммә б. э. т. 212 йылда Ганнибал [[Тарент]]ты баҫып алған; хәйер, ҡәлғә римдар ҡулында ҡала. Метапонт, Фурия һәм Гераклей ҙа карфагендарға күскән. Римдар Капуяны ҡамаған; римдар ҡала алдында окоптар ҡаҙып нығынғанлыҡтан, Ганнибал уларҙы ҡыҫырыҡлап сығара алмаған. Ганнибал, римдарҙы Капуя ҡамауын сисергә мәжбүр итер өсөн, диверсия эшләй: ул Римдың үҙенә килә, ләкин ҡалаға һөжүм итергә баҙнат итмәй. Римдар Капуя ҡамауын сисмәгәнлектән, б. э. т. 211 йылда ҡала бирелгән, өҫтәүенә, римдар, Капуяның үҙидараһын юҡ итеп, рим наместнигына власть тапшырырып, аяуһыҙ рәүештә язалаған. Капуяны яулау ҙур уңыш булған; һәм был Римдың союздаштарына ҙур тәьҫир яһаған. Б. э. т. 209 йылда Квинт Фабий Максим Тарентты Римға кире ҡайтарған. Көслөрәк дошманы менән алышта (б. э. т. 208 йыл) һәләк булған Марцеллдың үлеме карфагендарҙың хәлен яҡшыртмаған. Уларҙың армияһы һаман кәмегән; мөһим өҫтәмә көстәр кәрәк була. Ганнибал уларҙы күптән тәүге уңыштарынан һуң римдар өсөн уңайһыҙлыҡтар тыуған Испаниянан көткән. Карфагендар Гала батша һәм уның улы Масинисса ярҙамында римдың африка союздашы — Сифакс батша менән килешеүгә мәжбүр иткән, һәм был Гасдрубалға бөтә көстәрен Испанияға ҡаратырға мөмкинлек биргән. Унан башҡа Испанияла Гисгондың улы Гасдрубал һәм Магон булған. Улар, Рим көстәре бүленеүенән, Рим хеҙмәтендә булған урындағы халыҡтың хыянатына файҙаланып, тәүҙә Публийҙы, ә һуңынан Грей Сципиондарҙы тар-мар иткән. Ике Сципион да һуғышта һәләк булған (б. э. т. 212 йыл). Бөтә Испания римдар өсөн ваҡытлыса юғалған. Испанияға өҫтәмә көстәр ебәреү һәм һәләтле йәш командующий Корнелий Сципионды (һәләк булған Публийҙың улы) тәғәйенләү тиҙҙән Испанияла йәнә римдарҙың өҫтөнлөгөнә килтергән. Б. э. т. 209 йылда Сципион [[Яңы Карфаген]]ды яулаған, әммә, Бекула янында еңеүгә ҡарамаҫтан, ул Гасдрубалға Италияға туғанына ярҙамға барыуын тотҡарлай алмаған. Бекула янында Гисгон улы Гасдрубалды һәм Магонды яңынан еңеү бөтә ТИспанияны римдар власына биргән: карфаген ғәскәрҙәренең ҡалған өлөшөн Магон Италияға ебәрергә мәжбүр булған; һуңғы карфаген ҡалаһы, Гадес (Кадис), римдарға бирелгән. Сципион Испанияла уңышлы эш иткән ваҡытта Рим үҙе етди ҡурҡыныс аҫтында булған. Б. э. т. 208 йылда Бөйөк Кир батша яулап алған илдәрҙән ҙур өлкәләр яһаған. Гасдрубал, Пиренейҙы артылып, Галлия аша, Альп тауҙары аша үтеп, ағаһы менән ҡушылыуға хәрәкәт иткән. Метавра янындағы һуғыш ([[Гай Клавдий Нерон]]) римдарҙы карфаген көстәренең берләшеү ҡурҡынысынан ҡотҡарған: Гасдрубал ғәскәре ҡыйратылған, ул үҙе һәләк булған (б. э. т. 207 йыл). Ганнибалдың хәле бик ҡатмарлы булған, өҫтәүенә, Сицилияла, Сардинияла, Испанияла һуғыштың имен-аман тамамланыуы һәм Македония менән тыныслыҡ урынлаштырыу уның дошмандарының ҡулын ысҡындырған. Сенат, ниһайәт, Публий Корнелий Сципионға Африка ярына төшөргә рөхсәт иткән, әммә Сципионға башта бының өсөн кәрәкле армия булдырырға тура килгән. Уның составына Канн янындағы һуғышта мәсхәрәгә ҡалған ике легион һәм күп үҙ ирке менән килгәндәр ингән. Б. э. т. 205 йыл әҙерлектә үткән, ә б. э. т. 204 йылда ғәскәр 400 транспорт һәм 40 хәрби суднола Лилибейҙан Африкаға сығып киткән. Сципион Утика эргәһендә төшкән һәм Римға хыянаты өсөн Сифаксты тар-мар иткән. Карфагенда тыныслыҡ яҡлылар римдар менән һөйләшеүҙәр алып барған, ләкин улар бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәгән. Шул саҡта Карфаген хөкүмәте Африкаға Ганнибал менән Магонды саҡырған. Зама янындағы һуғыш (аныҡ урыны һәм ваҡыты билдәһеҙ, б. э. т. 202 йыл тирәһе) карфагендарҙың һуңғы өмөттәрен юҡ иткән һәм, Карфаген, үҙенең хәрби караптарын яндырыу шарты, Испаниянан һәм Урта диңгеҙ утрауҙарынан баш тартыу, Африканан ситтә бөтөнләй һуғыш алып бармау, ә Африкала Римдың рөхсәтенән башҡа һуғышмау йөкләмәһе менән, тыныслыҡ килешеүенә килтергән. Өҫтәүенә, карфагендар 50 йыл дауамында йыл һайын 200-шәр талант контрибуция түләргә тейеш булған. Шулай итеп, Ганнибалдың даһилығына ҡарамаҫтан, икенсе Пун һуғышы ла Рим файҙаһына тамамланған: Рим дәүләте Карфагенға ҡарағанда нығыраҡ булып сыҡҡан. Сифакс батшалығының римдарҙың дуҫы Масиниссаға күсеүе Африкала Римдың еңеү эҙемтәһе булған. Еңелеү Карфагенда демократик реформаларға килтерә. Илһөйәрҙәр, Рим ҡатмарлы шарттарҙа ҡалған осраҡта, тағы ла бер тапҡыр ҡаршы көрәш башларға өмөтләнгән. Шунлыҡтан римдар был партияның башлығы һәм өмөтө булған — ҡасып китергә тейешле Ганнибалды биреүҙе талап иткән. === Өсөнсө Пун һуғышы === {{main|Третья Пуническая война}} Карфагендағы власть тағы ла, Карфаген сауҙаһын һәм байлығын һаҡлап ҡалыр өсөн, Рим менән яҡшы мөнәсәбәттәр һаҡларға тырышҡан, олигархия партияһы ҡулына эләккән. Римдар өсөн б. э. т. 201—149 — сы йылдар заяға үтмәгән: римдарҙың Сүриәләге Антиохты һәм Македонияны еңеүҙәре, Грециялағы уңыштары Римдың ҡеүәтен бығаса булмаған бейеклеккә тиклем күтәргән. Әммә Рим әле булһа үҙенең мәңгелек дошманынан ҡурҡҡан, ә Италия сауҙагәрҙәре Карфаген сауҙагәрҙәрендә үҙҙәре өсөн ҡурҡыныс конкуренттарын күргән. Шуға күрә Римда, Масиниссаның Нумидия батшаһы яғынан һөжүмдәрҙән ҡорал менән һаҡланырға хаҡы булмаған Карфагенға тынғы бирмәгәненән бик ҡәнәғәт булғандар. Баҫып алыуҙар һаман оятһыҙыраҡ була барған, ә карфагендарҙың Римға еткергән ялыуҙары бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәгән: Масиниссаның ҡулын бәйләү Рим мәнфәғәтенә тап килмәгән. Ниһайәт, Карфагендың түҙемлеге сигенә еткән һәм ул Масиниссаға ҡаршы һуғыш башлаған. Был Римға йәки тормош хәле тиҙ арала күтәрелә алған Кафагенға ғәжәпләнгән һәм даими рәүештә Карфагенды бөтөрөүҙе талап иткән [[Марк Порций Катон Старший|Катон]]ға күптәнән теләнгән сәбәп кенә булған. Б. э. т. 149 йылда Рим, өсөнсө Пун һуғышын башлап, Африкаға ҙур армия ебәрә (консулдар [[Маний Манилий]] һәм [[Луций Марций Цензорин (б. э. т. 149 й. консул)|Луций Марций Цензорин]]). Карфаген тыныслыҡ партияһы эште һуғышҡа алып барып еткермәҫкә теләгән һәм римдарға ҡәнәғәтлек биреү менән ризалашҡан. Римдар бик намыҫһыҙ эш иткән: улар билдәле талаптарҙы үтәгән осраҡта ғына тыныслыҡҡа ризалашҡанын белдергән, ә карфагендар уларҙы үтәгәндән һуң, консулдар яңы, тағы ла ауырыраҡ шарттар ҡуйған. Мәҫәлән, римдар башта карфагендарҙың аманаттарҙы биреүенә өлгәшкән, һуңынан — ҡоралдарын тапшыртҡас инде, һуңғыһын — карфагендарға диңгеҙҙән 80 стадиянан да яҡын булмаған берәй ергә күсенеп китеү талабын ҡуйған. Бындай шарттарҙа яңы биләмә сауҙа ҡалаһы була алмаған. Карфагендар был талапҡа буйһоноуҙан баш тартҡан; Карфагенды ҡамау башлана. Карфагендар бар тырышлыҡтарын һалып, яңы флот һәм ҡорал булдырған һәм иң һуңғы сиккә тиклем һаҡланырға ҡарар иткән. [[Гасдрубал Боэтарх|Гасдрубал]] уларҙың башлығы бурысын үҙ иңенә алған. Тәүҙә римдар ҡаланы штурм менән алыуҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған һәм дөрөҫ ҡамау башларға мәжбүр булған. Б. э. т. 149 һәм 148 йыл римдар өсөн уңышһыҙ үткән. Б. э. т. 147 йылда Корнелий Сципиондар фамилияһы бирелеп, уллыҡҡа алынған Эмилий Павелдың улы консул [[Публий Корнелий Сципион Эмилиан]] Утикаға килеп төшкән. Сципион ҡамауҙағы армияны ике нығытма линияһы менән ҡаплап, Карфагенды бөтөнләй ҡоро ерҙән киҫеп ташлай, был аҙыҡ-түлек килтереүҙе ҡыйынлаштыра һәм Карфаген халҡының байтаҡ өлөшөн ҡасыуына һәм бирелеүенә килтергән. Башҡалары иҫке ҡалала һәм Бирстың нығытмаһында бикләнгән. Дамба төҙөп, Сципион диңгеҙҙән гаванға инеү юлын япҡан, әммә карфагендар гаванға яңы инеү юлын ҡаҙған, флот төҙөгән, хәйер, был ғына аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә алмаған. Б. э. т. 146 йылдың яҙында римдар ҡалаға инеп, сауҙа майҙанына сыҡҡан һәм Бирс ҡалаһына барып еткән. Был ваҡытта байтаҡ өлөшө яндырылған ҡалала көрәш оҙаҡ барған. Етенсе көнөнә Бирсала бикләнгән карфагендар ҙа бирешкән. Бәләкәй отряд (күпселеге Рим ҡасҡындары) Гасдрубал менән ҡорамдарҙың береһенә бикләнгән. Гасдрубал бирелгән, ләкин ҡатыны, балалары һәм башҡалар утта һәләк булған. Римдар, ҡаланы талап, бик ҙур табыш алған; унан һуң улар Карфагенды яндырған һәм ул торған урынды һабан менән һөрөп үткән, ә һуңыраҡ барлыҡҡа килгән риүәйәткә ярашлы, еренә тоҙ һибелгән. Легенда Боронғо донъяның Кембридж тарихының тәүге баҫмаһында Бертранд Холлвардтың хатаһы арҡаһында барлыҡҡа килгән<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.1086/366973|автор=R. T. Ridley|заглавие=To be Taken with a Pinch of Salt: The Destruction of Carthage|год=1986-04|издание=Classical Philology|том=81|выпуск=2|страницы=140–146|issn=0009-837X, 1546-072X|doi=10.1086/366973}}</ref>. Ләғнәт менән ҡурҡытып, был урында ҡаланың тергеҙелеүе тыйылған. Әсирҙәрҙең күбеһе ҡоллоҡҡа һатылған; карфаген өлкәһе Рим провинцияһына әйләнгән, баш ҡалаһы Утика булған. Ләкин һуңыраҡ римдар яңынан Рим Африкаһының баш ҡалаһын Карфагенда урынлаштырған, һәм ул ғәрәп яулап алыуҙарына тиклем Рим империяһының иң ҙур ҡалаларының береһе булған. Хәҙерге ваҡытта боронғо Карфаген ерҙәре [[Тунис (город)|Тунис]] ҡала яны биләмәһенә инә. == Һөҙөмтәһе == Һуғыштар Римда һәм бөтә Урта диңгеҙ буйында мөһим социаль һәм сәйәси үҙгәрештәргә килтергән. Шул ваҡытҡа тиклем Римға тотҡарлыҡ яһаған державаның юҡҡа сығыуы иң мөһим эҙемтә булған. Карфагенды еңеү генә Рим хакимлығының Урта диңгеҙҙең бөтә ярҙарына таралыуына юл асҡан. {{Врезка | Содержание = Великий [[Карфаген (государство)|Карфаген]] вёл три войны. После первой он ещё оставался великой державой, после второй он ещё существовал, после третьей он был уничтожен. | Подпись = [[Бертольд Брехт]]<ref>Цитируется по: {{книга|автор=[[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]]|заглавие=Карфаген|ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/shifman_karfagen/|место=СПб.|издательство=[[Издательство Санкт-Петербургского университета]]|год=2006|страницы=191|страниц=518|isbn=5-288-03714-0|тираж=1000}}</ref> | Выравнивание = right | Ширина = 300px | Фон = AntiqueWhite }} Бынан тыш, Римға хәрби әсир ҡолдар һәм башҡа табыштар килеүе ҡолбиләүселек үҫешен тиҙләтә. Рим италий дәүләтенән Көнбайыш һәм Төньяҡ Африка һәм Испания ҡәбиләләре өҫтөнән идара иткән иң ҙур Урта диңгеҙ державаһына әүерелгән. Баҫып алынған территориялар (Сицилия, Сардиния һәм Корсика, Испания, Төньяҡ Африканың көнбайыш өлөшө) Рим провинцияларына әйләнгән. Римдың үҙендә, баҫып алынған ерҙәрҙе талауҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә булған, аристократия менән йәмғиәттең сауҙа-ростовщик ҡатламдары араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар киҫкенләшкән. Элекке Карфаген ерҙәренән көмөштөң килеүе Рим иҡтисадының үҫешенә килтергән һәм шул рәүешле Римды Боронғо донъяның ҡеүәтле державаһы иткән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * ''[[Полибий]]''. Всеобщая история в 40 кн. — Пер. с греч. Ф. Г. Мищенко. — В 3 т. — М., 1890—1899 (кн. 1, 3, фрагменты из 7—15, 36—39). * ''[[Ливий|Тит Ливий]]''. Римская история от основания города. — Пер. с лат. под ред. П. Адрианова, т. 3—4. — М., 1892—1899 (кн. 21—30). * ''[[Аппиан Александрийский]]''. Римская история. — Пер. с греч. С. П. Кондратьева. — Кн. 6. Иберийско-римские войны («Иберика») // ВДИ, 1939, № 2; кн. 8. События в Ливии // ВДИ, 1950, № 3—4. == Әҙәбиәт == * ''[[Дельбрюк, Ханс|Дельбрюк Х.]]'' История военного искусства в рамках политической истории / Пер. с нем. — Т. 1. — М., 1936. * ''Елисеев М. Б.'' Вторая Пуническая война. — М.: Вече, 2018. — 480 с.: ил. — (Античный мир). — ISBN 978-5-44446521-9. * ''Ельницкий Л. A.'' [http://annales.info/other/elnitsk/slave00a.htm Возникновение и развитие рабства в Риме в VIII—III вв. до н. э.] — M.: Наука, 1964. * ''[[Машкин, Николай Александрович|Машкин Н. A.]]'' Последний век Пунического Карфагена // Вестник древней истории. — 1949. — № 2. * ''[[Маяк, Ия Леонидовна|Maяк И. Л.]]'' Социально-политическая борьба италийских общин в период Ганнибаловой войны // Вестник древней истории. — 1963. — № 4. * ''Парк Герберт Уильям.'' Греческие наемники. Псы войны древней Эллады / Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2013. — 288 с. — ISBN 978-5-9524-5093-6. * Пунические войны: история великого противостояния. Военные, дипломатические, идеологические аспекты борьбы между Римом и Карфагеном: Сб. ст. / Под ред. О. Л. Габелко и А. В. Короленкова. — СПб.: Гуманитарная Академия, Ювента, 2017. — 440 c.: ил. — (Историческая библиотека). * ''Ревяко К. А.'' Пунические войны. — Минск: Университетское, 1988. — 272 с. — ISBN 5-7855-0087-6. * ''[[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]]'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/shifman_karfagen/ Возникновение карфагенской державы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005195442/http://www.sno.pro1.ru/lib/shifman_karfagen/ |date=2017-10-05 }} — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1963. * ''[[Йегер, Оскар|Jäger О.]]'' Die Punischen Kriege nach den Quellen erzählt. — 3 Bände. — Halle, 1869—1870. * ''{{нп4|Brian Herbert Warmington|Warmington B. H.}}'' Carthage. — London, 1960. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Пунические войны}} * {{Кругосвет|url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/PUNICHESKIE_VONI.html?page=0,0}} * {{YouTube|bZYLSMg9QVA|Час истины. Древний Рим — Пунические войны|logo=1}} {{ВС}} {{Пунические войны}} {{Войны Древнего Рима}} {{Древний Рим}} {{нет сносок}} [[Категория:Пун һуғыштары]] [[Категория:Боронғо Рим һуғыштары]] [[Категория:Боронғо Рим тарихы]] [[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]] [[Категория:Википедия:Аныҡлауҙы талап иткән мәҡәләләр]] 8u5c7xs8hdkkbu6ezeepsi1mfz2fhpv 0 181876 1299920 1290313 2026-06-27T01:42:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299920 wikitext text/x-wiki {{Значения|Российская академия наук (значения)}} {{другие значения термина|РАН|Ран}} {{Карточка научной организации | название = «Рәсәй Фәндәр академияһы» ФДБУ-һы | сокращение = РФА | эмблема = Ras-logo.svg | оригинал = | междуназвание = Russian Academy of Sciences | прежнее = Рәсәй фәндәр академияһы (1917—1925)<br> [[Академия наук СССР]] (1925—1991) | девиз = | основан = 1724 | закрыт = | реорганизован = Рәсәй медицина фәндәре академияһы (РАМН) һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияларының ҡушылы (РАСХН) | год реорганизации = 2013 | тип = Дәүләт фәндәр академияһы | наименование должности = | фио должности = | президент = Красников Геннадий Яковлевич | научный руководитель = | директор = | сотрудники = | исследователи = 53355 (2013 год)<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b14_13/IssWWW.exe/Stg/d03/22-08.htm Численность исследователей, занятых исследованиями и разработками, в организациях государственных академий наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924063158/http://www.gks.ru/bgd/regl/b14_13/IssWWW.exe/Stg/d03/22-08.htm |date=2015-09-24 }}</ref>. | нобелевские лауреаты = | академики = 840 <!-- не более 948--> | члены-корреспонденты = 1119 <!-- не более 1206--> | доктора наук = | кандидаты наук = | докторантура = | аспирантура = | расположение = {{Флагификация|Россия}}: Мәскәү | метро = | адрес = 119991, Мәскәү, Ленин проспекты, 14 | сайт = [http://www.ras.ru www.ras.ru] | награды = {{Орден Дружбы (Вьетнам)|тип=организация}} | lat_dir = N | lat_deg = 55 | lat_min = 42 | lat_sec = 39.3 | lon_dir = E | lon_deg = 37 | lon_min = 34 | lon_sec = 41.3 | CoordScale = 4000 | edu_region = 77 | Commons-text = }} '''Рәсәй Фәндәр академияһы''' («Рәсәй Фәндәр академияһы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы<ref>Официальное название РАН по [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102354332&rdk=&backlink=1 Уставу], от 2014 года — федеральное государственное бюджетное учреждение «Российская академия наук»</ref>, ''ҡыҫҡартылған формаһы'' '''РФА''') — Рәсәй Федерацияһының дәүләт фәндәр академияһы, илдең иң ҙур фундаменталь тикшеренеүҙәр үҙәге. Рәсәй Фәндәр академияһы эшмәкәрлегенең төп маҡсаты булып [[тәбиғәт]], [[йәмғиәт]], кеше үҫеше закондары тураһында яңы белем алыуға йүнәлтелгән һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] технологик, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни үҫешенә булышлыҡ иткән [[Тәбиғи фәндәр|тәбиғи]], [[Техник фәндәр|техник]], [[Гуманитар фәндәр|гуманитар]] һәм [[Йәмғиәт фәндәре|йәмәғәт]] [[фән]]дәре проблемалары буйынса фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр үткәреүҙе ойоштороу һәм үткәреү тора{{sfn|Устав РАН|2007|loc=гл. 1, 2}}. Рәсәй Фәндәр академияһы илдең именлеге хаҡына ғилми ижад азатлығын тәьмин итеүҙең мөһим миссияһын башҡарырға тейеш<ref>{{статья|автор=[[Голиченков, Александр Константинович|Голиченков А. К.]]|заглавие=Академия — один из столпов российской государственности|издание=Правовой статус Российской Академии наук: с позиций конституционной экономики / [[Гаджиев, Гадис Абдуллаевич (судья)|Г. А. Гаджиев]], А. К. Голиченков (ред.)|место=М.|издательство=Юстицинформ|год=2011|страницы=4|isbn=978-5-7205-1118-0}}</ref>. Рәсәйҙең юғары ғилми ойошмаһы булараҡ, Рәсәй Фәндәр академияһы федераль бюджет средстволары иҫәбенә ғилми ойошмалар һәм юғары профессиональ белем биреү учреждениелары тарафынан башҡарылған фундаменталь тикшеренеүҙәрҙе координациялауҙа ҡатнаша. Рәсәй дәүләт фәндәр академиялары системаһын реформалаштырыу (2013—2018) барышында, 2013 йылдың сентябрендә Рәсәй Фәндәр академияһына башҡа ике академия — Рәсәй медицина фәндәре академияһы (РАМН) һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы (РАСХН) ҡушыла{{sfn|Закон РФ № 253-ФЗ|2013}}. Бөгөнгө көнгә, элекке Рәсәй медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы ағзаларын иҫәпкә алып, Рәсәй Фәндәр академияһында 1959 ағза<ref>За исключением учёных из других республик СССР, избранных в АН СССР.</ref> ғалимдар, уларҙың 840-е — академик (шул иҫәптән 56 ҡатын-ҡыҙ) һәм 1119 ағза-корреспондент (шул иҫәптән 145 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә<ref>Из них 246 действительных членов (в том числе 6 женщин) и 455 членов-корреспондентов (в том числе 25 женщин) входили в Российскую академию наук и до реформы. В число последних входят члены-корреспонденты, избранные до 2013 года, а также автоматически ставшие академиками в ходе присоединения Российской академии медицинских наук и Российской академии сельскохозяйственных наук к Российской академии наук в 2013 году и члены-корреспонденты, бывшие в этом статусе до объединения академий и избранные академиками в 2016, 2019, 2022 и 2025 годах.</ref>. Бынан тыш, ~445 сит ил ғалимы хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы булып тора. Рәсәй Фәндәр академияһында һуңғы һайлау 2025 йылдың 26-30 майҙа уҙҙы<ref name="elect2025">{{cite web|url= https://new.ras.ru/activities/announcements/vybory-chlenov-ran-klyuchevaya-informatsiya/ |title=Выборы в Российскую академию наук 2025 – ключевая информация [Elections to the Russian academy of sciences – 2025] |publisher= RAS website |date= |access-date= 2025-06-07 |language=ru}}</ref>. Рәсәй медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы ҡушылғанға тиклем ошо академия ҡарамағындағы учреждениелар иҫәбенә 653 ғилми ойошма ингән<ref>Список — [[Институты РАН]], по состоянию на январь 2010 года</ref>; Рәсәй Фәндәр академияһы системаһында эшләүселәрҙең дөйөм һаны<ref>''[[Костюк, Валерий Викторович|Костюк В. В.]]'' [http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=97bbd9d3-b3f0-46d8-a6e0-8366d1228231 Доклад главного учёного секретаря Президиума РАН] на Общем собрании РАН, 22 мая 2012 года</ref> 2011 йылдың аҙағына 116 322 кеше тәшкил итте, шуларҙың 48 315-е — ғилми хеҙмәткәр.<!-- (10 126 [[Доктор наук|докторов наук]], 24 283 [[Кандидат наук|кандидата наук]], 2249 [[Аспирантура|аспирантов]]).--> Алда телгә алынған реформа һөҙөмтәһендә Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениелары, шулай уҡ уға ҡушылған Рәсәй Медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы Ғилми ойошмаларҙың федераль агентлығы юрисдикцияһына күсте. 2018 йылдың майында Ғилми ойошмаларҙың федераль агентлығы бөтөрөлдө, ә уның идара итеү функциялары Рәсәйҙең Фән һәм юғары белем министрлығына тапшырылды<ref name="ukaz15may">{{cite web|url= https://rg.ru/2018/05/15/struktura-site-dok.html |title= Указ президента Российской Федерации от 15 мая 2018 года № 215 «О структуре федеральных органов исполнительной власти» |publisher= [[Российская газета]] |author = |date = 2018-05-15 |accessdate = 2018-05-16}}</ref>. Әлеге '''Рәсәй Фәндәр академияһы''' 1917 йылдан 1925 йылға тиклемге осорҙа — үҙ сиратында, '''Петербург фәндәр академияһы'''ның вариҫы булған — һәм 1925 йылда '''СССР Фәндәр академияһы'''на үҙгәртелгән — Рәсәй Фәндәр академияһын тергеҙеү булып тора. СССР тарҡалғандан һуң һуңғы статус Рәсәй фәндәр академияһына күсә, ә СССР Фәндәр академияһы ағзаларына Рәсәй Фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы һәм ағза-корреспонденты исемдәре бирелә. Хәҙерге Рәсәй фәндәр академияһы СССР Фәндәр академияһының хоҡуҡи вариҫы булып тора<ref name="ukaz228">[http://kremlin.ru/acts/bank/458 Указ Президента РСФСР от 21.11.1991 г. № 228 «Об организации Российской академии наук»]</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы федераль дәүләт бюджет учреждениеһының юридик статусына эйә<ref>Ст. 2 Федерального закона от 27.09.2013 № 253-ФЗ «О Российской академии наук, реорганизации государственных академий наук и внесении изменений в отдельные законодательные акты Российской Федерации».</ref>. Физик, академик Геннадий Яковлевич Красников — 2022 йылдың 20 сентябренән Рәсәй Фәндәр академияһы башлығы<ref name="krasn_ele22">{{cite web |url= https://ria.ru/20220920/krasnikov-1818130032.html |title= Геннадия Красникова выбрали главой РАН, сообщил источник |author= |publisher= [[РИА Новости]] |date= 2022-09-20 |accessdate= 2022-09-20 |quote= }}</ref>. {{TOClimit|limit=3}} == Тарихы == === Үҫеше === {{История академии наук в России}} [[Файл:AnthingAkademiki.jpg|thumb|300px|1784 йылдағы академиктар]] Беренсе тапҡыр Рәсәй фәндәр академияһы хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының алыҫ прообразы — хөкүмәт Сенатының 1724 йылдың 28 ғинуары (8 февраль) Указына ярашлы, император Пётр I бойороғо буйынса ойошторола. Ул Европа академияларының аналогы булған, ә «академия» термины Грецияның антик философия мәктәбе хөрмәтенә ҡулланылған. Академияның тәүге президенты — ғалим-медик Лаврентий Лаврентьевич Блюментрост. Академия сит ил аналогтарына тап килһен өсөн, Пётр I төрлө өлкә фәндәре буйынса байтаҡ сит ил ғалимдарын, белгестәрен саҡырған. Тәүгеләрҙән булып физик Георг Бюльфингер, тарихсы Г. Ф. Миллер, астроном һәм географ Жозеф Делиль, математиктар Николай һәм Даниил Бернулли, Христиан Гольдбах булды<ref>{{Cite web|url=https://histrf.ru/lenta-vremeni/event/view/osnovana-akadiemiia-nauk|title=История РФ|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. 1917 йылдан һуң Совет Рәсәйҙә һәм артабан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа Фәндәр академияһы юғары дәүләт ғилми учреждениеһына әүерелә<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=724 ПОСТАНОВЛЕНИЕ ЦИК СССР, СНК СССР ОТ 27.VII.1925 «О признании Российской академии наук высшим учёным учреждением Союза ССР»].</ref>. 1934 йылда Мәскәүгә күсеп килә<ref>Постановление [[Совет народных комиссаров СССР|Совета народных комиссаров СССР]] от 25 апреля 1934 г.</ref>. 1918—1954 йылдарҙа бөтә союздаш республикаларҙа ла академиялар, СССР Фәндәр академияһының төбәк бүлексәләре (РСФСР-ҙан башҡа), ойошторола. Академик институттарҙың төп өлөшө РСФСР территорияһында урынлашҡан була. Совет осоро академия тарихында иң сағыуы булды; был ваҡытта ракета-ядро проекты тормошҡа ашырыла һәм йыһанды үҙләштереүҙә ҙур алға китеш булды. Совет осоронда тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса академияның 209 ағзаһы һәм ағза-корреспонденты репрессиялана (репрессияларҙың күпселек өлөшө Сталин ваҡытына тура килә)<ref>[http://old.ihst.ru/projects/sohist/books/inmemoriam.pdf Ф. Ф. Перченок. К истории Академии наук: снова имена и судьбы. Список репрессированных членов Академии наук // IN MEMORIUM. Исторический сборник памяти Ф. Ф. Перченка, с. 141—210. Изд-во «Феникс-Atheneum», 1995.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190424074246/http://old.ihst.ru/projects/sohist/books/inmemoriam.pdf |date=2019-04-24 }}</ref>. 1991 йылда, СССР тарҡалыу сәбәпле, РСФСР Президентының 1911 йылдың 21 ноябрендәге Указы менән<ref name="ukaz228" /> ''Рәсәй Фәндәр академияһы'' ойошторола. 2006 йылдың 8 декабрендә, «Фән һәм дәүләт фәнни-техник сәйәсәте тураһында» 127-се Федераль закондың яңы редакцияһына ярашлы, Рәсәй Фәндәр академияһы президентын академиктар һайлай, ләкин Рәсәй Президенты раҫлай. Хөкүмәткә Рәсәй Фәндәр академияһы ағзаларының һанын һәм уларҙың оклад күләмен билдәләү хоҡуғы беркетелә<ref>[http://www.gazeta.ru/2006/12/06/oa_225714.shtml «Газета. Ru», «Академия сдалась», 6 декабря 2006 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129093149/http://www.gazeta.ru/2006/12/06/oa_225714.shtml |date=2007-01-29 }}</ref>. 2013 йылдың 27 сентябрендә «Рәсәй Фәндәр академияһы, дәүләт фәндәр академияларын үҙгәртеп ҡороу тураһында,…» 253-ФЗ һанлы закон ҡабул ителде, уның буйынса медицина һәм ауыл хужалығы бүлексәләре иҫәбенә Рәсәй Фәндәр академияһы киңәйтелде, ә Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениелары Федераль ғилми ойошмалар агентлығы ҡарамағына тапшырылды (2018 йылдың майында бөтөрөлгәндән һуң — Фән һәм юғары белем министрлығы ҡарамағына)<ref name="ukaz15may"/>). === Академиктар һаны === [[Файл:2021-Russian academics.jpg|thumb|300px|Академиктарҙың йыллыҡ һаны (2021—1724)]] Фәндәр академияһының составы артты, был академиктарҙың йыллыҡ һанынан асыҡ күренә (Академиктарҙың максималь һанының йылы күрһәтелгән, сит ил ағзалары иҫәпкә алынмай): * [[Санкт-Петербург Фәндәр һәм художестволар академияһы]] — '''31'''-гә тиклем (1737 һәм 1738) * Санкт-Петербург Император фәндәр һәм художество академияһы — до '''29'''-ға тиклем (1751 һәм 1753) * Император фәндәр академияһы — '''35'''-кә тиклем (1832) * Император Санкт-Петербург фәндәр академияһы — '''60'''-ҡа тиклем (1863) * [[Рәсәй Фәндәр академияһы (1917-1925)]] — '''54'''-кә тиклем (1923)<ref>Записная книжка Российской академии наук (1725—1925). Ленинград: Российская академическая государственная типография, 1925. С. 8—9 (всего 18 с., тираж 600 экз.)</ref> * [[СССР Фәндәр академияһы]] — '''375''' (1990) * Рәсәй Фәндәр академияһы — '''968'''-гә тиклем (2016), академиялар ҡушылғанға тиклем, — '''544''' (2011). 2017 йылдың ноябрендә Рәсәйҙә 1008<ref name="FANO2017">{{cite web|url= http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&prevDoc=102355707&backlink=1&&nd=102170655 |title= Распоряжение Правительства РФ от 30 декабря 2013 г. № 2591-р (с изм. от 15.07.2014 г. № 1308-р; от 06.10.2017 г. № 2178-р; от 27.10.2017 г. № 2370-р) |publisher= Официальный интернет-портал правовой информации |date= |accessdate=2017-11-11}}</ref>, институттарҙы, ғилми үҙәктәрҙе, обсерваторияларҙы, ғилми станцияларҙы, ботаника баҡсаларын, китапханаларҙы, архивтарҙы, музейҙарҙы, ҡурсаулыҡтарҙы һәм башҡа ойошмаларҙы индереп, Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениеһы булған. Федераль ғилми ойошмалар агентлығы (ФАНО) идаралығында төрлө йылдарҙа эшләгәндәрҙең һаны<ref>{{Cite web|url=http://fano.gov.ru/common/upload/library/2018/03/main/1.pdf|title=Основные результаты реализации функций и полномочий ФАНО России|author=[[Котюков, Михаил Михайлович|Котюков М. М.]]|website=страница 2|date=2018-03-29|publisher=ФАНО России|accessdate=2018-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180331035733/http://fano.gov.ru/common/upload/library/2018/03/main/1.pdf|archivedate=2018-03-31|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331035733/http://fano.gov.ru/common/upload/library/2018/03/main/1.pdf |date=2018-03-31 }}</ref><ref>Курс доллара США взят для каждого года на 1 июля, по [http://www.cbr.ru/currency_base/daily.aspx?date_req=01.07.2013 курсам ЦБ РФ].</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:right" !Год !Хеҙмәткәрҙәрҙең<br>дөйөм һаны !Ғилми<br>хеҙмәткәрҙәр !уртаса эш хаҡы<br>(айына Рәсәй һумы менән) !уртаса эш хаҡы<br>([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] долларына күсереп) |- |'''2013''' |139 185 |'''46 946''' |36 818 |$ 1126 |- |'''2014''' |138 399 |'''46 567''' |43 092 |1273 |- |'''2015''' |128 298 |'''47 071''' |45 551 |816 |- |'''2016''' |127 306 |'''46 957''' |47 512 |740 |- |'''2017''' |123 691 |'''44 842''' |57 157 |962 |- |''2018'' | | |''фаразлау 96 259'' | |} [[2018 йыл]]дың майында Федераль ғилми ойошмалар агентлығы бөтөрөлдө, ә уның идара итеү функциялары Рәсәй Федерацияһының Фән һәм юғары белем министрлығына тапшырылды. === 300 йыллыҡ юбилей === 2024 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының 300 йыллыҡ юбилейы була: * 2018 — байрам сараларын дәүләт кимәлендә ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителде<ref name="300letRAN">{{cite web|url= https://nauka.tass.ru/nauka/5180636 |title= Путин подписал указ о праздновании 300-летия РАН в 2024 году |publisher= [[ТАСС]] |date = 2018-05-07 |accessdate= 2018-05-08}}</ref>. * 2020 — Рәсәй фәндәр академияһы һәм Рәсәй художество академияһы 300 йыллығын бергә билдәләй<ref>[https://nauka.tass.ru/nauka/9903995 Российские академии наук и художеств отпразднуют 300-летие со дня основания вместе]: Об этом договорились главы академий — Зураб Церетели и [[:ru:Сергеев, Александр Михайлович (физик)|Александр Сергеев]]. [[ТАСС]]. 3.11.2020.</ref>. === Атамалары һәм уставтары === Аҫта академияның рәсми атамалары килтерелгән (1724—2017)<ref name="geolog">Приложение 1, 2 // [http://elpub.wdcb.ru/ebooks/formemb.pdf Иностранные члены Российской академии наук. XVIII—XXI в.: Геология и горные науки]. М. Наука, 2012. С. 457—458.</ref> [квадрат йәйәләрҙә — ғәмәлдәге уставтар һәм регламенттар<ref name="geolog"/><ref>{{Cite web |url=https://www.ras.ru/about/rascharter.aspx |title=Новый устав РАН от 27.06.2014 |accessdate=2014-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924105038/http://www.ras.ru/about/rascharter.aspx |archivedate=2014-09-24 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924105038/http://www.ras.ru/about/rascharter.aspx |date=2014-09-24 }}</ref>]: * [[1724 йыл|1724]] — ''[[Санкт-Петербургтағы Фәндәр һәм художестволар академияһы]]'' [1724 — Академияны ойоштороу тураһында положение проекты]; * [[1747 йыл|1747]] — ''Санкт-Петербург Император фәндәр һәм художество академияһы]] [1747 — Регламент]; * [[1803 йыл|1803]] — ''[[Император фәндәр академияһы]] (ИАН) [1803 — Регламент]''; * [[1836 йыл|1836]] — ''[[Император Санкт-Петербург фәндәр академияһы]] [1836 — Устав]; * [[1917 йыл|1917]] — ''[[Рәсәй Фәндәр академияһы (РФА)]]; * [[1925 йыл]]дың 25 июле — ''[[СССР Фәндәр академияһы]] (СССР ФА) [1927, 1930, 1935, 1959, 1963 — Уставтар]; * [[1991 йыл]]дың 21 ноябренән — «Рәсәй Фәндәр академияһы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы [1992, 2002, 2007, 2014 — Уставтар]. {|class="graytable" |+ Академияның тарихи биналары | width="50%"|[[Файл:Kunstkamera SPB.jpg|center|250px]] | [[Файл:Russian Academy of Sciences SPB.jpg|center|250px]] |- | align="center"|[[Кунсткамера]], [[Нева]]нан күренеш | align="center"|Васильевский утрауындағы Петербург фәндәр академияһы бинаһы (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербург ғилми үҙәге) |} == Идаралыҡ структураһы һәм органдары == Фәндәр академияһының өс быуатлыҡ ғәмәлендә уның бурыстары, статусы һәм структураһы үҙгәргән. Хәҙер Академия фәнни-тармаҡ һәм территориаль принцип буйынса төҙөлгән һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 13 бүлексәһен (фән өлкәләре буйынса), Рәсәй Фәндәр академияһының 4 төбәк бүлексәһен, шулай уҡ Рәсәй Фәндәр академияһының 15 төбәк ғилми үҙәген үҙ эсенә ала. Рәсәй Фәндәр академияһы составына күп һанлы институттар инә. === Бүлексәләре === {{см. также|Институты РАН}} {{кол|2}} ;Математика фәндәре бүлеге * Математика секцияһы * Ғәмәли математика һәм информатика секцияһы ;Физика фәндәре бүлеге * Дөйөм физика һәм астрономия секцияһы * Ядро физикаһы секцияһы ;Нанотехнологиялар һәм мәғлүмәт технологиялары бүлеге * Иҫәпләү, локацион, телекоммуникация системалары һәм элемент базаһы секцияһы * Мәғлүмәт технологиялары һәм автоматлаштырыу секцияһы * Нанотехнологиялар секцияһы ;Энергетика, машиналар эшләү, механика һәм идара итеү процестары бүлеге * Механика секцияһы * Машиналар эшләү проблемалары һәм идара итеү процестары секцияһы * Энергетика секцияһы ;Химия һәм материалдар тураһында фәндәр бүлеге * Химия секцияһы * Материалдар тураһында фәндәр секцияһы ;Биология фәндәре бүлеге * Дөйөм биология секцияһы * Физика-химия биологияһы секцияһы ;Физиология фәндәре бүлеге * Физиология секцияһы * Фундаменталь медицина секцияһы ;Ер тураһындағы фәндәр бүлеге * Геология, геофизика, геохимия һәм тау фәндәре секцияһы * Океанология, атмосфера физикаһы һәм география секцияһы ;Тарих-филология фәндәре бүлеге * Тарих секцияһы * Тел һәм әҙәбиәт секцияһы ;Ижтимағи фәндәр бүлеге * Философия, политология, социология, психология һәм хоҡуҡ секцияһы * Иҡтисад секцияһы ;Глобаль проблемалар һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр бүлеге * Глобаль проблемалар секцияһы * Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр секцияһы ;Медицина фәндәре бүлеге * Клиник медицина секцияһы * Медицина-биология фәндәре секцияһы * Профилактик медицинаһы секцияһы ;Ауыл хужалығы фәндәре бүлеге * Игенселек, мелиорация, һыу һәм урман хужалығы секцияһы * Зоотехния һәм ветеринария секцияһы * Механизациялау, электрлаштырыу һәм автоматлаштырыу секцияһы * Үҫемлекселек, үҫемлектәрҙе һаҡлау һәм биотехнологиялар секцияһы * Ауыл хужалығы продукцияһын һаҡлау һәм эшкәртеү секцияһы * Ауылдың иҡтисады, ер мөнәсәбәттәре һәм социаль үҫеше секцияһы {{конец кол}} === Төбәк бүлексәләре === {{кол|2}} * Новосибирскиҙағы Себер бүлексәһе ** Иркутск ғилми үҙәге ** Красноярск ғилми үҙәге ** Новосибирск ғилми үҙәге ** Томск ғилми үҙәге ** Яҡут ғилми үҙәге ** Бүрәт ғилми үҙәге ** Кемерово ғилми үҙәге ** Төмән ғилми үҙәге ** Омск ғилми үҙәге * Урал бүлексәһе (Екатеринбург) ** Пермь ғилми үҙәге ** Коми ғилми үҙәге ** Удмурт ғилми үҙәге ** Силәбе ғилми үҙәге ** Ырымбур ғилми үҙәге ** Архангел ғилми үҙәге * Санкт-Петербург бүлексәһе (Санкт-Петербург) * Алыҫ Көнсығыш бүлексәһе (Владивосток) ** Приморье фәнни үҙәге ** Амур ғилми үҙәге ** Сахалин ғилми үҙәге ** Камчатка ғилми үҙәге ** Төньяҡ-Көнсығыш ғилми үҙәге (Магадан) ** Хабаровск ғилми үҙәге {{конец кол}} === Төбәк фәнни үҙәктәр === [[Файл:RAN Kazan 2012.jpg|thumb|Ҡазан ғилми үҙәге]] * Рәсәй Фәндәр академияһының Владикавказ ғилми үҙәге һәм Төньяҡ Осетия-Алания Республикаһы Хөкүмәте * Рәсәй Фәндәр академияһының Вологда фәнни үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан федераль тикшеренеү үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Ҡабарҙы-Балҡар ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Ҡазан ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Карелия ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Кольский фәнни үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Түбәнге Новгород фәнни үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Һамар ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербург ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Һарытау ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеү үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Көньяҡ ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Черноголовка ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Пущин ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Троицк ғилми үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының Ҡырым федераль округы территорияһындағы вәкиллеге * Рәсәй Фәндәр академияһының Белгород өлкәһендәге вәкиллеге * Рәсәй Фәндәр академияһының Башҡортостандағы вәкиллеге * Рәсәй Фәндәр академияһының Ульяновск өлкәһендәге вәкиллеге === Рәсәй Фәндәр академияһының президиумы эргәһендәге фәнни ойошмалар === [[Файл:Moscow, Leninskiy pr-t 14 - Academy of sciences gate (2010s) by shakko 02.jpg|thumb|Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумына инеү ҡапҡалары (Мәскәү, Ленин проспекты)]] * Ижтимағи фәндәр буйынса ғилми мәғлүмәт институты * Бөтә Рәсәй фәнни һәм техник мәғлүмәт институты * Рәсәй Фәндәр академияһының тәбиғи фәндәр буйынса китапханаһы * Рәсәй Фәндәр академияһы китапханаһы * ГИПРОНИИ ғилми-тикшеренеү эштәре бүлеге * Дәүләт көньяҡ ғилми-тикшеренеү полигоны * Атом энергетикаһын хәүефһеҙ үҫтереү проблемалары институты * Комплекслы ғилми-тикшеренеү институты (Грозный ҡалаһы) * [http://www.jscc.ru Ведомство-ара суперкомпьютер үҙәге] * Экологик именлек ғилми-тикшеренеү үҙәге * Аналитик приборҙар эшләү институты * Физика, химия һәм биология өлкәһендә аналитик тикшеренеүҙәр ведомство-ара үҙәге * Рәсәй Фәндәр академияһының С. И. Вавилов исемендәге Тәбиғәт фәндәре һәм техника тарихы институты (ИИЕТРАН) * Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербург информатика һәм автоматлаштырыу институты (СПИИРАН) * Рәсәй Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институты ==== Фәнни советтар ==== Ғилми советтарҙың (комиссияларҙың) мөһим фәнни тикшеренеүҙәр проблемалары буйынса бурыстарына, иң элек, фәндең тейешле өлкәләре һәм йүнәлештәре буйынса тикшеренеүҙәрҙең торошон анализлау, төрлө ведомство ҡарамағындағы учреждениелар һәм ойошмалар менән үткәрелгән ғилми тикшеренеүҙәрҙе координациялауҙа ҡатнашыу инә. Ғилми тикшеренеүҙәрҙең мөһим проблемалары буйынса фәнни кәңәшмәләр, ҡағиҙә булараҡ, Академия бүлексәләрендә үтәсәк. Рәсәй Фәндәр академияһының бер нисә бүлексәһе проблематикаһын үҙ эсенә алған ғилми советтарҙың бер өлөшө Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағында була. * Йыһан буйынса совет * Экология һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр проблемалары буйынса ғилми совет * Донъя океаны проблемалары буйынса фәнни совет * Арктиканы һәм Антарктиканы өйрәнеү буйынса ғилми совет * «Юғары етештереү системалары һәм уларҙы ҡулланыу» советы * «Ғилми телекоммуникациялар һәм мәғлүмәт инфраструктураһы» советы * Һүрәтләнештәрҙе эшкәртеү проблемалары буйынса совет * Мәҙәни һәм тәбиғи мираҫты өйрәнеү һәм һаҡлау буйынса фәнни совет * «Гидрофизика» комплекслы проблемаһы буйынса ғилми совет * «Диңгеҙҙәрҙе һәм океандарҙы тикшереүҙең радиофизик ысулдары» тигән комплекслы проблема буйынса ғилми совет * Яныу һәм шартлау буйынса фәнни совет * Рәсәй энергетикаһын үҫтереү проблемалары буйынса совет * «Донъя мәҙәниәте тарихы» ғилми советы * Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ) илдәре үҫеше проблемалары буйынса фәнни совет. ==== Ведомство-ара советтар ==== Бер нисә ведомствоның комплекслы көсөн талап иткән ҙур мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн Академияның һәм тейешле ведомстволарҙың берлектәге ҡарарҙары менән Ведомство-ара советтар ойошторолдо. * Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы һәм Рәсәй Атомы ҡарамағындағы Радиохимия буйынса ведомство-ара совет * Физика, химия һәм биологияның комплекслы проблемалары буйынса ведомство-ара совет * Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы һәм Рәсәй Атомы ҡарамағындағы Радиацион хәүефһеҙлек проблемалары буйынса ведомство-ара ғилми-техник совет * Рәсәй Фәндәр академияһы һәм РАКА-ның Йыһан энергетикаһы проблемалары буйынса ведомство-ара ғилми советы<!-- На оф. сайте — «Межведомственный научно-технический совет по проблемам радиационной безопасности Производственного объединения „Маяк“ при Президиуме РАН и Минатоме России»--> * Рәсәй Фәндәр академияһының Ведомство-ара ғилми советы, Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы һәм Мәскәү дәүләт университеты үҫемлектәрҙең глобаль климаты һәм экологик стрестары буйынса * Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы Химик һәм биологик ҡоралдың конвенциаль проблемалары буйынса ведомство-ара ғилми совет * Рәсәй Сәнәғәт һәм фән министрлығының һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Төбәк фәнни-техник үҫеше һәм хеҙмәттәшлек проблемалары буйынса ведомство-ара советы ==== Функциональ тәғәйенләнештәге советтар ==== * Ғилми-нәшриәт советы * Ғилми приборҙар эшләү буйынса ғилми совет * Рәсәй Фәндәр академияһының мәғлүмәт-китапхана советы * Музей советы * Күргәҙмәләр буйынса ғилми совет * Метрологик тәьминәт һәм стандартлаштырыу буйынса фәнни совет * Экспорт контроле буйынса комиссия * Мәскәү һәм өлкә хөкүмәте менән үҙ-ара эш итеү буйынса совет * Рәсәй Фәндәр академияһы Уставы буйынса комиссия * Юғары мәктәп менән бәйләнеш буйынса комиссия * Йәштәр менән эшләү буйынса комиссия * Мәктәп мәғарифы буйынса комиссия * Чечен Республикаһы һәм Төньяҡ Кавказ проблемалары буйынса комиссия * Академик В. И. Вернадскийҙың ғилми мираҫын эшкәртеү комиссияһы * Академик Н. Н. Семёновтың ғилми мираҫын эшкәртеү буйынса комиссия * Ялған фәнгә ҡаршы көрәш комиссияһы һ. б. ==== Милли комитеттар ==== Академияның Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы бүлексәләре ҡарамағындағы эшсе органдар сифатында халыҡ-ара ғилми ойошмалар эшмәкәрлегендә ҡатнашыу өсөн милли комитеттар булдырылды. * Халыҡ-ара геосфера-биосфера программаһы буйынса милли комитет * Донъя океанын өйрәнеү буйынса халыҡ-ара ғилми комитеттың Милли комитеты * Рәсәй химиктарының милли комитеты * Фән һәм техника өлкәһендә һан мәғлүмәттәрен йыйыу һәм баһалау буйынса милли комитет * Тымыҡ океан ғилми ассоциацияһының Милли комитеты * ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы буйынса Рәсәй милли комитеты * Рәсәй Пагуош комитеты * Системалы анализ буйынса комитет * Ғалимдарҙың халыҡ-ара хәүефһеҙлек һәм ҡоралдарҙы контролдә тотоу өсөн комитеты === Етәксе органдар === {{Main|Руководство РАН}} Академия кимәлендә етәксе органдар — Дөйөм йыйылыш һәм Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы, һәр тармаҡ бүлексәһе кимәлендә — был бүлексәнең Дөйөм йыйылышы, уның секциялары етәкселәре һәм академик-секретарь. ==== Президенты ==== * Красников Геннадий Яковлевич — 2022 йылдың 20 сентябренән Рәсәй Фәндәр академияһы президенты<ref name="krasn_ele22"/> ==== Вице-президенттар ==== {{кол|2}} * Алдошин Сергей Михайлович * Долгушкин Николай Кузьмич * Калмыков Степан Николаевич * Кульчин Юрий Николаевич (Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһе башлығы) * Макаров Николай Андреевич * Панченко Владислав Яковлевич * Пармон Валентин Николаевич (Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе башлығы) * Пирадов Михаил Александрович * Руденко Виктор Николаевич (Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе башлығы) * Чернышев Сергей Леонидович {{конец кол}} ==== Президиумдың Баш ғилми секретары ==== * [[Дубина Михаил Владимирович]] ==== Академиктар-тармаҡ бүлексәләре секретарҙары ==== * Математика фәндәре бүлеге: Козлов Валерий Васильевич * Физика фәндәре бүлеге: Кведер Виталий Владимирович * Рәсәй Фәндәр академияһының нанотехнологиялар һәм мәғлүмәт технологиялары бүлеге: Панченко Владислав Яковлевич (бер үк ваҡытта вице-президент) * Энергетика, машиналар эшләү, механика һәм идара итеү процестары бүлеге: Хомич Владислав Юрьевич * Рәсәй Фәндәр академияһының химия һәм материалдар тураһында фәндәр бүлеге: Егоров Михаил Петрович * Рәсәй Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлеге: Кирпичников Михаил Петрович * Рәсәй Фәндәр академияһының физиология фәндәре бүлеге: Ткачук Всеволод Арсеньевич * Рәсәй Фәндәр академияһының ер тураһында фәндәр бүлеге: Бортников Николай Стефанович * Рәсәй Фәндәр академияһының тарих-филология фәндәре бүлеге: Макаров Николай Андреевич (бер үк ваҡытта вице-президент) * Рәсәй Фәндәр академияһының ижтимағи фәндәр бүлеге: Хабриева Талия Ярулловна * Рәсәй Фәндәр академияһының глобаль проблемалар һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр бүлеге: Дынкин Александр Александрович * Медицина фәндәре бүлеге: Стародубов Владимир Иванович * Ауыл хужалығы фәндәре бүлеге: Лобачевский Яков Петрович == Ағзалыҡ == Рәсәй Фәндәр академияһы составына мөхбир ағзалар (академиктар) һәм ағза-корреспонденттар (членкорҙар) инә. Рәсәй Фәндәр академияһы ағзаларының төп бурысы — фәнде яңы ҡаҙаныштар менән байытыу. Рәсәй Фәндәр академияһы ағзалары академияның дөйөм йыйылышы тарафынан ғүмерлеккә һайлана. Рәсәй Фәндәр академияһы ағзалары итеп фәнде беренсе дәрәжәле ғилми хеҙмәттәр менән байытҡан ғалимдар һайлана. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденттары итеп фәнде күренекле фәнни хеҙмәттәре менән байытҡан ғалимдар һайлана{{sfn|Устав РАН|2007|loc=гл. 3}}. Рәсәй Федерацияһы граждандары ғына Рәсәй Фәндәр академияһы академигы һәм ағза-корреспонденты була ала; сит ил ғалимдары Рәсәй Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы статусын алыуы мөмкин. Рәсәй медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы ойошторолғанға тиклем, 2011 йылдың декабрендәге академик һайлауҙар йомғаҡтары буйынса, Рәсәй Фәндәр академияһында 531 мөхбир ағза һәм 769 ағза-корреспондент торған.<!---<ref>[http://ras.ru/News/ShowNews.aspx?ID=d3db2084-da33-45d2-ba98-ba10af67e261 Официальная информация о выборах]</ref>. ССЫЛКА НЕ ИМЕЕТ ОТНОШЕНИЯ К 2011 ГОДУ -->2013 йылдың декабренә билдәләнгән<ref>[http://ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=5de0c4e3-1793-462c-a285-6c379d478f0b Объявление о выборах] в газете «Поиск»</ref> сираттағы һайлауҙар булманы һәм өс йәшлек мораторийҙың Рәсәй Фәндәр академияһына яңы ағзаларҙы ҡабул итеүе хаҡында иғлан ителде. 2015/2016 йылдарҙағы ҡышта тәүге тапҡыр Рәсәй Фәндәр академияһы профессорҙары һайланды, улар академияны көсәйтеү һәм кадрҙар резервы булараҡ ҡарала. 2018 & 2022 йылдың яҙында ошоға оҡшаш һайлау икенсегә уҙҙы<ref>[https://prof-ras-elections-2018.ru/choosen Присвоение званий «Профессор РАН» в 2018 году: кандидаты, рекомендованные отделениями РАН]</ref><ref name="vib_profras_22">{{cite web|url= https://prof-ras-elections-2022.ras.ru/ | title = Присвоение званий «Профессор РАН» в 2022 году [Awarding the “RAS professor” titles in 2022] |publisher= RAS website |date= |accessdate= 2022-06-06 |language=ru}}</ref> — һөҙөмтәлә Рәсәй Фәндәр академияһының профессорҙар корпусында 713 ғалим иҫәпләнә. Рәсәй Фәндәр академияһының «төп» составы 2016 йылдың 24-28 октябрендә һайлауҙа<ref>{{Cite web |url=http://ras.ru/members/elections.aspx |title=Вакансии |accessdate=2016-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707192512/http://www.ras.ru/members/elections.aspx |archivedate=2016-07-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707192512/http://www.ras.ru/members/elections.aspx |date=2016-07-07 }}</ref><ref>[http://ras.ru/News/ShowNews.aspx?ID=d3db2084-da33-45d2-ba98-ba10af67e261 Выборы в РАН-2016: Список избранных академиков РАН и членов-корреспондентов РАН]</ref> Яңылыҡ индерҙеләр — вакансияларҙың күпселеге өсөн йәшкә сикләү иғлан ителде: ағзалыҡҡа кандидат 51 йәштән йәшерәк булырға тейеш ине, академиктарға — 61 йәштән йәшерәктәр генә дәғүә итә ала<ref>''Деменко С.'' [https://rg.ru/2016/05/10/vybory-v-chleny-ran-sushchestvenno-izmeniat-ee-sostav.html Академики резко помолодеют] // [[Российская газета]], 10.05.2016</ref>. Был академияның ғәмәлдәге ағзаларының уртаса йәшен — 73,7, ағза-корреспонденттарҙың 66,7 йәшкә тиклем кәметергә мөмкинлек бирҙе<ref>[https://ria.ru/20161028/1480243838.html РАН получила «свежую кровь» по итогам выборов новых членов] // [[РИА Новости]], 28.10.2016</ref> һандар — 2016 йылдың аҙағына). == Эшмәкәрлеге һәм ҡаҙаныштары == {{Mainref|<ref name="osipov">{{книга |автор= Ю.С. Осипов |заглавие= Академия наук в истории Российского государства |место=М. |издательство= Наука |год=1999 |страниц= }}</ref>}} === Фәнни тикшеренеүҙәр === [[Файл:Leonhard Euler.jpg|thumb|Академик Леонард Эйлер (Базелдан, Швейцариянан)]] Академия эшләй башлағандан алып, XVIII быуат уртаһында Пётр I саҡырған сит ил белгестәре төп һөҙөмтәләргә өлгәшкән. Ул ваҡытта Г. В. Рихман һәм Ф. У. Т. Эпинустың электрҙы өйрәнеү буйынса хеҙмәттәре, шулай уҡ анализ, һандар һәм механика теорияһына нигеҙ һалған математик Л. Эйлерҙың эшмәкәрлеге киң танылыу ала. Рәсәйҙә килеп сыҡҡан һәм фәнде химияла, физикала, астрономияла, геологияла фундаменталь асыштар менән байытҡан, тел ғилеменә өлөш индергән донъя күләмендәге тәүге ғалим — академик М. В. Ломоносов. XIX Быуаттан Петербург фәндәр академияһы милли кадрҙарға таянып эшләгән. Академия инициативаһы менән 1803—1806 йылдарҙа И. Ф. Крузенштерн һәм Ю. Ф. Лисянскийҙың донъя буйлап экспедицияһы, ә 1820 йылда Ф. Ф. Беллинсгаузен һәм М. П. Лазарев экспедицияһы тарафынан Антарктида асыла. Академиктар М. В. Остроградский һәм В. Я. Буняковский тикшеренеүҙәрендә математик анализ проблемалары үҫеш ала; Н. И. Лобачевский ярҙамында эвклидтыҡы булмаған геометрия төҙөлә. Физика тарихына В. В. Петровтың электр дуғаһын асыу инә; 1895 йылда А. С. Поповтың радио уйлап табыуы дәүер ҡаҙанышы була. Д. И. Менделеев химик элементтар системаһын тәҡдим итә, академик А. М. Бутлеров химик төҙөлөш теорияһын булдыра. XIX—XX быуаттар сигендә Рәсәй донъяға вирустарҙы беренсе асыусы биолог Д. И. Ивановскийҙы, күҙәнәктәр иммунитеты механизмдарын асыусы тәүге Нобель лауреаттарының береһе И. И. Мечниковты, шулай уҡ аңдың нигеҙе булған шартлы рефлекстарҙы асҡан Нобель лауреаты И. П. Павловты бирә. 1917 йылдың Октябрь революцияһынан һуң Академияның әүҙем ҡатнашлығында Кольский ярымутрауының Курск магнит аномалияһын һәм минераль ресурстарын тикшереү йәйелдерелә. Бер үк ваҡытта, академик Г. М. Кржижановский етәкселегендә СССР-ҙы индустриалләштереү нигеҙен тәшкил иткән ГОЭЛРО планы әҙерләнә. Фәнде үҫтереү тураһында хәстәрлек күреү Совет хөкүмәте өсөн һәр ваҡыт өҫтөнлөклө бурыстарҙың береһе булды, был совет ғалимдарының төрлө өлкәләрҙәге ҙур ҡаҙаныштарына өлгәшеү өсөн шарттар булдырҙы. 1920 йылдар аҙағында Н. Н. Семёнов тармаҡланған сылбырлы реакциялар теорияһын булдырған Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа П. А. Черенков яҡтылыҡтың фаза тиҙлегенән юғарыраҡ тиҙлек менән хәрәкәт иткәндә уның нурланыш эффектын асҡан, И. Е. Тамм һәм И. М. Франк теоретик яҡтан аңлата (Вавилов- Черенков эффекты). 1950-се йылдарҙа Н. Г. Басов һәм С. С. Прохоров бер нисә лазер төрөн булдыра. Һанап үтелгән асыштар Нобель премиялары менән билдәләнә. 1957 йылда С. П. Королёв етәкселегендәге ғилми коллективтар тәүге Ерҙең яһалма юлдашын осора һәм Ю. А. Гагариндың йыһанға осоу мөмкинлеге барлыҡҡа килә (1961 йыл). Ихтималлыҡ теорияһының һәм функциональ анализдың бер төркөм математик проблемалары академик А. Н. Колмогоровтың хеҙмәттәрендә хәл ителә. Иҡтисад буйынса эштәре өсөн математик Л. В. Канторович Нобель премияһына лайыҡ була. 1950—1970 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы биологтары полиомиелитҡа ҡаршы вакцина эшләй, һуңынан Ер шары халҡын сәсәккә ҡаршы иммунлаштырыуҙа ҡатнаша. Гуманитар фәндәрҙә лә уңыштар һиҙелерлек булды — мәҫәлән, Рәсәй һәм донъя халыҡтары телдәрен өйрәнеү буйынса ҙур эште академик-филологтар В. В. Виноградов һәм Л. В. Щерба башҡарҙы. Постсовет йылдарын илдә фәндең сәскә атыу осорона индереп булмай. Әммә был ваҡытта Рәсәй ғалимдары үҙҙәренең элекке хеҙмәттәре өсөн ике тапҡыр физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. Бындай награданы юғары үткәреүсәнле гетероструктураларҙы өйрәнеү буйынса хеҙмәттәре өсөн академиктар Ж. И. Алфёров (2000 йылд), шулай уҡ юғары үткәреүсәнлектәр һәм үтә ағыусан шыйыҡлыҡтар теорияһына индергән өлөшө өсөн В. Л. Гинзбург һәм А. А. Абрикосов (2003 йыл) алды. Бөтә тарихи этаптарҙа ла Академия илдең оборона һәләтен нығытыуҙа үҙәк роль уйнаны. Беренсе донъя һуғышы алдынан академик Н. Д. Зелинский противогаз булдыра, 1916—1920 йылдарҙа В. Н. Ипатьев шартлатҡыс матдәләр етештереүҙе ойоштора, академик А. Н. Крылов караптарҙың «һыу баҫмай торған таблицаларын» эшләй. Конструкторҙар бюроһында С. В. Ильюшин һәм А. Н. Туполев Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет авиацияһының өҫтөнлөгөн тәьмин иткән самолёттар төҙөнө. Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР-ҙың Көнбайыш илдәре менән хәрби-стратегик тигеҙлеген тәьмин иткән ракета-ядро ҡалҡаны төҙөлә (уны ойоштороуҙа академиктар И. В. Курчатов, Ю. Б. Харитон, Я. Б. Зельдович һ. б. ҡатнаша). === Белем һәм мәғариф === [[Файл:Andrej Nikolajewitsch Kolmogorov.jpg|thumb|Академик А. Н. Колмогоров, университеттар эргәһендәге махсус мәктәптәр селтәрен ойоштороусыларҙың береһе]] Фәндәр академияһының педагогик һәм аң-белем таратыу эшмәкәрлегендә ҡатнашыуы түбәндәге формаларҙа бойомға ашырылды: * университеттар һәм юғары уҡыу йорттары системаһын ойоштороуға әүҙем булышлыҡ итеү. 1755 йылда М. В. Ломоносовтың тәҡдиме буйынса Мәскәү университетын асыу тарихи миҫал булып тора. Академиктар П. Л. Капица һәм С. А. Христианович инициативаһы буйынса, Мәскәү физика-техника институтында (1947 йыл) уҡытыу ойошторола, уның төп кафедралары Фәндәр академияһы институттарында урынлаша. Шулай уҡ күптән түгел Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе (Новосибирский Академгород) университеты барлыҡҡа килде; 2002 йылда Санкт-Петербургта академик университет — Санкт-Петербургтағы Рәсәй Фәндәр академияһының нанотехнологиялар ғилми-белем биреү үҙәге ойошторола; * университеттарҙа Академия учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең уҡытыу эше (бер үк ваҡытта бер нисә урында эшләү). Белем биреүҙән тыш, был йыш ҡына студент йылдарында уҡ, ғилми эшмәкәрлек өсөн потенциаль кандидаттар һайлап алыуға булышлыҡ итә; * мәктәп белеме биреү өсөн яуаплы. Байтаҡ дәреслектәр һәм әсбаптар СССР Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре ҡатнашлығында яҙылған. Академия төрлө осорҙа мәктәп реформаларын әҙерләүҙә һиҙелерлек роль уйнаны. Совет заманында, 1963 йылдан башлап, СССР Фәндәр академияһы академиктары А. Д. Александров, М. А. Лаврентьев һәм А. Н. Колмогоров инициативаһы буйынса физика-математика һәм химия профилендәге махсус мәктәптәр селтәре төҙөлә башлай; * фәнни-популяр әҙәбиәт нәшер итеү, халыҡ алдында лекциялар үткәреү, музейҙар булдырыу. Мәҫәлән, 1755—1764 йылдарҙа. Академия «Ежемесячные сочинения, к пользе и увеселению служащие» журналын баҫтырған, һуңынан «Академические известия» «Академик хәбәрҙәр» һәм башҡа популяр баҫмалар донъя күрә. XIX быуаттың 30-сы йылдарында Фәндәр академияһы ҡатнашлығында Петербургта Ботаника, Зоология, Этнография һ. б. музейҙар ойошторола. Академия билдәле «Белем» йәмғиәте эшендә төп роль уйнай, 1970 йылда уҡыусылар һәм студенттар өсөн «Квант» фәнни-популяр физик-математик журнал һ. б. булдырыла; * аспирантурала һәм докторантурала ғилми кадрҙар әҙерләү. Шулай ҙа йылдан-йыл Рәсәй Фәндәр академияһы ғилми учреждениелары аспирантураларын тамамлаусыларҙың өлөшө үтә түбән булып ҡала. 2013 йылда 3943 ғилми учреждение аспирантура тамамлаусының ни бары 674-е (17,0 %) диссертация яҡлаған<ref name=autogenerated1>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b14_13/IssWWW.exe/Stg/d03/22-11.htm Основные показатели деятельности аспирантуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701063331/http://www.gks.ru/bgd/regl/b14_13/IssWWW.exe/Stg/d03/22-11.htm |date=2015-07-01 }}</ref>. Юғары уҡыу йорттары аспирантураларын тамамлаусыларҙан 2013 йылда 26,9 % яҡланған<ref name=autogenerated1 />. === Академия һәм уның ағзаларының йәмәғәт эшмәкәрлеге === СССР Фәндәр академияһы ғалимдары ҙур халыҡ-ара килешеүҙәр — Өс мөхиттә — атмосферала, йыһан арауығында һәм һыу аҫтында ядро һынауҙарын тыйыу тураһында килешеү (1963) һәм атом энергияһын тыныс файҙаланыу программаһы башланғысында тора. Был идеяларҙың үҫеше ғалимдарҙың Һалҡын һуғыш осоронда мөһим роль уйнаған хәүефһеҙлек һәм ҡоралһыҙландырыу маҡсатында Пагуош хәрәкәте барлыҡҡа килеүенә нигеҙ була. [[Файл:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|200px|left|thumb|Академик А. Д. Сахаров, ядро һынауҙарын тыйыу яҡлы, хоҡуҡ һаҡлаусы, йәмәғәт эшмәкәре]] Ядро ҡоралын һынауҙы тыйыу өсөн иң әүҙем көрәшселәрҙең береһе академик А. Д. Сахаров була. 1960-сы йылдар аҙағында ул шулай уҡ ғалим-хоҡуҡ һаҡлаусылар лидерҙарының береһе була; 1979—1980 йылдарҙа Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүгә ҡаршы сыға. Академия ғалимдары бер нисә тапҡыр төрлө кимәлдәге депутаттар итеп һайлана. Мәҫәлән, 1974 йылда СССР-ҙың Юғары Советында «Союз Советы депутаттары араһында СССР Фәндәр академияһының, союздаш республикаларҙың фәндәр академияларының һәм тармаҡ академияларының 22 ғилми хеҙмәткәре булған»<ref>[https://www.rusempire.ru/sssr/vysshie-zakonodat-ov-rsfsr-sssr/deyatelnost-vysshikh-zakonodatelnye-organy-vlasti-v-rsfsr-i-sssr/499-verkhovnyj-sovet-sssr-devyatogo-sozyva-1974-1979-gg.html Доклад мандатной комиссии] Верховного Совета СССР девятого созыва.</ref>. 1989 йылда А. Д. Сахаров СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. РФ Дәүләт Думаһында ғалимдар ҙа эшләй/эшләгән, билдәлеләре араһында — физик Ж. И. Алфёров (КПРФ-тан, 2019 йылдың 1 мартында вафат булғанына тиклем депутат, «Об образовании для всех» һәм «О поддержке инновационной деятельности в России» закондар инициаторы), медик Г. Онищенко («Берҙәм Рәсәй» партияһынан, мәғариф һәм фән буйынса комитет ағзаһы), полярсы А. Н. Чилингаров (Берҙәм Рәсәй)<ref name="dum">{{cite web |url= https://www.dni.ru/polit/2016/11/24/354392.html |title= Чем занимаются учёные в Госдуме |author= А. Пельт |publisher= [[Дни.ру]] |date = 2016-24-11|accessdate=2018-01-11}}</ref>. Социологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Академия рәсәйҙәрҙең юғары ышанысы менән файҙалана<ref>[http://www.finmarket.ru/news/4004563 Россияне выразили небывалую поддержку власти, армии и церкви — ИА «Финмаркет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701083609/http://www.finmarket.ru/news/4004563 |date=2015-07-01 }}</ref>. Ғилми хеҙмәткәр һөнәре лә ихтирам тыуҙыра: бындай һорау алыуҙарға ярашлы<ref name="uvazhenie">{{cite web |url= http://ecsocman.hse.ru/data/2015/11/28/1250991299/5-28%28Poltorovich%29.pdf |title= Будущее российской науки |author= В. М. Полтерович |publisher= Общественные науки и современность, 2014, № 1, стр. 5—28 |date = |accessdate= 2018-01-15}}</ref>, фәндә «иң аҡыллы» һәм «иң тәртипле» Рәсәй граждандары эшләй. Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениелары активистарының сағыштырмаса яңыраҡ ойошторолған ижтимағи башланғысы — «Диссернет» йәмғиәтен булдырыу (2013 йыл), ул диссертация яҙғанда ялған мәғлүмәтте, беренсе сиратта, сит публикацияларҙан тексты күпләп намыҫһыҙ үҙләштереү осраҡтарын фашлауҙы маҡсат итеп ҡуя. Шул иҫәптән билдәле чиновниктар, сәйәсмәндәр һәм бизнесмендарҙың диссертацияларында ла байтаҡ тупаҫ хоҡуҡ боҙоуҙар асылды. Бындай эшмәкәрлек фән мөхитендә «таҙа намыҫ», яҡшы исем һаҡлауға хеҙмәт итә, шулай уҡ төрлө кимәлдәге намыҫһыҙҙарҙы язаһыҙ ҡалдырму көрәшенә булышлыҡ итә. === Академияның фәнни йәмғиәттәр менән хеҙмәттәшлеге === Ғилми йәмғиәттәр һәм ғалимдар, тикшеренеүселәр һәм инженерҙар профессиональ ассоциацияларының эшмәкәрлеге ғалимдарҙың һәм практиктарҙың фән һәм техниканың төрлө тармаҡтарындағы фундаменталь һәм ғәмәли бурыстарҙы хәл итеүҙәге тырышлыҡтарын берләштереүгә һәм яраштырыуға йүнәлтелгән. Был ойошмалар ғалимдарҙың халыҡ-ара бәйләнештәрен үҫтереүҙә лә мөһим роль уйнай. Рәсәй Фәндәр академияһы, үҙенең статусы һәм эшмәкәрлек характеры буйынса илдең юғары ғилми йәмғиәте булараҡ, Рәсәйҙең һәм башҡа илдәрҙең ғилми йәмғиәттәре һәм ассоциациялары менән бәйләнеш тота һәм хеҙмәттәшлек итә. Рәсәйҙең ҡайһы бер ғилми йәмғиәттәре үҙ эшмәкәрлеген Рәсәй Фәндәр академияһы эгидаһы аҫтында тормошҡа ашыра. Рәсәй Фәндәр академияһының ошондай ғалимдар берекмәләре менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре Рәсәй Фәндәр академияһының профилле бүлексәһе менән ҡыҙыҡһынған федераль башҡарма власть органдары һәм/йәки ғилми йәмғиәт араһындағы килешеүҙәр нигеҙендә ҡорола. Ошо килешеү буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы ғилми йәмғиәткә ғилми-методик етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала{{sfn|Устав РАН|2007|loc=гл. 5}}. ==== Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәттәшлек иткән ғилми йәмғиәттәр һәм ассоциациялар ==== <!-- {{кол}} ;А * Австрийская Академия наук<ref name="randog">{{cite web |url = http://www.ras.ru/CSearchResults.aspx?id=b10d34ad-5ad6-4184-8925-7582db54ab14&_Language=ru&SearchString=%u043c%u0435%u0436%u0434%u0443%u043d%u0430%u0440%u043e%u0434%u043d%u043e%u0435+%u0441%u043e%u0442%u0440%u0443%u0434%u043d%u0438%u0447%u0435%u0441%u0442%u0432%u043e |title = Заключённые РАН соглашения о международном сотрудничестве |author = |date = |work = |publisher = РАН |accessdate = 2014-03-12 |lang = }}</ref> * Академия инженерных наук Китая * [[Академия наук Абхазии]]<ref name="randog" /> * [[Академия наук Грузии]]<ref name="randog" /> * Академия наук искусств Боснии и Герцеговины * [[Академия наук и искусств Республики Сербской]]<ref name="randog" /> * Академия наук Института Франции * [[Академия наук Китая]]<ref name="randog" /> * Академия наук Корейской Народно-Демократической Республики * [[Академия наук Молдовы]]<ref name="randog" /> * [[Академия наук Монголии]]<ref name="randog" /> * [[Академия общественных наук Китая]]<ref name="randog" /> * [[Академия наук Республики Узбекистан]]<ref name="randog" /> * [[Академия по научным исследованиям и технологиям]]<ref name="randog" /> (Египет) * [[Академия Румынии]]<ref name="randog" /> * [[Академия наук Чешской Республики]]<ref name="randog" /> * [[Академия наук Эстонии]]<ref name="randog" /> * [[Академия науки Южной Африки]]<ref name="randog" /> * [[Академия наук Республики Албания]]<ref name="randog" /> * [[Академия наук Республики Таджикистан]]<ref name="randog" /> * [[Академия Финляндии]]<ref name="randog" /> * [[Ассоциация инженеров-гидроэнергетиков]]<ref name="ransot">{{cite web |url = http://www.ras.ru/viewstaticdoc.aspx?id=b10d34ad-5ad6-4184-8925-7582db54ab14&_Language=ru |title = Структура Российской академии наук |author = |date = |work = |publisher = РАН |accessdate = 2014-03-12 |lang = }}</ref> (Россия) * [[Ассоциация инженеров-теплоэнергетиков]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Ассоциация инженеров-электриков]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Ассоциация экономических научных учреждений]]<ref name="ransot" /> (Россия) ;Б * [[Берлинско-Бранденбургская академия наук]]<ref name="randog" /> (Германия) * [[Биохимическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Болгарская академия наук]]<ref name="randog" /> * [[Британская академия наук]]<ref name="randog" /> ;В * [[Вавиловское общество генетиков и селекционеров]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Венгерская академия наук]]<ref name="randog" /> * [[Всероссийское минералогическое общество]]<ref name="ransot" /> * [[Всероссийское палеонтологическое общество]]<ref name="ransot" /> * [[Вьетнамская академия наук и технологий]]<ref name="randog" /> * [[Вьетнамская академия общественных наук]]<ref name="randog" /> ;Г * [[Гидробиологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Геронтологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Герпетологическое общество им. А. М. Никольского]]<ref name="ransot" /> (Россия) ;Д * [[Докучаевское общество почвоведов]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Дом наук о человеке]]<ref name="randog" /> (Франция) ;И * [[Израильская академия естественных и гуманитарных наук]]<ref name="randog" /> * [[Индийская национальная академия наук]]<ref name="randog" /> ;К * [[Корейская академия науки и техники]]<ref name="randog" /> (КАСТ) * [[Королевская академия искусств и наук Нидерландов]]<ref name="randog" /> * [[Королевская шведская академия наук]]<ref name="randog" /> * [[Королевская Шведская Академия словесности, истории и памятников старины]]<ref name="randog" /> * [[Координационный центр Ландау Нетуорк и Центр научной культуры А. Вольта]]<ref name="randog" /> (Италия) ;Л * [[Латвийская академия наук]]<ref name="randog" /> * [[Литовская академия наук]]<ref name="randog" /> * [[Лондонское Королевское общество]]<ref name="randog" /> ;М * [[Македонская академия наук и искусств]]<ref name="randog" /> * [[Малакологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Международная ассоциация конфликтологов]]<ref name="ransot" /> * [[Мензбировское орнитологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Микробиологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) ;Н * [[Национальная академия дей Линчеи (Италия)]]<ref name="randog" /> * [[Национальная академия наук Азербайджана]]<ref name="randog" /> * [[Национальная академия наук Беларуси]]<ref name="randog" /> * [[Национальная академия наук Боливии]]<ref name="randog" /> * [[Национальная академия наук Казахстана]]<ref name="randog" /> * [[Национальная академия наук Республики Армения]]<ref name="randog" /> * [[Национальная академия наук США]]<ref name="randog" /> * [[Национальная академия наук Украины]]<ref name="randog" /> * [[Нейрохимическое научное общество]]<ref name="ransot" /> * [[Немецкое научно-исследовательское общество]]<ref name="randog" /> (Германия) ;О * [[Общество гельминтологов им. К. И. Скрябина]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Общество Макса Планка]]<ref name="randog" /> (Германия) * [[Общество клеточной биологии]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Общество протозоологов]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Общество физиологов растений]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Общество фотобиологов]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Объединение имени Гельмгольца]]<ref name="randog" /> (Германия) ;П * [[Паразитологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Польская академия наук]]<ref name="randog" /> ;Р * [[Радиобиологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Ассоциация Международного Права|Российская ассоциация международного права]]<ref name="ransot" /> * [[Российская ассоциация научных центров]]{{нет АИ|12|03|2014}} * [[Российская ассоциация политической науки]]<ref name="ransot" /> * [[Российская инженерная академия]]<ref>{{cite web |url = http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=1081554c-7570-4a05-a415-ac81fbaf24b9#content |title = Российской инженерной академии — 15 лет |author = |date = 2005-11-28 |work = |publisher = РАН |accessdate = 2014-03-10 |lang = }}</ref>{{sfn|Фортов|2010}} * [[Российское общество социологов]]<ref name="ransot" /> * [[Российское физиологическое общество им. И. П. Павлова]]<ref name="ransot" /> * [[Российское философское общество]]<ref name="ransot" /> * [[Русское ботаническое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) * [[Русское географическое общество]]<ref name="ransot" /><ref>{{cite web |url = http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=bfc14a50-f082-4df6-a360-5f060d0da67e#content |title = 160 лет назад основано Русское географическое общество |author = |date = 2005-08-18 |work = |publisher = РАН |accessdate = 2014-03-12 |lang = }}</ref> (Россия) * [[Русское энтомологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) ;С * [[Словацкая академия наук]]<ref name="randog" /> * [[Словенская академия наук и искусств]]<ref name="randog" /> * [[Сербская академия наук и искусств]]<ref name="randog" /> ;Т * [[Териологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) ;Ф * [[Фламандское сообщество Королевства Бельгия в области образования, науки и культуры]]<ref name="randog" /> * [[Французское сообщество и Валлонский регион Королевства Бельгия]]<ref name="randog" /> ;Х * [[Хорватская академия наук и искусств]]<ref name="randog" /> ;Ц * [[Центр науки и техники имени Короля Абдель Азиза]]<ref name="randog" /> (Саудовская Аравия) ;Ч * [[Черногорская академия наук и искусств]]<ref name="randog" /> ;Ш * [[Шанхайская академия общественных наук]]<ref name="randog" /> ;Э * [[Энтомологическое общество]]<ref name="ransot" /> (Россия) {{конец кол}} --> === Нобелев премияһы лауреаттары === [[Файл:Скульптура здание Президиума РАН.JPG|250px|thumb|Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы бинаһы янындағы скульптура]] ==== Петербург фәндәр академияһы 1724—1917 ==== * [[Павлов Иван Петрович]], медицина, 1904, беренсе Рәсәй нобель лауреаты Шулай уҡ Петербург Фәндәр академияһының почётлы ағзалары [[Мечников Илья Ильич]], медицина, 1908 һәм [[Бунин Иван Алексеевич]], әҙәбиәт, 1933 Нобель лауреаттары була. ==== 1925—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы ==== {{кол|2}} * [[Семёнов Николай Николаевич]], химия, 1956 * [[Тамм Игорь Евгеньевич]], физика, 1958 * [[Франк Илья Михайлович]], физика, 1958 * [[Черенков Павел Алексеевич]], физика, 1958 * [[Ландау Лев Давидович]], физика, 1962 * [[Басов Николай Геннадиевич]], физика, 1964 * [[Прохоров Александр Михайлович]], физика, 1964 * [[Шолохов Михаил Александрович]], әҙәбиәт, 1965 * [[Канторович Леонид Витальевич]], иҡтисад, 1975 * [[Сахаров Андрей Дмитриевич]], донъя, 1975 * [[Капица Пётр Леонидович]], физика, 1978 {{конец кол}} Исемлеккә СССР Фәндәр академияһының сит ил ағзалары индерелмәгән. ==== 1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы ==== * [[Солженицын Александр Исаевич]], әҙәбиәт, 1970 (1997 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана) * [[Алфёров Жорес Иванович]], физика, 2000 * [[Абрикосов Алексей Алексеевич]], физика, 2003 * [[Гинзбург Виталий Лазаревич]], физика, 2003 == Финанс һәм матди ресурстары == 2013 йылғы реформаға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһы байтаҡ финанс һәм матди ресурстарға эйә ине. 2013 йылда күсемһеҙ милек һәм «киңәйтелгән» академия мөлкәте Ғилми ойошмаларҙың федераль агентлығы (ФАНО) идаралығына тапшырылды (2018 йылдан — Фән һәм юғары белем министрлығы)<ref name="ukaz15may"/>). === Бюджет, төшөм һәм сығымдар === Рәсәй медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы составына 650-гә яҡын ойошма ингән, уларҙы финанслауға 2013 йылда бюджеттан 67,8 миллиард һум йүнәлтелгән. [[Файл:2008-05-29 Владимир Путин выступил на общем собрании Российской академии наук (2).jpeg|thumb|Рәсәй Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышы (2008 йылдың майы)]] 2006 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының бюджет финанслауы 30,84 миллиард һум (фәнде дөйөм финанслауҙың 35 % тиерлек) тәшкил иткән. Рәсәй Фәндәр академияһы 15,5 миллиард һум самаһы — бюджеттан тыш сығанаҡтар, шул иҫәптән 11,3 миллиарды эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге биргән. Рәсәй Фәндәр академияһы майҙандарын һәм мөлкәтен ҡуртымға биреүҙә 1,73 миллиард һум аҡса эшләгән. Шулай итеп, дәүләт бюджеты средстволары академия дөйөм бюджетының 68 % ғына тәшкил итте. 2006 йылда Рәсәй Фәндәр академияһында бюджет урындарының 64 % ашыуы ҡыҫҡартылды, һөҙөмтәлә 2007 йылда академия штатында дөйөм алғанда 104 236 хеҙмәткәр, шул иҫәптән 51 908 ғилми хеҙмәткәр ҡалды. 2007—2008 йылдарҙа фәнни ставкалар тағы 14 % кәметелде. Фәнни ҡорамалдарға килгәндә, финанслау етешмәүе һөҙөмтәһендә уның уртаса йәше 15 йылға яҡынлашты (1990 йылда — 7,5 йыл). Әгәр 2005 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы буйынса уртаса эш хаҡының бюджет өлөшө — 5 110 һум, ә 2006 йылда уртаса 7 883 һум тәшкил итһә, 2006 йылдың октябрендә Рәсәй Фәндәр академияһы буйынса уртаса эш хаҡы — 10 мең һум, ә ноябрҙә 11,5 мең һум булды. Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре 2006 йылдың ноябрендә уртаса 21 мең һумдан ашыу эш хаҡы ала башлаған<ref>[http://www.gazeta.ru/2007/03/27/oa_235018.shtml «Газета. Ru», «Академический бунт», 27 марта 2007 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922181354/http://www.gazeta.ru/2007/03/27/oa_235018.shtml |date=2007-09-22 }}</ref>. 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академиктарының вазифа окладына айлыҡ өҫтәмә — 100 мең һум, ағза-корреспонденттарға 50 мең һум тәшкил итә<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2016/02/19/vyplaty-akademikam-i-chlenam-korrespondentam-akademij-nauk-vyrosli.html|title=Выплаты академикам и членам-корреспондентам академий наук выросли|author=Михайлова Т.|publisher=[[Российская газета]]|date=2016-02-19|accessdate=2016-10-09}}</ref>. 2010 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениеларының эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенән алынған килеме 22,9 миллиард һум тәшкил иткән. === Күсемһеҙ милек === <!-- Площадь земельных ресурсов, на которых располагаются подведомственные организации Российской академии наук, составляет 337 тыс. гектаров. На этой территории сосредоточено 13,7 тыс. строительных сооружений общей площадью 15 млн м². Площадь земельных ресурсов, находящихся в распоряжении Российской академии наук в 1,3 раза превышает площадь территории Москвы. --> ==== Үҙәк хакимиәт биналары ==== [[Файл:Akademio de Sciencoj, Moskvo.JPG|thumb|Мәскәүҙә Ленин проспектында Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы бинаһы]] [[Файл:Moscow LeninskyPr Alexandrinsky palace front side 08-2016.jpg|thumb|Мәскәү, Александр һарайы. Рәсәй Фәндәр академияһының тантаналы саралары үткәрелә]] Әлеге ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһының үҙәк идара итеү органдары Мәскәүҙә эшләй. Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы Ленин проспектындағы 32 а һанлы заманса бинала урынлашҡан. Был бина 1960-сы йылдар аҙағынан 1990-сы йылдар башына тиклем төҙөлә. Проектлауҙы СССР Фәндәр академияһының Дәүләт проект һәм ғилми-тикшеренеү институты башҡарған<ref>С 1992 года — Головной проектный и научно-исследовательский институт Российской Академии Наук (ГИПроНИИ РАН).</ref>, Проектлаусылар коллективына Ю. П. Платонов етәкселек иткән. Совет модернизацияһы стилендәге ҡоролмалар комплексы — ике берләштерелгән 22 ҡатлы бейек йорт торған өс ҡатлы подиум<ref name="Mercalova">{{статья|автор=Мерцалова А.|заглавие=«Золотые мозги». Чем знаменито здание РАН на Ленинском|ссылка=http://www.aif.ru/realty/city/1034191|издание=[[Аргументы и факты]]|тип=офиц. интернет-ресурс газеты|год=2013-11-29|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= }}</ref>. Комплекстың аҙ ҡатлы йорттарында 1,5 мең урынлыҡ концерт залы, бейек биналарҙа административ бүлмәләр урынлашҡан. Рәсәй Фәндәр академияһы етәкселегенән тыш, бинала академия менән бәйле бер төркөм ойошма, улар иҫәбендә Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды, Рәсәй Фәндәр академияһының Славяндарҙы өйрәнеү институты, ғилми журналдар редакциялары урынлашҡан. Рәсәй Фәндәр академияһына шулай уҡ Нескучный баҡсаһындағы (Ленин проспекты, 14) элекке Александр һарайы ҡарай, унда 1934 йылда Ленинградтан Мәскәүгә күсерелгән СССР Фәндәр академияһы президиумы урынлашҡан. Хәҙер был бина Рәсәй Фәндәр академияһының тантаналы сараларын — байрам ҡабул итеүҙәрен, сит ил делегацияларының осрашыуҙарын, академия ағзалары менән хушлашыуҙарын уҙғарыу өсөн файҙаланыла. Александр һарайына халыҡтың ирекле инп-сығып йөрөү мөмкинлеге ябылды. == Исемен мәңгеләштереү == Фәндәр академияһы хөрмәтенә Охотск диңгеҙе ҡултығы (Академия ҡултығы, 1845) һәм Памирҙағы һырт (Фән академияһы һырты, 1927, Н. Л. Корженевский тарафынан асылған) аталған. Астрономияла йондоҙлоҡтарҙың береһе Академия тип атала (1916 йылда Г. Н. Неуймин таба). Пермь крайының Көңгөр ҡалаһында Фәндәр академияһы урамы бар. 1999 йылда «Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы» иҫтәлекле тәңкәһе сығарылды. Күренекле ғалимдарҙың — Академияның элекке ағзаларының (Петербург, СССР Фәндәр академияһы йәки Рәсәй Фәндәр академияһының әүҙемлек осорона ҡарап) исемдәре менән Рәсәйҙә һәм советтарҙан һуңғы илдәрҙә бер нисә ҡала аталған, улар араһында Курск өлкәһендәге Курчатов, Мәскәү өлкәһендәге Жуковский бар. Рәсәй академиктарының йәки мөхбир ағзаларының исемен йөрөткән урамдар элекке СССР ҡалаларында һәм алыҫ сит илдәрҙә бар (мәҫәлән: Хемницта — Mendelejewstraße (Германия), Вильнёв-д’Аск ҡалаһында — avenue Mendeleiev (Франция). Ғалимдар хөрмәтенә ғилми институттар, суднолар һәм бик күп башҡа объекттар аталған; Фәндәр академияһының күренекле ағзалары иҫтәлегенә симпозиумдар уҙғарыла. == Тәнҡит == [[Файл:Fano-rainbow.jpg|thumb]] 1980 йылдар аҙағынан алып матбуғат биттәрендә Рәсәй Фәндәр академияһын тәнҡитләүселәр барлыҡҡа килә. Уны таратыусыларҙың береһе М. Д. Франк-Каменецкий була, ул, финанслау һәм эш һөҙөмтәләрен баһалау академиктарҙың үҙҙәренең ҡарашына ғына нигеҙләнгәнлектән, академия эшмәкәрлеге фән өсөн һәләкәтле тип белдерә<ref>''М. Франк-Каменецкий'' Почему молчат учёные? // «[[Литературная газета]]», 16 марта 1988 г</ref><ref>''М. Франк-Каменецкий''. Механизмы торможения в науке // Сборник «Иного не дано». М.: «Прогресс», 1988. С. 634—647.</ref>. Франк-Каменецкийҙың тәүге мәҡәләләре баҫылғандан һуң ике тиҫтә йыл үтеүгә фекер алышыуға ғалимдар, инженерҙар һәм чиновниктарҙың киңерәк даирәһе ҡушылды. Тәнҡитселәр, Рәсәй Фәндәр академияһын грант финанслау системаһына күсерергә һәм иерархия структураһын көнбайыш моделенә алмаштырырға кәрәк: унда тикшеренеүҙәр башында шәхси рәүештә грант алған һәм конкурс нигеҙендә аныҡ бурыстар буйынса башҡарыусылар коллективын үҙ аллы төҙөгән лаборатория мөдире тора тигән фекер әйтте. Шул уҡ ваҡытта эшмәкәрлекте баһалау халыҡ-ара ғилми берләшмәнең фекеренә, мәҫәлән, [[Хирш индексы]]на нигеҙләнергә тейеш. 2009 йылда «Эксперт» журналында баҫылған Сергей Гуриев, Дмитрий Ливанов һәм Константин Севериновтың «Фәндәр академияһының алты мифы» мәҡәләһе ("миф"тарға, атап әйткәндә, «Рәсәй Фәндәр академияһы сит ил конкуренттарынан һөҙөмтәлерәк» һәм «фән академияларынан тыш фән булмай» тигән положениелар индерелгәйне) айырым бер резонанс тыуҙырҙы<ref>[https://expert.ru/expert/2009/48/6mifov_akademii_nauk/ ''Сергей Гуриев, Дмитрий Ливанов, Константин Северинов'' Шесть мифов Академии наук // Журнал «Эксперт» № 48(685), 14 дек 2009 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200421131750/https://expert.ru/expert/2009/48/6mifov_akademii_nauk/ |date=2020-04-21 }}</ref>. Килеп тыуған хәлдең ҡулайһыҙлығын билдәләп, авторҙар бер төркөм сара тәҡдим итте, шул иҫәптән Рәсәй Фәндәр академияһы институттарына халыҡ-ара аудит үткәреү һәм гранттар базаһында тикшеренеүҙәрҙе конкурслы финанслауға күсеү. 5-се телевизион канал 2010 йылдың 15 мартында мәҡәлә авторҙарының Рәсәй Фәндәр академияһы академиктары Г. А. Месяц, В. В. Ивантер һәм Н. И. Иванова йөҙөндә Рәсәй Фәндәр академияһы вәкилдәре менән осрашыуын трансляциялауҙы ойошторҙо. Унда яҡтар М. Д. Франк-Каменецкийҙың Рәсәй Фәндәр академияһын үҙгәртеп ҡороу тураһындағы идеяларын тикшерҙе. Һүҙ көрәштереү барышында Рәсәй Фәндәр академияһы ағзалары тәнҡитселәргә Рәсәйҙә үҙ эштәренең сифаты буйынса Рәсәй Фәндәр академияһынан юғарыраҡ баҫҡысты биләй алырлыҡ ғилми ойошма булмауына, ә өҙөмтә килтереү индекстары системаһы субъектив юҫыҡта, тип аңлатты, сөнки илдәге иң һәйбәт журналда бер мәҡәлә лә иҫәпкә алынмай; шул уҡ ваҡытта академияны үҙгәртеп ҡороу теләге академик милеккә эйә булыу теләгенән килеп сыға, тип ҡаршы килде. 2013 йылдың мартында «Эхо Москвы» радиостанцияһына интервьюһында Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән министры (ул мәлдә) Дмитрий Ливанов Рәсәй Фәндәр академияһының XXI быуатта фәнде ойоштороу формаһы булараҡ перспективаһыҙ булыуы, сөнки йәшәүгә һәләтле булмауы хаҡында белдерҙе. Уның фекеренсә, фән икенселәй ҡоролған илдәр бөгөн донъя кимәлендә алдынғылыҡҡа эйә. Интеллектуаль үҙәктәр һәм яңы белем етештереү үҙәктәре ролен университеттар уйнай. Бер яҡтан, был йәш белгестәрҙең фәнгә даими ағымын бирә. Икенсе яҡтан, сифатлы юғары белем биреү кимәлен күтәрә. Бындай моделдең юғары һөҙөмтәлелегенең һәм иҡтисади һөҙөмтәлелегенең сәбәбе шунда<ref>[https://echo.msk.ru/programs/assembly/1035414-echo/#element-text Интервью Д. Ливанова // Эхо Москвы. 24.03.2013]</ref><ref>[http://info.finam.ru/analysis/newsitem75A43/default.asp Реформу российской науки следует проводить с осторожностью. Финам 04.07.2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922090646/http://info.finam.ru/analysis/newsitem75A43/default.asp |date=2013-09-22 }}</ref>. 2000-се йылдар аҙағында — 2010 йылдар башындағы дискуссиялар Рәсәйҙә ҡабул ителгән дәүләт фәндәр академияларының радикаль реформаһын алдан хәбәр итеүсе булды. <!-- СТАРЫЙ ВАРИАНТ РАЗДЕЛА «КРИТИКА» БЫЛ УДАЛЁН 4 АПРЕЛЯ 2018 НЕКОТОРОЕ ВРЕМЯ ОН НА ВСЯКИЙ СЛУЧАЙ СОХРАНЯЛСЯ В ЗАКОММЕНТИРОВАНОМ ВИДЕ, НО ТЕПЕРЬ УБРАН, ЧТОБЫ НЕ ПЕРЕГРУЖАТЬ СТРАНИЦУ --> <!-- СТАРЫЙ (БОЛЕЕ ДЛИННЫЙ) ВАРИАНТ НИЖЕСЛЕДУЮЩЕГО РАЗДЕЛА О РЕФОРМЕ ПЕРЕНЕСЁН В СТАТЬЮ «Реформа государственных академий наук в России (2013—2018)» --> == Рәсәй Фәндәр академияһы реформаһы (2013—2018 йылдар) == {{main|Реформа государственных академий наук в России (2013—2018)}} === Реформаның йөкмәткеһе === 2013—2018 йылдарҙа Рәсәйҙә Рәсәй Фәндәр академияһының реформаһы (анығыраҡ, дәүләт фәндәр академияларын реформалаштырыу) тормошҡа ашырылды, ул илдә фәнде үҫтереүгә һәм уның халыҡ-ара кимәлдә позицияларын көсәйтеүгә булышлыҡ итеүгә йүнәлтелгән. Реформалар сиктәрендә төп саралар<ref>{{cite web | url= https://ria.ru/20130705/947659244.html| title= Реформа РАН: что изменится для российских академий наук| accessdate=2017-10-01 | author= | date= 2013-05-07| work= | publisher= [[РИА Новости]] | archiveurl= | archivedate= | quote= }}</ref><ref name="infoRG">{{cite web | url= https://rg.ru/sujet/1375/ | title= Реформа РАН (информационная подборка «Российской газеты»)| accessdate=2017-10-01 | publisher= [[Российская газета]]}}</ref>: * Ике тармаҡ академияһын — Рәсәй медицина фәндәре академияһын һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһын Рәсәй Фәндәр академияһына ҡушыу. * Яңы федераль башҡарма власть органы — «Фәнни ойошмаларҙың федераль агентлығы» (ФАНО; 2018 йылдың майына тиклем ғәмәлдә булды) — Рәсәй Фәндәр академияһының «киңәйтелгән» күсемһеҙ милке һәм мөлкәте уның ҡарамағына күскән. Рәсми декларациялар буйынса, был аҙым фән хеҙмәткәрҙәренә хас булмаған хужалыҡ идаралығы функцияларын үтәүҙән азат итеүгә йүнәлтелгән була<ref name="buranov">{{cite web | url= https://www.kommersant.ru/doc/2221076| title= Дмитрий Медведев реформирует РАН| accessdate=2017-10-01 | author= И. Буранов | authorlink= | coauthors= | date= 2013-06-27| format= | work= | publisher= [[Коммерсантъ]] | archiveurl= | archivedate= | quote= Важно дать возможность учёным заниматься прежде всего наукой и исследованиями и избавить их от несвойственной функции управления имуществом и коммунальным хозяйством}}</ref>. * Власть органдары эшен фәнни яҡтан тәьмин итеү һәм мөһим дәүләт фәнни-техник проекттарына экспертиза үткәреү өсөн Рәсәй Фәндәр академияһы эксперттары корпусын ойоштороу. * Академик институттар милкенә масштаблы аудит үткәреү һәм уларҙың эшмәкәрлегенең уңышлылығын баһалау; һөҙөмтәһеҙ институттар ябылырға йәки реструктуризацияланырға тейеш<ref name="golosame">{{cite web| url= https://www.golos-ameriki.ru/a/ran-fortov/1753883.html| title= Реформа РАН: кому она выгодна| accessdate= 2017-10-01| author= Е. Кузнецова| authorlink= | coauthors= | date= 2013-09-20| format= | work= | publisher= [[Голос Америки]]| pages= | language= ru| archiveurl= | archivedate= | quote= все институты РАН предполагается условно разделить на три группы: «белые» (успешные институты), «серые» (обладающие некоторыми недостатками) и «чёрные». Учреждения последней группы подлежат ликвидации}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113004145/https://www.golos-ameriki.ru/a/ran-fortov/1753883.html |date=2017-11-13 }}</ref>. 2018 йылдың мартында 454 ғилми ойошмаға Фәнни ойошмаларҙың федераль агентлығы тикшереү үткәргәндән һуң, «лидерҙарға» — 142, «уртасаларға» — 205, ә «аутсайдерҙарға» 107 институт индерелде<ref name="Category18">{{cite web |url= https://rg.ru/2018/04/03/20-procentov-institutov-ran-popali-v-chislo-autsajderov.html |title= По гамбургскому счёту: 20 процентов институтов РАН признаны аутсайдерами |author= Ю. Медведев |publisher= [[Российская газета]] |date = 2018-04-03|accessdate=2018-04-04| quote= }}</ref>. Академия эшенең һөҙөмтәлелеге, шулай уҡ уның Рәсәй ҡануниәтен боҙоуҙы раҫлауҙары реформа файҙаһына дәлил булып торҙо. Мәҫәлән, йәш ғалимдарға тәғәйенләнгән фатирҙар гастарбайтерҙарға тапшырылған, ә Рәсәй Фәндәр академияһы институттарындағы биналарҙы, уларҙың етәкселеге ирек биргән осраҡта, кафе һәм офистар биләгән осраҡтар булды<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/09/09/2013/875517.shtml |title=РЕН-ТВ: РАН перестала заниматься наукой |accessdate=2013-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223153819/http://top.rbc.ru/politics/09/09/2013/875517.shtml |archivedate=2014-12-23 |deadlink=yes }}</ref>. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2018 йылдың март аҙағында Рәсәй Фәндәр академияһы президенты (2017-2022) [[Александр Михайлович Сергеев]]<ref name="TassReformaEnd">{{cite web|url= https://nauka.tass.ru/nauka/5077550|title= Президент РАН заявил о завершении реформирования академии|author = |description= |publisher= [[ТАСС]]|date = 2018-03-29 |accessdate=2018-03-30}}</ref> Рәсәй фәненең академик секторын үҙгәртеп ҡороуҙы тамамлау һәм хәлде үҙгәртеп ҡороуҙан һуңғы фазаға күсеү тураһында белдерҙе. Шуға ҡарамаҫтан, үҙгәртеп ҡороуҙарҙы (шул иҫәптән закондар сығарыу өлкәһендә) дауам итеү планлаштырылды. 2018 йылдың майында Рәсәй президенты указы менән Федераль ғилми ойошмалар агентлығы бөтөрөлә<ref name="ukaz15may"/>; бер үк ваҡытта Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығын РФ Мәғариф министрлығына һәм РФ Фән һәм юғары белем министрлығына бүлеү тураһында ҡарар ҡабул ителде; һуңғыһына Академияның норматив-хоҡуҡи көйләү һәм мөлкәт менән идара итеү буйынса элекке Федераль ғилми ойошмалар агентлығының (ФАНО) функциялары күсте. === Ғалимдарҙың реакцияһы һәм баһаһы === [[Файл:Dmitry Livanov, June 2012.jpeg|thumb|[[Ливанов Дмитрий Викторович|Д. В. Ливанов]], Рәсәй Федерацияның мәғариф һәм фән министры (2012—2016), Рәсәй Фәндәр академияһын реформалаштырыу инициаторҙарының береһе]] Ғилми берләшмә көтмәгәндә 2013 йылдың июнь аҙағында реформа иғлан ителде. Рәсәй Фәндәр академияһын бөтөрөүҙе һәм ижтимағи-дәүләт ойошмаһы рәүешендә «Рәсәй Фәндәр академияһы, дәүләт фәндәр академияларын үҙгәртеп ҡороу һәм Рәсәй Федерацияһының айырым закондар сығарыу акттарына үҙгәрештәр индереү тураһында» 305828-6 закон проекты барлыҡҡа килде. Был бөтә Рәсәй буйынса протесттар тулҡынын тыуҙырҙы<ref name="protestlist">{{cite web | url= http://www.saveras.ru/scientsts_protest/protest_actions/protest_cronicle | title= Реорганизация Российской академии наук 2013: хронология, мнения, протесты, наука в РАН (прошедшие акции протеста) | accessdate=2017-10-01}}</ref>: ғилми хеҙмәткәрҙәрҙең митингылары үтте, Академияның ҡайһы бер күренекле ағзалары «1 июль» клубын ойошторҙо (Хөкүмәт пландарына ҡырҡа ҡаршы сығыш яһаны) һәм билдәләнгән вариантта реформа тормошҡа ашырылған осраҡта яңы академияға күсеүҙән баш тартыуҙары тураһында белдерҙе. Һөҙөмтәлә закон проектының тексы үҙгәртелде, һәм Рәсәй Фәндәр академияһын «таратыу» тураһында положение алып ташланды. 2013 йылдың 27 сентябрендәге 253-ФЗ һанлы ғәмәлгә индерелгән закон<ref>[http://kremlin.ru/acts/19301 Подписан закон о реформе Российской академии наук] // [[Kremlin.ru]], 27.09.2013</ref> Рәсәй Фәндәр академияһының федераль дәүләт бюджет учреждениеһы формаһында Рәсәй Федерацияһы раҫлаған коммерцияға ҡарамаған ойошма булараҡ ойоштороу-хоҡуҡи формаһын билдәләне. Академик берләшмә үҙгәртеп ҡороуҙар кәрәклеген инҡар итмәй. Ләкин Рәсәй Фәндәр академияһының реформаһы, законда йомшартылған билдәләмәләр булһа ла, фән даирәһендә кире реакция тыуҙырҙы. Күптәр Рәсәй Фәндәр академияһын үҙгәртеп ҡороуға бәйле академия мөлкәтен бүлешеп алыу — төп сәбәп булыуын тоҫмалланы. 2017 йылда Фәндәр академияһы профсоюзы Рәсәй ғалимдарына үҙгәртеп ҡороуҙарҙың аралаш йомғаҡтары буйынса һорау алыу үткәрҙе, уның һөҙөмтәләренән күренеүенсә, Рәсәй Фәндәр академияһы реформаһын, емергес тип әйтеп булмаһа ла, уңышһыҙ тип танырға мөмкин («ФАНО киңәйә, институттарҙы ситкә тибәләр…»)<ref name="provalMK">{{cite web | url= http://www.mk.ru/science/2017/02/23/reforma-ran-priznana-provalnoy-fano-rasshiryaetsya-instituty-vyselyayut.html| title=Реформа РАН признана провальной: ФАНО расширяется, институты выселяют | accessdate=2017-10-05 | author= Р. Садыкова| date= 2017-02-23| format= | work= | publisher= [[Московский комсомолец]] | archiveurl= | archivedate= | quote= }}</ref>. Ғалимдарҙың (академиктар һәм Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденттары) бер өлөшө «1 июль» клубына берләшә, ул академияға дәүләт тарафынан тәҡдим ителгән үҙгәрештәргә ҡарата оппозиция булып ғәмәлгә ашырыла<ref name="Туров, 2020">{{публикация|статья |соавторы = Александр Туров |автор=Туров |заглавие = Академики РАН потребовали остановить «уничтожение научного пространства России» |подзаголовок = Авторы открытого письма председателю правительства Михаилу Мишустину утверждают, что это пространство уничтожает президент Курчатовского института Михаил Ковальчук. |издание = Republic |год = 2020 |месяц=12 |день=26 |ссылка = https://republic.ru/posts/99153 }}</ref>. Клуб вәкиле был реформаларҙы «тарихи хата» тип баһаланы. 2017 йылдың сентябрендә Рәсәй Фәндәр академияһы етәкселеген һайлау ваҡытында «…ФАНО-ны ҡыуырға… һәм ғөмүмән үҙгәртеп ҡороуға тиклем нисек булған, шулай ҡалдырырға» тигән фекер белдерҙеләр<ref name="VernutDoPerestr">{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/3421421 |title= «ФАНО — разогнать, финансирование — увеличить, вернуть всё как было до перестройки» |author= А. Черных |publisher= [[Коммерсантъ]] |date= 2017-09-25 |accessdate=2017-09-26}}</ref>. 2017 йылдың декабрендә Рәсәй Фәндәр академияһының 400-гә яҡын күренекле ғалимы В. В. Путинға<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/3509262 |title= Открытое письмо президенту Российской Федерации В. В. Путину |publisher= [[Коммерсантъ]] |author = |date = 2017-12-27 |accessdate = 2018-01-22}}</ref> Федераль ғилми ойошмалар агентлығының эшмәкәрлеген тәнҡитләү һәм фән менән идара итеү системаһын үҙгәртеп ҡороу тәҡдиме менән асыҡ хат баҫтырып сығарҙы. «Независимая газета» фекеренсә, реформа һөҙөмтәһендә «академия» тулыһынса законлаштырылған күренешкә эйә булды"<ref name="NezgazReformaEnd">{{cite web|url= http://www.ng.ru/science/2018-03-29/100_ran290318.html|title= Академия окончательно приобрела узаконенный вид|author = А. Ваганов|description= |publisher= [[Независимая газета]]|date = 2018-03-29 |accessdate=2018-03-30}}</ref>, атап әйткәндә, «аңлашылмаҫ вәкәләттәргә эйә академик эксперттарҙың эшкә ашмаҫ корпусына әүерелде». Рәсәй Фәндәр академияһының һайланып ҡуйылған президенты (2017-2022) А. М. Сергеев юғарыла телгә алынған 253-сө законға Рәсәй Фәндәр академияһының хоҡуҡи статусын үҙгәртеү йәһәтенән төҙәтмәләр индереү кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, реформаны шелтәләне, шуға ҡарамаҫтан, аҡрынлап «Рәсәй Фәндәр академияһы менән власть араһында консенсус» табыла барыуын билдәләне. Ул ил етәкселеге тарафынан хупланған, Фәндәр академияһы статусын күтәреүсе Рәсәй Фәндәр академияһы тураһындағы законға төҙәтмәләрҙе власть органдары менән уңышлы үҙ-ара эш итеү өлгөһө тип иҫәпләүен белдерҙе. 2018 йылдың февралендә В. В. Путин Дәүләт Думаһына тейешле закон проектын тәҡдим итте, ә 27 мартта Дума уны беренсе уҡыуҙа ҡабул итте<ref name="RosGazReformaEnd">{{cite web|url= https://rg.ru/2018/03/27/gosduma-povysila-status-ran.html|title= Движение вверх. Госдума поддержала законопроект о повышении статуса РАН|author = Т. Замахина|description= |publisher= [[Российская газета]]|date = 2018-03-27 |accessdate=2018-03-30}}</ref>. Дәүләт Думаһы Рәсәй Фәндәр академияһының вәкәләттәрен киңәйтеү тураһындағы закон проектын 2018 йылдың 10 июлендә һуңғы тапҡыр тулыһынса ҡабул итте<ref name="zakooran3chtenie">{{cite web |url= https://rg.ru/2018/07/10/gosduma-rasshirila-polnomochiia-ran.html |title= Госдума расширила полномочия РАН |author= Т. Замахина |publisher= [[Российская газета]] |date= 2018-07-10 |accessdate= 2018-07-10 |quote= }}</ref>. == Рәсәй Фәндәр Академияһының цифрлы фәне һәм сайттары == {{Mainref|<ref name="gorbunovposadov">''Горбунов-Посадов М. М.'' [http://trv-science.ru/2018/03/13/cifrovaya-nauka-v-ran/ Цифровая наука в РАН] // Газета «[[Троицкий вариант — Наука]]», 13.03.2018, № 249, c. 14.</ref>}} Мәғлүмәт технологиялары (IT) өлкәһенә ҡарата ҡулланыла, Рәсәй Фәндәр академияһында үҙенә бер төрлө үҙенсәлекле хәл барлыҡҡа килә. Бер яҡтан, Рәсәй (һәм үҙ ваҡытында совет) программа тәьминәтен эшләүселәр донъяла иң яҡшыларҙың береһе булып тора (барҙы) тип танылды. Бындай һөнәр эйәләренең күбеһе Академия учреждениеларында эшләй. Бынан тыш, сиктәш IT өлкәләрендә, айырыуса һанлы математик алымдар өлкәһендә, милли академия мәктәбе бәхәсһеҙ көслө. Икенсе яҡтан, Академия ғалим-программистарға иғтибарһыҙ ҡарай, тигән фекер таралған. Һөҙөмтәлә, физика-математика фәндәре докторы Михаил Михайлович Горбунов-Посадов һүҙҙәренсә, «мәғлүмәт технологиялары Рәсәй Фәндәр академияһынан ҡыҫып сығарылды». Хөкүмәт наградаларына лайыҡ булған һәм СССР Фәндәр академияһы президенты М. В. Келдыштың хуплауына ҡарамаҫтан, М. Р. Шура-Бураның «совет программалаштырыу патриархы» Академияға һайланмаған. Рәсәй Фәндәр Академияһында айырым IT-секторҙар ғына (суперкомпьютер иҫәпләүҙәре проблематикаһы һәм борт программа тәьминәте) бар. Үҙ сиратында, IT-белгестәр ҙә Рәсәй Фәндәр академияһын өнәп етмәй: мәҫәлән, «Майкрософт» Академия менән хеҙмәттәшлекте өҙҙө, ә Рәсәй Фәндәр академияһының ниндәй ҙә булһа IT-проектта ҡатнашлығы булыуы ҡайһы бер менеджерҙар ҡарашында проектты дискредитациялаусы хәл тип һанала. 2018 йылға ҡарата Рәсәй Фәндәр академияһы федераль цифрлы иҡтисад дәүләт программаларында телгә алынманы. Рәсәй Фәндәр академияһы сайттарының хәл эҙемтәләренең береһе булып сайттарға булышлыҡ итеү кимәленең хәҙерге мөмкинлектәрҙән (Рәсәй Фәндәр академияһы институттарының 6 сайты ғына донъя тикшеренеү үҙәктәренең тәүге 500 сайтына ингән) артта ҡалыуы тора. Бындай проблемалар «тере мәҡәләләр» ҡулланыу хас булмаған академия баҫмаларында ла тыуа. Ғилми журналдар, авторҙарҙың мәҡәләләренә төҫлө һәм мультимедиалы иллюстрациялар ҡуйырға мөмкинлеге булмағанлыҡтан, 2018 йылғы онлайн-версиялары төп статусҡа эйә булманы. Проблемалар Рәсәй Фәндәр академияһының алдынғы цифрлы технологияларҙы йәлеп итеү сиктән тыш әһәмиәткә эйә булырға тейешле мәғрифәтселек эшмәкәрлегенә лә тарала. Академия "Большая российская энциклопедия"ны (БРЭ) баҫып сығарыуға әҙерләүҙә ҡатнашыуҙа ла хәтһеҙ (байтаҡ) ситләште: тәүҙә, Рәсәй президенты указына (2002 йыл) ярашлы, «Большая российская энциклопедия»һын сығарыуға ғилми етәкселек Академияға йөкмәтелде, ләкин һөҙөмтәлә Ҙур Рәсәй энциклопедияһының электрон версияһы буйынса 21 кешенән ведомство-ара төркөмгә Рәсәй Фәндәр академияһынан өсәү генә алынған. 2013 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы ҡушылғандан һуң, интернетта псевдодауалаусыларҙың һәм «панацеяның» әүҙемлегенә тиҙ арала яуап бирерлек абруйлы медицина сайты булдырылманы. Рәсәй Фәндәр академияһы «Ридеро», «КиберЛенинка», eLIBRARY.ru һәм башҡа ҙур китап нәшер итеү интернет-проекттарының йөкмәткеһенә йоғонто яһарға тырышмауына үпкә белдерелде. Рәсәй Фәндәр академияһы баҫмаларының үҙләштереү мөмкинлеге менән эштәр яҡшынан түгел. Рәсәй Фәндәр академияһының 10 алдынғы математик журналының рус телендәге версиялары, сыҡҡандан һуң 3 йыл үткәс кенә, асыҡ ҡулланылышта була (Рәсәй Фәндәр академияһы ағзалары ғына шундуҡ бушлай үҙләштерә алды). 2017 йылда «Вестник РАН» («Рәсәй Фәндәр академияһы хәбәрҙәре») ирекле инеү мөмкинлегенән мәхрүм ителде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Рәсәй Фәндәр академияһы архивы * РФА институттары * Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан бирелгән алтын миҙалдар һәм күренекле ғалимдар исемендәге премиялар * Рәсәй фәндәр академияһы гәзите * Академик эш * Рәсәй фәндәр академияһының ғилми-тикшеренеү флоты * Рәсәй Федерацияһында фәндәр академиялары * Фәндәр академиялары == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Осипов, Юрий Сергеевич|Осипов Ю. С.]]'' Академия наук в истории Российского государства. — М., 1999. — ISBN 5-02-011758-7. * ''[[Пекарский, Пётр Петрович|Пекарский П. П.]]'' История Императорской академии наук в Петербурге. В 2 т. — СПб., 1870—1873. * История Академии наук СССР. В 3 т. — М.—Л., 1958—1964. * ''[[Рогов, Сергей Михайлович|Рогов С. М.]]'' Новая шоковая терапия и «реформа РАН»: реалии российской науки / С. М. Рогов; Институт Соединённых Штатов Америки и Канады РАН. — М.: Наука, 2013. — 77 с. — ISBN 978-5-02-038567-2. * {{книга |автор= |заглавие=Российская академия наук. Сибирское отделение: Исторический очерк |ответственный=[[Водичев, Евгений Григорьевич|Е. Г. Водичев]], [[Красильников, Сергей Александрович|С. А. Красильников]], [[Ламин, Владимир Александрович|В. А. Ламин]] и др |ссылка= |место=Новосибирск |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2007|страниц=510|isbn=978-5-02-032108-3 |тираж=1200|ref= }} * {{статья |автор = |заглавие = Устав Российской академии наук |оригинал = |ссылка = http://www.ras.ru/about/rascharter.aspx |ответственный = |автор издания = |издание = Российская академия наук |тип = офиц. интернет-ресурс |место = М. |издательство = РАН |год = 2007 |выпуск = |том = |номер = |страницы = |ref = Устав РАН |archiveurl = |archivedate = }} * {{статья |автор = {{nobr|[[Фортов, Владимир Евгеньевич|Фортов В. Е.]]}}, {{nobr|Махутов Н. А.}} |заглавие = Развитие фундаментальных основ инженерных наук |ссылка = http://www.slaviza.ru/20-razvitie-fundamentalnyh-osnov-inzhenernyh-nauk.html |издание = Деловая слава России |тип = межотрасл. альманах |год = 2010 |номер = 2 |страницы = |doi = |issn = |ref = Фортов }} * {{книга | автор = | заглавие = О Российской академии наук, реорганизации государственных академий наук и внесении изменений в отдельные законодательные акты Российской Федерации: закон Российской Федерации от 27 сентября 2013 года № 253-ФЗ <!-- | ссылка = http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3586986 НЕ РАБОТАЕТ--> | ссылка = http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_152351/ | ответственный = | место = | издательство = | год = 2013 | том = | страниц = | страницы = | isbn = | ref = Закон РФ № 253-ФЗ }} * {{статья |автор = Петухов С. |заглавие = Путешествие науки из Петербурга в Москву |ссылка = https://www.kommersant.ru/doc/4061420 |издание = [[Коммерсантъ]] Наука |тип = журнал |год = 16.08.2019 |номер = 33 }} == Һылтанмалар == {{Навигация}}{{Викиновости}} * {{Официальный сайт}} * [http://wikimapia.org/40531/ru/Здание-Российской-академии-наук-РАН Здание РАН на площади Гагарина в Москве] — [http://wikimapia.org Викимапия] * {{статья |заглавие = Российской академии наук — 275 лет |ссылка = https://www.nkj.ru/archive/articles/9577/ |издание = [[Наука и жизнь]] |год = 1999 |номер = 8 |страницы = 22—25 }} * {{cite web |url = https://scepsis.net/library/id_1347.html |title = РАН атакует РПЦ |author = [https://scepsis.net/authors/id_337.html Марина Лемуткина] |date = 2007-07-23 |publisher = [[Скепсис (журнал)|Научно-просветительский журнал «Скепсис»]] |accessdate = 2013-07-01 |description = [https://www.gazeta.ru/education/2007/07/23_a_1944922.shtml Та же статья в Газета.Ру] |deadlink = no |archiveurl = |archivedate = }} * {{статья |заглавие = Открытое письмо академиков РАН президенту Российской Федерации В. В. Путину |ссылка = https://scepsis.net/library/id_1346.html |издание = Научно-популярное приложение «Кентавр» к «Новой газете» |тип = |год = 2007 |том = |номер = 3 |страницы = 1—2 |doi = |issn = }} * {{cite web |url = https://tass.ru/spravochnaya-informaciya/627276 |title = Досье: история реформирования Российской академии наук |subtitle = |date = 2013-01-05 |publisher = [[ТАСС]] |accessdate = 2020-08-20 |deadlink = no |archiveurl = |archivedate = }} * {{статья|автор=Асеев А. С. |заглавие=Реформа РАН как угроза национальной безопасности|ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2016/04/BVZN_17.pdf|издание=[[В защиту науки]]|номер=17}} * [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?&jrnid=im&option_lang=rus&wshow=contents Известия РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220212215913/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?&jrnid=im&option_lang=rus&wshow=contents |date=2022-02-12 }} — архив журнала. * [https://www.pravda.ru/science/1190847-aldoshin/ Без РАН инновации невозможны!] — Алдошин C. * Индикативный рейтинг научных организаций РАН — [https://web.archive.org/web/20170419003319/http://fano.gov.ru/ru/activity/publication_activity/indicative_rating/indicative_rating_2014/ 2014], [https://web.archive.org/web/20170405231308/http://www.fano.gov.ru/ru/activity/publication_activity/indicative_rating/indicative_rating_2015/ 2015], 2016. * {{cite web|author=Веденеева, Наталья|url=https://www.mk.ru/science/2019/09/25/kak-ubivali-rossiyskuyu-akademiyu-nauk.html|title=Как убивали Российскую академию наук|subtitle=Шесть лет назад был принят «похоронный» закон о реформе РАН|publisher=[[Московский комсомолец|МК]]|date=2019-09-25|accessdate=2021-04-13}} * {{cite web|url=https://www.mk.ru/science/2021/04/13/prezident-ran-aleksandr-sergeev-my-ne-dolzhny-dopustit-liderstva-iskusstvennogo-intellekta.html|title=Президент РАН Александр Сергеев: «Мы не должны допустить лидерства искусственного интеллекта»|subtitle=Академик рассказал, что думает о развитии науки в стране, о молодой поросли, а также об основных научных достижениях в России и мире|publisher=МК|date=2021-04-13|accessdate=2021-04-13}} ;Публикации * [http://feb-web.ru/feb/izvest/default.asp Известия АН] * [http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?ID={c2ac45af-e861-4bc1-bd68-2aef0da91fa6} Публикации газеты «Научное сообщество»] (Газета Московской региональной организации профсоюза работников РАН) {{^}}{{внешние ссылки}} {{Государственные академии наук в России}} {{Структура РАН}} {{Международный совет по науке}} {{ВП-порталы|Наука|Россия}} [[Категория:8 февраль ваҡиғалары|1724]] [[Категория:1724 йылдың феврале|08]] [[Категория:Рәсәй фәндәр академияһы| ]] [[Категория:Вьетнам Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләгән ойошмалар]] [[Категория:Рәсәй дәүләт фәндәр академиялары]] [[Категория:Рәсәйҙә 1724 йыл]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының Федераль дәүләт бюджет учреждениелары]] [[Категория:Рәсәйҙең фәнни ойошмалары]] [[Категория:Милли академиялар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғилми ойошмалар]] lhc8ozdllms63l3c17upo46j3a9hox3 0 183724 1299885 1179563 2026-06-26T16:12:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299885 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Полянин, Андрей Дмитриевич''' (1951 йыл 1 ноябрь, {{ТыуыуУрыны|Пекин}}, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]) — СССР һәм Рәсәй математигы һәм механигы. == Биографияһы == А. Полянинаның атаһы [[Пекин университеты]]нда иҡтисад дисциплиналарын уҡытҡан. 1974 йылда А. Д. Полянин [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай. Диплом проекты А. Г. Куликовский етәкселегендә башҡарыла. 1975 йылдан СССР Фәндәр академияһының Механика проблемалары институтында эшләй (һуңынан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]); физика-математика фәндәре кандидаты (1981, диссертацияһының темаһы «Асимптотический анализ тепло-и массообмена частиц в ламинарном потоке жидкости при больших числах Пекле»; ғилми етәкселәре Ю. П. Гупало, Ю. С. Рязанцев)<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/80069/17#pict Каталог РНБ]</ref>, Физика-математика фәндәре докторы (1986)<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/80069/22#pict Каталог РНБ]</ref>, әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр (1991). 2004 йылдан [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты]]ның «Ғәмәли математика» кафедраһында уҡыта, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның математика һәм механика буйынса Юғары аттестация комиссияһы эксперт советы ағзаһы, «Теоретические основы химической технологии» журналының редколлегия ағзаһы. 2001 йылда Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Рәсәй милли комитетҡа һайлана<ref>[http://www.ipmnet.ru/RNCTAM/staff/p/#PolyaninAD Полянин Андрей Дмитриевич (избр. 2001)]</ref>. [http://eqworld.ipmnet.ru][http://eqworld.ipmnet.ru/ «Мир математических уравнений»] халыҡ-ара ғилми-белем биреү сайтының баш мөхәррире. Differential and Integral Equations and Their Applications, Chapman & Hall/CRC Press, Boca Raton-London китаптар серияһы мөхәррире. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: математик физика, ябай дифференциаль тигеҙләмәләр, айырым сығарылмалы дифференциаль тигеҙләмәләр, интеграль тигеҙләмәләр, гидродинамика, йылы- һәм масса күсереү теорияһы, физик-химик гидродинамика, химик технология. 30-ҙан ашыу китап авторы (шул иҫәптән инглиз, немец һәм болгар телдәрендә), дифференциаль (ябай һәм айырым сығарылмалы) һәм интеграль тигеҙләмәләр буйынса белешмәләре киң билдәле, 160-ҡа яҡын фәнни мәҡәлә баҫтырған, 3 уйлап табыу авторы. == Бүләктәре == С. А. Чаплыгин исемендәге премия (1991), Ю. П. Гупало, Ю. С. Рязанцев менән бергә. == Библиография == ''Ю. П. Гупало, А. Д. Полянин, Ю.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Рязанцев.'' Массотеплообмен реагирующих частиц с потоком. М.: Наука, 1985. 336 с. ''В. В. Дильман, А. Д. Полянин.'' Методы модельных уравнений и аналогий в химической технологии. М.: Химия, 1988. ''В. Ф. Зайцев, А. Д. Полянин.'' Справочник по нелинейным дифференциальным уравнениям: Приложения в механике, точные решения. М.: Физматлит, 1993. ''В. Ф. Зайцев, А. Д. Полянин.'' Справочник по дифференциальным уравнениям с частными производными: Точные решения. М.: Международная программа образования, 1996. ''А. М. Кутепов, А. Д. Полянин, 3. Д. Запрянов , А. В. Вязьмин, Д. А. Казенин.'' Химическая гидродинамика. М.: Бюро Квантум, 1996. ISBN 5-85843-016-3. ''А. Д. Полянин, А. В. Вязьмин, А. И. Журов, Д. А. Казенин.'' Справочник по точным решениям уравнений тепло- и массопереноса. М.: Факториал, 1998. ISBN 5-88688-023-2. ''А. Д. Полянин, А. В. Манжиров.'' Справочник по интегральным уравнениям: Точные решения. М.: Факториал, 1998. ''Д. А. Полянин, В. А. Манжир.'' Интеграль тигеҙләмәләр буйынса белешмә. М.: Физматлить, 2003. ''А. Д. Полянин.'' Справочник по линейным уравнениям математической физики. М.: Физматлит, 2001. ''В. Ф. Зайцев, А. Д. Полянин.'' Справочник по обыкновенным дифференциальным уравнениям. М.: Физматлит, 2001. 576 с. ISBN 5-9221-0102-1. ''А. Д. Полянин, В. Ф. Зайцев.'' Справочник по нелинейным уравнениям математической физики. М.: Физматлит, 2002. ''В. Ф. Зайцев, А. Д. Полянин.'' Справочник по дифференциальным уравнениям с частными производными первого порядка. М.: Физматлит, 2003. {{Китап|автор=[[Зайцев, Валентин Федорович|Зайцев, В. Ф.]], [[Полянин, Андрей Дмитриевич|Полянин, А. Д.]]|заглавие=Обыкновенные дифференциальные уравнения в 2 ч. Часть 1|ссылка=https://urait.ru/viewer/obyknovennye-differencialnye-uravneniya-v-2-ch-chast-1-491159#page/1|место=М.|издательство=Издательство Юрайт|год=2022|страниц=385|серия=Высшее образование|isbn=978-5-534-02685-6}} {{Китап|автор=[[Зайцев, Валентин Федорович|Зайцев, В. Ф.]], [[Полянин, Андрей Дмитриевич|Полянин, А. Д.]]|заглавие=Обыкновенные дифференциальные уравнения в 2 ч. Часть 2|ссылка=https://urait.ru/viewer/obyknovennye-differencialnye-uravneniya-v-2-ch-chast-2-491896|место=М.|издательство=Издательство Юрайт|год=2022|страниц=196|серия=Высшее образование|isbn=978-5-534-02690-0}} ''A. D. Polyanin.'' Partial Differential Equations Engineers Handbook and of Scientists for Linear. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2002. ''A. D. Polyanin, F. V Zaitsev.'' Ordinary Equations Exact for Differential Handbook Solutions of. Boca Raton-New York: CRC Press, 2003. ''A. D. Polyanin, F. V Zaitsev.'' Nonlinear Partial Equations of Differential Handbook. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2004. ''A. D. Polyanin, Manzhirov V. A..'' Mathematics Engineers and Handbook for Scientists of. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2007. ''A. D. Polyanin, Manzhirov V. A..'' Integral Equations of Handbook. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2008. ''A. D. Polyanin, A. I. Chernoutsan.'' Mathematics of A Handbook Concise, Physics, and Engineering Sciences. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2010, p 1140. ISBN 9781439806395. == Фото == [http://eqworld.ipmnet.ru/eye1.htm Андрей Полянин и его книги, 2004 — 1] [http://eqworld.ipmnet.ru/eye2r.htm Андрей Полянин и его книги, 2004 — 2] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [http://eqworld.ipmnet.ru/polyanin-ew-ru.htm страница А. Д. Полянина на сайте EqWorld — Мир математических уравнений] [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=54605 А. Д. Полянин на сайте www.mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531161946/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=54605 |date=2022-05-31 }} [https://archive.is/20130418005432/http://boss.xost.ru/public_html/index.php?index=07h1h45 профиль А. Д. Полянина на сайте кафедры ПМ МГТУ] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1951 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] mov644swxszuexhz0vinsiolatx43n7 0 183740 1299942 1279647 2026-06-27T11:58:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299942 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яков Григорьевич Синай''' ([[21 сентябрь]] [[:ru:1935|1935]], [[Мәскәү]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — динамик системалар теорияһы, Эргодик теория һәм математик физика өлкәһендә эшләүсе совет һәм америка [[математик|математигы]], [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (7 декабрь 1991), Абель премияһы лауреаты (2014). == Биографияһы == Я. Г. Синай фәнни традицияларға бай ғаиләлә тыуған. Уның ата-әсәһе медицина өлкәһендәге тикшеренеүселәр булған<ref>[http://rt.com/news/sinai-math-abel-prize-641/ Legendary Russian academic Yakov Sinai awarded ‘math Nobel’]</ref> ә олатаһы В. Ф. Каган — Рәсәйҙә Евклидтыҡы булмаған һәм дифференциаль геометрия өлкәһендә эшләгән тәүге математиктарҙың береһе була<ref>[http://jewish.ru/ru/interviews/articles/175520/ Интервью с Я. Г. Синаем]</ref><ref>[http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=8602&what=fullt&option_lang=rus Вениамин Федорович Каган]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Атаһы — медицина хеҙмәте подполковнигы, медицина фәндәре докторы Григорий Яковлевич Синай (1902—1952), 3-сө Мәскәү медицина институтының микробиология кафедраһы мөдире, 1945 йылдан 2-се Мәскәү дәүләт медицина институтының микробиология һәм вирусология кафедраһы профессоры, «Микробиологические методы исследования при инфекционных заболеваниях» фундаменталь ҡулланма мөхәррире (1940, 1949) «Туляремия» (1940) һәм «Краткое руководство по борьбе с чумой» (1941) монографиялары авторы. Әсәһе — Надежда Вениаминовна Каган (1900—1938), М. Горький исемендәге эксперименталь медицина институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр; яҙғы-йәйге энцефалитҡа ҡаршы кәзә вакцинаһы эшләү менән шөғөлләнә, лаборантка Н. Я. Уткина менән бергә энцефалит вирусын йоҡтороу һөҙөмтәһендә һәләк була. Ағаһы — механик Г. И. Баренблатт. 1957 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлай. 1956 йылда курсташы, билдәле физик Бенцион Моисеевич Вулдың ҡыҙы Елена Бенционовна Вулға өйләнә. [[Колмогоров Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоровтың]] уҡыусыһы. Фән кандидаты ([[:ru:1960|1960]]), фән докторы ([[:ru:1964|1964]]). [[1960 йыл]]дан [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда эшләй, [[1971 йыл]]дан — профессор. Шулай уҡ Л. Д. Ландау исемендәге Теоретик физика институтының өлкән (1962), һуңынан баш (1986) ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1993 йылдан — [[Принстон (Көнбайыш Виргиния)|Принстон]] университеты профессоры. Уның уҡыусылары араһында [[Маргулис Григорий Александрович|Г. А. Маргулис]] айырыуса билдәле. 1983 йылдан — Америка сәнғәт һәм фән академияһының почётлы сит ил ағзаһы<ref>[https://www.amacad.org/person/yakov-g-sinai 2020 American Academy of Arts & Sciences]</ref>. [[Америка Ҡушма Штаттары]] Милли фәндәр академияһыны сит ил ағзаһы (1999)<ref>NAS Elects 60 New Members // Science, 07 May 1999: Vol. 284, Issue 5416, pp. 891{{ref-en}}</ref>. 2009 йылда Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы итеп һайлана<ref>[https://royalsociety.org/people/yakov-sinai-12287/ Yakov Sinai]{{ref-en}}</ref>. 2012 йылдан Америка математика йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы булып тора == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары == Төп эштәре математика, шулай уҡ математик физика өлкәһенә ҡарай, айырыуса ихтималлыҡ теорияһы, динамик системалар теорияһы, [[:ru:Эргодичность|эргодик]] теория һәм статистик физиканың башҡа математик проблемалары тығыҙ үрелеп бара. Тәүгеләрҙән булып динамик системаларҙың киң класы өсөн энтропияны иҫәпләп сығарыу мөмкинлеген таба («Колмогоров — Синай энтропияһы»). Уның кире кәкрелек йөҙө өҫтөндә геодезик ағымдар буйынса эштәре ҙур әһәмиәткә эйә, унда ул геодезия ағымы траекторияһы буйлап күсеүҙәр осраҡлылыҡтың мөмкин булған иң көслө үҙенсәлектәренә эйә һәм, ғөмүмән, ихтималлыҡ теорияһының үҙәк сик теоремаһын ҡәнәғәтләндергән осраҡлы процестар тыуҙырыуын иҫбатлай. Хеҙмәттәренең ҙур серияһы таратыусы биллиардтар теорияһы — "Синай биллиардтары"на (ингл.) {{Тәржемәһеҙ|Бильярд Синая|«биллиардов Синая»|en|Dynamical billiards}} арналған<ref>{{Китап|автор=Гальперин Г. А., Земляков А. Н|заглавие=Математические бильярды|ссылка=https://math.ru/lib/book/djvu/bib-kvant-15/Kv77-90_Matematicheskie_Bilyardi_G.A.Galperin.djvu|место=М.|издательство=Наука|год=1990|страниц=|серия=Библиотечка «Квант»}}</ref>. Я. Г. Синайҙың фазалар күсеүе, квант хаосы теорияһы, Бюргерс тигеҙләмәһенең динамик үҙенсәлектәре, бер үлсәмле динамика өлкәһендәге эштәре яҡшы билдәле. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[Файл:Yakov_G_Sinai_photo.jpg|мини|276x276пкс|Я. Г. Синай 2007 йылда ]] * Мәскәү математика йәмғиәте премияһы (1960) * Больцман миҙалы (1986) * СССР Фәндәр академияһының А. А. Марков исемендәге премияһы (1989) * Соломон Лефшецтың мемориаль лекцияһы (1989) * Математик физика өлкәһендә Дэнни Хайнеман премияһы (1990) * Дирак миҙалы. (1992) * Математика буйынса Вольф премияһы (1996/1997) * Ю. Мозер лекцияһы (2001)<ref>[http://www.siam.org/prizes/sponsored/moser.php SIAM: Jürgen Moser Lecture]</ref> * Математика буйынса Неммерс премияһы (2002) * Колмогоров миҙалы (2007) * [[:ru:Премия Пуанкаре|Пуанкаре]] премияһы (2009) * Добрушин исемендәге халыҡ-ара премия (2009)<ref>[http://iitp.ru/ru/awards/22.htm Международная премия имени Добрушина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109161956/http://iitp.ru/ru/awards/22.htm |date=2014-11-09 }}</ref> * Стил премияһы (2014) * Марсель Гроссман премияһы (2015) == Төп баҫмалары == * ''Синай Я. Г.'' Введение в эргодическую теорию. — [[Ереван]]: Изд-во Ереванского университета, 1973. — 132 с. * ''Синай Я. Г.'' Теория фазовых переходов: строгие результаты. — {{М.}}: Наука, 1980. * ''Корнфельд И. П., Синай Я. Г., Фомин С. В.'' Эргодическая теория. — {{М.}}: Наука, 1980. * ''Синай Я. Г.'' Курс теории вероятностей. Ч. 1. — {{М.}}: Изд-во МГУ, 1985; Ч. 2. — {{М.}}: Изд-во МГУ, 1986. * {{Китап|автор=Синай Я. Г.|заглавие=Современные проблемы эргодической теории|ссылка=|место=М.|издательство=Физматлит|год=1995|isbn=}} * ''Синай Я. Г.'' Введение в эргодическую теорию. — 2-е изд., испр. и доп. — {{М.}}: ФАЗИС, 1996. — XII + 132 с.: ил. — (Библиотека студента-математика; Вып.1). — ISBN 5-7036-0022-7. (Книгу «Современные проблемы эргодической теории» (М.: Физматлит, 1995) можно рассматривать в известной степени как продолжение данной книги.) * {{Китап|автор=Yakov Sinai|заглавие=Russian Mathematicians in the 20th Century|ссылка=|издательство=World Scientific|год=2003|страниц=700|isbn=}} * ''Yakov G. Sinai.'' Selecta. Volume I: Ergodic Theory and Dynamical Systems, Springer, 2010. * ''Yakov G. Sinai.'' Selecta. Volume II: Probability Theory, Statistical Mechanics, Mathematics Physics and Mathematical Fluid Dynamics, Springer, 2010. Баҫмаларҙың мөхәррире: * Многокомпонентные случайные системы / ИППИ АН СССР; отв. ред. ''Р. Л. Добрушин, Я. Г. Синай''. — {{М.}}: Наука, 1978. — 324 с. * Странные аттракторы: сборник статей / пер. с англ. под ред. ''Я. Г. Синая, Л. П. Шильникова''. — {{М.}}: Мир, 1981. — 253 с. * ''Зайлер Э.'' Калибровочные теории: связи с конструктивной квантовой теорией поля и статистической механикой / пер. с англ. ''В. В. Аншелевича, Е. И. Динабурга''; Под ред. ''Я. Г. Синая''. — {{М.}}: Мир, 1985. — 222 с. * ''[[Джон фон Нейман|Нейман Дж. фон]].'' Избранные труды по функциональному анализу. В 2 т. / Под ред. ''А.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Вершика, А. Н. Колмогорова и Я. Г. Синая''. — {{М.}}: Наука, 1987. * Фракталы в физике: Труды VI международного симпозиума / Пер. с англ. под ред. ''Я. Г. Синая и И.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Халатникова''. — {{М.}}: Мир, 1988. — 670 с. * Математические события XX века: Сб. статей / Ред. ''Ю. С. Осипов, А. А. Болибрух, Я. Г. Синай''. — {{М.}}: Фазис, 2003, — 548 с. == Сығанаҡтар == * {{Мәҡәлә|автор=[[Ильяшенко, Юлий Сергеевич|Ильяшенко Ю. С.]]|заглавие=Я. Г. Синай — лауреат премии Абеля|издание=[[Математическое просвещение]]|выпуск=19 (третья серия)|страницы=40—51|год=2015|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/matpros/pdf/mp-19.pdf}} * {{Мәҡәлә|автор=Рауссен М., Скау К.|заглавие=Интервью с Я. Г. Синаем, абелевским лауреатом 2014 года|издание=Математическое просвещение|выпуск=19 (третья серия)|страницы=52—69|год=2015|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/matpros/pdf/mp-19.pdf}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|220|Якова Григорьевича Синая}} * [http://www.itp.ac.ru/ru/persons/sinai-yakov-grigorevich/ Страница] на сайте ИТФ РАН * [http://www.mathnet.ru/rus/person9013 Синай Яков Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220617220933/http://www.mathnet.ru/rus/person9013 |date=2022-06-17 }}. Публикации в информационной системе Math-Net.Ru. * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=1564&what=fullt&option_lang=rus К 60-летию Я. Г. Синая и список литературы]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.abelprize.no/nyheter/vis.html?tid=61204 The Abel Prize 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925202823/https://www.abelprize.no/nyheter/vis.html?tid=61204 |date=2021-09-25 }} {{-}} [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1935 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] b7q4xnzev5ekg177nrdey8e7w1b6xpw 0 184914 1299899 1292391 2026-06-26T17:20:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299899 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | имя = | изображение = E Primakov 03.jpg | описание изображения = Евгений Примаков 1997 йылда | ширина = 240px | должность = Рәсәй Федерацияһының Сауҙа-сәнәғәт палаьаһы Президенты]] | флаг = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | флаг2 = Flag of Russia.svg | периодначало = 14 декабрь, 2001 | периодконец = 4 март, 2011 | предшественник = Смирнов Станислав Алексеевич | преемник = Катырин Сергей Николаевич | должность_2 =Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышның III саҡырылышы депутаты | флаг_2 = Emblem of the State Duma of the Russian Federation.png | флаг2_2 = Flag of Russia.svg | периодначало_2 = 18 ғинуар, 2000 | периодконец_2 = 2001 | должность_3 = Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе | порядок_3 = 3 | флаг_3 = Government.ru logo.svg | флаг2_3 = Flag of Russia.svg | периодначало_3 = 11 сентябрь, 1998 | периодконец_3 = 12 май, 1999 | предшественник_3 = Кириенко Сергей Владиленович<br>[[Черномырдин Виктор Степанович]] <small>(вазифа башҡарыусы)</small> | преемник_3 = Степашин Сергей Вадимови | президент_3 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] | должность_4 = [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы]] | флаг_4 = Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg | флаг2_4 = Flag of Russia.svg | периодначало_4 = 9 ғинуар, 1996 | периодконец_4 = 11 сентябрь, 1998 | предшественник_4 = Козырев Андрей Владимирович | преемник_4 = Иванов Игорь Сергеевич | премьер_4 = [[Черномырдин Виктор Степанович]]<br>[[Кириенко Сергей Владиленович]]<br>[[Черномырдин Виктор Степанович]] </small>вазифа башҡарыусы)</small> | президент_4 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] | должность_5 = Рәсәй Федерацияһы Тышҡы разведка хеҙмәте директоры | флаг_5 = Russian Foreign Intelligence Agency.png | флаг2_5 = Flag of Russia.svg | периодначало_5 = 26 декабрь, 1991 | периодконец_5 = 9 ғинуар, 1996 | предшественник_5 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе СССР ЦСР Директор</small> | преемник_5 = Трубников Вячеслав Иванович | должность_6 = СССР Үҙәк разведка хеҙмәте директоры | флаг_6 = Emblema KGB.svg | флаг2_6 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало_6 = 6 ноябрь | периодконец_6 = 26 декабрь. 1991 | предшественник_6 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе начальник СССР КГБ-ның Беренсе баш идаралығы</small> | преемник_6 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе Рәсәй Федерацияһының СВР Директоры</small> | должность_7 = СССР Дәүләт именлеге комитетының беренсе баш идаралығы начальнигы | флаг_7 = Emblema KGB.svg | флаг2_7 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало_7 = 30 сентябрь | периодконец_7 = 6 ноябрь, 1991 | предшественник_7 = Шебаршин Леонид Владимирович<br>Гургенов Вячеслав Иванович<small>(и. о.)</small> | преемник_7 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе СССР ЦСР Директоры</small> | должность_8 = КПСС ҮК Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат | флаг_8 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | флаг2_8 = КПСС.svg | периодначало_8 = 20 сентябрь, 1989 | периодконец_8 = 13 июль, 1990 | должность_9 = Союздың Юғары Советы Рәйесе | флаг_9 = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg | флаг2_9 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало_9 = 3 июнь, 1989 | периодконец_9 = 31 март, 1990 | предшественник_9 = Христораднов Юрий Николаевич | преемник_9 = Лаптев Иван Дмитриевич | отец = | мать = Анна Яковлевна Примакова<br>(1896—1972) | супруга = Лаура Васильевна Харадзе<br>(1930—1987);<br>Ирина Борисовна Примакова<br>(род. 1952) | дети = улы Александр һәм ҡыҙы Нана | годы службы = 1991—1996 | принадлежность = {{Флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Россия}} | род войск = [[Файл:Flag of Foreign Intelligence Service (Russia) 2009.gif|border|22px]] [[Служба внешней разведки Российской Федерации|СВР России]] | партия = [[Коммунистическая партия Советского Союза|КПСС]] <small>(1959—1991)</small>,<br>[[Отечество — Вся Россия|ОВР]] <small>(2000—2001)</small> | учёное звание = {{Учёное звание||0}} (1972);<br>{{Учёное звание|АН СССР|0}} (1979);<br>{{Учёное звание|РАН|0}} (1991) | профессия =шәрҡиәтсе, ғәрәпсе, разведчик<ref name="The_Econ_Jul_18_2015" /> | вероисповедание = православие | место работы = РФ ТПП | награды = {{Ряд|{{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени}}}} {{Ряд|{{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}|{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени|1995}}}} {{Ряд|{{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}|{{Орден Почёта}}|{{Орден Трудового Красного Знамени}}|{{Орден Дружбы народов}}}} {{Ряд|{{Орден Знак Почёта}}|{{Медаль В память 850-летия Москвы}}|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}|{{Медаль Ветеран труда}}}} {{Ряд|{{Орден князя Ярослава Мудрого V степени}}|{{Орден Достык 1 степени}}|{{Орден Данакер}}}} {{Ряд|{{Большой Крест 1 степени ордена Почёта за Заслуги перед Австрией}}|{{Большой крест ордена Бернардо О’Хиггинса}}|{{Орден Звезды Иерусалима}}}} {{Ряд|{{Орден Дружбы народов (Белоруссия)}}|{{Орден Республики (ПМР)}}|{{Медаль 20 лет независимости РК}}}} {{Ряд|{{Орден Дружбы (Таджикистан)}}|{{Государственная премия России (2004)|2013}}|{{Государственная премия СССР|1980}}|{{Премия ФСБ}}|{{Большая медаль Ломоносова|2008}}}}{{Ряд|{{Орден Славы и Чести}}|{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени}}|{{Орден Аль-Фахр 1 степени}}}} {{Ряд|[[Файл:KemerovoOrden1.jpg|29px|link=Орден «Ключ дружбы»]]|{{Герой Кузбасса}}|{{Почётный гражданин Кемеровской области}}}} {{Ряд|[[Файл:Ружьё МЦ-111.JPG|120px|Именное охотничье ружьё от директора ФСБ В. В. Путина (1999)|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]]|[[Файл:MakarovPM.jpg|40px|Наградное оружие: два ПМ — от двух министров обороны России; другие — от директората СВР, правительства Югославии, от начальника разведки Иордании|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]]<ref>По собственному свидетельству: [https://lgz.ru/article/10668/ «Два ПСМ — от двух министров обороны России. Один пистолет — от директората Службы внешней разведки. Ещё один подарен югославами. Есть пистолет от начальника разведки Иордании»]</ref>}} {{Ряд|}} }} '''Евгений Максимович Примаков ''' ({{ВД-Преамбула}}) — СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, иҡтисадсы һәм [[шәрҡиәт]]се-арабист. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе (1998—1999), [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы|РФ Сит ил эштәре министры]] (1996—1998), СССР-ҙың үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе (1991), Рәсәй тышҡы разведка хеҙмәте директоры (1991—1996), [[СССР Юғары Советы]] рәйесе (1989—1990). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (1996)<ref>[http://www.mid.ru/bdomp/dip_vest.nsf/19c2fdee616f12e54325688e00486a45/fd3aa370363c0cd8c3256a7e00420ec3!OpenDocument журнал 05.2001 Выступление И. С. Иванова]</ref>. [[Фән докторы|Иҡтисад фәндәре докторы]] (1969), профессор (1972). Академигы СССР Фәндәр Академияһы академигы (1979); ағза-корреспондент ([[1974 йыл|1974]]). [[СССР Дәүләт премияһы]] (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Дәүләт премияһы]] лауреаты (2014). Рәсәй Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы президиумы, Рәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы фән һәм мәғариф буйынса Советағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы рәйесе ҡарамағындағы Фәнни-эксперт советы ағзаһы, Халыҡ-ара эштәр буйынса Рәсәй советының Попечителлек советы рәйесе, директор СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО — Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр Институты директоры (1985—1989). Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты (2001—2011). «РТИ» Акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе; «Меркурий-клуб» президенты, Советы рәйесе; [[Рәсәй Фәндәр академияһы|РФА-ның]] ситуацион анализлау үҙәге етәксеһе. 1959 йылдан алып 1991 йылға тиклем [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. 1986 йылдан башлап — [[КПСС Үҙәк Комитеты]] ағзалығына кандидат, 1989 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. III саҡырылыш РФ Дәүләт думаһы депутаты (2000—2001). Примаков менән бәйле һәм сәйәси лексиконға ныҡлы ингән иң билдәле ваҡиға — «Атлантика өҫтөндә боролош» («Примаков элмәге»). 1999 йылдың 24 мартында Рәсәй Хөкүмәте рәйесе рәсми визит менән Америка Ҡушма Штаттарына юллана, әммә, Югославияны бомбаға тотоу ҡарары тураһында белгәс, Атлантик океан өҫтөнән осҡан литер бортына кире боролорға бойора һәм Мәскәүгә ҡайта. Был ваҡиға, рәсми Рәсәй политологтарының киң таралған баһаһына ярашлы, «''Рәсәйҙең күп векторлы тышҡы сәйәсәткә боролоуы''», «''Рәсәй дәүләтселегенең тергеҙелеүе һәм, Рәсәй менән көс позицияһынан һөйләшергә ярамай, тигәнде донъяға тәүге тапҡыр күрһәтеүе''» булараҡ тарихҡа инде<ref>[http://top.rbc.ru/politics/26/06/2015/558d47ba9a79475ab48cabb0 «Соединивший две эпохи»: какой след оставил Примаков в истории страны. Разворот над Атлантикой]</ref><ref name=autogenerated5>[http://ria.ru/history_comments/20110321/356280998.html РИА «Новости», Разворот над Атлантикой]</ref><ref name=autogenerated4>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2634457 Vesti.ru Развернувший самолёт над Атлантикой]</ref><ref name=autogenerated3>[http://www.mk.ru/editions/daily/article/1999/03/26/141178-razvorot-primakova.html Разворот Примакова]</ref>. == Биографияһы == === Бала сағы һәм йәшлек йылдары === Евгений Максимович Примаков 1929 йылдың 29 октябрендә Киевта (документтарға ярашлы), ҡыҙының раҫланыуына ярашлы, Мәскәүҙә тыуған<ref>[https://russia.tv/brand/show/brand_id/61138/ фильм «Я твёрдо всё решил. Евгений Примаков» на телеканале «Россия 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219150800/https://russia.tv/brand/show/brand_id/61138/ |date=2018-02-19 }}</ref><ref>[https://rg.ru/2019/10/23/chto-cenil-s-kem-druzhil-i-chego-ne-vynosil-evgenij-primakov.html Что ценил, с кем дружил и чего не выносил Евгений Примаков]</ref>. Евгенийҙың атаһы, Е. М. Примаковтың үҙе әйтеүенсә, һуң мемуарҙарҙа Немченко фамилияһын йөрөткән, ғаиләһенән сыҡҡан, 1937 йылда репрессияланған (ГУЛАГ-та хәбәрһеҙ юғалған)<ref name="The_Econ_Jul_18_2015">[http://www.economist.com/node/21657755/print «Obituary: Yevgeny Primakov. Steel and shadows»], The Economist, Jul 18th 2015</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=nnV2osl5hPAC&pg=PT341&lpg=PT341&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Леонид Млечин «История внешней разведки». Глава «Академик спас разведку»]</ref>). Әсәһе — Анна Яковлевна Примакова (1896—1972) — улы тыуғандан һуң бер нисә көн үткәс, Тифлисҡа, туғандарына ҡайта. Тимер юл дауаханаһында акушер-гинеколог, һуңынан Тифлис иләү-трикотаж комбинатының ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында эшләй<ref name=ЖЗЛ>{{книга|автор=Леонид Млечин |заглавие=Примаков|серия = ЖЗЛ|место = М.|издательство = Молодая гвардия| год =2017|страниц =528|издание = 2-е изд|isbn= 978-5-235-03846-2 , 978-5-235-03950-6}}</ref>. Примаковтың бала сағы һәм йәшлеге был ҡалала үтә, әсәһе менән Ленинград урамындағы 10-сы бүлмәлә йәшәй (хәҙер урам Санкт-Петербург урамы тип үҙгәртелгән)<ref name=ЖЗЛ />. 14-се урта мәктәптә (Ниношвили урамы) уҡыған<ref>[https://noev-kovcheg.ru/mag/2018-05/6158.html «Ноев Ковчег» № 5 (304) май 2018 г. МЫ «ВЫШЛИ» ИЗ ШКОЛЫ № 14]</ref>. Е. М. Примаковтың хәтирәләре буйынса, әсәһе яғынан өләсәһе, атаһының — тирмән хужаһының теләгенә ҡарамаҫтан, ябай хеҙмәткәргә кейәүгә сыҡҡан. Һуңыраҡ улар Тифлиста йәшәй, уның ире Төркиәлә юл төҙөлөшөндә подрядсы вазифаһын үтәгәндә, талаусылар менән алышта һәләк була<ref>[https://iknigi.net/avtor-evgeniy-primakov/95892-vstrechi-na-perekrestkah-evgeniy-primakov/read/page-1.html Читать книгу Встречи на перекрёстках Евгения Примакова: онлайн чтение — страница 1]</ref>. Е. М. Примаковтың бер туғаны — Александр Яковлевич Примаковтың (1898—1938) тәфтиш эше материалдарында уның йәһүд, мещандарҙан һәм Тифлистан булыуы билдәләнгән<ref name="Открытый список">[https://ru.openlist.wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1898) Открытый список]</ref>. 1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы Әзербайжан хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда туберкулёздың башланғыс стадияһы асыҡлана. 1948 йылда Тбилисиҙа 14-се ир-егеттәр урта мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Педагогтар Примаковтың телдәргә һәм математика фәндәренә һәләттәрен билдәләне. 1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда башланғыс стадиялағы туберкулёз табыла<ref name=mlechin>[https://books.google.com/books?id=nnV2osl5hPAC&pg=PT341&lpg=PT341&dq= Леонид Млечин «История внешней разведки»]</ref><ref>{{книга |автор=Примаков Е. М. |заглавие=Встречи на перекрёстках |ссылка= |isbn=978-5-227-05739-6}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_%28%D0%91%D0%92%D0%9C%D0%9F%D0%A3%29 |title=Бакинское военно-морское подготовительное училище |access-date=2022-01-01 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924062708/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_(%D0%91%D0%92%D0%9C%D0%9F%D0%A3) |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924062708/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_(%D0%91%D0%92%D0%9C%D0%9F%D0%A3) |date=2015-09-24 }}</ref>. 1948 йылда Тбилисиҙа 14-се ир-егеттәр урта мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Педагогтар Примаковтың телдәргә һәм математика фәндәренә һәләттәрен билдәләне<ref name="Коммерсант">{{статья |автор=Ирина Попович |заглавие=Тбилисские тайны Евгения Примакова |ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/2286092 |издание=Коммерсант |место=Москва |год=1998}}</ref>. === Карьераһының башы === Мәскәү шәрҡиәт институтының ғәрәп бүлеген (1953), артабан МДУ-ның иҡтисад факультеты аспирантураһын (1956) тамамлаған<ref name="svr.gov.ru">{{Cite web |url=http://svr.gov.ru/history/pr.htm |title=Примаков Евгений Максимович<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2014-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317185505/http://svr.gov.ru/history/pr.htm |archivedate=2015-03-17 |deadlink=yes }}</ref>. Примаков институтта ғәрәп теле буйынса дәүләт имтиханын «өслө» билдәһенә бирә һәм артабан үҙенең телде кәрәгенсә камиллыҡта белмәүен баһалай<ref>Марина Завада, Юрий Куликов. «Я много проскакал, но не осёдлан»: тридцать часов с Евгением Примаковым. М.: Российская газета, 2009, с. 20.</ref>. {{начало цитаты}}Әгәр ниндәйҙер етди һөйләшеүҙәр алып барһам, мин һәр ваҡыт тәржемәсе менән файҙаландым. Минең инглиз теле ғәрәп теленән күпкә яҡшыраҡ. Арафат менән икебеҙ генә ҡалғанда, инглизсә һөйләшә инем. Хөсәйен инглиз телен насарыраҡ белә ине, шунлыҡтан тәржемәсе ярҙамын да файҙаландым<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/sorokina/41296 |title=В круге СВЕТА. 21 января 2006}}</ref>.{{конец цитаты}} 1956 йылда Примаков СССР Фәндәр Академияһы Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (ИМЭКО) өлкән ғилми хеҙмәткәре була. Сит илдәргә радиотапшырыуҙар буйынса баш идаралыҡтың ғәрәп редакцияһы баш мөхәррире Сергей Каверин саҡырыуы буйынса Примаков был редакцияға эшкә килә<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=323765 Примаков Евгений Максимович]</ref>. 1956 йылдан 1962 йылға тиклем СССР-ҙың Дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһында хәбәрсе, яуаплы мөхәррир, баш мөхәррир урынбаҫары, ғәрәп илдәренә тапшырыуҙар әҙерләүҙең баш мөхәррире булып эшләй<ref name="svr.gov.ru" />. 1957 йылда беренсе тапҡыр көнбайышҡа сәйәхәт ҡыла — Урта диңгеҙ буйлап круизға сыға<ref name=autogenerated1>[https://lgz.ru/article/10668/ «Персона»] «Литературная газета» № 44, 28 октября 2009</ref>. 1959 йылда «Айырым ғәрәп илдәренә капитал экспорты — монополь юғары табыш тәьмин итеү сараһы» («Экспорт капитала в некоторые арабские страны — средство обеспечения монопольно высоких прибылей») кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, иҡтисади фәндәр кандидаты<ref name="ap">[https://web.archive.org/web/20160310165357/http://www.vsp.ru/politic/1999/10/06/338143 Академик Примаков] «Восточно-Сибирская правда», 6 октября 1999</ref>, иҡтисад фәндәре кандидаты. 1962 йылдың сентябренән декабргә тиклем — ИМЭМО-ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1962 йылда КПСС Үҙәк Комитетының Пропаганда һәм агитация бүлеге кураторҙары менән конфликт арҡаһында үҙ теләге менән эштән китеүе тураһында ғариза яҙа<ref name="ap" />. === Яҡын Көнсығыш === 1962 йылдан Примаков, Ҡаһирәлә дүрт йыл йәшәп, «Правда» гәзитендә Азия һәм Африка илдәре бүлегенең әҙәби хеҙмәткәре, күҙәтеүсеһе<ref name="svr.gov.ru" />, мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1965 йылдан Яҡын Көнсығыштағы "Правда"ның үҙ хәбәрсеһе булып эшләй<ref name="svr.gov.ru" />. Яҡын Көнсығышта эшләгәндә сәйәсмәндәр: Йософ Зуэйн, Жафар Нимейри менән осраша<ref group="прим.">В некрологе британского еженедельника [[The Economist]] утверждалось, что на Ближнем Востоке Примаков занимался «чем угодно, только не журналистикой» и, формально находясь в кадрах [[Первое главное управление КГБ СССР|внешней разведки КГБ]] (агентурный псевдоним «Максим»), поставлял информацию напрямую высшему руководству КПСС — [http://www.economist.com/node/21657755/print «Obituary: Yevgeny Primakov. Steel and shadows»], [[The Economist]], Jul 18th 2015)</ref>. 1970 йылдың яҙында Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты директоры Николай Иноземцев Примаковты үҙенең беренсе урынбаҫары итеп саҡыра{{sfn|Л. Млечин|2015|с=57}}. <!--В 1969 году во время поездки в [[Багдад]] познакомился с [[Саддам Хусейн|Саддамом Хусейном]], позже познакомился с одним из его приближённых людей — [[Тарик Азиз|Тариком Азизом]], который на тот момент был главным редактором газеты «Al-Thawra». В этот период он совершил много поездок на север [[Ирак]]а, часто посещал зимнюю резиденцию лидера [[курды|курдских]] повстанцев [[Барзани, Масуд|Масуда Барзани]]. Примаков в качестве прямого канала связи был единственным советским представителем, который имел контакты с курдами на севере Ирака и принимал участие в подготовке соглашения о мире, заключённого курдским руководством и правительством Ирака в [[Багдад]]е{{sfn|Л. Млечин|2015|с=46—57}}. Примаков пытался примирить центральное правительство Ирака с курдами за счёт предоставления им автономии, права избрания собственных властей, участия в правительстве, места [[вице-президент]]а [[Ирак]]а для курда, однако ничего этого добиться не удалось, и в 1974 году вооружённая борьба курдов возобновилась{{sfn|Л. Млечин|2015|с=48}}. В 1970-е годы Примаков, как он сам рассказал в книге «Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами (вторая половина XX века — начало XXI века)», по поручению ЦК КПСС участвовал в тайной дипломатии в ближневосточном регионе. В 1970 году Примаков встречался в [[Бейрут]]е с лидером Народного фронта освобождения Палестины [[Хабаш, Жорж|Жоржем Хабашем]] и передал ему рекомендацию советского руководства отказаться от захвата самолётов и превращения пассажиров в заложники{{sfn|Л. Млечин|2015|с=44}}. Летом 1971 года Примаков в качестве аналитика под прикрытием статуса специального корреспондента [[ТАСС]] изучал политическую ситуацию в [[Египт]]е, где сделал контрастирующий с мнением советского посла вывод о том, что президент [[Садат, Анвар|Анвар Садат]] в противоположность своему предшественнику взял курс на сближение с [[США]]. В июле 1971 года Примаков написал предложения по перспективам советской политики на Ближнем Востоке, где осторожно рекомендовал «некоторые инициативные шаги в направлении Израиля», с которым СССР разорвал дипломатические отношения после [[Шестидневная война|Шестидневной войны]]. Эти предложения одобрил советский руководитель [[Брежнев, Леонид Ильич|Леонид Брежнев]], что значительно укрепило авторитет Примакова в высших эшелонах власти. Решением [[Политбюро ЦК КПСС]] от 5 августа 1971 года Примакову была поручена тайная миссия по налаживанию отношений с [[Израиль|Израилем]], которую поддержали глава [[КГБ]] [[Андропов, Юрий Владимирович|Андропов]] и [[министр иностранных дел СССР]] [[Громыко, Андрей Андреевич|Громыко]], в курсе было также руководство Египта. На тот момент Примаков занимал внеиерархическую должность заместителя директора ИМЭМО АН СССР и считался «представителем общественности», что исключало протесты арабских государств, если бы информация о тайных контактах Примакова с Израилем выплыла наружу{{sfn|Л. Млечин|2015|с=41—46}}. С августа 1971 по сентябрь 1977 года Примаков несколько раз конфиденциально приезжал в [[Израиль]] или встречался с представителями израильского руководства в столице [[Австрия|Австрии]] [[Вена|Вене]]. Собеседниками Примакова были [[премьер-министр]] [[Меир, Голда|Голда Меир]], министр обороны [[Даян, Моше|Моше Даян]], министр иностранных дел [[Эвен, Абба|Абба Эвен]], после смены правительства — премьер-министр [[Рабин, Ицхак|Ицхак Рабин]], министр иностранных дел [[Алон, Игаль|Игаль Алон]], министр обороны [[Перес, Шимон|Шимон Перес]], затем премьер-министр [[Бегин, Менахем|Менахем Бегин]]. На вопросы израильтян о своих полномочиях Примаков отвечал, что «направлен в Израиль с неофициальной и конфиденциальной миссией советским руководством», однако не имеет полномочий обсуждать восстановление дипломатических отношений между СССР и Израилем. Примаков пытался убедить Израиль покинуть оккупированные в ходе [[Шестидневная война|Шестидневной войны]] 1967 года территории [[Западный берег реки Иордан|Западного берега реки Иордан]] и [[Газа|сектора Газа]], взамен предлагая гарантии безопасности Израиля со стороны СССР и Запада. Однако израильтяне были уверены, что в случае нападения арабских стран внешние гарантии, обещанные Примаковым, окажутся ничтожными и реально неосуществимыми, что завело переговоры в тупик{{sfn|Л. Млечин|2015|с=41—46}}. --> === Фәнни хеҙмәте === 1969 йылда «Мысырҙың социаль һәм иҡтисади үҫеше» темаһы буйынса диссертация яҡлай, иҡтисад фәндәре докторы була. 1970 йылдың 30 апреленән 1977 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының ИМЭМО директоры урынбаҫары<ref name="svr.gov.ru" />. 1977—1985 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының Шәрҡиәт институты директоры<ref name="svr.gov.ru" />, 1979 йылдан — бер үк ваҡытта СССР Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры. 1979 йылда СССР Фәндәр Академияһы Шәрҡиәт институтының совет ғәскәрҙәрен Афғанстанға индереү тураһында фекерен эшкәртеүҙә ҡатнаша<ref>''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]]'' [https://centrasia.org/news.php?st=1630099680 В. Жириновский об Институте востоковедения АН СССР и его директоре Е. М. Примакове в связи с вводом советских войск в Афганистан.] // ЦентрАзия.</ref>. 1985—1989 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО директоры<ref name="svr.gov.ru" />. СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад бүлеге, 1988 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр проблемалары бүлегенең академик-секретары, СССР Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы. === Сәйәси эшмәкәрлеге === [[Файл:RIAN archive 38725 Director of the USSR Central Intelligence Service Yevgeny Primakov.jpg|мини|200px|{{center|СССР-ҙың Үҙәк разведка хеҙмәте директоры Е. М. Примаков, 1991 йыл}}]] 1988—1989 йылдарҙа — СССР Юғары Советының 11-се саҡырылыш депутаты<ref name="РБК">{{cite news|url=http://top.rbc.ru/politics/26/06/2015/558d0fe09a79472a8d24f046|title=В Москве скончался Евгений Примаков |date=2015-06-26|publisher=РБК|accessdate=2015-06-26}}</ref><ref>{{книга|автор=Dr. Harry Walter, Валерий Михайлович Мокиенко|заглавие=Большой словарь русских прозвищ|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2007|страницы=680|страниц=701}}</ref><ref>{{книга|автор=Колпакиди Александр |заглавие=Щит и меч.Руководители органов гос. безопасности: руководители органов государственной безопасности Московской Руси, Российскои Империи, Советского Союза и Российской Федерации : энциклопедический справочник|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2002|страницы=555|страниц=736|isbn=9785765414972}}</ref>. 1989—1991 йылдарҙа — КПСС-тан СССР-ҙың халыҡ депутаты<ref>[http://www.politika.su/gos/ndsa.html Алфавитный список народных депутатов СССР. 26 марта 1989 — 26 декабря 1991]</ref> от КПСС. В 1989—1990 годах — член Верховного Совета СССР<ref name="РАН">{{Сотрудник РАН|2234|Евгения Максимовича Примакова}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160304202900/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1897866 Постановление Съезда народных депутатов СССР от 26 декабря 1990 г. N 1866-I «О сложении полномочий членов Верховного Совета СССР, обратившихся с личными заявлениями о выходе из его состава»]</ref>. 1989-[[1990 йыл]]дарҙа — СССР Юғары Советы ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советының Союз Советы Рәйесе<ref>{{Cite web |url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/09011.asp |title=Высшие органы государственной власти СССР |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171228134233/http://knowbysight.info/1_SSSR/09011.asp |archivedate=2017-12-28 |deadlink=yes }}</ref>. 1990—1991 йылдарҙа — СССР Президент Советы ағзаһы<ref>{{Cite web |url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10003426.php |title=Указ Президента СССР от 23 марта 1990 г. № 20 |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627023254/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10003426.php |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627023254/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10003426.php |date=2015-06-27 }}</ref>. М. С. Горбачёвтың яҡындары иҫәбенә ингән<ref name="ng.ru">{{cite web|author=Фёдор Бурлацкий.|date=1999-12-09|url=http://www.ng.ru/style/1999-12-09/16_years.html|title=Годы в политике|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-01-10|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. 1991 йылдың 13 мартынан СССР тарҡалғанға тиклем СССР Именлек советы ағзаһы була<ref>[http://www.worklib.ru/laws/ussr/10001457.php Указ Президента СССР от 13 марта 1991 г. № УП-1620] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627014035/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10001457.php |date=2015-06-27 }}, согласие на назначение дано [https://web.archive.org/web/20150628204114/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=3031 постановлением Верховного Совета СССР от 7 марта 1991 г. № 2010-I]</ref>. 1991 йылдың 20 авгусында В. Бакатин (шулай уҡ А. Вольский менән) менән берлектә Ғәҙәттән тыш хәлдәр дәүләт комитетына ҡаршы Горбачёвты яҡлаған белдереү менән сығыш яһай<ref>[https://inosmi.ru/russia/20150630/228855691.html Дураки и Примаков] ИноСМИ</ref><ref>Бакатин В. В. Избавление от КГБ. — М.: Новости, 1992</ref>. 21 августа РСФСР вице-президенты Александр Владимирович Руцкой етәкселегендәге делегация составында Форосҡа Горбачёв янына Форосҡа оса<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_5268000/5268010.stm Би-би-си | Россия | Хроника путча. Часть IV]</ref>. 1991 йылдың 30 сентябренән — СССР Дәүләт именлеге комитетының Беренсе баш идаралығы (ПГУ) етәксеһе — Дәүләт именлеге комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары<ref>[http://www.bestpravo.com/sssr/eh-instrukcii/g6w.htm Указ Президента СССР от 30.09.1991 N УП-2632]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һуңынан, СССР Дәүләт именлеге комитетының ПДУ-ның беренсе граждан етәксеһе булып, генераль исеменән баш тарта<ref>{{cite web|url=https://russia.tv/brand/show/brand_id/58622/|title=Евгений Примаков. 85.|author=Сергей Брилёв|publisher=Вести Недели|description=2:40-3 минуты|accessdate=2015-06-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626165156/http://russia.tv/brand/show/brand_id/58622/ |date=2015-06-26 }}</ref><ref>[https://expert.ru/russian_reporter/2015/16/primakov-pervyij/ Примаков: первый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117160659/https://expert.ru/russian_reporter/2015/16/primakov-pervyij/ |date=2020-11-17 }}</ref>. 1991 йылдың 6 ноябренән — СССР-ҙың Үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе<ref>[http://www.bestpravo.com/sssr/eh-instrukcii/e2n.htm Указ Президента СССР от 06.11.1991 N УП-2819]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 1991 йылдың 26 декабренән 1996 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәйҙең Тышҡы разведка хеҙмәте директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web |url=http://graph.document.kremlin.ru/documents/1218191 |title=УКАЗ Президента РФ от 26.12.1991 N 316 «О ДИРЕКТОРЕ СЛУЖБЫ ВНЕШНЕЙ РАЗВЕДКИ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627002411/http://graph.document.kremlin.ru/documents/1218191 |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627002411/http://graph.document.kremlin.ru/documents/1218191 |date=2015-06-27 }}</ref>. 1993 йылдың сентябрендә президент Ельциндың Халыҡ депутаттары съезын һәм Юғары Советты таратыу тураһындағы указын хупламауын раҫланы<ref>[http://www.kp.ru/daily/26301/3179106 Евгений Примаков: «Решил: быть до конца в упряжке»]</ref>. ==== Сит ил эштәре министры ==== 1996 йылдың 9 ғинуарында Примаков РФ сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә<ref name="min">{{Cite web |url=http://www.russia.bestpravo.com/fed2008i/data169/tex169650.htm |title=Указ президента России от 09.01.1996 |accessdate=2016-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171221011728/http://www.russia.bestpravo.com/fed2008i/data169/tex169650.htm |archivedate=2017-12-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171221011728/http://www.russia.bestpravo.com/fed2008i/data169/tex169650.htm |date=2017-12-21 }}</ref>. Ул алып барған тышҡы сәйәсәт, С. Лавров фекеренсә, «Примаковтың доктриналары» тигән атамаға лайыҡ булды<ref>{{cite news|url=http://tass.ru/politika/1537769|title=Лавров: в недалёком будущем историки сформулируют такое понятие, как "доктрина Примакова"|date=2014-10-28|publisher=ТАСС|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Примаковты тәғәйенләү Көнбайыш илдәре тарафынан кире ҡабул ителә<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/russian/russia/2015/06/150626_primakov_obituary|title=Евгений Примаков: либерал, консерватор и прагматик|date=2015-06-26|publisher=BBC|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Рәсәйҙең атлантизмдан күп векторлы тышҡы сәйәсәткә күсеүе Примаков исеме менән бәйле<ref name="ng.ru"/><ref name="bv754">Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 754</ref>. Примаков Рәсәйҙең, тышҡы сәйәсәтен Көньяҡ Азияла һәм Яҡын Көнсығышта үткәреү хоҡуғын һаҡлап ҡалып, Европа һәм Төньяҡ Америка илдәре менән мөнәсәбәттәрен үҫтереүҙе дауам итеү өсөн сығыш яһаны.<ref name="Пушков">{{статья|автор=Алексей Пушков|заглавие=Новый европейский порядок|издание=Новая газета|место=Москва|год=1997 год|язык=ru}}</ref>. Примаков беренселәрҙән булып Рәсәй менән Һиндостандың үҙ-ара хеҙмәттәшлеген нығытырға тәҡдим итте, был БРИКС (Бразилия, Рәсәй, Һиндостан, Ҡытай, Төньяҡ Африка Республикаһы килешеүе) өсөн нигеҙ булды<ref name="Лавров">{{cite news|url=http://www.mid.ru/bdomp/brp_4.nsf/fa711a859c4b939643256999005bcbbc/4f59931a8a9b1fd5c3257d7f0047676e!OpenDocument|title=Интервью Министра иностранных дел С. В. Лаврова телекомпании ВГТРК в связи с юбилеем Е. М. Примакова, Москва, 28 октября 2014 года|date=2014-11-28|publisher=Министерство иностранных дел Российской Федерации|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Примаков йәш дипломатик кадрҙарҙың тышҡы сәйәси ведомствонан ситкә китеүен туҡтата алды, ул дипломаттарҙы хәрби хеҙмәт үтеүҙән азат итеүгә һәм дәүләт серен һаҡлап ҡалыуҙы тәьмин итерлек өҫтәмә түләүҙәргә өлгәште<ref name="Млечин1">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tWqCIqHUMQw|title=Евгений Примаков. Особая папка|author=Леонид Млечин|description=документальный фильм (см. с 10 по 13 минуты)|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Примаков осоронда (быға тиклем бинала башҡа ведомстволар ҙа урынлашҡан була) Смоленск майҙанындағы бина тоташ Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағына тапшырыла<ref name="Млечин1"/>. Дипломат Алексей Федотов Примаков был вазифала «Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәтен һәм уның дипломатик хеҙмәтенең дәрәжәһен ҡайтарҙы» тип билдәләне<ref>[https://czech.mid.ru/press-rel/mer_27.htm Посольство Российской Федерации в Чешской Республике]</ref>. ==== Хөкүмәт башлығы ==== 1998 йылдың 10 сентябрендә президент Борис Ельцин Примаковты Рәсәй Хөкүмәте рәйесе вазифаһына тәҡдим итә<ref name="bv742">Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 742</ref>. 1998 йылдың 11 сентябрендә Примаковтың кандидатураһын Дәүләт Думаһы раҫланы<ref name="svr.gov.ru" />, ЛДПР-ҙан тыш, 450 депутаттың 317-һе уның өсөн тауыш бирҙе. Хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләр алдынан Виктор Черномырдиндан уның беренсе урынбаҫары булыу тураһында тәҡдим ала һәм быға ризалыҡ бирә, әммә Дәүләт Думаһы Черномырдинды хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләүҙе ике тапҡыр кире ҡаға<ref name="ng.ru"/><ref name="ng.ru"/>. 16 сентябрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы коллегияһының киңәйтелгән ултырышында сығыш яһап, Примаков ниндәйҙер «ҡыҙыл реванш», «реформаларҙың тамамланыуы» тураһында фекер йөрөтөүҙең бер ниндәй нигеҙе лә юҡ, тип белдерҙе<ref>[http://www.mid.ru/bdomp/dip_vest.nsf/19c2fdee616f12e54325688e00486a45/50894951564a7d88c32568890028b0f6!OpenDocument журнал 10.1998 Хроника]</ref>. 1999 йылдың 24 мартында Примаков Вашингтонға рәсми сәфәр менән юллана. Ньюфаундленд утрауы янындағы Атлантика өҫтөндә<ref>[http://www.mk.ru/editions/daily/article/1999/03/26/141178-razvorot-primakova.html РАЗВОРОТ ПРИМАКОВА]</ref> ул телефон аша Американың вице-президенты Альберт Горанан Югославияны бомбаға тотоу тураһында ишетә<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=267070|title=Примаков: в бывшей Югославии всё время будет "плавающая стабильность"|publisher=Вести.Ru|accessdate=2011-08-04|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. Примаков сәфәрҙе дауам итмәүҙе хуп күрә, самолётты океан өҫтөндә борорға ҡуша («Примаков элмәге») һәм Мәскәүгә әйләнеп ҡайта<ref>[http://gazeta.lenta.ru/daynews/24-03-1999/03rus_kosovo.htm Реакция России на предстоящую военную операцию НАТО оказалась беспрецедентно резкой] [[Газета.Ru]], 24.03.1999.</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2015/06/26/primakov_kariera/ Как глава коалиционного кабмина подал пример политического компромисса на короткой дистанции] Lenta.ru</ref>. Премьер-министрҙың был ҡылығы йылдар буйына дауам иткән резонанс тыуҙырҙы. «Коммерсантъ» гәзите күҙәтеүсеһе В. Бородулиндың бөгөн иртән гәзиттә баҫылып сыҡҡан фекере буйынса, Примаков, журналист фекеренсә, Рәсәй иҡтисадын тергеҙеүгә ярҙам итә алырлыҡ 15 миллиард долларлыҡ кредит килешеүҙәре төҙөүҙән баш тартҡан<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/215418|title=15 000 000 000 долларов|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=1999-03-24|accessdate=2015-06-29}}</ref>.15 йыл үткәс, Примаков: «Был ниндәйҙер ҡаһарманлыҡ тип иҫәпләмәйем. Ҡыланмайым да. Бындай ҡарарҙы үҙем ҡабул иттем. Шунан һуң ғына Ельцинға шылтыратып, кире боролорға ҡарар итеүемде белдерҙем. Әгәр шундай ҡарарға килмәһәм, мин архихата эшләгән булыр инем»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5cS26tZpPEA Евгений Примаков: «Разворот над Атлантикой» был неизбежен — YouTube]</ref>. Байтаҡ политологтар фекеренсә, Примаковса «Атлантика өҫтөндә боролошо», уның сәйәси һәм премьер биографияһының үҙәк ваҡиғаһы булыуҙан тыш, тарихҡа Ельцинса алымдарҙан Рәсәйҙең яңы күп векторлы тышҡы сәйәсәтенә боролош символы булараҡ инә, аналитиктар уны «''Владимир Путиндың Мюнхен телмәренән Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуына тиклем — путинса бөтә тышҡы сәйәсәтенең башланғысы булып тора''» тип атаны аналитиктар<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />. 1999 йылдың 12 майында, 8 ай хөкүмәт рәйесе вазифаһында торғандан һуң, президент Ельцин Примаковты отставкаға ебәрә<ref>{{Cite web |url=http://graph.document.kremlin.ru/documents/1067426 |title=УКАЗ Президента РФ от 12.05.1999 N 580 «О ПРЕДСЕДАТЕЛЕ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627074447/http://graph.document.kremlin.ru/documents/1067426 |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }}</ref>. Рәсми рәүештә отставка реформаларҙың аҡрынайыуы һәм уларға яңы импульс биреү кәрәклеге менән аңлатыла<ref>[http://top.rbc.ru/politics/26/06/2015/558d47ba9a79475ab48cabb0 «Соединивший две эпохи»: какой след оставил Примаков в истории страны]</ref>. Политолог С. Кургинян Сергей Ервандович фекеренсә, Ельцин һул яҡта ярайһы уҡ таянысы булған Примаков Дәүләт Думаһында президентҡа йәки үҙенә импичмент ойошторорға тырышҡан, 2000 йылда үҙеңең дәүләт башлығы вазифаһына һайланырға ниәтләгәнен һиҙенгән — һәм был премьерҙы лоялерәк башҡа кеше менән алмаштырыу өсөн төп мотив булған<ref>[http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=sch&cat=633&vip=13 КРИЗИС РОССИЙСКОЙ ВЛАСТИ. НЕСОСТОЯВШИЙСЯ ИМПИЧМЕНТ ЕЛЬЦИНА — ФИНАЛ ОЧЕРЕДНОГО ЭТАПА ЭЛИТНОЙ БОРЬБЫ И КОНСТАТАЦИЯ БЕЗУСЛОВНОЙ ТАКТИЧЕСКОЙ ПОБЕДЫ ПРЕЗИДЕНТА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630171727/http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=sch&cat=633&vip=13 |date=2015-06-30 }}</ref>. Халыҡ Примаковтың отставкаһын ҡәтғи кире ҡабул итә: «Йәмәғәт фекере» фонды һорау алғандарҙың 81%-ы был хәрәкәтте хупламауын белдергән<ref name="fom0509">[https://bd.fom.ru/report/cat/pow_gov/government_primakov/o904901 Фом > Смена Кабинета: Предварительные Политические Итоги]</ref>. Шул уҡ ваҡытта һорау алыныусыларҙың күбеһе, Примаков хөкүмәте Рәсәйҙә иҡтисади һәм сәйәси тотороҡлоҡҡа өлгәшә алды, тигән фекер белдерә<ref name="fom0509" />. Ельциндың икенсе президент мөҙҙәте ваҡытында Кремль менән хеҙмәттәшлек иткән политолог Глеб Павловский һөйләүенсә, Примаковтың, хөкүмәт башлығы вазифаһында бик популяр булыуы һәм бойондороҡһоҙ сәйәсәт алып бара башлауы сәбәпле, Ельцин Евгений Примаковты президентлыҡҡа вариҫ булараҡ ҡарау идеяһынан баш тарта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2021/03/05/pavlovsky/|title=«Ельцин продул бы с разгромным счётом»|website=lenta.ru|accessdate=2021-03-05}}</ref>. ==== Артабанғы сәйәси тормошо ==== [[Файл:File-Leaders of the State Duma Factions 5 Jan 2000.jpg|мини|300px|{{center|Дәүләт Думаһының һәм уның II һәм III саҡырылыштарының депутат фракциялары һәм төркөмдәре лидерҙары, 2000 йыл}}]] 1999 йылдың 19 декабрендә Рәсәй Федерацияһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. «Ватан — Бөтә Рәсәй» фракцияһы рәйесе (2000—2001 йылдар)<ref name="svr.gov.ru" />. Ике срок, 2001 йылдың декабренән<ref name="svr.gov.ru" /> 2011 йылдың 21 февраленә тиклем — РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты<ref>[https://tpprf.ru/ Торгово-промышленная палата Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220713220708/https://www.tpprf.ru/ |date=2022-07-13 }}</ref>. 2011 йылдың 21 февралендә РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты вазифаһынан отставкаға сығыуы тураһында иғлан итә. 2011 йылдың 4 мартында Сауҙа-сәнәғәт палатаһы съезында рәсми рәүештә уның президент вәкәләттәрен һалды. Сауҙа-сәнәғәт палатаһының яңы етәксеһе итеп Примаковтың урынбаҫары, Евгений Максимовичты үҙенең уҡытыусыһы тип йөрөткән Сергей Катырин һайлана<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-21|title = Сергей Катырин: «Я потерял очень близкого человека»|url = http://izvestia.ru/news/588185|publisher = Известия}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate = 2015-11-01|title = Сергей Катырин: Красной нитью через всю жизнь Евгения Примакова проходила тема России, её интересы|url = http://www.gosrf.ru/news/20914/|publisher = www.gosrf.ru}}</ref>. 2012 йылдың 23 ноябренән — «РТИ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе (элемтә һәм хәүефһеҙлек комплекслы системалары өлкәһендәге ҡарарҙар). Ғүмеренең һуңғы 14 йылында Примаков үҙе ойошторған "Меркурий-клуб"та, «ҙур сәйәсәт» ветерандарының рәсми булмаған һәм дуҫтарса йыйылышында рәйеслек итте, унда элекке премьер аналитик докладтар яһаны. Клубтың һәр ултырышы Примаковтың резюме яҙмаһы менән тамамланған, һуңынан уны фельдъегерь хеҙмәте президент Путинға тапшырған. Дәүләт башлығы был яҙыуҙарҙа резолюциялар яҙған һәм тейешле йөкләмәләр биргән. КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро аппараты экс-хеҙмәткәре Валерий Кузнецов мәғлүмәте буйынса, Примаков һәм Путин араһында сәйәси проблемалар буйынса даими фекер алышыуҙар булған<ref name=autogenerated7>[http://www.kp.ru/daily/26401.3/3276706/ ''Велигжанина А.'' Ельцин попросил Примакова отказаться от поста президента // Комсомольская правда. — № 28-т (26403-т). — 8—15 июля 2015.]</ref>. Юғары сәйәси даирәләрендә «Примус» ҡушаматы менән билдәле булған. Евгений Максимовичтың һуңғы тыуған көнөндә, 2014 йылдың 29 октябрендә, Рәсәй президенты Путин Примаковҡа төп бүләктәр араһында 1980 йылдарҙа етештерелгән «Рекорд 1» атамалы примус тапшырған<ref>[https://lenta.ru/news/2014/10/30/primus/ lenta.ru. Путин подарил Примакову примус]</ref>. === Фәнни эшмәкәрлеге === Илебеҙҙәге алдынғы шәрҡиәтселәренең береһе, донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә, атап әйткәндә, Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәте мәсьәләләрен комплекслы әҙерләү, халыҡ-ара конфликттар һәм көрсөктәр теорияһын һәм практикаһын өйрәнеү, донъя цивилизация процесын, глобаль проблемаларҙы, үҫешеүсе илдәрҙең социаль-иҡтисади һәм сәйәси проблемаларын тикшереү өлкәһендәге күренекле ғалим. 2008 йылдың 26 майында Евгений Примаков Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы составына ингән<ref>[https://lenta.ru/news/2008/06/02/presidium/ Евгений Примаков вошёл в состав президиума РАН.]</ref>. Рәсәй мәғариф академияһының Почётлы ағзаһы. === Вафаты һәм ерләү === [[Файл:Farewell to Yevgeny Primakov 02.jpg|мини|300px|{{center|Е. М. Примаковты ерләү}}]] [[Файл:Primakov Novod 20170404 122132.jpg|300px|мини|Е. М. Примаковтың Новодевичье зыяратындағы ҡәбере]] Евгений Максимович Примаков 2015 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә, оҙаҡ ауырығандан һуң, бауыр яман шешенән 86-сы йәшендә вафат булды<ref name=autogenerated7 />. 2014 йылда Примаковҡа Миланда операция яһайла, һуңынан Блохин исемендәге Рәсәй онкология үҙәгендә дауалана. 2015 йылдың 3 июнендә йәнә дауаханаға эләгә<ref>Анастасия Новикова [http://www.kp.ru/online/news/2092990/ Смерть Примакова подтвердил его внук] // [[Комсомольская правда]], 26.06.2015</ref>. 2015 йылдың 26 июнендә Рәсәй Президенты Владимир Путин Примаковтың туғандарының һәм яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлашты. Шул уҡ көндө Президент «Е. М. Примаковты ерләүҙе ойоштороу тураһында» Указға ҡул ҡуйҙы<ref>http://kremlin.ru/events/president/news/49773</ref>. 29 июндә Союздар йортоноң Колонналы залында Рәсәй президенты В. В. Путин граждандар панихидаһында сығыш яһаны. Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Кирилл Новодевичье монастырындағы Успение ғибәҙәтханаһында йыназа уҡыны<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/4138692.html Святейший Патриарх Кирилл совершил отпевание Е. М. Примакова] [[Патриархия.Ru]], 29 июня 2015.</ref>. Шул уҡ көндө, Шул уҡ көндө, Примаков үҙенең беренсе ҡатыны һәм улы менән Кунцев зыяратында ерләнергә теләк белдереүенә ҡарамаҫтан, Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында (6-сы участка) хәрби хөрмәт менән ерләнә<ref name=autogenerated7 />. Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһы Е. М. Примаковты ерләү тантанаһын тура эфирҙа күрһәтте<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2634629 ВГТРК будет транслировать церемонию похорон Евгения Примакова]</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Farewell to Yevgeny Primakov 11.jpg|мини|300px|{{center|Патриарх Кирилл һәм Владимир Путин Ирина Борисовна һәм Евгений Александрович Примаковтар менән}}]] Ике туған ағаһы (әсәһенең улы, Фәнни Яковлевна Киршенблат, ҡыҙ фамилияһы Примакова) — СССР биологы Яков Давидович Киршенблат<ref name="ap"/><ref name="gazeta.ru120706">{{cite web |url=http://www.business-gazeta.ru/article/62431 |title=Евгений Примаков: «Арабскую весну» готовили не США, это был внутренний процесс» |date=2012-07-06 |publisher=business-gazeta.ru |accessdate=2012-09-16 |archiveurl= |archivedate= |deadlink=no}}</ref><ref name="Минное2007">{{книга |автор=Примаков Евгений Максимович |заглавие=Минное поле политики |издательство=Молодая гвардия |год=2007 |страницы=1—19 |страниц=380 |isbn= 5-235-02954-2, 978-5-235-03031-2}}</ref>. Әсәһе яғынан бабаһы — берҙәм Баҡы тимер юл диспансеры табибы Александр Яковлевич Примаков (1898—1938) — сәйәси золом ҡорбаны<ref name=mlechin /><ref>[http://stalin.memo.ru/names/p304.htm Расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203638/http://stalin.memo.ru/names/p304.htm |date=2016-03-04 }}</ref> 1938 йылдың 30 апрелендә Тбилисиҙа «1934 йылдың 1 декабрендә иптәш С. М. Кировты үлтергән һәм алдағы йылдарҙа (1934-37) транспортта бактериологик диверсия үткәреү юлы менән күпләп террор әҙерләгән террористик һәм диверсион-зыян килтереү ойошмаһы ағзаһы» булараҡ, тип атылған<ref>[https://books.google.com/books?id=JrIDCgAAQBAJ&pg=PT4&lpg=PT4&dq= Евгений Примаков «Встречи на перекрёстках»]</ref>. Икенсе бабаһы — журналист Иосиф Яковлевич Примаков, журналист, Тифлиста 1907—1908 йылдарҙа «Инородцы» тигән аҙналыҡ гәзит сығара, һуңғараҡ уны цензура яба<ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/30803/1/Kavkaz_1907_N13.pdf Литературно-политическая газета «Кавказ» (№ 13, 17 января 1907 года)]</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/periodic/chronics/bb4/bb4-269-.htm?cmd=p Беляева Г. Ф. Именной указатель персоналий третьего тома Судьбы творцов российской науки и культуры]</ref>; «Исповедь экспроприатора» (Вести, Тифлис: Скоропечатня «Братство», 1908) китабы авторы<ref>[http://dspace.gela.org.ge/bitstream/123456789/522/4/Grishashvilis%20katalogi%203-1.pdf Каталог библиотеки-музея поэта-академика И. Г. Гришашвили]</ref><ref>По некоторым данным, погиб в боях [[Первая мировая война|Первой мировой войны]].</ref>. 1951 йылда Примаков Грузия политехник институты студенты Лаура Васильевна Харадзеға (1930—1987)<ref>[http://www.kp.ru/daily/26402.7/3277996/ Евгений Примаков-младший: Деда с сигаретой я видел лишь раз — во время его травли в 1999-м<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, [[НКВД]] генералы Гвишиани Михаил Максимовичтың ҡарауға алған ҡыҙына өйләнә. Александр Примаков (1954—1981) — Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаған, Америка Ҡушма Штаттарында стажировка үткән, СССР Фәндәр Академияһының Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институты аспиранты, атаһының дуҫы Валентин Зорин уның ғилми етәксеһе булған, миокардит менән яфаланған, 1981 йылдың 1 майында йөрәк өйәнәгенән вафат булған<ref>[https://books.google.ru/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA322&lpg=PA322&dq=Примаков_Александр#v=onepage&q&f=false Самые секретные родственники — Мікалай Аляксандравіч Зяньковіч, Николай Зенькович — Google Книги]</ref><ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/1027477/201/Mlechin_-_MID.Ministry_inostrannyh_del.html СМЕРТЬ СЫНА — МИД.Министры иностранных дел. Внешняя политика России: от Ленина и Троцкого — до Путина и Медведева]</ref><ref>[http://www.eg.ru/daily/politics/46366/2/ Семейная тайна Евгения Примакова/Стр. 2 // Экспресс газета]</ref>. Ейәне Евгений Примаков (1976 йылда тыуған, ижади псевдонимы — Евгений Сандро), журналист<ref name=autogenerated1 />), шәрҡиәтсе<ref>{{cite web|url=http://www.vremya.ru/2009/6/5/221141.html|title=Сектор Газа залили свинцом|accessdate=2011-08-04|deadlink=no}}</ref>, Россотрудничество етәксеһе, Рәсәй Федеррацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының VII саҡырылыш депутаты, Рәсәй-24 телеканалында «Халыҡ-ара күҙәтеү» тапшырыуын алып барыусы. Ҡыҙы Нана Примакова (1962 йылдың 21 ғинуарында тыуған) — һөнәре буйынса педагог-дефектолог, психолог, Рус психоаналитика йәмғиәте ағзаһы<ref name="comnarcon.com">[http://comnarcon.com/index.php?id=611 Примаков Евгений Максимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912163303/http://comnarcon.com/index.php?id=611 |date=2022-09-12 }}</ref><ref>[http://xn--c1arjr.xn--p1ai/graduates/primakova-nana-evgenevna/ Примакова Нана Евгеньевна<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Уның ире — академик, иммунолог, Тбилисиҙағы институт директоры Владимир Иванович Бахуташвилиҙың улы<ref name=izvestia />. Ейәнсәрҙәре Александра (1982), Мария (1997). Икенсе ҡатыны — Ирина Борисовна Бокарёва (тыумышы). 24 октябрь 1952<ref name="comnarcon.com" />), терапевт; 1989—1991 йылдарҙа — Е. М. Примаковтың шәхси табибы<ref name=izvestia>[http://izvestia.ru/news/310397 Ирина Примакова: «Мы тянули с женитьбой… только причины у каждого были свои» — Известия]</ref>. 1996—2015 йылдарҙа Скатертный тыҡрығы, 3-сө йорт адресы буйынса Мәскәүҙә йәшәгән. Йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. == Төп хеҙмәттәре == Евгений Примаков является автором ряда [[Монография|монографий]] и нескольких [[Мемуары|мемуарных]] книг, в числе которых: * «Страны Аравии и колониализм» (1956); * «Колониализм — злейший враг народа Саудовской Аравии» (1957); * «Международные конфликты шестидесятых и семидесятых годов» (1972, в соавт.); * «Египет: время президента Насера» (1974, 2-е изд. 1981; в соавт. с И. П. Беляевым); * «Ближний Восток: пять путей к миру» (1974); * «Энергетический кризис: подход советских учёных» (1974); * «Энергетический кризис в капиталистическом мире» (1975, редактор); * «Анатомия ближневосточного конфликта» (1978); * «Новые явления в энергетике капиталистического мира» (1979); * «Восток после краха колониальной системы» (1982); * «Восток: рубеж 80-х» (1983); * «История одного сговора: ближневосточная политика США в 70-е — нач. 80-х гг.» (1985); * «Очерки истории российской внешней разведки» (в 6 тт, 1996); * «Годы в большой политике» (1999); * «Восемь месяцев плюс…» (2001); * «Мир после 11 сентября» (2002); * «Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами» (2006, 2-е изд. 2012); * «Минное поле политики» (2006); * «Мир без России? К чему ведёт политическая близорукость» (2009); * «Мысли вслух». М.: Российская газета, 2011. 207 с., 15 000 экз., ISBN 978-5-905308-03-1; * «Россия. Надежды и тревоги». М.: Центрполиграф, 2015., ISBN 978-5-227-05735-8; * «Встречи на перекрёстках». М.: Центрполиграф, 2015. 607 с., ISBN 978-5-227-05739-6; * «Ближний Восток на сцене и за кулисами. Конфиденциально». М.: Центрполиграф, 2016. 415 с., ISBN 978-5-227-05792-1. Книги Е. М. Примакова переиздавались за рубежом на китайском, итальянском, английском, болгарском, турецком, персидском, арабском, немецком, японском, греческом, сербском, македонском, румынском, французском языках. == Ҡаҙаныштарын таныу == === Дәүләт наградалары һәм премиялары === <!-- [[Файл:Farewell to Yevgeny Primakov 06.jpg|мини|300px|{{center|Государственные награды Е. М. Примакова.}}]] [[Файл:Primakov and Medvedev 2009-10-29.jpg|мини|300px|{{center|[[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Д. А. Медведев]] и Е. М. Примаков после награждения орденом «За заслуги перед Отечеством» I степени, 29 октября 2009 года.}}]] * 1975 — [[Орден Трудового Красного Знамени]]. * 1979 — [[Орден Дружбы народов]]. * 1980 — лауреат [[Государственная премия СССР|Государственной премии СССР]]. * 1982 — [[Почётные граждане Тбилиси|Почётный гражданин Тбилиси]] * 1985 — [[Орден «Знак Почёта»]]. * 1995 — [[Орден «За заслуги перед Отечеством»]] III степени. * 1998 — Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени — ''за заслуги перед государством и большой вклад в проведение внешнеполитического курса России''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/documents/1103234 Указ Президента Российской Федерации Б. Ельцина от 12 мая 1998 года № 551.]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // graph.document.kremlin.ru</ref>. * 2001 — Благодарность Президента Российской Федерации — ''за успешное и качественное выполнение задач, связанных с налаживанием переговорного процесса по вопросу статуса [[Приднестровье|Приднестровья]]''<ref>[http://www.bestpravo.com/rossijskoje/er-praktika/h1g.htm Распоряжение Президента Российской Федерации В. Путина от 6 сентября 2001 года № 491-рп «О поощрении Примакова Е. М.».] // bestpravo.com</ref>. * 2004 — [[Почётная грамота Правительства Российской Федерации]] — ''за заслуги перед государством, многолетний плодотворный труд и в связи с 75-летием со дня рождения''<ref>[http://www.bestpravo.com/rossijskoje/jm-postanovlenija/x1r.htm Распоряжение Правительства Российской Федерации от 21 октября 2004 года № 1353-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Примакова Е. М.».] // bestpravo.com</ref>. * 2004 — Почётная грамота [[Московская областная дума|Московской областной думы]] — ''за заслуги в содействии проведению социально-экономической политики органами государственной власти Московской области и в связи с 75-летием со дня рождения''<ref>[http://www.alppp.ru/law/konstitucionnyj-stroj/gosudarstvennye-nagrady--vysshie-stepeni-i-znaki-otlichija--pochetnye-zvanija/84/reshenie-mosobldumy-ot-27-10-2004--8114.pdf Решение Московской областной думы от 27 октября 2004 года № 8/114 «О награждении Почётной грамотой Московской областной думы».] // alppp.ru</ref> * 2004 — [[Орден Почёта (Россия)|Орден Почёта]] — ''за большой вклад в социально-экономическое развитие Российской Федерации и многолетнюю добросовестную работу''<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/ukaz/sbor04/text04680.htm Указ Президента Российской Федерации В. Путина от 29 октября 2004 года № 1373 «О награждении орденом Почёта Примакова Е. М.».] // pravo.levonevsky.org</ref><ref>[http://www.allmedia.ru/newsitem.asp?id=730022 В. Путин наградил Е. Примакова орденом Почёта.] // allmedia.ru (29 октября 2004 года)</ref>. * 2009 — Орден «За заслуги перед Отечеством» I степени — ''за выдающиеся заслуги перед государством в развитии международного сотрудничества, укреплении внешнеэкономических связей Российской Федерации и многолетнюю плодотворную научную деятельность''<ref name="kremlin">.[http://graph.document.kremlin.ru/documents/1031678 Указ Президента Российской Федерации Д. Медведева от 29 октября 2009 года № 1220 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Примакова Е. М.».]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // graph.document.kremlin.ru</ref>. * 2014 — лауреат [[Государственная премия Российской Федерации|Государственной премии Российской Федерации]] — ''за выдающиеся достижения в области гуманитарной деятельности за 2013 год''<ref>[http://kremlin.ru/news/45884 Объявлены лауреаты Государственной премии Российской Федерации 2013 года.] // kremlin.ru</ref>. * 2014 — [[Орден Александра Невского (Россия)|Орден Александра Невского]] — ''за достигнутые трудовые успехи, многолетнюю добросовестную работу и активную общественную деятельность''<ref>[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d5142535a08ec5a338.pdf Указ Президента Российской Федерации В. Путина от 25 октября 2014 года № 680 «О награждении государственными наградами Российской Федерации».] // news.kremlin.ru</ref>. --> === Сит ил дәүләттәре наградалары === <!-- * [[Орден Дружбы (Таджикистан)|Орден Дружбы]] ([[Таджикистан]], 1999) * [[Орден князя Ярослава Мудрого]] V степени ([[Украина]], 27 октября 2004) — ''за выдающийся личный вклад в развитие украинско-российских экономических и политических отношений и по случаю 75-летия со дня рождения''<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/13222004-1982 Указ Президента Украины от 27 октября 2004 года № 1322/2004 «О награждении Е. Примакова орденом князя Ярослава Мудрого»]</ref><ref>[http://www.derrick.ru/index.php?f=n&id=5314&page=482 Леонид Кучма наградил орденом президента ТПП РФ Евгения Примакова]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Орден Дружбы народов (Белоруссия)|Орден Дружбы народов]] ([[Белоруссия]], 22 марта 2005) — ''за большой личный вклад в развитие и укрепление белорусско-российских отношений''<ref>{{Cite web |url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time27/lav27337.htm |title=Указ Президента Республики Беларусь от 22 марта 2005 г. № 145 |accessdate=2010-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610120607/http://old.bankzakonov.com/d2008/time27/lav27337.htm |archivedate=2012-06-10 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.naviny.media/rubrics/politic/2005/05/08/ic_news_112_243355/print/ |title=Евгений Примаков получил из рук Лукашенко орден Дружбы народов |accessdate=2007-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110128043014/https://www.naviny.by/rubrics/politic/2005/05/08/ic_news_112_243355/print/ |archivedate=2011-01-28 |deadlink=yes }}</ref> * [[Орден «Данакер»]] ([[Киргизия]], 22 декабря 2005) — ''за значительный вклад в укрепление дружбы и сотрудничества, развитие торгово-экономических отношений между Кыргызской Республикой и Российской Федерацией''<ref>{{Cite web |url=http://www.adviser.kg/online/show.fwx?Regnom=48055 |title=О награждении орденом «Данакер» Примакова Е. М. |accessdate=2007-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108183649/http://www.adviser.kg/online/show.fwx?Regnom=48055 |archivedate=2009-01-08 |deadlink=yes }}</ref> * [[Орден «Достык»]] I степени ([[Казахстан]], 2007) * [[Орден Республики (ПМР)|Орден Республики]] ([[Приднестровская Молдавская Республика]], 2009)<ref>Указ Президента ПМР № 741 «О награждении Орденом Республики гражданина Российской Федерации Примакова Е. М.».</ref> * [[Орден Бернардо О’Хиггинса]] ([[Чили]], 2009)<ref>[https://tpprf.ru/ru/news/3384/ Церемония награждения Президента ТПП России Евгения Примакова Орденом Освободителя Бернардо О’Хиггинса степени «Большой крест»]</ref> * Орден «Солидарность» ([[Куба]], 2010)<ref>[https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=781&t=30278#p389630 Орден «Солидарность» — Forum FALERISTIKA.info<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://rg.ru/2010/01/25/primakov.html Орден для Примакова]</ref> * Юбилейная медаль «20 лет независимости Республики Казахстан» (2012) * Орден Звезды Иерусалима ([[Палестинская национальная администрация]], 2014)<ref>[http://ippo.ru/news/2014/06/stepaschin-orden-pslestina Президент Палестины Махмуд Аббас вручил ордена членам ИППО]</ref>. --> === Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең наградалары === <!-- * [[Орден «Ключ дружбы»]] ([[Кемеровская область]], 8 июня 2004)<ref name="Кемерово">[https://nsn.fm/hots/hots-tuleev-svoey-nepreklonnoy-voley-primakov-zasluzhil-priznatelnost-shakhtyerov-kuzbassa Тулеев: Своей непреклонной волей Примаков заслужил признательность шахтёров Кузбасса]</ref> * [[Герой Кузбасса]] ([[Кемеровская область]])<ref name="Кемерово" /> * [[Почётный гражданин Кемеровской области]] ([[Кемеровская область]])<ref name="Кемерово"></ref> --> === Халыҡ-ара ойошмалар наградалары === <!-- * 2014 — Медаль «За укрепление парламентского сотрудничества» (27 ноября 2014, [[Межпарламентская ассамблея СНГ]]) — ''за особый вклад в развитие парламентаризма, укрепление демократии, обеспечение прав и свобод граждан в государствах — участниках Содружества Независимых Государств''<ref>{{Cite web |url=https://iacis.ru/upload/iblock/6ac/inf62_i_ii.pdf |title=Постановление Совета Межпарламентской Ассамблеи государств — участников Содружества Независимых Государств от 27 ноября 2014 года № 51 «О награждении медалью Межпарламентской Ассамблеи государств — участников Содружества Независимых Государств „За укрепление парламентского сотрудничества“» |access-date=2019-08-06 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620080040/http://iacis.ru/upload/iblock/6ac/inf62_i_ii.pdf |deadlink=yes }}</ref> * 2001 — Грамота Содружества Независимых Государств (1 июня 2001, [[Совет глав государств СНГ]]) — ''за активную работу по укреплению и развитию Содружества Независимых Государств''<ref>[http://www.lawmix.ru/abro/3731 Протокольное решение Совета глав государств СНГ «О награждении Грамотой Содружества Независимых Государств» (принято в г. Минске 1 июня 2001 года).] // lawmix.ru</ref>. * 1999 — Медали Николая Рериха, Елены Рерих и Святослава Рериха за поддержку и помощь общественному музею им. Н. К. Рериха в Москве. --> === Конфессиональ наградалары === <!-- * 2009 — [[Орден святого благоверного князя Даниила Московского]] I степени ([[РПЦ]], 29 октября 2009) — ''за многолетнюю плодотворную общественную деятельность и государственные заслуги''<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/924533.html Академику Е. М. Примакову вручён орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени.] // patriarchia.ru (29 октября 2009 года)</ref>. * 2012 — [[Орден «Аль-Фахр»]] I степени (высшая награда [[Совет муфтиев России|Совета муфтиев России]]) — ''за выдающийся вклад в дело плодотворного служения многонациональному российскому обществу, укрепления сотрудничества между народами Российской Федерации и арабо-мусульманского мира, а также развитие отечественной школы исламоведения и подготовку квалифицированных кадров учёных-востоковедов''<ref>[http://www.muslim.ru/articles/115/1346/ В знак особого признания. Председатель Совета муфтиев России муфтий шейх Равиль Гайнутдин наградил выдающегося российского политического и общественного деятеля академика РАН Евгения Максимовича Примакова почётным орденом «Аль-Фахр» I степени.] // muslim.ru (7 марта 2012 года)</ref><ref>[http://www.muslim.ru/articles/110/1103/?sphrase_id=6598 Применить общемировые тенденции в преломлении к потребностям российской уммы. 7 марта 2012 года председатель Совета муфтиев России муфтий Равиль Гайнутдин вручил Евгению Примакову Орден почёта «Аль-Фахр» I степени.] // muslim.ru (5 апреля 2012 года)</ref>. * 2014 — [[Орден Славы и Чести]] I степени [[Российская православная церковь|Российской православной церкви (РПЦ)]] (29 октября 2014 года) — ''во внимание к трудам и в связи со знаменательной датой''<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/3815342.html Поздравление Святейшего Патриарха Кирилла Е. М. Примакову с 85-летием со дня рождения.] // patriarchia.ru (29 октября 2014 года)</ref>. --> === Ведомство наградалары === [[Файл:RIAN archive 774500 Yevgeny Primakov's award.jpg|мини|300px|{{center| [[Памятная медаль А. М. Горчакова]]}}]] <!--* 2001 — [[Памятная медаль А. М. Горчакова]] [[Министерство иностранных дел Российской Федерации|Министерства иностранных дел Российской Федерации]] (апрель 2001 года) — ''«за заслуги в укреплении мира и развитии международного сотрудничества, утверждении общечеловеческих идеалов и гуманитарных ценностей, а также достижений в дипломатической деятельности»''<ref>[http://archive.mid.ru//nsite-sv.nsf/b3d4f4566a00e34343256cc4003a99fd/ee690ec3abfd889e43256cc5003ec0a1?OpenDocument Памятная медаль А. М. Горчакова.] {{Wayback|url=http://archive.mid.ru//nsite-sv.nsf/b3d4f4566a00e34343256cc4003a99fd/ee690ec3abfd889e43256cc5003ec0a1?OpenDocument |date=20151210213105 }} Официальный сайт [[Министерство иностранных дел Российской Федерации|Министерства иностранных дел Российской Федерации]] // archive.mid.ru</ref>. * 2008 — [[Большая золотая медаль имени М. В. Ломоносова]] [[Российская академия наук|Российской академии наук (РАН)]] — ''за выдающийся вклад в развитие общественных наук''<ref>[http://www.ras.ru/win/db/award_dsc.asp?P=id-1.ln-ru Большая золотая медаль РАН имени М. В. Ломоносова.] // ras.ru</ref>. --> === Йәмғиәт премиялары === * 1974 — лауреат Международной премии имени [[Гамаль Абдель Насер|Гамаля Абделя Насера]]. * 1983 — лауреат Премии имени [[Авиценна|Авиценны]]. * 1990 — лауреат Премии [[Кеннан, Джордж Фрост|Джорджа Кеннана]]. * 2000 — лауреат Международной премии имени [[Гроций, Гуго|Гуго Гроция]] — ''за огромный вклад в развитие международного права и за создание доктрины многополярного мира''. * 2002 — лауреат Национальной премии бизнес-репутации «Дарин» Российской академии бизнеса и предпринимательства (РАБиП). * 2003 — лауреат Международной премии «Золотой водолей» в номинации «За честь и достоинство»<ref>[http://www.gold-brand.ru/article_26.html Лауреаты Международной премии «Золотой водолей».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110416041809/http://www.gold-brand.ru/article_26.html |date=2011-04-16 }} // gold-brand.ru</ref>. * 2009 — лауреат премии Союза журналистов России «[[Золотое перо России]]» (2009) за книгу «Мир без России?»<ref>{{cite web|url=https://echo.msk.ru/news/572492-echo.html|title=Евгений Примаков удостоен сегодня главной национальной журналистской премии «Золотое перо России» за свою книгу «Мир без России?»|date=2009-02-13|publisher=[[Эхо Москвы]]|accessdate=2016-11-21}}</ref>. * 2012 — лауреат [[Демидовская премия|Демидовской премии]] в области [[Общественные науки|общественных наук]] — ''«за выдающийся вклад в развитие международных отношений и позиционирование России в современном мире»''. * 2015 — лауреат пятой Премии «Виват — Победа!» ([[Россия]]) — ''за заслуги перед Отечеством''<ref>[http://vivat-pobeda.ru/лауреаты-премии.html#l2015 Лауреаты Премии «Виват — Победа!» 2015 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210222744/http://vivat-pobeda.ru/%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B8.html#l2015 |date=2015-12-10 }} // vivat-pobeda.ru</ref>. Премия не имеет денежного вознаграждения. Лауреатам вручают [[диплом]], икону [[Георгий Победоносец|Святого Георгия Победоносца]] и офицерскую [[Шашка (оружие)|шашку]]<ref>[http://360tv.ru/news/ceremonija-vruchenija-premii-vivat-pobeda-sostojalas-v-moskve-23724 ВИДЕО. Новости. Церемония вручения премии «Виват Победа» состоялась в Москве.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210214430/http://360tv.ru/news/ceremonija-vruchenija-premii-vivat-pobeda-sostojalas-v-moskve-23724 |date=2015-12-10 }} Телеканал «[[360° Подмосковье]]» // 360tv.ru (25 мая 2015 года)</ref>. --> == Мауығыуҙары == Болел за московский [[футбол]]ьный клуб «[[Спартак (футбольный клуб, Москва)|Спартак]]»{{source-ref|Q63860481}}. Увлекался коллекционированием бабочек — [[Лепидоптерология|лепидоптерофилией]]{{Нет АИ|28|3|2020}}. == Хәтер == [[Файл:Мемориальная доска на доме, где жил Евгений Примаков.jpeg|thumb|left|Е. М. Примаков йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ]] [[Файл:Monument to Yevgeny Primakov.JPG|thumb|Мәскәүҙә РФ Сит ил эштәре министрлығы бинаһы эргәһендә Евгений Примаков һәйкәле]] [[Файл:Дом в Скатертном переулке, где жил Евгений Примаков.jpeg|thumb|Скатертный тыҡрығы, 3. Был йортта 1996—2015 йылдарҙа Евгений Примаков йәшәгән]] <!-- * «[[Примаковские чтения]]» — Международный форум экспертов, дипломатов и политиков, посвящённый памяти Евгения Максимовича Примакова. Организатор — [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН]] [[Институт мировой экономики и международных отношений имени Е. М. Примакова РАН|(ИМЭМО)]] при поддержке ПАО «Центр международной торговли», Торгово-промышленной палаты Российской Федерации и ряда других организаций. Мероприятие проводится ежегодно с 2015 года<ref>{{cite web|url=https://www.imemo.ru/Primakov_Readings|title=Примаковские чтения|publisher=www.imemo.ru|lang=ru|accessdate=2018-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-01|title=Сергей Катырин: Красной нитью через всю жизнь Евгения Примакова проходила тема России, её интересы|url = http://tpprf.ru/ru/news/sergey-katyrin-krasnoy-nityu-cherez-vsyu-zhizn-evgeniya-primakova-prokhodila-tema-rossii-eye-interes-i106625/|publisher = tpprf.ru}}</ref>. * 4 декабря 2015 года учреждены десять персональных стипендий имени Е. М. Примакова для студентов [[МГУ]] и десять персональных стипендий для студентов [[МГИМО]]<ref name=autogenerated2>[http://static.kremlin.ru/media/acts/files/0001201512040027.pdf Указ Президента Российской Федерации об увековечении памяти Е. М. Примакова]</ref> * Летом 2015 г. имя присвоено [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН|Институту мировой экономики и международных отношений РАН]]. Также РАН учредила золотую медаль имени Е. М. Примакова, присуждаемую за выдающиеся научные достижения в области мировой экономики и международных отношений<ref>[http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=7037c8b2-c7c2-4d80-b34b-b19cbd0f3b61 Постановление Президиума РАН № 115 от 17.05.2016]</ref> * С 2017 года имя Примакова носит гимназия в [[Одинцовский район|Одинцовском районе]] Московской области<ref>[http://ogprim.ru/ Гимназия Примакова<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * В апреле 2016 г. имя Примакова присвоено вновь образованной улице в Ленинском районе города [[Список улиц Махачкалы|Махачкала]]<ref>[http://www.mkala.ru/info/documents/resolutions/2016/04/11/resolutions_4080.html ПОСТАНОВЛЕНИЕ от 11 апреля 2016 г. № 314 О присвоении имени Примакова вновь образованной улице в Ленинском районе г. Махачкалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109204041/https://www.mkala.ru/info/documents/resolutions/2016/04/11/resolutions_4080.html |date=2020-11-09 }}</ref>. * 16 марта 2016 года МИД России была учреждена медаль Примакова. * 26 июня 2016 года на Новодевичьем кладбище открыт памятник Е. М. Примакову работы скульптора Микаэла Согояна<ref>[https://tass.ru/obschestvo/3402852 Памятник Евгению Примакову открыт на Новодевичьем кладбище]</ref>. * В ноябре 2016 года мемориальную доску Евгению Примакову установили на доме 3 в Скатертном переулке, где жил политик. * В 2017 году научно-исследовательское судно Western Neptune, приобретённое «[[Росгеология|Росгеологией]]», было переименовано в «Академик Примаков»<ref>{{cite web |author= |url=https://tass.ru/transport/4691333 |title=Новейшее сейсморазведочное судно Росгеологии в Мурманске назвали в честь Евгения Примакова |lang=ru |website=ТАСС |publisher= |date=2017-10-31 |accessdate=2020-12-13}}</ref>. * Имя «Евгений Примаков» присвоено в 2018 году [[Ледоколы России|ледоколу]] «[[Совкомфлот]]а» проекта Aker ARC 121<ref>[https://ria.ru/society/20180203/1513913675.html Ледокольному судну в Петербурге присвоили имя Евгения Примакова] // [[РИА «Новости»]], 03.02.2018</ref>. * В 2018 году санаторию «Правда» Службы внешней разведки РФ присвоено почётное наименование «имени Е. М. Примакова»<ref>[http://ips.pravo.gov.ru/?docbody=&link_id=89&nd=102665301&intelsearch= Присвоить федеральному казённому учреждению «Санаторий „Правда“ Службы внешней разведки Российской Федерации» почётное наименование «имени Е. М. Примакова» и впредь именовать его — федеральное казённое учреждение «Санаторий „Правда“ имени Е. М. Примакова Службы внешней разведки Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220627111813/http://ips.pravo.gov.ru/?docbody=&link_id=89&nd=102665301&intelsearch= |date=2022-06-27 }}</ref>. * В 2019 году Благотворительный фонд Торгово-промышленной палаты РФ переименован в Фонд помощи детям имени Примакова Е. М.<ref>{{Cite news|title=Благотворительный фонд ТПП РФ переименован в Фонд помощи детям имени Примакова Е.М.|author=ТПП РФ|url=https://tpprf.ru/ru/news/blagotvoritelnyy-fond-tpp-rf-pereimenovan-v-fond-pomoshchi-detyam-imeni-primakova-e-m-i314290/|website=|date=2019-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705083840/https://tpprf.ru/ru/news/blagotvoritelnyy-fond-tpp-rf-pereimenovan-v-fond-pomoshchi-detyam-imeni-primakova-e-m-i314290/ |date=2019-07-05 }}</ref> * Имя будет присвоено{{когда}} одному из кораблей [[Военно-Морской Флот Российской Федерации|ВМФ России]]<ref name=autogenerated2 />. * Зал имени политического и государственного деятеля, востоковеда-арабиста Евгения Примакова и его бюст открыли в школе № 4 им. Героя России Анатолия Кярова<ref>{{Cite news|title=Зал им. Евгения Примакова открыт в одной из школ Нальчика|author=ТАСС|url=https://tass.ru/v-strane/6875111|website=ТАСС|date=2019-10-11}}</ref>. * В сквере напротив здания [[МИД России]] 29 октября 2019 года открыт [[Памятник Евгению Примакову|памятник]] Евгению Примакову работы скульптора [[Франгулян, Георгий Вартанович|Г. Франгуляна]]<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/61929 В Москве открыт памятник Евгению Примакову / kremlin.ru, 29 октября 2019]</ref>. * 30 ноября 2019 года в Махачкале состоялось открытие улицы имени Евгения Примакова<ref name="ulicaprimakova">[https://riadagestan.ru/news/makhachkala/v_makhachkale_torzhestvenno_vveli_v_ekspluatatsiyu_novuyu_dorogu_po_ulitse_im_primakova/ В Махачкале торжественно ввели в эксплуатацию новую дорогу по улице им. Примакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912163303/https://riadagestan.ru/news/makhachkala/v_makhachkale_torzhestvenno_vveli_v_ekspluatatsiyu_novuyu_dorogu_po_ulitse_im_primakova/ |date=2022-09-12 }} // РИА Дагестан, 1 декабря 2019.</ref>. * В 2019 [[Императорское православное палестинское общество]] учредило медаль имени Примакова. --> == Документаль фильмдар == <!-- * Документальный фильм журналиста [[Караулов, Андрей Викторович|Андрея Караулова]] «Академик Примаков» (производство — ООО «Стратегия века», 2014 год)<ref>{{youtube|Yw-O899INt8|ВИДЕО. «Академик Примаков». Фильм Андрея Караулова (2014 год).}}</ref>. * Документальный фильм [[Брилёв, Сергей Борисович|Сергея Брилёва]] «Евгений Примаков. 85» (производство — «[[Всероссийская государственная телевизионная и радиовещательная компания|ВГТРК]]», 2014 год)<ref>[http://www.vesti.ru/videos/show/vid/632166/cid/3201/ ВИДЕО. «Евгений Примаков. 85». Специальный репортаж Сергея Брилёва.] «[[Вести.Ru]]» // vesti.ru (9 января 2015 года)</ref><ref>[https://russia.tv/brand/show/brand_id/58622/ ВИДЕО. «Евгений Примаков. 85». О проекте. Посвящается 85-летию Евгения Максимовича Примакова (производство — «ВГТРК», 2014 год).] «[[Всероссийская государственная телевизионная и радиовещательная компания|ВГТРК]]» // russia.tv</ref>. * «Я твёрдо всё решил. Евгений Примаков» (производство — «ВГТРК», 2016 год)<ref>[https://russia.tv/brand/show/brand_id/61138/ Я твёрдо всё решил. Евгений Примаков / Смотреть онлайн / Russia.tv<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. --> == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{примечания|group="прим."}} ;Сноски {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Королёв Б. В.'' Как Примаков стал Примаковым. — М.: Изд-во [[Международный независимый эколого-политологический университет|МНЭПУ]], 1999. ** <small>''Королёв Б. В.'' Как Примаков стал ПРИМАКОВЫМ. — М.: Софт Издат, 2003.</small> * {{БРЭ |статья= Примаков, Евгений Максимович|id= 3167140|автор= [[Лукьянов, Фёдор Александрович|Лукьянов Ф. А.]]|том= 27|страницы= 492|год= 2015|ref=Лукьянов}} * ''[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]]'' Евгений Примаков. История одной карьеры. — М.: [[Центрполиграф]], 1999. ** <small>''Млечин Л. М.'' Евгений Примаков. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2007 ([[Жизнь замечательных людей. Биография продолжается|ЖЗЛ: Биография продолжается]]; вып. 3)</small> * {{книга |автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Примаков |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=2015 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=528 |серия=ЖЗЛ |isbn=978-5-235-03846-2 |тираж= |ref= Л. Млечин}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Евгений Примаков}} * {{Сотрудник РАН|2234|Евгения Максимовича Примакова}} * [http://megabook.ru/article/ПРИМАКОВ%20Евгений%20Максимович Статья] в [[Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|БЭКМ]] * [http://state.kremlin.ru/council/6/staff Совет при Президенте Российской Федерации по науке и образованию] * [http://council.gov.ru/structure/docs/25438/ Научно-экспертный совет при Председателе Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации] * [https://tpprf.ru Торгово-промышленная палата РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220713220708/https://www.tpprf.ru/ |date=2022-07-13 }} * [https://web.archive.org/web/20130227080058/http://www.rtisystems.ru/oaorti/board_of_directors_rti/ ОАО «РТИ»] * [http://www.wtcmoscow.ru/merk/ Меркурий-клуб]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150326093041/http://www.wtcmoscow.ru/merk/ |date=2015-03-26 }} * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=69F61D24-E1BB-3547-C59F-C976C0FCD315 Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]] * [http://www.kommersant.ru/doc/14753 Первозванного позвали последним] * {{статья|автор=[[Быков, Дмитрий Львович|Дмитрий Быков]].|заглавие=Вторая юность Евгения Примакова|ссылка=http://newlookmedia.ru/IDNV/Moskovskaa_komomolka/Stranic/Moskovskaa_komomolka_02_files/Media/Page%2004/Page%2004.jpg?disposition=download||издание=[[Московская комсомолка]]|тип=газета|год=1999|номер=02|страницы=04}} * ''Александр Росляков''. [http://roslyakov.ru/primakov Из чего твой панцирь, черепаха? Личное дело Е. Примакова] * ''Семёнов С. М., Тагаева Н. Н.'' [http://biograph.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=969:primakovem&catid=1&Itemid=29 Биография Е. М. Примакова] * {{cite web|url=https://lenta.ru/photo/2015/06/26/primakov/|title=Эпоха Примакова|date=2015-06-26|publisher=[[Лента.Ру]]|description=Умер советский и российский государственный деятель|accessdate=2015-06-26}} * {{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2015/06/26/primakov/|title=Политик, дипломат, разведчик|date=2015-06-26|publisher=Лента.Ру|description=Биография Евгения Примакова|accessdate=2015-06-26}} * {{cite web|url=http://nvspb.ru/tops/nastoyashchiy-primakov-58101|title=Настоящий Примаков|date=2015-06-30|publisher=Невское время|description=Неизвестные страницы его жизни – в воспоминаниях многолетнего коллеги и друга|accessdate=2015-06-30}} * [http://www.mathnet.ru/rus/person53725 Его статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514175823/http://www.mathnet.ru/rus/person53725 |date=2022-05-14 }} на [[Math-Net.Ru]] {{Внешние ссылки}} {{start box}} {{succession box|before=[[Гафуров, Бободжан Гафурович|Бободжан Гафуров]]|after=[[Ким, Георгий Фёдорович|Георгий Ким]]|title=Директор [[Институт востоковедения РАН|Института востоковедения АН СССР]]|years=1977—1985}} {{succession box|before=[[Яковлев, Александр Николаевич|Александр Яковлев]]|after=[[Мартынов, Владлен Аркадьевич|Владлен Мартынов]]|title=директор [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН|ИМЭМО АН СССР]]|years=ноябрь 1985 — 10 июня 1989}} {{succession box|before=[[Шебаршин, Леонид Владимирович|Леонид Шебаршин]],<br>[[Гургенов, Вячеслав Иванович|Вячеслав Гургенов]] (и.о.)|title=Начальник [[ПГУ КГБ СССР]]|years=22 сентября — 6 ноября 1991|after=должность упразднена, он сам как Директор ЦСР СССР}} {{succession box | before=должность учреждена, он сам как Начальник [[ПГУ КГБ СССР]]|title=[[Центральная служба разведки СССР|Директор ЦСР СССР]]|years= 6 ноября — 26 декабря 1991| after=должность упразднена, он сам как Директор СВР РФ}} {{end box}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илселәре]] [[Категория:А. М. Горчаков миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Рәсәй мемуаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса мөхәррирҙәр]] [[Категория:СССР мөхәррирҙәре]] [[Категория:Рәсәй мөхәррирҙәре]] [[Категория:XXI быуат мөхәррирҙәре]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:СССР шәрҡиәтселәре]] [[Категория:СССР ғәрәпселәре]] [[Категория:Рәсәй политологтары]] [[Категория:«Правда» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәрҡиәт институты директорҙары]] [[Категория:ИМЭМО директорҙары]] [[Категория:МДУ-ның иҡтисад факультеты уҡытыусылары]] [[Категория:СССР-ҙың КПСС-тан халыҡ депутаттары]] [[Категория:РФ Хөкүмәте Рәйестәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының III саҡырылыш депутаттары]] [[Категория:КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Рәсәй мәғариф академияһының почётлы ағзалары]] [[Категория:РФ Сит ил эштәре министрлығының Дипакадемия почётлы докторҙары]] [[Категория:Эске тикшереү бүлеге ағзалары]] [[Категория:СССР Союзы Юғары Советы Советы рәйестәре]] [[Категория:Демидов премияһы лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетының почётлы докторҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең Именлек советы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Пагуош комитеты ағзалары]] [[Категория:РФ Сит ил эштәре министрлығының Дипакадемия уҡытыусылары]] [[Категория:СССР Союзы Юғары Советы ағзалары (1989—1991)]] [[Категория:Бауыр яман шешенән үлгәндәр]] [[Категория:Евгений Максимович Примаков| ]] [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең ғәрәп фәне белгестәре]] [[Категория:Рәсәй шәрҡиәтселәре]] [[Категория:Рәсәй иҡтисадсылары]] [[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2015 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Киевта тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:I дәрәжә «Аль-Фахр» ордены менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетын тамамлаусылар]] rwv7lndt7y8f8ep6wr9fdbk99fqjs48 0 184946 1299918 1298443 2026-06-26T23:37:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299918 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ру́с батшалығы'''{{sfn|Костомаров|2004|с=340|loc=Царь [[Алексей Михайлович]]}}<ref>{{Из|Кругосвет|url=http://www.krugosvet.ru/node/42951?page=0,1#part-26|заглавие=Крымское ханство}}</ref>, йәки '''Рәсәй батшалығы'''<ref>[http://new.gramota.ru/spravka/trudnosti?layout=item&id=36_186 Российский и русский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713065941/http://new.gramota.ru/spravka/trudnosti?layout=item&id=36_186 |date=2017-07-13 }} // Справочно-информационный портал [[Грамота.ру]] − русский язык для всех (www.gramota.ru){{v|15|01|2014}}</ref><ref>''[[Зимин, Александр Александрович|Зимин А. А.]], [[Хорошкевич, Анна Леонидовна|Хорошкевич А. Л.]]'' [http://annales.info/rus/zimin/rvig03.htm Россия времени Ивана Грозного.] — {{М}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 1982.</ref><ref>''[[Перевезенцев, Сергей Вячеславович|Перевезенцев, С. В.]]'' [https://books.google.ru/books?ei=N3r2Te74MsjHtAaMw6yvBg&ct=book-thumbnail&hl=de&id=OZXwAAAAMAAJ&dq=Смысл+русской+истории&q=Российское+царство#search_anchor Смысл русской истории.] — {{М}}: «Вече», 2004.</ref>{{sfn|''Хорошкевич А. Л.''|1993|name="Hor"|loc=C. 40}}, '''Рәсәй'''<ref name="БРЭ-ТОМ-3">{{книга|автор=Шарце М. Г., Петрушина М. Н. и др. |заглавие=Русское государство |ссылка= https://bigenc.ru/geography/text/3522371 |ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]] и др., отв. ред. С. Л. Кравец|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 30 т.)|место=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |год=2005 |том=3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз |страницы=139—146 |страниц= 766 |isbn=5-85270-331-1|тираж=65000|language=ru}}</ref>, шулай уҡ '''Мәскәү батшалығы'''<ref>{{Статья|автор=[[Шмидт, Сигурд Оттович|Шмидт, С. О.]]|заглавие="Московское государство”: к объяснению наименования Российского государства XVI-XVII столетий|ссылка=|язык=|издание=Россия Ивана Грозного|тип=сборник|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1999|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=255, 278|issn=}}<!-- На первой странице: «Между тем в исторической литературе и в публицистике уже более полутора столетий признаётся общепринятым словосочетание „Московское государство“ (а также „Московское царство“). Оно употребляется обычно как тождественное терминам „Российское государство“ („Российское царство“) и „Русское государство“…» На второй: «Любопытно, что в том же 1567 году сам Иван Грозный в документе тоже внешних сношений — в послании от имени боярина И. П. Фёдорова гетману Г. Ходкевичу — использует термин „Московское царство“: „Также и того не бывало, што Литве Москву судити; полно, пане, вам и ваше местьцо справовати, але не Московское царство“--></ref> — Урыҫ дәүләтенең 1721 һәм 1547 йылдар араһындағы атамаһы<ref name="Комм3" group="~">»22 октября 1721 года в Петербурге в Троицком соборе царю Петру I был поднесён титул «император». Принято считать, что именно в этот день Российское царство официально превратилось в Российскую империю и начался отсчёт нового, имперского периода в истории страны". См.: ''Агеева О. Г.'' Титул императора Петра I и понятие «империя» в России в первой четверти XVIII в. // Межславянские взаимоотношения и связи. — М., 1999. — С. 5.</ref><ref name="Hor"/>. 1547 йылда бөтә Русь һәм Мәскәү бөйөк кенәзе [[Иван Грозный|Иван IV Грозный]] батша итеп таныла һәм: «''Бөйөк хаким, Аллаһ рәхмәте менән батша һәм бөтә Русь, Владимир, Мәскәү, Новгород, Псков, Рязань, Тверь, Югра, Пермь, Вятка, Болғар һәм башҡаларҙың бөйөк кенәзе''»<ref>Хрестоматия по древней русской литературе / Сост. Н. К. Гудзий — {{М.}}: Просвещение, 1973. — С. 296.</ref> титулын ҡабул итә, артабан, урыҫ дәүләтенең сиктәре киңәйтелгәс, титулға «''Ҡазан батшаһы'', ''Әстерхан батшаһы'', ''Себер батшаһы''» «һәм ''бөтә Төньяҡ иленең хакимы''» титулы өҫтәлә<ref>Именной царский указ «[http://www.runivers.ru/bookreader/book9809/#page/763/mode/1up О титулах царском и государевой печати]», 1667. — цит. по [http://www.portal-slovo.ru/history/35633.php?ELEMENT_ID=35633&PAGEN_2=2 ''Талина Г. В.'' Предисловие // Царская власть в XVII веке: титулование и положение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104125116/http://www.portal-slovo.ru/history/35633.php?ELEMENT_ID=35633&PAGEN_2=2 |date=2012-01-04 }} // образовательный интернет-портал «Слово» (www.portal-slovo.ru) {{v|03|12|2013}}</ref>. Титулатура буйынса Рус батшалығына тиклем [[Бөйөк Мәскәү кенәзлеге]] булған, ә уның вариҫы — [[Рәсәй империяһы]]<ref name="Комм4" group="~">«Смена внешних форм правления — сначала великое княжение, с 1547 года царство, с 1722 года империя — требовала и смены знаков власти, создания новых, переосмысления старых». — {{sfn0|''Хорошкевич А. Л.''|1993|loc=[http://heraldry.hobby.ru/gub/large2.html Большой государственный герб Российской империи. Венцы и короны, скипетры и державы]}}</ref><ref group="~" name="Комм5">«С 1547 года, с венчания Ивана IV на царство, Русь стала называться Россией. Официальное название страны — Российское государство, Россия» — {{книга |часть=Гл. 2. — § 1|ссылка часть=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=Сост. и отв. ред. {{s|А. А. Радугин}}|место={{М}} |издательство=Центр |год=2001 |страниц=304|isbn=5-88860-046-6}}</ref><ref name="Комм6" group="~">«16 января 1547 года великий князь Иван IV Васильевич принял царский титул, а Московское великое княжество превратилось в Российское царство» — {{cite web|url=http://www.otechestvo.org.ua/main/20071/3105.htm|title=Первый царь|author={{s|Перевезенцев С}}, д-р. ист. наук|authorlink=Перевезенцев, Сергей Вячеславович|date=2007-01-31|publisher=«Единое Отечество»|accessdate=2017-11-03|deadlink=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070507152756/http://www.otechestvo.org.ua/main/20071/3105.htm|archivedate=2007-05-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070507152756/http://www.otechestvo.org.ua/main/20071/3105.htm |date=2007-05-07 }}</ref>. Әммә рус тарихнамәһендә берҙәм һәм бойондороҡһоҙ үҙәкләштерелгән Урыҫ дәүләте ярты быуат элек — Иван III Бөйөк батшалығы дәүерендә — барлыҡҡа килгән һәм шулай уҡ бөтә Русь батшаһы титулы менән дә бәйле. Урыҫ ерҙәрен берләштереү (шул иҫәптән монгол баҫып алғандан һуң [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]] һәм [[Польша короллеге]] составында булғандарҙы) һәм [[Киев Русе|Боронғо Рус дәүләтен]] тергеҙеү идеяһы Рус дәүләте барлыҡҡа килгәндән алып күҙәтелә һәм Рәсәй империяһына мираҫ булып күсә<ref>{{Китап|автор=''[[Флоря, Борис Николаевич|Флоря Б. Н.]]''|заглавие=Русское государство и его западные соседи (1655-1661 гг.)|место=М|издательство=Индрик|год=2010|страницы=10|страниц=|isbn=978-5-91674-082-0}}</ref>{{Sfn|''Пашуто В. Т., Флоря Б. Н., Хорошкевич А. Л.''|1982}}. == Атамаһы == Хорошкевич билдәләүенсә, XV—XVI быуаттарҙа Рус дәүләте башлығы титулы тураһында мәсьәлә бик киҫкен тора, был рус-литва мөнәсәбәттәренә бәйле була{{Sfn|''Хорошкевич А. Л.''|1980|loc=С. 102}}. Бөйөк Литва кенәзлегендә һәм Польша короллегендә бөйөк Мәскәү кенәздәренең батша титулын танымайҙар, тәүге дәғүәләр Иван III Батша дәүере менән билдәләнә. Бөтә Русь ҡушылмаһы ла нәҡ шундай уҡ киҫкен ризаһыҙлыҡ һәм хәүеф тыуҙыра. Шуға күрә Польша һәм Литва эшмәкәрҙәре ''Рәсәй'' һүҙен бөтөнләй ҡулланмаҫҡа тырыша һәм көнсығыштағы дәүләтте тик ''Мәскәү дәүләте'' тип атауҙы дауам итәләр<ref>[https://web.archive.org/web/20130323123015/http://istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1423&n=79 ''Шмидт Сигурд, д.и.н.'' В некотором царстве, в некотором государстве… // Журнал «Родина» — 2004. — № 12.]</ref>, бер үк ваҡытта [[Көнбайыш Европа]]ла ''Московия'' терминын тараталар<ref>''Хорошкевич А. Л.'' Россия и Московия. Из истории политико-географической терминологии — Acta Baltico-slavica, 1976. — T. X. — С. 47−57.</ref>{{Sfn|''Хорошкевич А. Л.''|1980|loc=С. 104}}. 1993 йылда «Рус дәүләтселеге символдары» исемле популяр хеҙмәтендә Хорошкевич былай тип яҙа: «[[Вильнюс|Вильнола]] Иван Өсөнсөнө ныҡышмалы рәүештә — Мәскәү кенәзе» тип, ә илде «Мәскәү дәүләте» тип атайҙар". Ошондай уҡ терминология XIX быуаттан алып Рәсәй тарихнамәһендә лә ҡулланыла башлай, әммә Рәсәй империяһы тарихсылары өсөн һүҙ ике баш ҡаланы — Мәскәү менән [[Санкт-Петербург|Петербургты]] — ҡаршы ҡуйыу юҫығында алып барыла. «Рәсәй батшалығының ике сығанағы була: [[Алтын Урҙа]] ханлығы һәм Византия православие батшалығы (империя)»<ref name="fil">''Филюшкин А. И.'' Понятие «царство» в средневековой Руси // «Воронежская беседа», 1999−2000. — С. 161−177.</ref><ref name="Комм7" group="~">О содержании понятия в средневековой Руси см.:<br><br>♦ [http://www.mubiu.ru/ogd/ISTORIA/7/Liter/gorskiy.htm ''Горский А. А.'' Представления о «царе» и «царстве» в средневековой Руси (до середины XVI века). // Царь и царство в русском общественном сознании — {{М.}}, 1999.]{{Недоступная ссылка|accessdate=Ноябрь 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}}<br><br>♦ ''Горский А. А.'' Русь от славянского Расселения до Московского царства — {{М.}}, 2004.</ref>. Рәсәйҙә батшалыҡтың идеологик нигеҙе булмау сәбәпле, Иван III һәм [[Василий III]] ысынбарлыҡта батша була алмай. Византия тәртиптәренән калька йәки «батшалыҡ» — ханлыҡ бының өсөн нигеҙ була алмай. Шуға күрә XVI быуаттың тәүге яртыһында рәсми идеологияла һәм ижтимағи аңда «батшалыҡ» төшөнсәһен рәсмиләштереү бара. «Батшалыҡ» төшөнсәһен идеологик яҡтан рәсмилләштереү быуаттың тәүге яртыһында бара. Унда Спиридон-Савваның Мөрәжәғәтнамәһе (1511—1523 йылдар) һәм «Бөйөк Владимир кенәздәре тураһында хикәйәт» (тәүге редакция — 1527 йылға тиклем) мөһим роль уйнай. Уларҙа рус хакимдарының батша титулына хоҡуҡтарын нигеҙләүсе ике сәйәси легенда килтерелә. Беренсеһендә [[Рюриковичтар]]ҙың [[Боронғо Рим]] императорҙары менән Прус (Сазар Августтың туғаны) аша туранан-тура ҡәрҙәшлеге тураһында һүҙ бара. Икенсе легенда — Византияһынан Владимир Мономахҡа батша регалияларын ебәреү һәм уның батшалыҡҡа митрополит Неофит тарафынан индерелеүе тураһында. XVI быуат уртаһында ике риүәйәт урыҫ тарихының рәсми факттары булараҡ мөһим дәүләт документтарына — {{comment| батшалыҡҡа индереү |чин венчания на царство }}, {{comment|Дәүләт Шәжәрәһе|Государев Родословец}}, {{comment|Дәрәжәләр китабына |Степенная книга}} — индерелә. Сит ил илселәре тарафынан улар [[Иван Грозный|Иван IV]] батша титулына хоҡуҡтарын иҫбатлау сифатында килтерелә. Һис шикһеҙ, киләсәк батша Иван IV-гә йәмғиәттә ҙур өмөттәр бағлағаныла<ref name="fil"/>. [[Файл:Ivan_IV_Ortelius_1574.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Ivan IV Ortelius 1574.JPG/250px-Ivan IV Ortelius 1574.JPG|слева|мини|270x270пкс|«Руссияның бөйөк императоры, Московия кенәзе Иоанн Васильевич» (Ioannes Basilius Magnus Imperator Russiae, Dux Moscoviae). Абрахам Ортелий картаһының фрагменты (1574).]] Мәскәү кенәздәре батша власының яңы идеяһын тәҡдим итеүселәрҙең береһе митрополит Зосима була. 1492 йылда Мәскәү соборына бирелгән «Пасхалияны һүрәтләү» исемле яҙмаһында ул Мәскәү Рәсәйҙең Аллаға тоғролоғо арҡаһында яңы [[Истанбул|Константинополгә]] әүерелеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала{{Sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 198}}. Иосиф Волоцкий Мәскәү хакимдарының батша титулына хоҡуҡтарын идеологик нигеҙләүгә ҙур өлөш индерә. Ул үҙенең Василий III-гә мөрәжәғәтнамәһендә батша власының илаһи рәүештә барлыҡҡа килеүе тураһындағы тезисты иҫбатлай{{Sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 224−225}}. Русь-Византияның хоҡуҡи күсәгилешлеген нигеҙләүҙә «Владимир кенәздәре тураһында хикәйәт» ҙур роль уйнай. Уға ярашлы, Киев кенәзе [[Владимир Мономах]]ҡа батша тажы («Мономах кәпәсе») һәм үҙенең ҡартатаһы Константин Мономахтың башҡа тәғлимәттәрен тапшыра. Рус дәүләтен иғлан итеүҙең артабанғы идеологик нигеҙҙәре рәтендә Псковтан Елиазаров монастыры монахы Филофейҙың Мөрәжәғәтнамәһе торҙо, тап ул билдәле «Мәскәү — өсөнсө Рим» тезисын тәҡдим итә. Р. Скрынников яҙыуынса, Филофей концепцияһының нигеҙендә ниндәйҙер «Емерелмәҫ Рим батшалығы» тигән төшөнсә ята: ике батшалыҡтың — [[Рим империяһы]]ның һәм [[Византия империяһы|Византияның]] — емерелеүе, Мәскәү православие батшалығы өсөн урын таҙарта{{Sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 241}}. 1547 йылдың 16 ғинуарында Иван IV батша итеп иғлан ителә. Скрынников фекеренсә, был ваҡиға тәү сиратта эске сәбәптәргә бәйле була. Императорҙың идара итә башлауы һөжүмдәр һәм язалар менән билдәләнгә күрә, уның популярлығы ҡәтғи рәүештә кәмей бара. Батша титулын ҡабул итеү монарх власының абруйын күтәрергә тейеш була{{sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 260}}. Европала был ваҡиғаға ҡараш бер төрлө булмай. Польша илселәре Иван IV-нән батшалыҡ титулын ҡабул итеүгә яҙма дәлилдәр талап итә. Быға яуап итеп улар урыҫ сапҡынсыларының ошондай һүҙҙәрен ишетә: әлеге ваҡытта батшабыҙ Рус дәүләтенә бер үҙе хужа, шуға митрополит уны Мономах тажын (Скрынников хикәйәһендә) кейҙереп, батша итеп ҡуйҙы{{Sfn|''Скрынников Р. Г.''|1997|loc=С. 261}}. Англия ҙур ихласлыҡ менән Ивандың яңы титулын таный һәм хатта уны «император» тип атай. Католик илдәрендә танылыу һуңыраҡ килә: 1576 йылда Изге Рим империяһы императоры Максимилиан II Иванды бөтә Рустең батшаһы итеп таный. [[Көнбайыш Европа]]ла ''Russia'' һәм ''Moscovia'' терминдары йәнәш күҙәтелә. «Московия» термины Үҙәк һәм Көньяҡ Европала дәүләттәренә тарала, улар мәғлүмәтте Литва Бөйөк кенәзлеге һәм Польша короллеге аша ала<ref>''Хорошкевич А. Л.'' Русь, Русия, Московия, Россия, Московское государство, Российское царство // Спорные вопросы отечественной истории XI−XVIII веков: Тезисы докладов и сообщений Первых чтений, посвящённых памяти А. А. Зимина — {{М.}}, 1990. — Вып. 2. — С. 290−292.</ref>. [[Файл:Fra_Mauro_World_Map_detail_Rossia_(high-resolution).jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Fra Mauro World Map detail Rossia (high-resolution).jpg/450px-Fra Mauro World Map detail Rossia (high-resolution).jpg|мини|450x450пкс|1459 йылғы картаның фрагменттары менән топонимдар Фра Rossia Мауроның 1459 йылғы картаһының фрагментында рус ерҙәре]] 1459 йылғы Фра Мауро картаһында урыҫ ерҙәре биш төбәккә бүленгән{{Sfn|Среднее Поволжье|2012|с=10—11}}: * «Рәсәй Росса» (''Ҡыҙыл Рәсәй'', {{Lang-it|Rossia Rossa}}) — көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш Рәсәй; * «Рәсәй», «Европа» ({{Lang-it|Evropa Rossia}}) — төньяҡ-көнбайыш ерҙәре; * «Сармат Рәсәйе йәки Рәсәй Европала» ({{Lang-it|Sarmatia over Rossia in Evropa}}) — төньяҡ ерҙәр; * «Рәсәй Бьянка, Сармат йәки Рәсәй Азияла» (''Аҡ Рәсәй'', {{Lang-it|Rossia Biancha, Sarmatia over Rossia in Asia}}, ''Бөйөк Рәсәй'') — көнсығыш; * «Негра Рәсәй» (''Ҡара Рәсәй'', {{Lang-it|Rossia Negra}}) үҙәк һәм төньяҡ-көнсығыш Русь. Негра Рәсәй төбәгендә, «Европа» атамаһынан уңғараҡ, урынлашҡан киң таралған легенда тап ошо өлкәнең рус ерҙәренең үҙәге булып тороуын дәлилләй:{{Цитата башы}} Аҡ диңгеҙҙең көнсығышында сиге булған Рәсәй йәки Сарматия иленең был ғәйәт ҙур өлкәһе көнбайышта Немец диңгеҙе менән сиктәш, көньяҡта Сара һәм Кумания ҡалаларына тиклем, төньяҡта Пермь өлкәһенә тиклем һуҙылған. Уның буйлап ҙурлығы менән айырылып торған йылғалар аға, уларҙың иң ҙуры [[Волга]] (Иҙел) Нилдән бер ҙә ҡалышмаған. Шулай уҡ был ерҙә кешеләрҙең ауыр климат һөҙөмтәһендә йәшәй алмаған бик ҙур һаҙлыҡтар бар. {{Oq|it|Questa grandissima provincia dita rossia over sarmatia confina da levante cum el mar biancho, da ponente cum el mar d’alemagna, da ostro cum saray e cum la chumania, e da tramontana cum permia et ha in sì fiumi grandissimi maxime edil, el qual non è inferior del nilo. Item in questa provincia son paludi grandissimi per li qual questi populi non può esser lieçiermente danificadi da suo inimici}} {{Цитата аҙағы|Карта [[Фра Мауро]], лист [[:File:Fra Mauro map, sector XXXIV.jpg|XXXIV]]}} Таңғот өлкәһенең көнбайышында Аҡ диңгеҙ (бәлки, Байкал күле) ята, уның эргәһендә комментарий: «Был диңгеҙҙе „Актенис“ тип исемләйҙәр, йәғни, „Аҡ диңгеҙ“ ҡышын ул тулыһынса ҡар менән ҡаплана» . Себерҙәше Аҡ диңгеҙҙең көнбайыш ярында шундай риүәйәт бар, уның буйынса бында рәсәйҙең көнсығыш сиге үтә: ''«Бында Бөйөк Рәсәй башлана һәм ул Скандинавияға тиклем һуҙыла»''{{Sfn|Среднее Поволжье|2012|с=11}}. "Мәскәү кенәзлеге"нең сиге Абрахам Ортелийҙың 1567 йылғы «генераль» картаһында Ҡытай күле ({{Lang-la|Kitaia lacus}}) буйлап үткән, был күлдән [[Обь]] йылғаһы башлана. Күлдең сик буйынса әһәмиәте тураһында риүәйәттән белеп була: Был күл күл янында урынлаштырыу тураһындағы риүәйәттәрҙең әһәмиәтен өйрәнеү уҡырға мөмкин миниатюра порубежный: ''«Бына Бөйөк Хәм империяһын йәки Тартарҙарҙы Мәскәү кенәзлегенән йәки Рәсәй батшалығынан айырған күл»''{{Sfn|Среднее Поволжье|2012}}.<gallery> Russia Mercator 1595.jpg|''Russia'', [[Меркатор, Герард|Меркатор]], 1595 Herberstein-Moscovia.jpg|''Moscovia'', [[Герберштейн]], 1549 Atlas Cosmographicae (Mercator) 099.jpg|''Seu Moscovia Russia'', Atlas Cosmographicae, [[Меркатор, Герард|Меркатор]], 1596 Blaeu 1645 - Russiæ vulgo Moscovia pars australis.jpg|Уртаҡ ҡулланыу: ''Moscovia vulgo Russia'', [[Космография Блау]], 1645 </gallery> == Тарихы == [[Файл:Growth_of_Russia_1547-1725_true_borders.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Growth of Russia 1547-1725 true borders.png/250px-Growth of Russia 1547-1725 true borders.png|мини|250x250пкс|Рус дәүләте 1547—1725 йылдарҙа]] XIV—XV быуаттарҙа бер нисә яңы сәйәси үҙәктәр тирәләй урыҫ ерҙәрен берләштереү башлана һәм һөҙөмтәлә үҙәкләштерелгән Урыҫ дәүләте ойошторола. Төньяҡ-көнсығыш Русь ғәскәрҙәрен берләштереү Василий III һәм Иван III идара итеү осоронда тамамлана. Шулай уҡ татар-монгол иҙеүенән һуң Иван III Рустең суверенлы хакимы була, ул беренсе булып Урҙа ханына буйһоноуҙан баш ҡаға. Ул бөтә Русь батшаһы титулын ала һәм бының менән бөтә урыҫ ерҙәренә дәғүә итә{{Sfn|''Пашуто В. Т., Флоря Б. Н., Хорошкевич А. Л.''|1982|loc=С. 157}}. === Византия мираҫы === [[Файл:Tsar_by_S.V._Ivanov.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Tsar by S.V. Ivanov.jpg/250px-Tsar by S.V. Ivanov.jpg|слева|мини|250x250пкс|Иванов С. В. «Бөйөк батша, бөтөн Рәсәйҙең батшаһы һәм монархы». «Рус тарихы буйынса картиналар» исемле И. Н. Кнебель баҫмаһынан иллюстрация, 1908]] XVI быуат уртаһында Урыҫ дәүләте хакимы сикләнмәгән власлы хаким- батшаға әүерелә. Был титулды ҡабул итеп, Мәскәү батшаһы Рәсәйҙең төп һәм берҙән-бер хакимы, Византия императорҙарына йәки монгол хандарына тиң булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1472 йылда Иван III һәм һуңғы византия императоры вариҫы Софья Палеологтың никахлашыуынан һуң Бөйөк Мәскәү кенәзлеге [[Византия]] традицияларын, ритуалдарын, титулдарын һәм гербын — Рәсәй гербына әүерелгән ике башлы сәмреғошто — вариҫ итеп ала. Саҡ ҡына һуңыраҡ, XV быуат аҙағында, Рәсәйҙең мессион роле, уның дини һайланлығы тураһында идея тыуа. Ул «Мәскәү — Өсөнсө Рим» теорияһы исемен ала. Тәүге тапҡыр был концепция митрополит Зосиманың «Пасхалияны тасуирлау» (1492 йыл) хеҙмәтенә баш һүҙҙә осрай. Һуңынан был теорияны үҙенең мөрәжәғәттәрендә Псковтағы Елеазаров монастыры ҡарты Филофей үҫтерә<ref name="Filof">Послание Филофея, игумена Елизаровской пустыни, к Государю великому Василию Ивановичу всея Руси // БАН, собр. Ф. Плигина, № 57, 21.5.15, рук. XVII в. А. 121 об.</ref>. === Иван IV-нең идара итеү осоро === [[Файл:Ivans_ivory_throne.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Ivans ivory throne.jpg/200px-Ivans ivory throne.jpg|слева|мини|266x266пкс|Иван Грозныйҙың тәхете]] Башта, сикләнмәгән власлы хаким/''самодержец'' термины тик бойондороҡһоҙ хаким тигәнде аңлата, әммә [[Иван Грозный]]ҙың батшалыҡ осоронда (1533—1584) сикләнмәгән эске хакимлыҡты аңлата башлай. Иван Грозный батша булып тәхеткә ултыра, әммә һәр хәлдә [[Рус православие сиркәүе]] уның император икәнлеген таный. Елизаров монастыры ҡарты Филофей 1523—1524 йылдарҙа яҙылған хаттарында рус батшаһы [[Православие дине|православиеның]] төп һаҡсыһы һәм иртә [[христианлыҡ]] үҙәтәре [[Рим империяһы|Рим]] һәм [[Византия империяһы|Византия]]<nowiki/>л империяларының рухи вариҫы булып тора тип иғлан итә. Әлеге концепция артабанғы быуаттарҙа Рәсәй йәмғиәтендә ҙур резонанс тыуҙыра. Тәүге осорҙа боярҙар ярҙамында Иван IV бер нисә файҙалы реформалар үткәрә. Яңы [[Иван IV-нең Судебнигы|Судебник]] нәшер ителә, ул урыҫ дәүләте өҙлөкһөҙ алып барған һуғыштар фонында административ һәм хәрби эштәрҙе көйләй. Иван IV идара иткән ваҡытта Рәсәй үҙ биләмәләрен ныҡ киңәйтеүгә өлгәшә. Ҡазан походы һөҙөмтәһендә (1552 йылда) урта [[Волга]]ны үҙенә буйһондора, 1556 йылда [[Әстерхан]]ды яулап, түбән Волганы һәм [[Каспий диңгеҙе]]нә юл аса, [[Персия]] (Иран), [[Кавказ]] һәм [[Урта Азия]] менән яңы сауҙа мөмкинлектәр 1557 йылда [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|башҡорттар]] [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|Рәсәйгә ҡушылыу]] тураһында килешеү төҙөйҙәр. Татар ханлыҡтары ҡулсаһы өҙөлә, [[Себер]]гә юл асыла. Шул уҡ ваҡытта [[Порта]] һәм [[Ҡырым ханлығы]] менән мөнәсәбәттәр ҡырҡа насарая. 1552 йылдың аҙағында элекке Ҡазан ханлығы биләмәләрендә ихтилал тоҡана. Ихтилал үҙәге Чалым ҡалаһы булып тора. Баш күтәреүселәр шулай уҡ хан хакимлығын тергеҙәләр: тәхеткә [[нуғай]] кенәздәренең береһе Әли Аҡрам саҡырыла. Ихтилал бик ҡаты баҫтырыла, бик күп зиндандар төҙөлә. .1556 йылда ихтилал үҙәге Чалым яулап алына. бынан һуң артабанғы ҡаршылашыу туҡтатыла. Ҡазан татарҙарына ҡаршы урындағы халыҡтар ҙа ҡатнашалар, сөнки улар өҙлөкһөҙ һуғыштан йонсоған була. Баш күтәреүселәр ҡулынан хан үлтерелә, хәрәкәттең лидерҙары һәләк була. 1552—1557 йылдарҙа рус батшалығына ҡаршы мари халҡының бер өлөшө ихтилалсыларға ҡушыла, уларға ҡаршы урыҫ экспедициялары ойошторола, һөҙөмтәлә мариҙар урыҫ батшаһына буйһоналар. Шулай ҙа урындағы халыҡ быуат аҙағына тиклем ике ярайһы уҡ эре ике ихтилал ойоштора: 1571—1574 һәм 1581—1585 йылдарҙа. [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] йүнәлешендәге сауҙа юлдарында ливон һәм швед күҙәтеүенән ҡотолорға теләп, Иван IV [[Ливония һуғышы]]н башлай. Мәскәү өсөн хәрби эштәр бик уңышлы булмай: 1569 йылда Әстерхан тирәһендә төрөк-ҡырым походына ҡаршы тора алалар, әммә 1571 йылда ҡырым ханы һәм уға ҙур зыян килтерә. Ҡырымлылар һәм төрөктәр киләһе йылда ҡабаттан походҡа сығалар. Һуғыштан тыш, Рус батшалығы эпидемияларҙанһәм боярҙарҙың үҙ-ара ызғыштары арҡаһында көсһөҙләнә. Шул уҡ ваҡытта ливон һуғышы урыҫ ерҙәренә килә. 1582 йылда солох килешеүе төҙөлә. Балтик диңгеҙенә сығыу юлы өсөн Рәсәй буаттан ашыу ваҡыт алыша, Англия һәм Голландия менән сауҙа мөнәсәбәттәре [[Аҡ диңгеҙ]] аша башҡарыла: башта — Холмогоры, һуңынан сауҙа әйләнеше артыуға бәйле 1584 йылдан алып яңы төҙөлгән [[Архангельск]] аша.. [[Файл:Surikov_Pokoreniye_Sibiri_Yermakom.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg/300px-Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg|справа|мини|300x300пкс|Ермактың Себерҙе буйһондороуы. Василий Суриков, 1895]] === Борис Годуновтың идара итеүе === {{main|Борис Годунов}} === Сыуалыш осоро === === Романовтарҙың батшалығы 1689 йылға тиклем === === Петр I-нең идара итеүе һәм Рәсәй империяһына әүерелеү === == Хакимдар == * ''См. [[Урыҫ батшалары исемлеге]]'' == Властың һайланған органдары == == Административ бүленеше == == Һайланма администрация == == Хәрби эштәр == === Армия === {{Главная|Урыҫ дәүләтенең армияһы}} === Флот === == Дипломатия == == Геральдика == == Аҡса системаһы == == Иҡтисад == == Дин == == Мәҙәниәт == == Хоҡуҡ == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рәсәйҙең Азия өлөшө]] * [[Рәсәй дәүләтенең атамалары]] == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{иҫкәрмәләр|group="~"|2}} ;Сығанаҡтар {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ;Дөйөм мәғлүмәт * {{книга|автор=[[Богоявленский, Сергей Константинович|Богоявленский С. К.]], [[Веселовский, Степан Борисович|Веселовский С. Б.]]|часть=Местное управление|заглавие=Очерки истории СССР. Период феодализма, XVII в.|ответственный=Под ред. А. А. Новосельского и Н. В. Устюгова|место=М.|издательство=|год=1955|страницы=384|isbn=|ref=''Богоявленский С. К., Веселовский С. Б.''}} * {{Книга:Костомаров|2004}} * {{книга|автор=[[Пашуто, Владимир Терентьевич|Пашуто В. Т.]], [[Флоря, Борис Николаевич|Флоря Б. Н.]], [[Хорошкевич, Анна Леонидовна|Хорошкевич А. Л.]]|заглавие =Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства|ссылка=http://www.inslav.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1205:-1982&catid=29:2010-03-24-13-39-59&Itemid=62|место=М.|издательство=Наука|год=1982|ref=''Пашуто В. Т., Флоря Б. Н., Хорошкевич А. Л.''}} * {{книга|автор=Скрынников Р. Г.|заглавие=История Российская. IX−XVII вв.|место=М.|издательство=Издательство «Весь мир»|год=1997|ref=''Скрынников Р. Г.''}} * {{книга|автор=Хорошкевич А. Л.|заглавие=Символы русской государственности|место=М.|издательство=Издательство МГУ|год=1993|isbn=5-211-02521-0|ref=''Хорошкевич А. Л.''}} * {{книга|автор=Хорошкевич А. Л.|заглавие=Русское государство в системе международных отношений конца XV − начала XVI в|место=М.|год=1980|ref=''Хорошкевич А. Л.''}} * * ;Өҫтәмә мәғлүмәт * {{БРЭ|автор=Г. А. Исаченко, М. Д. Горячко, А. Н. Прокинова, П. С. Павлинов, П. М. Степанова /2015/. Г. А. Исаченко, М. Д. Горячко, А. Н. Прокинова, П. С. Павлинов, П. М. Степанова /2018/. Актуализация: редакция БРЭ /2020/|заглавие=Санкт-Петербург|том=Электронная версия|страницы=|год=2020|id=5718131|ref=Исаченко и др.}} * [http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=332441 Акты Московского государства (в 3 томах).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203232756/http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=332441 |date=2009-12-03 }} — {{СПб}}: Типография Императорской академии наук, 1890−1901. * {{cite web|url=http://www.portal-slovo.ru/rus/history/49/60/5369/$print_text/|author=Волков В. А.|title=Конец Смутного времени|publisher=// Православный образовательный портал «Слово» (www.portal-slovo.ru)|accessdate=2014-01-15|deadlink=+|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080430130230/http://www.portal-slovo.ru/rus/history/49/60/5369/$print_text/|archivedate=2008-04-30}} * ''Вертков К. А.'' Типы русских гуслей // Славянский муз. фольклор. — {{М}}, 1972. * ''[[Гневушев, Андрей Михайлович|Гневушев А. М.]]'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003814964 Сибирские города в смутное время.] — Киев: Тип. 2-й артели, 1914. (Российская государственная библиотека) * ''Каргалов В. В.'' Московские воеводы XVI−XVII вв. — {{М}}, 2002. * {{Книга:Ключевский}} * {{книга|заглавие =Очерки истории СССР. Период феодализма, XVII в.|ссылка=|ответственный=Под ред. А. А. Новосельского и Н. В. Устюгова|место=М.|издательство=|год=1955}} * ''Семёнов Игорь, к.и.н.'' [https://web.archive.org/web/20131015232938/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2703&n=131 Охота в посольском обычае Кремля XV−XVII веков // Журнал «Родина», 2008 — № 8.] * ''Соколов Ф. В.'' Гусли звончатые. — {{М}}, 1959. * {{Книга:Соловьёв}} * ''Тихомиров Д. П.'' История гуслей. Очерки. — Тарту, 1962. * [[Ульянов, Олег Германович|Ульянов О. Г.]] [http://rusk.ru/st.php?idar=8635 Рождение царства Русского // Сайт «Русская линия» (rusk.ru), 17.07.2006.]; впервые: «Вертикаль власти» — {{М}}, май 2003. — С. 52−56. * ''Усачёв А. С.'' Степенная книга и древнерусская книжность времени митрополита Макария. — {{М}}−{{СПб}}, 2009. * ''Фаминцын А. С.'' Гусли − рус. нар. муз. инструмент. — {{СПб}}, 1890. * {{статья | автор = [[Фоменко, Игорь Константинович|Фоменко И. К.]] | заглавие = [[:Файл:Samara Fomenko I K.pdf|Первое упоминание «Самары» в западноевропейских средневековых источниках]] | оригинал = | ссылка = | язык = ru | ответственный = Редкол.: Д. А. Сташенков (отв. ред.), А. Ф. Кочкина, Л. В. Кузнецова | автор издания = | издание = Среднее Поволжье в контексте средневековой российской истории: на перекрёстке культур (конец XIII-XVI в.) | тип = Материалы научно-практической конференции | место = [[Самара]] | издательство = «Офорт». Министерство культуры Самарской области, [[Самарский областной историко-краеведческий музей имени П. В. Алабина]] | год = 2012 | месяц = | число = | том = | выпуск = | номер = | страницы = 9—23 | isbn = 978-5-473-00859-3, ББК Т3(2Р354.2)43я431(2Р), Т3(2Р354.2)44я431(2Р), Т4(2)431.99Поволжье.я431(2Р) | issn = | doi = | bibcode = | arxiv = | pmid = | ref = Среднее Поволжье | archiveurl = | archivedate = }} [[Файл:Cc.logo.circle.svg|15px|Статья доступна по лицензии CC BY-SA 3.0]] — {{comment|OTRS.|Номер OTRS разрешения от автора: 2019050410003641}} * [http://new.runivers.ru/lib/book4369/53121/ ''Чечулин Н. Д.'' Города Московского государства в XVI веке // «Записки историко-филологическаго факультета Императорскаго С.-Петербургскаго университета. Т. 22.» — {{СПб}}: Тип. И. Н. Скороходова, 1889. — 353 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921183634/https://new.runivers.ru/lib/book4369/53121/ |date=2022-09-21 }} * {{книга|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/9987573 Практика посвящений храмов во имя патрональных великокняжеских и царских святых в XVI веке] // Царь и царство в русском общественном сознании|издательство=Изд-во Института российской истории РАН|год=1999|место=М.|страницы=38—48|isbn=5-8055-0009-4}} * ''Шамин Степан.'' [https://web.archive.org/web/20131015232907/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=81&n=9 Первые регулярные почты в России // Журнал «Родина», 2001. — № 12.] * ''Шишков Александр, к.и.н.'' [https://web.archive.org/web/20131015232935/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1716&n=90 Очищение от Смуты // Журнал «Родина», 2005. — № 11.] {{refend}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты}} * {{cite web|url=http://megabook.ru/|title=Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия (megabook.ru)|accessdate=2013-12-03|ref=МЭКМ}} * [http://www.istorichka.ru/texts/1094015050/view/ Очерк об истории Русского государства в 1508−1598 годах // Сайт «ИСТОРИЧКА. Доклады по истории» (www.istorichka.ru){{v|15|01|2014}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211030103135/http://www.istorichka.ru/texts/1094015050/view/ |date=2021-10-30 }} * [http://www.infoliolib.info/rlit/drl/grozny.html Переписка Ивана Грозного с Андреем Курбским // Университетская электронная библиотека «INfOLIO» (www.infoliolib.info){{v|15|01|2014}}] * [https://web.archive.org/web/20110525172835/http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=5115 Сочинения Ивана Семёновича Пересветова / Подготовка текста М. Д. Каган-Тарковской, перевод А. А. Алексеева, комментарии Я. С. Лурье // Электронные публикации Института русской литературы (Пушкинского Дома) РАН (www.pushkinskijdom.ru){{v|15|01|2014}}] * [http://www.drevnyaya.ru/drusa.php Интернет-ресурсы (каталог научных работ, посвящённых Древней Руси − Словари, справочно-библиографические издания, журналы и сериальные издания) // Сайт научного журнала «Древняя Русь. Вопросы медиевистики» (www.drevnyaya.ru){{v|15|01|2014}}] * [http://liber.rsuh.ru/?q=node/1166 Россия в Средние века и раннее Новое время // Сайт научной библиотеки Российского государственного гуманитарного университета (liber.rsuh.ru){{v|15|01|2014}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921232738/https://liber.rsuh.ru/?q=node/1166 |date=2022-09-21 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=wuZ50HnDYTI&feature=plcp «Российская государственность в Допетровскую эпоху. XVII в.». — Телепередача из цикла «Молодые учёные России», телеканал «Просвещение», эфир от 27 августа 2012]. {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Урыҫ дәүләте}} [[Категория:Азия тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Европа тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Батшалыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] ellzjsoc307lv9qvacth7eult7q0raw 0 185788 1299897 1190624 2026-06-26T17:04:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299897 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Президент''' ([[Латин теле|лат]]. praesidens — алда ултырыусы, башта; рәйес) — [[республика]] йәки ҡатнаш идара итеү формаһы булған дәүләттәрҙә һайланған [[дәүләт]] башлығы, закон буйынса вәкәләттәре сикләнгән мөҙҙәткә (мәҫәлән, [[конституция]] буйынса) һайлана. Президент республикаларында президент парламенттан тыш ысулдар менән һайлана: ситләтелгән ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) йәки туранан-тура ([[Рәсәй]], [[Аргентина]]) һайлауҙар аша. Президент республикаларында ул киң хоҡуҡтарға эйә, сөнки уның ҡулында дәүләт башлығы һәм хөкүмәт башлығы функцияларын берләштерә. Парламент республикаларында президентты йә парламент, йә нигеҙен парламентарийҙар тәшкил иткән махсус коллегия һайлай. Бындай республикаларҙың конституциялары ([[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]]-ҙан тыш, унда президенты парламент тарафынан һайлана һәм [[хөкүмәт]] башлығы була) формаль рәүештә президентҡа киң вәкәләттәр бирә, әммә ғәмәлдә уларҙы премьер-министр тормошҡа ашыра<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Президент}}</ref>. Әҙәбиәттә президент бурысын артабан башҡармаған кешене '''экс-президент''' тип атайҙар. == Президентлыҡ институты төшөнсәһе == Боронғо заманда төрлө йыйылыштар менән етәкселек иткән кешеләрҙе президент тип атаған булыуы ихтимал, әммә хәҙерге аңлауҙа («дәүләт башлығы») «президент» тигән һүҙ [[XVIII быуат|XVIII быуатҡа]] тиклем ҡулланылмай<ref name="ftn12">Сахаров Н. А. Институт президентства в современном мире. {{М}}: Юридическая литература, 1994. С. 5.</ref>. [[1787 йыл]]да Америка Ҡушма Штаттары Конституцияһын ҡабул итеүгә әҙерләнгәндә генә, [[Федерализм|федераль]] дәүләттең яңы һайланған башлығын атау тураһында мәсьәлә килеп тыуғас, тәүге тапҡыр бындай вазифалы кешене билдәләү өсөн «президент» термины ҡулланыла<ref name="ftn2">''Гончаров В. В., Жилин С. М.'' Особенности использования в Российской Федерации зарубежного опыта формирования и функционирования института президента // Конституционное и муниципальное право. 2009. № 23. С. 18-22.</ref>.. Һәр дәүләт башлығы ла президент тип таныла алмай. Монархтан айырмалы рәүештә, ул халыҡ тарафынан һайлана һәм үҙенең вәкәләттәрен билдәле бер ваҡыт эсендә тормошҡа ашыра. Ҡалғанында иһә уның конституцион-хоҡуҡи статусы төрлө дәүләттәрҙә төрлөсә билдәләнеүе мөмкин<ref name="ftn32">''Каллагов Т. Э.'' Конституционное право Российской Федерации. Курс лекций. {{М}}: Волтерс Клувер, 2010. С. 27.</ref>. Мәҫәлән, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] президент дәүләт башлығы булып тора; АҠШ-та, «башҡарма власть Америка Ҡушма Штаттары Президентына тапшырылғанлыҡтан», — башҡарма власть башлығы, ул шулай уҡ «Америка Ҡушма Штаттары армияһы һәм Хәрби-диңгеҙ флотының баш командующийы», «халыҡ-ара килешеүҙәр төҙөргә вәкәләтле (сенаторҙарҙың өстән ике өлөшө хуплаған осраҡта)», «илселәрҙе, башҡа рәсми вәкилдәрҙе һәм консулдарҙы, Юғары суд судьяларын һәм АҠШ-тың башҡа рәсми кешеләрен тәғәйенләй», дәүләт башлығы функцияларын үтәһә лә, өҫтәмә рәүештә «дәүләт башлығы» тип аталмай<ref name="ftn162">[https://archive.is/20130418011453/worldconstitutions.ru/archives/168 Конституция Соединённых Штатов Америки]</ref>; [[Франция]]ла «Республика президенты» шулай уҡ «дәүләт башлығы» тип аталмай («премьер-министр» булһа ла, конституцияла «башҡарма власть башлығы» термины ла юҡ). Уның функциялары Рәсәй президенты функцияларына оҡшаш билдәләнә: Президент «конституцияның үтәлешен күҙәтә, үҙенең арбитражы менән халыҡ-ара властарҙың нормаль эшләүен тәьмин итә», «милли бойондороҡһоҙлоҡ, халыҡ-ара килешеүҙәрҙең үтәлеше гаранты», «ҡораллы көстәрҙең башлығы», «халыҡ-ара килешеүҙәрҙең инициаторы һәм уларҙы раҫлай», «хөкүмәттә рәйеслек итә»<ref name="ftn292">[https://web.archive.org/web/20140130074248/http://worldconstitutions.ru/archives/138 Конституция Французской Республики]</ref>. Хоҡуҡи әҙәбиәттә «президентлыҡ институты» йәки «президент институты» төшөнсәһе айырылып тора. Был учреждение конституцион-хоҡуҡи характерҙа. И. Д. Хутинаев, «социаль институт» төшөнсәһен анализлап, президентлыҡ институты [[фән]]дең төрлө тармаҡтарының анализлау предметы булып тора, улар төрлө ысулдар ҡуллана, шуға ла был төшөнсәнең йөкмәткеһе бәхәсле булып ҡала, тип билдәләй. Мәҫәлән, Б. П. Елисеев президентлыҡ институтын «интеграциялы хоҡуҡи институт, уның маҡсаты дәүләт власы институттарының эшмәкәрлеген яраштырыуҙа тора, тип билдәләй»<ref name="ftn62">Дёгтев Г. В. Становление и развитие института президентства в России: теоретико-правовые и конституционные основы. М.: Юристъ, 2005. С. 26.</ref>. Башҡа авторҙар президентлыҡ институтының асылын президент һайлау процесын, уның вәкәләттәрен һәм функциональ бурыстарын көйләүгә йүнәлтелгән нормалар системаһы итеп ҡарай<ref name="ftn42">Конджакулян К. М. Сущность института президентства в Российской Федерации и Республике Армения в контексте исполнительной власти // Конституционное и муниципальное право. 2010. № 10. С. 13-16.</ref>. Т. Э. Каллагов президентлыҡ институтын «президент власы эшмәкәрлеген көйләүсе конституцион нормаларға нигеҙләнгән дәүләт идараһы өлкәһендә президент вәкәләттәре йыйылмаһы», тип ҡарай<ref name="ftn33">''Каллагов Т. Э.'' Конституционное право Российской Федерации. Курс лекций. {{М}}: Волтерс Клувер, 2010. С. 27.</ref>. М. А. Краснов икенсе ҡарашта тора, ул президентлыҡ, [[абсолют монархия]] кеүек үк, «атайлыҡ» идеяһының кәүҙәләнеше булып тора: монарх кеүек үк, президент асылда «милләт атаһы» функцияһын башҡара, тип иҫәпләй<ref name="ftn72">Краснов М. А. Глава государства: рецепция идеи «отцовства» // Гражданское общество и правовое государства. 2008. № 6. С. 33.</ref>. Башҡа тикшеренеүҙәрҙә был фекер билдәле бер хуплау таба: мәҫәлән, Яңы һәм Хәҙерге заманда власть ойоштороу принциптары яңынан ҡаралыуға ҡарамаҫтан, йәмғиәт президентлыҡ институтына мохтаж: ул донъяның 130—140 илендә йәшәп килә, уға социаль ихтыяж бар. Президент дәүләт берҙәмлеге символы, үҙ илендә, шулай уҡ сит илдәрҙә граждандар мәнфәғәттәрен яҡлаусы булып тора; ул илдә барған ваҡиғалар өсөн шәхсән яуаплы<ref name="ftn82">Марченко М. Н. Политико-правовой статус института президента (исторический аспект) // Вестник Московского университета. Серия 11. Право. 1992. С. 7.</ref>. И. Д. Хутинаев, тап президентлыҡтың беренсел булып тороуын һәм шул арҡала тейешле институттың йөкмәткеһе киңерәк булыуын билдәләп, «президентлыҡ институты» һәм «президенттың хоҡуҡи статусы» төшөнсәләрен айырып күрһәтә. Президенттың хоҡуҡи статусы уның үҙ функциональ бурыстарын үтәү тәртибен билдәләй. Президентлыҡ институты шулай уҡ президент һайлауға ҡағылышлы нормаларҙы, президент вәкәләттәрен тормошҡа ашырыу күләмен, уларҙың үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыу осраҡтарын, президент эшен тәьмин иткән учреждениеларҙы ойоштороуҙы һәм уларҙың эшләү тәртибен үҙ эсенә ала<ref name="ftn92">Каллагов Т. Э. Конституционное право Российской Федерации. Курс лекций. М.: Волтерс Клувер, 2010. С. 28.</ref>. «Президент власы» төшөнсәһе лә айырыла (вәкәләттәрҙе бүлеү системаһында властың айырым тармағы тип аңларға ярамай). Был власты президент шәхсән генә түгел, башҡа органдар һәм чиновниктар ҙа тормошҡа ашыра, тип күрһәтелә<ref name="ftn102">Осетров С. А. Организационные основы президентской власти в Российской Федерации // Конституционное и муниципальное право. 2010. № 7. С. 41-44.</ref>. Дәүләт органдарының был системаһын билдәләү мәсьәләһе бәхәсле. Ҡайһы бер ғалимдар «президент власы механизмы» терминын ҡуллана<ref name="ftn112">Дегтев Г. В. Становление и развитие института президентства в России: теоретико-правовые и конституционные основы. М.: Юристъ, 2005. С. 156—158.</ref>. Икенселәр «президенттың башҡарма аппараты» төшөнсәһен индерә<ref name="ftn122">Колюшин Е. И. Конституционное право России: Курс лекций. М.: Городец, 2006. С. 273.</ref>. Президент власын тормошҡа ашырыусы дәүләт органдары, учреждениелар һәм вазифалы кешеләр системаһын «президент командаһы» тигән төшөнсә менән билдәләргә мөмкин булыр ине, тип билдәләй Авакьян С. А.<ref name="ftn132">Авакьян С. А. Конституционное право России: Учеб. курс: В 2 т. Т. 2. М.: Юристъ, 2005. С. 346.</ref>. Дөйөм алғанда, президент власының башҡарма аппаратына түбәндәге дәүләт учреждениелары ([[Рәсәй Федерацияһы]] өлгөһөндә): [[Рәсәйҙең Именлек советы|Рәсәй Именлек Советы]], [[Рәсәй Президенты Хакимиәте]], Рәсәй Президентының тулы хоҡуҡлы вәкилдәре, Рәсәй Президентының Эштәр идаралығы, Рәсәй Президентының Махсус программалар баш идаралығы, Рәсәй Президенты ҡарамағында булдырылған төрлө кәңәшмә һәм консультация органдары инә. Башҡа дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә шулай уҡ президент власы эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе башҡарма органдарҙың үҫешкән системалары бар. Президентлыҡ институтына донъяла барлыҡҡа килгән ҡараштарҙы анализлап, бөтә [[дәүләт]]тәр президенттарына хас булған түбәндәге төп билдәләрҙе күрһәтергә мөмкин: * Президент — һайланып ҡуйылған вазифалы кеше; * президент дәүләт башлығы функцияларын башҡара; * ул йә башҡарма власть тармағы башлығы булып тора, йә башҡарма власть ҡарарҙарын әҙерләүҙә ҡатнаша, закондар ҡабул итеү тәҡдимен индерә, власть органдары системаһында арбитр ролен башҡара; * бер кемгә лә буйһонмай һәм башҡа дәүләт органдарына буйһонмай; * закон менән билдәләнгән сикләүҙәрҙе үтәргә һәм закондарҙы боҙмаҫҡа бурыслы; * президент, дәүләттең ғәмәлдәге [[Сәйәсәт|сәйәси]] эштәренә юғары контролде тормошҡа ашырып, ҙур сәйәси йоғонтоға эйә<ref name="ftn93">Каллагов Т. Э. Конституционное право Российской Федерации. Курс лекций. М.: Волтерс Клувер, 2010. С. 28.</ref>. == Хәҙерге хоҡуҡ системаларында президенттың конституцион-хоҡуҡи статусы һәм әһәмиәте == Президенттың конституцион-хоҡуҡи статусы төрлө дәүләттәрҙә айырыла. Атап әйткәндә, властарҙы бүлеү системаһында президенттың урынын билдәләүҙә етди айырмалыҡтар бар. Ҡайһы бер дәүләттәрҙә (шул иҫәптән Рәсәй, [[Ҡаҙағстан]]) президент дәүләт башлығы булып тора һәм бер ниндәй власть тармағына — башҡарма, закондар сығарыу йәки суд власына ҡарамай. Был ҡағиҙә (положение), мәҫәлән, [[Италия]] һәм [[Венгрия]] конституцияларында нығытылған<ref name="ftn152">Сахаров Н. А. Институт президентства в современном мире. М.: Юридическая литература, 1994. С. 8.</ref>. Башҡа илдәрҙә иһә президент, дәүләт башлығы булыуҙан тыш, властың башҡарма тармағы башлығы булып тора. Бындай илдең сағыу миҫалы — [[АҠШ Конституцияһы]]ның II.1 статьяһында "башҡарма власть [[Америка Ҡушма Штаттары президенттары исемлеге|Америка Ҡушма Штаттары Президенты]]на бирелә, тип күрһәтелә<ref name="ftn163">[https://archive.is/20130418011453/worldconstitutions.ru/archives/168 Конституция Соединённых Штатов Америки]</ref>. Ошондай уҡ положениелар Мексика Конституцияһының 80-се статьяһында ла бар: «Юғары башҡарма власты тормошҡа ашырыу „Мексика Президенты“ тип аталған кешегә йөкмәтелә»<ref name="ftn172">[https://archive.is/20130417231322/worldconstitutions.ru/archives/51 Конституция Мексиканских Соединённых Штатов]</ref>. Шул уҡ ваҡытта был конституцияларҙа президенттың бер үк ваҡытта дәүләт башлығы ла, хөкүмәт рәйесе лә булыуы туранан-тура күрһәтелмәй. Хәйер, был конституциялар хөкүмәт башлығының айырым посын күҙ уңында тотмай, шуға күрә был дәүләттәрҙә президент статусын билдәләгәндә һорауҙар тыумай. Әммә президенттан тыш хөкүмәт башлығы вазифаһы булған дәүләттәрҙә уларҙың хоҡуҡи статусын һәм вәкәләттәрен сикләү көнүҙәк мәсьәлә. Мәҫәлән, Италия Конституцияһында, «Министрҙар Советы Рәйесе Хөкүмәттең дөйөм сәйәсәте менән етәкселек итә һәм уның өсөн яуап бирә», ә «Республика Президенты дәүләт башлығы булып тора һәм милли берҙәмлек исеменән сығыш яһай», тип яҙылған<ref name="ftn182">[https://archive.is/20130504141300/worldconstitutions.ru/archives/148 Конституция Итальянской Республики]</ref>. Бынан күренеүенсә, тулы башҡарма власть президентҡа түгел, ә хөкүмәт башлығына бирелә. [[Германия|ГФР]] Конституцияһында ла мәсьәлә шул рәүешле хәл ителә. Был Конституция президенттың статусын түбәндәгесә билдәләй (59-сы статья): «Федераль президент халыҡ-ара хоҡуҡи мөнәсәбәттәрҙә Федерация исеменән сығыш яһай». Унда, был күҙ уңында тотолһа ла, президент — дәүләт башлығы, тип әйтелмәй. Хөкүмәт башлығының хоҡуҡи статусы аныҡ билдәләнгән: «Федераль Хөкүмәт Федераль канцлерҙан һәм федераль министрҙарҙан тора» (62-се статья)<ref name="ftn192">[https://archive.is/20130417230137/worldconstitutions.ru/archives/155 Основной закон Федеративной Республики Германия]</ref>. Шулай итеп, [[Германия]]<nowiki/>ла канцлер башҡарма власть башлығы булып тора, ә президент башлыса вәкәләтле функцияларҙы башҡара. Ҡайһы бер конституциялар президент менән хөкүмәт башлығының хоҡуҡи статусы нисбәте проблемаһын хәл итмәй. Әйтәйек, [[Финляндия]] Конституцияһында, нәҡ президент юғары башҡарма власҡа эйә, әммә ғәмәлдә премьер-министр хөкүмәт башлығы булып тора, тип яҙылған<ref name="ftn202">Сахаров Н. А. Институт президентства в современном мире. М.: Юридическая литература, 1994. С. 9.</ref>. Австрия Конституцияһында, «Федераль президент, федераль министрҙар һәм дәүләт секретарҙары, шулай уҡ ер хөкүмәте ағзалары юғары башҡарма власть органдары булып тора», тип яҙылған. Шул уҡ ваҡытта кемдәрҙең юғары башҡарма власҡа эйә булыуы туранан-тура күрһәтелмәй. Әммә был Конституцияла Президент вәкәләттәрен анализлау (65-се статья) президент башҡарма власть органдарына, уның ҡарарҙарына реаль йоғонто яһамайынса, номиналь мөғәмәлә итә, тип әйтергә мөмкинлек бирә<ref name="ftn212">[https://web.archive.org/web/20120909100800/http://worldconstitutions.ru/archives/160 Конституция Австрийской Республики]</ref>. Дөйөм алғанда, президент һәм хөкүмәт башлығы вазифалары бер үк ваҡытта индерелгән күпселек илдәрҙә хоҡуҡи коллизиялар һәм уларҙың вәкәләттәре нисбәтенә бәйле бәхәстәр килеп тыуа. Мәҫәлән, Франция Конституцияһының 9-се статьяһына ярашлы, «Хөкүмәт милләт сәйәсәтен билдәләй һәм алып бара», «Министрҙар Советына Президент рәйеслек итә». Шул уҡ ваҡытта, 21-се статьяға ярашлы, «Премьер-министр Хөкүмәт эшмәкәрлеге менән етәкселек итә». Һөҙөмтәлә Президент та, Премьер-министр ҙа Хөкүмәт менән етәкселек итеү өсөн хоҡуҡи нигеҙгә эйә, һөҙөмтәлә уларҙың үҙ-ара эш итеү һөҙөмтәлелеге йыш ҡына күп кенә сәйәси факторҙарға бәйле була<ref name="ftn22">Сахаров Н. А. Институт президентства в современном мире. М.: Юридическая литература, 1994. С. 10.</ref>. Ислам дәүләттәрендә президент статусының үҙенсәлектәре бар. Әйтәйек, [[Иран]]да юғары власть президентҡа түгел, ә юғары дини иерарх булған «Ил Лидерына» ҡарай. Уға башҡа власть органдары һәм чиновниктар, шул иҫәптән президент та буйһона<ref name="ftn23">[https://web.archive.org/web/20120923081249/http://worldconstitutions.ru/archives/83 Конституция Исламской Республики Иран]</ref>. Азия һәм Африканың күп кенә дәүләттәрендә власть юғары вазифалы кешегә түгел, ә уны күрһәткән идара итеүсе партияның етәксе органына ҡарай. Был модель совет блогы илдәре өсөн дә хас ине, уларҙа президент идара итеүсе коммунистар партияларының етәксе органдары ултырыштарында ҡабул ителгән ҡарарҙарҙы ғына иғлан итә<ref name="ftn24">Сахаров Н. А. Институт президентства в современном мире. М.: Юридическая литература, 1994. С. 11-12.</ref>. Байтаҡ конституцияларҙа, дәүләт башлығы вәкәләттәрен үтәү менән бәйле бурыстарҙан тыш, президентҡа шулай уҡ байтаҡ гражданлыҡ, әхлаҡи һәм сәйәси бурыстары йөкмәтелә. Тәү сиратта, бындай йөкләмәләр президенттың Конституцияны өҙлөкһөҙ үтәүенә, граждандарҙың конституцион хоҡуҡтарын һәм конституцияның башҡа положениеларын яҡлауға, уны тормошҡа ашырыуға бәйле. Шулай итеп, Италия Конституцияһында, Президент «Республикаға тоғролоҡҡа һәм Конституцияны үтәүгә ант» ала, тип яҙылған (91-се статья)<ref name="ftn18" />. Финляндия Конституцияһында, Президент антында үҙ бурыстарын үтәгәндә «Республика Конституцияһын һәм закондарҙы намыҫлы һәм теүәл үтәйәсәк, шулай уҡ Финляндия халҡы мәнфәғәте өсөн бар көсөн һаласаҡ» тип белдерелә<ref name="ftn26">[https://archive.is/20130504145331/worldconstitutions.ru/archives/139 Конституция Финляндии]</ref>. Америка Ҡушма Штаттары Президенты киләһе ант бирә: «Мин… Берләшкән штаттар Конституцияһын тулыһынса хуплармын, һаҡлармын һәм яҡлармын тип тантаналы рәүештә ант итәм»<ref name="ftn16"/>. РФ Конституцияһында, Рәсәй Федерацияһы президенты Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы, кеше һәм граждан хоҡуҡтары һәм иректәре гаранты булып тора, тип яҙылған (80-се статья). Был положениелар, билдәле бер декларатив характерҙа булыуына ҡарамаҫтан, [[йәмғиәт]] өсөн бик мөһим, сөнки президенттың бындай йөкләмә биреүе президент вазифаһын үтәүҙең законлылығы тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә, халыҡ яғынан уға ышаныуҙың шарты һәм законды боҙорға юл ҡуймаған тотҡарлаусы фактор булып тора. Күп конституциялар (мәҫәлән, Франция, Польша, Греция) ил башлығына суверенитет, дәүләт бойондороҡһоҙлоғо, территориаль бөтөнлөк, хәүефһеҙлек гаранты булыу кеүек оҡшаш башҡа бурыстар ҙа йөкмәтә<ref name="ftn28"> Сахаров Н. А. Институт президентства в современном мире. М.: Юридическая литература, 1994. С. 12.</ref>. Күп кенә дәүләттәрҙә президент төрлө сәйәси көстәр һәм власть тармаҡтары араһында үҙенә күрә аралашсы, арбитр ролен башҡара. Франция Конституцияһына ярашлы, «президент… үҙенең арбитражы менән асыҡ властың нормаль эшләүен, шулай уҡ дәүләттең күсәгилешлеген тәьмин итә» (5-се статья)<ref name="ftn29">[https://web.archive.org/web/20140130074248/http://worldconstitutions.ru/archives/138 Конституция Французской Республики]</ref>. Румыния Конституцияһы буйынса, «Румыния Президенты Конституцияның үтәлешен һәм халыҡ властарының тейешле эшләүен күҙәтеп бара. Ошо маҡсатта Президент дәүләт властары, шулай уҡ дәүләт һәм йәмғиәт араһында аралашсы функцияһын башҡара» (80-се статья)<ref name="ftn30">[https://web.archive.org/web/20120808013723/http://worldconstitutions.ru/archives/111 Конституция Румынии]</ref>. Йыш ҡына президент ниндәй ҙә булһа социаль төркөмдәр вәкиле булырға тейеш түгел, ул үҙ вәкәләттәрен бөтә йәмғиәт мәнфәғәтендә тормошҡа ашырырға тейеш, тип билдәләнә. Шулай итеп, Греция Президенты «гректарҙың хоҡуҡтарын һәм иректәрен яҡларға һәм грек халҡының уртаҡ мәнфәғәттәренә һәм прогресына хеҙмәт итергә» йөкләмә ала (Греция Конституцияһының 33-сө статьяһы)<ref name="ftn31">[https://archive.is/20130418020517/worldconstitutions.ru/archives/153 Конституция Греции]</ref>. Бынан тыш, президенттарға әхлаҡи характерҙағы, тәү сиратта, намыҫлылыҡ һәм ғәҙеллек бурыстары йөкмәтелә. Мәҫәлән, [[Германия|Германия Федерация Республикаһы]] Президенты антында «үҙ бурыстарын намыҫлы үтәү һәм һәр кемгә ҡарата ғәҙеллекте һаҡлау»<ref name="ftn19"/>, Австрия Президенты антында «бөтә белемдәрҙе ҡулланып һәм намыҫлы выжданға эйәреп, үҙ бурыстарын үтәү» йөкләмәләре бар<ref name="ftn21"/>. Президенттарҙың һанап үтелгән бөтә йөкләмәләре уларҙың вазифаһының абруйын арттырыуға йүнәлтелгән. Донъя практикаһына президенттарҙың үҙ бурыстарын үтәгәндә бындай йөкләмәләрҙе боҙоу осраҡтары билдәле. Ҡағиҙә булараҡ, бындай осраҡтарҙа (әгәр йәмғиәт [[Демократия|демократик]] булһа), президент [[Сәйәси фирҡә|сәйәси партиялар]]ҙың, [[киң мәғлүмәт саралары]]ның һәм йәмәғәт ойошмаларының тәнҡитенә дусар ителә, был йыш ҡына президенттың үҙ ирке менән отставкаға китеүенә килтерә. Етди хоҡуҡ боҙоуҙар булған осраҡта президенттың вазифанан мәжбүри рәүештә бушатылыуы ихтимал<ref name="ftn34">Сахаров Н. А. Институт президентства в современном мире. М.: Юридическая литература, 1994. С. 13-14.</ref>. == Президентлыҡ моделдәрен классификациялау == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Избранный президент|Избранный президент]] * [[:ru:Президент магистрата|Президент магистрата]] * [[:ru:Министр-президент|Министр-президент]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == [[Категория:Политология]] [[Категория:Дәүләттәр президенттары]] [[Категория:Идара итеүселәрҙең вазифалары]] smrhgz8uanxq2lby7wxgwl7790y9f3e 0 185983 1299884 1204519 2026-06-26T15:15:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299884 wikitext text/x-wiki {{Ғалим | Исеме = Пол Кругман | Оригинал имени = Paul Krugman | Изображение = Paul Krugman at the German National Library in Frankfurt.jpg | Ширина = | Научная сфера = [[макроэкономика]], XXI быуатта АҠШ иҡтисады, [[яңы иҡтисади география]] | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{Нобелевская медаль}} иҡтисад буйынса Нобель премияһы (2008) | Сайт = }} '''Пол Робин Кругман''' ({{Lang-en|Paul Robin Krugman}}{{Audio-IPA|En-us-Paul Krugman.ogg|[ˈpɔl ˈrɑbɪn ˈkrʊɡmən]}}; [[28 февраль]] [[1953 йыл]], [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]], [[Нью-Йорк]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] иҡтисадсыһы, иҡтисадсы-географы һәм публицисы, 2008 йылда [[Альфред Нобель]] иҫтәлегенә иҡтисад буйынса премия лауреаты<ref>{{cite web|title=Winners of the Nobel Prize for Economics|publisher=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Winners-of-the-Nobel-Prize-for-Economics-1856936|lang=en|accessdate=2018-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190515081012/https://www.britannica.com/topic/Winners-of-the-Nobel-Prize-for-Economics-1856936|archivedate=2019-05-15|deadlink=no}}</ref>. Философия докторы (1977), Америка философия йәмғиәте ағзаһы (2011)<ref>{{Cite web |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2011;startDoc=21 |title=APS Member History<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-01-12 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113143623/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2011;startDoc=21 |deadlink=no }}</ref>. == Биографияһы == Пол Кругман [[Брест|Брест-Литовск]] ҡалаһынан йәһүдтәр Дейвид Һәм Анита Кругман ғаиләһендә тыуа. [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]], Нассо округының {{Тәржемәһеҙ 5|Меррик (Нью-Йорк)|Меррик|en|Merrick, New York}} ауылында үҫә<ref>{{Cite news|url=http://krugman.blogs.nytimes.com/2015/06/26/friday-night-music-got-to-admit-its-getting-better/|work=The New York Times|first=Paul|last=Krugman|date=2015-06-26|accessdate=2015-06-27|title=Friday Night Music: Got To Admit It’s Getting Better|archivedate=2015-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627090153/http://krugman.blogs.nytimes.com/2015/06/26/friday-night-music-got-to-admit-its-getting-better/}}</ref>. Белморҙа Джон Ф.Кеннеди исемендәге урта мәктәпте тамамлай. [[Азимов Айзек]]тың фәнни-популяр китаптары йоғонтоһонда бала саҡта уҡ иҡтисад һәм тарих менән ҡыҙыҡһына. Йель университетында уҡый; Массачусет технология институтының философия докторы (1977). Унда ла, шулай уҡ Калифорния университетында ла (Берклиҙағы кампус), Лондон иҡтисад мәктәбендә, Стэнфордта ла уҡыта, 2000 йылдан Принстон университеты профессоры була, әлеге ваҡытта Нью-Йорк ҡала университетының атҡаҙанған иҡтисад профессоры. 1999 йылдан «Нью-Йорк таймс» гәзитендә аналитик колонка алып бара, колумнист булараҡ танылыу яулай. «Утыҙ төркөмө» ағзаһы. Халыҡ-ара иҡтисад, һалым һалыу, килемдәрҙе бүлеү, [[макроиҡтисад]] һәм иҡтисади география буйынса байтаҡ китаптар һәм мәҡәләләр авторы. Пол Кругман үҙенең иҡтисади ҡараштарын — кейнсиан, ә сәйәси ҡараштарын америка терминологияһында «либераль» тип билдәләй (Европа терминологияһында уларҙың «социал-демократик» тип аталыуын күрһәтеп). Ижадының гносеологик принциптарын формалаштыра<ref>{{Cite web|url=http://www.biznespoint.ru/article91.html|title=Пол Кругман, «Как я работаю»|access-date=2008-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090215051948/http://www.biznespoint.ru/article91.html|archive-date=2009-02-15|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215051948/http://www.biznespoint.ru/article91.html |date=2009-02-15 }}</ref>. [[Биткойн]] концепцияһын һәм валютаның хакимиәтһеҙ йәшәү идеяһын эҙмә-эҙлекле инҡар итә, шуның өсөн биткойн берләшмәһе яғынан бер нисә тапҡыр тәнҡитләнә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bitnovosti.com/2017/03/15/paul-krugman-criticized/|title=Нобелевский экономист Пол Кругман подвергся критике за отрицательную позицию по Биткойну|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2020-08-07|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805184146/https://bitnovosti.com/2017/03/15/paul-krugman-criticized/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805184146/https://bitnovosti.com/2017/03/15/paul-krugman-criticized/ |date=2020-08-05 }}</ref>. == Ғаиләһе == Ике тапҡыр өйләнә. Уның беренсе ҡатыны рәссам һәм дизайнер Робин Л.Бергман була. Икенсе тапҡыр [[1983 йыл]]да Робин Веллсҡа өйләнә, Робин Веллс ире менән авторҙашлыҡта иҡтисад буйынса бер нисә дәреслек баҫтырып сығара<ref>{{Cite web|url=http://www.newyorker.com/reporting/2010/03/01/100301fa_fact_macfarquhar?currentPage=all|title=THE DEFLATIONIST: How Paul Krugman found politics|lang=en|first=Larissa|publisher=[[The New Yorker]]|date=2010-03-01|accessdate=2011-03-19|archive-date=2011-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20111010115620/http://www.newyorker.com/reporting/2010/03/01/100301fa_fact_macfarquhar?currentPage=all|deadlink=no}}</ref>. Пол Кругмандың үҙ һүҙҙәре буйынса, Дэвид Фрум уға алыҫ туғаны тура килә<ref>{{Cite news|url=http://krugman.blogs.nytimes.com/2010/03/25/david-frum-aei-heritage-and-health-care/|work=The New York Times|title=David Frum, AEI, Heritage And Health Care|first=Paul|last=Krugman|date=2010-03-25|accessdate=2010-05-22|archivedate=2010-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412175329/http://krugman.blogs.nytimes.com/2010/03/25/david-frum-aei-heritage-and-health-care/}}</ref>. == Наградалары һәм танылыуы == Дж. Б.Кларк миҙалы менән бүләкләнгән (1991). Адам Смит (1995), Ревальд (2000) һәм принц Астурийский (2004) премияһы лауреаты. Америка сәнғәт һәм фән академияһы ағзаһы (1992). Мюнхен Иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгенең почётлы ағзаһы (1997). 2008 йылда сауҙа моделдәрен һәм иҡтисади география проблемаларын анализлағаны өсөн Альфред Нобель иҫтәлегенә иҡтисад буйынса премия ала<ref name="nobel">{{Cite web|lang=en|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2008/summary/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2008|author=|website=NobelPrize.org|date=|publisher=|accessdate=2020-08-07|archive-date=2020-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520233125/https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2008/summary/|deadlink=no}}</ref> ''"...Буштың был ҡәтғи тәнҡитсеһенә премияны, тап хәҙер, АҠШ президент һайлауҙары алдынан тапшыралар»''<ref>{{Cite news|accessdate=2020-08-07|date=2008-10-13|title=Нобель за экономику достался критику Буша|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/business/newsid_7667000/7667206.stm|author=|work=Русская служба Би-би-си|archivedate=2020-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201022100906/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/business/newsid_7667000/7667206.stm}}</ref>. Оксфордтың почётлы докторы (2016). == Төп әҫәрҙәре == ; Ғилми эштәре * «Рыночная структура и внешняя торговля» (Market structure and foreign trade: increasing returns, imperfect competition and the international economy, 1985, в соавторстве с Э. Хелпманом); * «Стратегическая торговая политика и новая международная экономическая теория» (Strategic Trade Policy and the New International Economics, 1986); * «Торговая политика и структура рынка» (Trade Policy and Market Structure, 1989); * «Пространственная экономика: города, регионы и международная торговля» (The Spatial Economy: Cities, Regions and International Trade, 1999, в соавторстве с М. Фудзита и Э. Венаблсом). ; Уҡыу әсбаптары * ''Krugman P. R., Obstfeld M.'' International Economics: Theory and Policy. — 1988; 8-е изд.: Prentice Hall, 2008. — 712 p. — ISBN 978-0-321-49304-0. : ''русск.пер.'': ''Кругман П. Р., Обстфельд М.'' Международная экономика: теория и политика / пер. с англ. 5-го межд. изд. — СПб.: Питер, 2004. — 832 с. — ISBN 5-318-00514-4. * ''Krugman P. R., Wells R.'' Economics. — Worth Publishers, 2005. — 1200 p. — ISBN 978-1-57259-150-9. * ''Кругман П., Веллс Р., Олни М.'' Основы экономикс = Essentials of Economics. — СПб.: Питер, 2011. — 880 с .: ил . — (Классический зарубежный учебник). — ISBN 978-5-459-00504-2 ; Фәнни-публицистик эштәре * The Great Unraveling: Losing Our Way in the New Century. — W.W. Norton & Co., 2003. — 320 p. — ISBN 978-0-393-05850-5. : ''русск.пер.'': Великая ложь. — М.: АСТ; СПб.: Мидгард, 2004. — 480 с. — ISBN 5-17-025969-7. * The Conscience of a Liberal. — W.W. Norton & Co., 2007. — 352 p. — ISBN 978-0-393-06069-0; : ''русск.пер.'': Кредо либерала. — М.: Европа, 2009. — 368 с. — ISBN 978-5-9739-0183-7. * The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008. — W. W. Norton, 2008. — 224 p. — ISBN 978-0-393-07101-6; : ''русск.пер.'': Возвращение Великой депрессии? — М.: Эксмо, 2009. — 336 с. — ISBN 978-5-699-34222-8. * Выход из кризиса есть! = End This Depression Now! / [пер. с англ. Ю. Гольдберга]. — М. : Азбука Бизнес, 2013. — 318 с. — ISBN 978-5-389-04446-3 == Урыҫ телендәге мәҡәләләре == * [http://polismi.ru/politika/obratnaya-storona-zemli/766-eti-lentyai-bezrabotnye.html Эти лентяи-безработные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717205212/http://polismi.ru/politika/obratnaya-storona-zemli/766-eti-lentyai-bezrabotnye.html |date=2020-07-17 }} (21.09.2014) * [http://inosmi.ru/world/20140530/220679185.html Почему наступил новый «Позолоченный век»] (30.05.2014) * [http://polismi.ru/politika/obratnaya-storona-zemli/258-neznanie-sila.html Незнание — сила] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221028121025/http://polismi.ru/politika/obratnaya-storona-zemli/258-neznanie-sila.html |date=2022-10-28 }} (8.03.2012) * [https://web.archive.org/web/20130505084639/http://www.inosmi.ru/europe/20120228/187095171.html Чем больна Европа?] (26.02.2012) * [http://polismi.ru/ekonomika/romansy-o-finansakh/284-nikto-ne-ponimaet-problemy-dolga.html Никто не понимает проблемы долга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717205140/http://polismi.ru/ekonomika/romansy-o-finansakh/284-nikto-ne-ponimaet-problemy-dolga.html |date=2020-07-17 }} (1.01.2012) * [http://polismi.ru/ekonomika/romansy-o-finansakh/286-kejns-byl-prav.html Кейнс был прав] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200618041109/http://polismi.ru/ekonomika/romansy-o-finansakh/286-kejns-byl-prav.html |date=2020-06-18 }} (29.12.2011) * [http://polismi.ru/politika/evrosoyuz-titanik/283-depressiya-i-demokratiya.html Депрессия и демократия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906085420/http://polismi.ru/politika/evrosoyuz-titanik/283-depressiya-i-demokratiya.html |date=2019-09-06 }} (11.12.2011) * [https://web.archive.org/web/20100816144611/http://inosmi.ru/usa/20100810/161997652.html Америка погружается во тьму] (09.08.2010) * [https://web.archive.org/web/20100322202640/http://inosmi.ru/fareast/20100316/158624909.html Пора приняться за Китай] (14.03.2010) * [https://web.archive.org/web/20100526140523/http://www.inosmi.ru/usa/20100209/158066925.html Америка ещё не погибла] (07.02.2010) * [http://commons.com.ua/ru/razgnevannye-tolstosumy/ Разгневанные толстосумы] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.princeton.edu/~pkrugman/ Статьи П. Кругмана на сайте Принстонского университета] * [http://www.ng.ru/krugman/ Страница Пола Кругмана в «Независимой газете»] * [https://web.archive.org/web/20081006000450/http://www.pkarchive.org/ Личный неофициальный сайт] * [http://ruconomics.com/2007/06/18/trevozhnyiy-optimizm-pola-krugmana/ Тревожный оптимизм Пола Кругмана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512180855/http://ruconomics.com/2007/06/18/trevozhnyiy-optimizm-pola-krugmana/ |date=2013-05-12 }} * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/business/newsid_7670000/7670049.stm Лауреат о кризисе] * [http://www.proza.ru/2008/10/14/242 Экономист-борец Пол Кругман] * ''Ермолаев С.'' [http://scepsis.ru/library/id_2807.html Нобелевское звание как повод для сомнений (Рецензия на книгу «Возвращение Великой депрессии?»)] // «Прогнозис», 2009. № 2(18). — С. 288—296. * ''Арвинд Субраманьян''. [https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/06/pdf/people.pdf Экономист-борец] // Финансы и развитие. 2006, июнь {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Оксфорд университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:Джон Бейтс Кларк миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Йель университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:XXI быуат иҡтисадсылары]] [[Категория:XX быуат иҡтисадсылары]] [[Категория:АҠШ иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1953 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Философия докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса публицистар]] [[Категория:Почётлы докторҙар]] cr59vs0qq8ch4084dw1w7id9xh4oy4l 0 187915 1299932 1291513 2026-06-27T10:11:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299932 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан |статус = ҡала |русское название = Семей |казахское название = Семей, Semei | изображение = {{Фотомонтаж | photo2b = Revolution Monument Semey.JPG{{!}} | photo1a = 2-minaret mosque in Semey.jpg{{!}} | photo1b = Semey - panoramio.jpg{{!}} | photo2a ={{!}} | photo3a = Semey Medicine Academy.jpg{{!}} | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} |описание изображения = |герб = Semey Coat of Arms.jpg |флаг = |lat_deg = 50|lat_min = 24|lat_sec = 40 |lon_deg = 80|lon_min = 13|lon_sec = 39 |CoordScale = 125000 |регион = Абай өлкәһе |регион в таблице = Абай өлкәһе |вид района = Городская администрация (Казахстан){{!}}Ҡала хакимиәте |район = Семей |район в таблице = Семей |внутреннее деление = 14 ауыл округы |глава = Нурсәғәтов Нурбол Тулегенович |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = {{НП-ПН|2007|Семипалатинск}} |статус с = 1782 |площадь = 210 |высота центра НП = |климат = Киҫкен континенталь климат | Часовой пояс = [[UTC+6]] |население = {{Formatnum:350967}}<ref name="Stat2022-1">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226&lang=ru|title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2022 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2022-11-04}}{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |год переписи = 2022 |плотность = |национальный состав = [[ҡаҙаҡтар]] (73,48 %)<br>[[урыҫтар]] (22,59 %)<br>[[татарҙар]] (2,38 %)<br>[[немецтар]] (0,56 %)<br>[[үзбәктәр]] (0,13 %)<br>[[украиндар]] (0,11 %)<br>[[корейҙар]] (0,10 %)<br>[[уйғырҙар]] (0,09 %)<br>[[белорустар]] (0,02 %)<br>башҡалар (0,55 %)<ref name="Stat2022-1" />. |конфессиональный состав = |этнохороним = семейлеләр (семейча́не) |телефонный код = 7222 |почтовый индекс = 071400 — 071417, F1***** |КАТО = 632810000<ref>{{cw|url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT228400|title=Классификатор административно-территориальных объектов|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2017-11-01|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920043838/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT228400|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920043838/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT228400 |date=2017-09-20 }}</ref> |категория в Commons = |сайт =[https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-semey?lang=kk Акимат города Семей] |язык сайта = kk |язык сайта 2 = ru |язык сайта 3 = en |Площадь администрации города=27 490}} '''Семе́й''' ({{lang-kk|{{Audio-nohelp|Kk-semey.ogg|Семей, Semei}}}}; 2007 йылға тиклем — '''Семипала́тинск'''<ref name=ukaz>{{cw|url=http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/sections?OpenForm&id_doc=291738FAD244332546257301003DD3D8&lang=ru|title=Указ Президента Республики Казахстан от 21 июня 2007 года № 351 «О переименовании города Семипалатинска Восточно-Казахстанской области»|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/68egj8eqP?url=http://www.akorda.kz/ru/official_documents/decrees_of_the_president/on_renaming_the_city_of_semipalatinsk_in_the_eastern|archivedate=2012-06-24|deadlink=no}}{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/U070000351_|title=О переименовании города Семипалатинска Восточно-Казахстанской области - ИПС "Әділет"|website=adilet.zan.kz|access-date=2022-06-27}}</ref>, 1917—1927 йылдарҙа Семипалатинскиҙың «Заречная Слободка» һының элекке өлөшө «Алаш ҡалаһы» исемен йөрөтә, 1927 йылдың 15 сентябрендә Семипалатинск ҡала советы ҡарары менән Алаш ҡалаһы Жанасемей тип үҙгәртелә<ref>[https://alash.semeylib.kz/?page_id=41 Бөкейхан Әлихан (1866—1937)]</ref>) — [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың]] көнсығышындағы ҡала Абай өлкәһенең административ үҙәге, [[Иртыш]]йылғаһының ике ярында ла урынлашҡан. Уға ҡараған ауыл округтарынан тыш, Семей ҡалаһының майҙаны 210 км². 1782 йылдан 1997 йылға тиклем Семипалатинск өлкәһенең үҙәге була. Ҡаҙағстанда ҡала мәҙәни баш ҡала тип һанала<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital.kz/gosudarstvo/83907/semey-stanet-istoricheskim-tsentrom.html|title=Семей станет историческим центром|website=Деловой портал Капитал.кз|access-date=2021-11-20|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120070510/https://kapital.kz/gosudarstvo/83907/semey-stanet-istoricheskim-tsentrom.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://exk.kz/news/36253/siemiei-podaril-stranie-tsieluiu-plieiadu-vydaiushchikhsia-dieiatieliei |title=Семей подарил стране целую плеяду выдающихся деятелей |access-date=2022-04-04 |archive-date=2021-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515175857/https://exk.kz/news/36253/siemiei-podaril-stranie-tsieluiu-plieiadu-vydaiushchikhsia-dieiatieliei |deadlink=no }}</ref>, сөнки унан сыҡҡан күп кешеләр ҡаҙаҡ мәҙәниәтенә һәм ижадына нигеҙ һалыусылар булып тора. Семей Ҡаҙағстандың тарихи үҙәге статусына эйә<ref name="автоссылка1" />. == Этимологияһы == Ете палаталы ҡәлғә, һуңынан Семипалатинск ҡалаһы исеме [[Жуңғар ханлығы]]ның Доржинкит ҡасабаһы ({{lang-mn|Цорджийнкийд}}) янында урынлашҡан ете [[будда]] ҡалмыҡ ҡорамынан алынған. Был ғибәҙәтханалар тураһында рус тикшеренеүселәре 1616 йылда уҡ белгән. 1660—1670 йылдарҙа был ҡоролмалар йыш ҡабатланған ҡаҙаҡ-джунгар һуғыштары барышында емеретелгән, шуға күрә 1734 йылда улар тураһында [[Легенда|риүәйәт]]тәр йыйған Г. Ф. Миллер ошо палаталарҙы ярым емерелгән хәлдә күрә<ref>{{cw|title=Семь палат|publisher=Информационное агентство Республики Калмыкия|url=http://www.bumbinorn.ru/2006/02/03/sem_palat.html|accessdate=2008-11-21|deadlink=no|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201308/http://www.bumbinorn.ru/2006/02/03/sem_palat.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714201308/http://www.bumbinorn.ru/2006/02/03/sem_palat.html |date=2014-07-14 }}</ref>: {{quote|«Ете Палата» тип йөрөтөлгән ерҙәр Иртыштың көнсығыш ярында ята… [[Ҡалмыҡтар]] уларҙы Дархан-Зорджин-Кит (mn|Дархан цоржийн хийд) тип атай, был биналарҙы жрец Дархан-Зорджи һалған һәм үҙе бында йәшәгән, ти. Ҡайһы осор булғанын улар белмәй. Төмәндә… архивта мин батша Михаил Фёдоровичтың 7125 (1616) йылдың 25 октябрендә яҙылған грамотаһын таптым, унда был биналар «таш мәсеттәр» исеме аҫтында телгә алынған. Бәлки, улар шул осорға ҡарайҙыр ҙа. Яһалған материалдарынан күренеүенсә, уларҙың боронғо булыуы бик икеле. Әгәр грамота уның йәшен раҫламаһа, мин уларға ошо боронғолоғон да бирмәҫ инем…}} XVIII быуат аҙағында Семипалатинскиҙа булған П. Паллас был палаталарҙың емереклектәрҙең рәсемен төшөргән. Ә 1816 йылғы Семипалатинск ҡәлғәһенең ентекле тасуирламаһында улар иҫкә алынмай инде<ref>Азиатская Россия. — {{СПб.}}, 1914. — Т. 1. — С. 299.</ref><ref>ГААК, ф. 81, оп. 1, д. 6, л. 1, 3.</ref><ref>Семипалатинские областные ведомости. — 1886. — № 36.</ref><ref>''Финш А., Брем А.'' Путешествие в Западную Сибирь. — {{М.}}, 1882. — С. 91.</ref><ref>''Седельников А. Н., Столпянский Н. П., Белоногов П. Т.'' Восточная часть Киргизского края // Полное географическое описание нашего Отечества. — {{СПб.}}, 1903. — Т. 18. — С. 404.</ref><ref>ЦГВИА СССР, ф. ВУА, оп. 2600, л. 86—87.</ref>. Сәйәхәтсе һәм академик [[Фальк Иоганн Петер|Иоганн Петер Фальк]]тың юлдашы һәм подлекары Барданес 1771 йылдың авгусында Семипалатинск ҡалаһында була. Ул ҡаралтыларҙың торошон шулай һүрәтләй<ref>{{книга|заглавие=Полное собрание учёных путешествий по России, издаваемое императорскою Академиею Наук, по предложению её президента|место=СПб.|издательство=Императорская академия наук|год=1825|том=7 [Заключающий в себя дополнительные статьи к Запискам путешествия Академика Фалька]|страницы=22—23}}</ref>: {{quote|Развалины семи каменных Татарских или Монгольских домов, называемых Семипалат и давших крепости оное название, стоят в 2 верстах выше крепости, на горном берегу против меновнаго двора. Один из сих домов четырёхугольный, шириною в 6 сажень, стены вышиною в 10, а толщиною в 5 футов, в нём одна дверь и два окна. Одна стена много обвалилась, прочия же все целы и выстроены из твердого серого кирпича с крепким мертелем. Другое строение походит на первое и шириною в 4 сажени. Третье в 8 саженях от второго, длинною в 7 а шириною в 4 сажени. Стены построены из чёрного плитника, вышиною в 1,5 сажени, а толщиною в 3 фута. От четвёртого строения стоит только кирпичная стена с дверью и окном. От пятого виден только фундамент, доказывающий, что строение было длиною в 5½, а шириною в 2½ сажени с 3 отделениями; также и от шестого остался только фундамент, длинною в 15, а шириною в 34 сажени; все находятся поблизости. Седьмое строение стоит от прочих в 242 сажени, или полверсты. Оно гораздо новее, длиною и шириною в 3 сажени, а вышиною в 7 футов; стены выведены из новых и не крепких кирпичей, кровля дощатая и сгнившая и обвалившаяся. За несколько лет они были в лучшем состоянии, но после того Козаки брали из них кирпич для изращатных печей. На них находились Тангутские надписи, которые также изгладились. Историю сих развалин предоставляю я испытателям древности.}} 2007 йылдың 19 июнендә ҡала мәслихәте депутаттары ҡаланың исемен алмаштырыу өсөн тауыш бирә. Сессия рәйесе Ҡыуат Мирашевтың белдереүенсә, Семипалатинскиҙан 130 километр алыҫлыҡта урынлашыуына ҡарамаҫтан, инвесторҙарҙың һәм халыҡтың Семипалатинск ядро полигоны булған ҡала тигән ныҡлы ассоциацияһы ҡала атамаһын үҙгәртеүгә сәбәп була<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2007/06/19/name/|title=Семипалатинск исчезнет с карты Казахстана|website=Lenta.RU|date=2007-06-19|access-date=2022-03-06|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401173509/https://lenta.ru/news/2007/06/19/name/|deadlink=no}}</ref>. 2007 йылдың 21 июнендә Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Указы менән Семипалатинск ҡалаһы яҡында урынлашҡан Семей-Тау һырты атамаһына арнап<ref name="ukaz" />, Семей ҡалаһы тип үҙгәртелә. Ҡаҙаҡ телендә {{lang-kk|Семей}} атамаһы тап килгәнлектән, ҡала исеме рус телендә генә үҙгәртелгән. == Тарихы == === Ҡалаға нигеҙ һалыу һәм уның үҫеше === [[Файл:Семипалатинск из Винклера.jpg|thumb|220px|Семипалатинскиҙың 1851 йылғы гербы (рәсми тасуирламаһы менән)<ref>''[[Винклер, Павел Павлович фон|П. П. фон-Винклер]]'' Гербы городов, губерний, областей и посадов Российской Империи, внесённые в Полное Собрание законов с 1649 по 1900 год. — {{СПб.}}: Издание книготорговца Ив. Ив. Иванова, 1899.</ref>]] [[Файл:Coat of arms of Semipalatinsk Oblast 1878.svg|мини|Семипалатинск өлкәһе гербы (1878)]] Батша [[Пётр I]]-нең 1718 йылда көнсығыш ерҙәрҙе һаҡлау һәм Иртыш яны нығытмаларын төҙөү тураһындағы Указына бәйле, батша воеводаһы Василий Чередов һәм уның отряды ҡаланың хәҙерге торошонан 18 саҡрымға түбәнерәк Ете палаталы (семипалатная крепость) ҡәлғәгә нигеҙ һала. Ҡәлғә 1718 йылдың көҙөндә полковник Ступин күҙәтеүе аҫтында нығытылған<ref name=hist>{{cw|title=История города Семей|publisher=Администрация города|url=http://www.akimsemey.gov.kz/rus/Semey/index.html|accessdate=2008-11-21|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325113415/http://www.akimsemey.gov.kz/rus/Semey/index.html|archivedate=2008-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325113415/http://www.akimsemey.gov.kz/rus/Semey/index.html |date=2008-03-25 }}</ref>. Әлеге ваҡытта Семипалатный ҡәлғәһе урынлашҡан урын «Иҫке Ҡәлғә» тип атала һәм ҡала халҡының ял итеү урыны булып тора. Сик буйы һәм хәрби-терәк базаһы булараҡ нигеҙләнгән нығытма үҫә барыу менән Рәсәй менән Төркөстан араһында, ә артабан Рәсәй, Урта Азия һәм Көнбайыш Корея араһында мөһим сауҙа нөктәһенә әүерелә бара. Бында сауҙа итергә жуңғар ҡалмыҡтары, кокандтар, Бохара, Ташкент ҡалаһынан килгәндәр. Шуға күрә 1728 йылдан, сауҙа операцияларын контролдә тотоу өсөн, ул Мәскәүҙә Дәүләт Коммерция Коллегияһы идаралығында урынлашҡан Себер приказына буйһонған таможня хеҙмәте булдырыла<ref name=hist/>. 1776 йылда Семипалатинск ҡәлғәһен үҫтереү өсөн бында Көнбайыш Себер генерал-губернаторы инженер-капитан И. Г. Андреевты ебәрә. Ул ҡәлғәне яңырта, күперҙәр төҙөй, хәрби нығытмалар планын һәм карталарын эшләй. 1782 йылда Семипалатинск Колыван наместниклығының өйәҙ ҡалаһына әүерелә, ҡала думаһы һәм суды ойошторола. 1797 йылда Семипалатинск Тубыл губернаһы составына индерелә. 1854 йылдың 1 октябрендә Семипалатинск яңы ойошторолған Семипалатинск өлкәһенең үҙәгенә әүерелә, 1858 йылда уның халҡы 26148 кеше тәшкил итә. 1863 йылда Семипалатинскиҙа ҡыҙ балалар мәктәбе менән бер өйәҙ училищеһы, 2 сиркәү-мәхәллә училищеһы, 14 казак һәм 9 шәхси татар мәктәбе эшләй. 1864 йылда ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе икенсе разрядлы училище итеп үҙгәртелә. Шулай уҡ ҡалала инфраструктура даими үҫешә: 1873 йылда ҡала телеграф менән, 1906 йылда Иртышта суднолар йөрөшө асылыу һөҙөмтәһендә — һыу бәйләнеше, 1910 йылда — телефон элемтәһе һәм Ҡаҙағстанда беренсе һыу үткәргес менән йыһазландырыла<ref name=hist/>. XIX быуаттың тәүге яртыһында күсмә ҡаҙаҡтар йәшәгән Семипалатинск төбәге урыҫ күскенселәре һәм батша чиновниктары өсөн серле булып күренә ине. Ул ваҡытта өйәҙҙә 13 000 найман, 5726 уаҡтар һәм 1250 кәрәй, аҙ һанлы арғын һәм тарактиндар йәшәй ине. Наймандар ҡаланың бөтә ерҙәрен биләй, башлыса өйәҙҙең үҙәгендә, көньяғында, көнсығышында һәм өлөшләтә төньяҡ өлөшөндә йәшәй. Ҡаратай ырыуы — Семипалатинскиҙың төньяғында, Сыңғыҙтау тауҙары районында Матай (Ҡарауылжасаҡ тармағы) һәм Ҡаракәрәй ырыуҙары, ә Бура ырыуы Ҡарҡаралы янында урынлашҡан. Иртыш йылғаһының бөтә ярҙарында йәшәгәнлектән, улар Семипалатинск өлкәһенең бөтә биләмәләренә лә таралып ултырған. Был ырыуҙар бөтәһе 36 улусты биләй. Уаҡтар Семипалатинск ҡалаһынан көньяҡтараҡ Асыкүл күле янында, Семейтау, Арҡалыҡ, Белтейек тауҙары районында һәм Асыһыу йылғаһының үрге ағымында йәшәй. Иртыш йылғаһының уң ярына улар хәҙерге Лебяжий һәм Черный ҡасабалары араһындағы өйәҙҙең төньяҡ өлөшөндәге территорияларға таралып ултырған. Керейҙар өйәҙҙең төньяҡ-көнсығышында Арсалы улусын биләй. Улар Аҡһары ырыуы (Ҡоттобай тармағы), Ҡорһары һәм Сибан (Шоҡматар тармағы) тармаҡтарына ҡараған. Шулай уҡ улар Малыбай улусында һәм Семипалатинск өйәҙенең башҡа урындарында йәшәй<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/publications/view/3842 |title=Портал «История Казахстана» 3 века Семипалатинской крепости. |access-date=2019-08-27 |archive-date=2019-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827160339/https://e-history.kz/ru/publications/view/3842 |deadlink=no }}</ref>. XIX быуатта Семипалатинск сәйәси һөргөн урыны булған. 1854—1859 йылдарҙа ҡалала һөргөнгә ебәрелгән рус яҙыусыһы Ф. М. Достоевский йәшәгән, ул Семипалатинскиҙа үҙенең бер нисә әҫәрен, шул иҫәптән «Записки из Мёртвого дома», «Дядюшкин сон», «Село Степанчиково и его обитатели» тип аталған әҫәрҙәрен яҙған. Һөргөн ваҡытында ул П. П. Семёнов-Тянь-Шанский, Чоҡан Сыңғыҙ улы Вәлиханов һәм Г. Н. Потанин менән осраша. Шулай уҡ ҡалала студент Е. П. Михаэлис ебәрелгән, халыҡ фольклорсылары Н. Долгополов, П. Лобановский, С. Гросс, А. Леонтьев, Н. Коншин һәм башҡалар һөргөндә булған. Шул уҡ ваҡытта ҡалала ҡаҙаҡ шағиры Абай Ҡонанбаев уҡый һәм йәшәй, уға Михаэлис, Долгополов һәм Грос менән аралашыу ҙур йоғонто яһай<ref name=hist/>. Һөргөнгә ебәрелгән Михаэлистың инициативаһы арҡаһында, 1878 йылда ҡалала Өлкә статистика комитеты ойошторола, уның беренсе секретары итеп Михаэлис үҙе тәғәйенләнә, ә 1883 йылда уның инициативаһы менән Император Рус география йәмғиәтенең Көнбайыш Себер бүлеге — География йәмғиәтенең Семипалатинск филиалы ойошторола. Был филиалдың әүҙем эшмәкәрҙәре иҫәбендә А. Н. Белослюдов менән В. Н. Белослюдов була, уларҙың тәүгеһе ҡаҙаҡ фольклорын йыя, ә икенсеһе — рәссам-этнограф булараҡ, бихисап һүрәттәр төшөрә<ref name=hist/>. XIX—XX быуаттар сигендә бында ир-егеттәр һәм ҡыҙҙар өсөн классик гимназиялар эшләгән; 1903 йылдың 23 сентябренән бында уҡытыусылар семинарияһы эшләй, унда, башҡалар менән бер рәттән, Мөхтәр Үмәрхан улы Әүәзов һәм Ҡаныш Имантаевич Сәғитов уҡыны. Семипалатинск һәм уның тирә-яғы тарихын билдәле тарихсы һәм географ Н. А. Абрамов тикшерә. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында иҡтисади йәһәттән сеймал сығарыуға йүнәлтелгән сәнәғәт барлыҡҡа килә — бында Рәсәйҙең эре фирмалары һәм хәрби ведомствоһының буҫтау фабрикалары өсөн йөн һәм күн әҙерләнә<ref name=hist/>. === Совет осоро === [[Файл:COA of Semipalatinsk 1967.png|thumb|200px|upright|1966 йылғы конвертта Семипалатинск ҡалаһының Совет гербы]] 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң ҡалала 1918 йылдың 16 февралендә совет власы урынлаштырыла. 1918—1919 йылдарҙа Семипалатинск аҡ хөкүмәттәр идаралығы аҫтында була. 1920—1928 йылдарҙа ҡала Семипалатинск губернаһы үҙәге, 1928—1932 йылдарҙа — округтың, 1932 йылда өлкәләргә бүленгәндән һуң, ҡала Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһенең, 1939 йылдан — Семипалатинск өлкәһенең үҙәгенә әүерелә. 1930-сы йылдарҙа ҡалала ҙур предприятиелар һәм инфраструктура элементтары төҙөлә: 1930 йылда ҡала аша Төркөстан-Себер тимер юлы үткәрелә, 1-се биш йыллыҡ сиктәрендә СССР-ҙағы иң эре ит-консерва комбинаттарының береһе төҙөлә, шулай уҡ тирмән комбинаты, яңы күн заводы, махсус лабораторияһы булған һарыҡ тиреһе заводы, суднолар ремонтлау заводы төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында өлкә территорияһында 1941 йылдан алып 238-се (1-се формирование) һәм 8-се уҡсылар дивизиялары ойошторола. 1942 йылдың 3 майында 238-се дивизия Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, 1942 йылдың 24 майында 30-сы гвардия дивизияһы тип үҙгәртелә, ә 1944 йылдың 3 ноябрендә уға «Рига» тигән почётлы исем бирелә. 8-се дивизия (3-сө формирование) Воронеж эргәһендә хәрби хәрәкәттәр башлай, Курск алышында ҡатнаша. 1944 йылдың 5 мартында уға «Ямполь» тигән почётлы исем бирелә. Һуғыш йылдарында 56 Семипалатинск ир-егете [[Советтар Союзы Геройы]] исеменә лайыҡ була, улар араһында Муҡатай Абеулов, Виктор Васильевич Буторин, Закария Белибаев, Владимир Алексеевич Засядко, Матвей Кузьмич Меркулов, Н. Н. Силин һәм башҡалар. 13 кеше, улар иҫәбендә Фазыл Әҙелбаев, Манаф Әбүбәкиров, П. П. Борков, Н. Ф. Кужелев, Фёдор Егорович Маслин, В. Н. Кондратьев, В. А. Осипов, Сапар Рубаев, Баҡыт Хәйҙәров һәм башҡалар, Дан орденының тулы кавалерҙары була<ref name=hist/>. 1949 йылдың 29 авгусында Семипалатинск ядро полигонында СССР-ҙа беренсе ядро ҡоралы — 22 килотон ҡеүәтле бомба һынауы үткәрелә. СССР Министрҙар Советының 1947 йылдың 21 авгусындағы 2939-955-се һанлы ҡарары менән, ГУЛАГ башлаған төҙөлөш хәрби ведомствоға тапшырылған, ә полигон яңы исем алған — «СССР Ҡораллы Көстәре министрлығының 2-се һанлы уҡыу полигоны (52605-се ғәскәри часы)». "2-се уҡыу полигоны"ның беренсе начальнигы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, артиллерия генерал-лейтенанты Пётр Михайлович Рожанович, Н. Н. Семёнов исемендәге СССР Фәндәр академияһының Химик физика институты ғилми етәксеһе — директор урынбаҫары М. А. Садовский була<ref>{{cw|title=Здесь атомом крепили оборону…|author=Владимир Верховцев|url=http://www.redstar.ru/2007/05/30_05/2_02.html|accessdate=2008-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080804084648/http://www.redstar.ru/2007/05/30_05/2_02.html|archivedate=2008-08-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080804084648/http://www.redstar.ru/2007/05/30_05/2_02.html |date=2008-08-04 }}</ref>. 1949—1989 йылдарҙа Семипалатинск ядро полигонында 456-нан кәм булмаған ядро һынауы яһала, уларҙа 616-нан кәм булмаған ядро һәм термоядро ҡоралы, шул иҫәптән 30-ҙан кәм булмаған ер өҫтөндә ядро шартлауы һәм 86-нан күберәк һауа шартлатыуы һынала. Совет осоронда Семипалатинск оборона сәнәғәтен үҫтереүҙә ҙур роль уйнай. Предприятиелар, фабрикалар һәм заводтарҙың күбеһе СССР Оборона министрлығы ҡарамағында эшләй. Атап әйткәндә, Семипалатинск ит комбинаты СССР-ҙа ғына түгел, шулай уҡ совет махсуслаштырылған контингент ғәскәрҙәре урынлашҡан бөтә социалистик илдәрҙә лә танылған ит-консерва продукцияһын сығарған. === Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоғо осоро === [[Файл:Semey view from Shakarim str.jpg|thumb|right|400px|Шәкәрим проспекты яғынан ҡала күренеше]] 1991 йылда билдәле ҡаҙаҡ шағиры һәм йәмәғәт эшмәкәре Олжас Сөләймәнов етәкләгән «Невада — Семипалатинск» халыҡ хәрәкәте баҫымы аҫтында Семипалатинск ядро полигоны ябыла<ref>Указ Президента Казахстана № 409 от 29 августа 1991 года «О закрытии Семипалатинского испытательного ядерного полигона»</ref>, шунан һуң донъялағы һәр төрлө ядро һынауҙарына мораторий билдәләнә. Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 1997 йылдың 3 майындағы 3483В һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошон камиллаштырыу буйынса артабанғы саралар тураһында»ғы Указына ярашлы, Семипалатинск өлкәһе бөтөрөлә һәм Усть-Каменогорск ҡалаһы административ үҙәге булған Көнсығыш Ҡаҙағстан составына индерелә, ә Семипалатинск, өлкә үҙәге статусын юғалтҡандан һуң, өлкә әһәмиәтендәге ҡала статусында ҡала. 2007 йылдың 21 июнендә Семипалатинск Семей ҡалаһы тип үҙгәртелә<ref name="ukaz" />. 2022 йылдың 16 мартында Парламент палаталарының берлектәге ултырышы ваҡытында Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Касым-Жомарт Кемелевич Токаев элекке Семипалатинск өлкәһендә булған район-ҡалаларҙы үҙ эсенә индергән Абай өлкәһен булдырыуҙы тәҡдим итеп, Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһаны. Һәм Семей йәнә өлкә үҙәгенә әүерелде. Өлкә, Ҡаҙағстан президентының 2022 йылдың 4 майындағы указына ярашлы, 2022 йылдың 8 июнендә ойошторолған. == Географияһы == [[Файл:Landsat semei.jpg|thumb|300px|Семей ҡалаһының йыһан юлдашынан төшөрөлгән фотоһы]] Семей ҡалаһы Абай өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм ҙурлығы буйынса өлкәнең тәүге ҡалаһы һәм административ үҙәге булып тора. Ҡала аша аҡҡан Иртыш йылғаһының ике яры буйлап урынлашҡан. Ҡаланың һул яҡ ярын Жана-Семей тип йөрөтәләр. Ауыл округтары менән бергә ҡаланың майҙаны 27 490 км² тәшкил итә, шуларҙың 210 км² ҡала биләй. Элекке өлкә үҙәге Усть-Каменогорск ҡалаһына тиклем ара 200 км тәшкил итә, тауҙарҙан көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта<ref name=hist/>. == Климаты == Төбәк климаты — киҫкен континенталь, был материкта океандарҙан алыҫлашыу менән бәйле һәм йыллыҡ һәм тәүлек эсендә ҙур температура амплитудаларын барлыҡҡа килтерә/<ref name=hist/>. Уртаса йыллыҡ температура 4,3 °C тәшкил итә. Температураның тәүлек эсендә ҙур тирбәлеүе күҙәтелә. Ҡыш көндәре температура −48,6 °C, ә йәй көндәрендә — + 42,5 ° C. Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге 2,3 м/с тәшкил итә, һауаның уртаса йыллыҡ дымлылығы — 66 %. {{Ҡала климаты |Город_род=Семей |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/36177.htm Погода и климат] | Янв_ср=-14.2 | Янв_ср_осад=15 | Фев_ср=-13.3 | Фев_ср_осад=15 | Мар_ср=-5.8 | Мар_ср_осад=16 | Апр_ср=6.6 | Апр_ср_осад=16 | Май_ср=14.8 | Май_ср_осад=28 | Июн_ср=20.1 | Июн_ср_осад=29 | Июл_ср=21.7 | Июл_ср_осад=50 | Авг_ср=19.5 | Авг_ср_осад=22 | Сен_ср=12.7 | Сен_ср_осад=15 | Окт_ср=5.2 | Окт_ср_осад=21 | Ноя_ср=-4.3 | Ноя_ср_осад=26 | Дек_ср=-11.1 | Дек_ср_осад=22 | Год_ср=4.3 | Год_ср_осад=275 | Янв_ср_мин=-19.2 | Янв_ср_макс=-9.4 | Фев_ср_мин=-18.8 | Фев_ср_макс=-7.6 | Мар_ср_мин=-10.9 | Мар_ср_макс=-0.3 | Апр_ср_мин=0.3 | Апр_ср_макс=13.4 | Май_ср_мин=7.2 | Май_ср_макс=22.1 | Июн_ср_мин=12.6 | Июн_ср_макс=27.1 | Июл_ср_мин=14.9 | Июл_ср_макс=28.6 | Авг_ср_мин=12.0 | Авг_ср_макс=27.0 | Сен_ср_мин=5.3 | Сен_ср_макс=20.6 | Окт_ср_мин=-0.3 | Окт_ср_макс=12.0 | Ноя_ср_мин=-8.5 | Ноя_ср_макс=0.6 | Дек_ср_мин=-15.7 | Дек_ср_макс=-6.7 | Год_ср_мин=-1.8 | Год_ср_макс=10.6 | Янв_а_макс=5.3 | Янв_а_мин=-46.8 | Фев_а_макс=6.8 | Фев_а_мин=-45.3 | Мар_а_макс=24.4 | Мар_а_мин=-39.1 | Апр_а_макс=33.0 | Апр_а_мин=-26.1 | Май_а_макс=37.6 | Май_а_мин=-9.9 | Июн_а_макс=39.5 | Июн_а_мин=-1.0 | Июл_а_макс=42.1 | Июл_а_мин=4.3 | Авг_а_макс=42.5 | Авг_а_мин=-0.7 | Сен_а_макс=38.2 | Сен_а_мин=-8.2 | Окт_а_макс=29.5 | Окт_а_мин=-20.8 | Ноя_а_макс=19.5 | Ноя_а_мин=-48.6 | Дек_а_макс=7.6 | Дек_а_мин=-45.8 | Год_а_макс=42.5 | Год_а_мин=-48.6 |}} === Экологияһы === Семипалатинск һынау ядро полигонында ядро һынауҙарын үткәргәндә радиоактив яуым-төшөм йоғонтоһона дусар булған биләмәләрҙе классификациялауға ярашлы, Семипалатинск юғары радиация хәүефе зонаһына ҡарай (барлыҡ һынауҙар осоронда халыҡҡа тәьҫир итеү дозаһы — 7-35 бэр)<ref>Закон Республики Казахстан от 18 декабря 1992 года № 1787-XII «О социальной защите граждан, пострадавших вследствие ядерных испытаний на Семипалатинском испытательном ядерном полигоне».</ref>. Семипалатинск ҡалаһын уратып алған биләмәләр максималь хәүеф категорияһына индерелә. == Административ бүленеше == Ҡала хакимиәтенә дөйөм территориялары 27490 км² булған 14 ҡала яны ауыл округы буйһона<ref>в том числе 15 населённых пунктов с численностью более 1000 человек, самые крупные из них [[Шульбинск]], [[Букенчи]], Чекоман, Приречное, Мукур, Новобаженово</ref>. {|class="wikitable" |- | align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Ауыл округы''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Тораҡ пункттар''' |- | Абрал ауыл округы || Абралы ауылы |- | Айнабулаҡ ауыл округы || Айнабулаҡ ауылы |- | Аҡбулаҡ ауыл округы || Аҡбулаҡ уылы |- | Алгабас ауыл округы || Алгабас ауылы |- | Иртыш ауыл округы || Прииртышское, Мукур ауылдары |- | Новобаженский ауыл округы || Новобаженово, Булаҡ ауылдары |- | Озерский ауыл округы || Озерки ауылы |- | Приречный ауыл округы || Приречное ауылы |- | Жиеналин ауыл округы || Букенчи ауылы |- | Достыҡ ауыл округы || Чекоман ауылы |- | Ҡараолен ауыл округы || Ҡайнар ауылы |- | Көкентау ауыл округы || Көкентау ауылы |- | Шульбин ҡасаба хакимиәте|| Шульбинск ҡасабаһы |- | Чаган ҡасаба хакимиәте || Чаган өлкәһе |} == Халҡы == === Һаны һәм составы === 1909 йылда баҫылған Брокгауз һәм Ефрондың бәләкәй энциклопедик һүҙлеге XX быуат башындағы Семипалатинск һәм Семипалатинск өйәҙе тураһында түбәндәге мәғлүмәттәрҙе хәбәр итә: <blockquote>''… 31965 кеше араһынан (мосолмандар — 41 %, православие динен тотоусылар — 58 %); пар тирмәндәре; 3 дауахана, 2 китапхана, өлкә музейы; 1954 уҡыусыһы булған 18 уҡыу йорто; телефон. ҡала сығымдары 98 мең һум; … Өйәҙ; өлкәнең көнсығыш өлөшөндә; даланың бер өлөшө ҡара тупраҡлы, бер өлөшө балсыҡлы-татырлы; 64479 кв. в.; 157 мең кеше; ҡырғыҙҙар (78 %), ҡырғыҙҙар (ҡаҙаҡтар) һәм урыҫтар (30 %) ултыраҡ халыҡ; игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, балыҡсылыҡ''</blockquote> . Семипалатинск халҡы, СССР-ҙың тарҡалыу осорона тиклем, йылдам үҫә бара, 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, ҡалала 317 меңдән ашыу кеше йәшәгән. Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоғоноң тәүге ун йыллығында урыҫ телле халыҡтың ситкә китеүе, һуңынан өлкә үҙәге статусын юғалтыуына бәйле, халыҡ һаны бер аҙ кәмей башлай, 1999 йылда ҡалала 269,6 мең кеше йәшәгән. {{ВыводДанных|Столбцов=9|Заголовок=Өлкәләре, ҡалалары, райондары һәм район үҙәктәре һәм ҡасабаларында йәшәгән халыҡ иҫәбенән сығып Ҡаҙағстан Республикаһы халҡының енес буйынса һаны<ref>{{cw |url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT305821 |title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2019 года |format=rar |website=Комитет по статистике Министерства национальной экономики РК |lang=ru |accessdate=2019-07-26 |archive-date=2020-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613081608/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT305821 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613081608/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT305821 |date=2020-06-13 }}</ref>|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение|1881|17820|1897|26353|1910|34400|1926|56100|1939|109700|1959|149800|1970|235735|1979|282574|1989|334402|1991|344700 |1999|269574|2004|268998|2005|273781|2006|277261|2007|279910|2008|282110|2009|299264|2010|301471|2011|303348|2012|305795|2013<ref name="Stat2013">{{cite web|url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT065262|title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2013 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2019-12-11|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120063852/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT065262|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120063852/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT065262 |date=2021-01-20 }}</ref> |309772|2014<ref name="Stat2014">{{cite web|url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT080135|title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2014 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2019-12-11|archive-date=2020-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613075846/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT080135|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613075846/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT080135 |date=2020-06-13 }}</ref> |312056|2015<ref name="Stat2015">{{cite web|url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT100231|title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2015 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2019-12-11|archive-date=2020-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613101215/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT100231|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613101215/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT100231 |date=2020-06-13 }}</ref>|313726|2016<ref name="Stat2016">{{cite web|url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT118366|title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2016 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2019-12-11|archive-date=2020-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613094819/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT118366|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613094819/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT118366 |date=2020-06-13 }}</ref> |318084|2017<ref name="Stat2017">{{cite web|url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT240997|title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на 1 октября 2017 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2019-12-11|archive-date=2020-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613103924/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT240997|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613103924/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT240997 |date=2020-06-13 }}</ref>|321159|52=321900|53=2019<ref name="Stat2019">{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT305821|title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2019 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2020-05-13|archive-date=2020-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613081608/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT305821|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613081608/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT305821 |date=2020-06-13 }}</ref>|54=323138|2018<ref name="Stat2018">{{cite web|url=http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT260261|title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2018 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2019-12-11|archive-date=2020-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613113008/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT260261|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613113008/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT260261 |date=2020-06-13 }}</ref> |55=2020<ref name="Stat2020">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT354434|title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2020 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2020-05-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527215506/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT354434 |date=2020-05-27 }}</ref>|56=324043|57=2021<ref name="Stat2021">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT413663&lang=ru|title=Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на начало 2021 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2022-11-04}}</ref>|58=324481}} Семей ҡала хакимиәте биләмәһенең милли составы (2022 йыл башына)<ref name="Stat2022-1" />: * [[ҡаҙаҡтар]] — 257 896 кеше (73,48 %) * [[урыҫтар]] — 79 273 кеше (22,59 %) * [[татарҙар]] — 8354 кеше (2,38 %) * [[немецтар]] — 1949 кеше (0,56 %) * [[үзбәктәр]] — 439 кеше (0,13 %) * [[украиндар]] — 374 кеше (0,11 %) * [[корейҙар]] — 360 кеше (0,10 %) * [[уйғырҙар]] — 311 кеше (0,09 %) * [[белорустар]] — 78 кеше (0,02 %) * башҡалар — 1933 кеше (0,55 %) * Барлығы — 350 967 кеше (100,00 %) == Дине == 1917 йылға тиклем Семипалатинскиҙа 12 мәсет эшләгән, шуларҙың дүртәүһе генә һаҡланған. Ҡаҙаҡстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, тағы дүрт мәсет төҙөлгән. [[Файл:2-minaret mosque in Semey.jpg|thumb|240px|Ике манаралы йәмиғ мәсете]] * '''Ике манаралы йәмиғ мәсете''' 1858—1861 йылдарҙа сауҙагәрҙәр Сөләймәнов, Рафиҡов һәм Әбдешевтың аҡсаһына төҙөлгән. Мәсет проектының авторҙары — архитектор Болотов һәм инженер-подпоручик Макашев. Ике манара портал өлөшөндәге төп зал мөйөштәрендә урынлашҡан. Зал ишектәренән манараларға спираль кеүек баҫҡыстар буйлап өҫкө майҙансыҡтарға менергә мөмкин. Ике манара ла алтын ялатылған ярымай менән тамамлана. Бейек болдорҙа өс ишекле портал бина бар, ул барабанһыҙ һуғанбашлы уҡлы көмбәҙ менән тамамлана. Портал ишеге һәм мөйөштәре капителле ярымколонналар менән ҡапланған. Ишек башындағы тәҙрә уйымдары биҙәге буйынса бәләкәй көмбәҙҙе ҡабатлай. Мәсеттә барлығы түңәрәк менән дүртмөйөш формаһындағы 14 тәҙрәһе бар<ref name=mech>{{cw|publisher=Semsk.kz|url=http://www.semsk.kz/city/mechet.htm|title=Мечети Семипалатинска|accessdate=2008-12-25|deadlink=no|archive-date=2011-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110803141510/http://www.semsk.kz/city/mechet.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110803141510/http://www.semsk.kz/city/mechet.htm |date=2011-08-03 }}</ref>. * '''Бер манаралы таш мәсет''' Ғабдулла Туҡай менән Гагарин урамдары киҫелешендә урынлашҡан XIX быуаттың тәүге яртыһында Истанбул архитекторы Ғабдулла әфәнде тарафынан төҙөлгән. Мәсеттең архитектураһына алтын ялатылған ярымайлы, юғары конус формаһындағы ҡаплау менән тамамланған түңәрәк формалағы ике яруслы манара хас. Мәсет майҙаны бер тигеҙ булған подвал бинаһынан тора, ул дүрт тигеҙ бүленгән, уларҙың һәр береһенең ике ишеге бар. Подвалдың аҫтында тамбур урынлашҡан, уға инеү урыны яҡындағы подвал киҫелешенән эшләнгән. Төп зал өс үлсәмле — Мәккәгә йүнәлтелгән миһрап өлөшөндә өс ҡырлы сығышы булған бинанан ғибәрәт. Бейек болдорҙа семәрле ишекле порталлы бүлмә бар. Мәсеттә тура мөйөшлө 16 тәҙрә урынлашҡан, улар түңәрәк эсенә алынып, тыш яҡтан түңәрәкләтә ялған таштар менән эшкәртелгән. Мәсет сүкеп яһалған ҡойма менән уратып алынған<ref name=mech/>. [[Файл:Voskresenskiy sobor in Semey.jpg|thumb|180px|right|Воскресенский соборы]] Православие христианлығы Семей ҡалаһында киң таралған, ҡалала Воскресенский соборы, Петр һәм Павел сиркәүе менән бергә ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, Николай Святитель часовняһы һ. б. эшләй. * '''Воскресенский собор''' 1857—1860 йылдарҙа отставкалағы казак уряднигы Митрофанов-Казаков инициативаһы буйынса нигеҙҙә халыҡ аҡсаһына Воскресенск казак сиркәүе булараҡ төҙөлә. Әлеге ваҡытта ул 1920—1930 йылдарға тиклем күп һанлы православие ғибәҙәтханаларынан ҡалған берҙән-бер ҡорам булып тора. 1930-сы йылдар башында Семипалатинскиҙың иң ҙур ғибәҙәтханаһы — Знаменский соборы емерелгәндән һуң, Воскресенск соборына иконалар һәм иконостас тапшырыла. 1998 йылда собор көмбәҙе аҫтына йәнә ҡыңғырауҙар ҡуйыла<ref>{{cw|publisher=Semsk.kz|url=http://www.semsk.kz/city/voskr.htm|title=Вознесенский собор|accessdate=2008-12-27|deadlink=no|archive-date=2011-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110803140852/http://www.semsk.kz/city/voskr.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110803140852/http://www.semsk.kz/city/voskr.htm |date=2011-08-03 }}</ref>. * '''Ҡатын-ҡыҙҙар монастыры''' 1899 йылда төҙөлгән, бейек нигеҙ (цоколь) ҡаты булған ике ҡатлы кирбес бинала ҡаланың һул яғында урынлашҡан. Бина — XIX быуат граждандар архитектураһы ҡомартҡыһы. 1917 йылға тиклем унда Петр һәм Павел сиркәүе, яңы суҡындырылған ҡырғыҙҙар (ҡаҙаҡтар) өсөн дини миссия урынлашҡан булған, ғәҙәттә унда йәшәгән һәм эшләгән етем ҡаҙаҡ балаларын һыуға сумдырғандар. Совет осоронда бина топография техникумына тапшыыла. Әлеге ваҡытта унда йәнә Петр һәм Павел сиркәүе, ҡатын-ҡыҙҙар монастыры урынлашҡан<ref>{{cw|publisher=Semsk.kz|url=http://www.semsk.kz/city/monast.htm|title=Женский монастырь с церковью Петра и Павла|accessdate=2008-12-27|deadlink=no|archive-date=2011-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021051131/http://www.semsk.kz/city/monast.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021051131/http://www.semsk.kz/city/monast.htm |date=2011-10-21 }}</ref>. == Иҡтисады == Өлкә үҙәге статусын юғалтҡандан һуң, ҡала иҡтисади үҫештең ҡатмарлы осорон кисерҙе === Сәнәғәте === 2011 йылда эшкәртеү сәнәғәте продукцияһының күләме 83,9 млрд тенге тәшкил иткән. [[Файл:SemAZ.jpg|thumb|center|600px|Семей автобус заводының йыйыу цехы панорамаһы]] Цемент заводы, ит-консерва комбинаты, тире-күн комбинаты, төҙөлөш материалдары заводы, машиналар эшләү, Семипалатинск метиз һәм танктар ремонтлау заводтары ҡаланың иң эре сәнәғәт предприятиелары булып тора. «Семипалатинск машиналар эшләү заводы» акционерҙар йәмғиәте, «Семипалатинск автобус заводы», «Металлист» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттәре машиналар эшләү сәнәғәте предприятиелары. Предприятиелар урындағы бөтә төҙөлөш сәнәғәтен сеймал менән тәьмин итә. «Цемент» (АО), «Силикат» (АО), «Тасоба» акционерҙар йәмғиәттәре, йыйылма тимер-бетон комбинаттары цемент, шифер, кирбес, тимер-бетон изделиелар етештерә. Шулай уҡ ҡалала габбро, мәрмәр, гранит һ. б. йөҙләү плиталарын етештереү юлға һалына.<ref name=pass/> Ҡалала традицион еңел сәнәғәт үҫешкән. Семипалатинск тире-күн эшкәртеү комбинаты Ҡаҙағстанда күн-тун изделиелары һәм күн ярымфабрикаттары етештереүсе алдынғы предприятиеларҙың береһе булып тора. «Большевичка» берләшмәһе нигеҙендә «Семспецснаб» яуаплылығы сикләнгән ширҡәте ойошторола, ул Ҡаҙағстандың Оборона министрлығы, эске һәм сик буйы ғәскәрҙәре, илдең башҡа көс структуралары хәрби хеҙмәткәрҙәре өсөн өҫ кейеме тегеүҙе, шулай уҡ милли кейемдәр, халаттар тегеүҙе һ. б. тормошҡа ашыра.<ref name=pass/> Семей аҙыҡ-түлек сәнәғәте ит комбинатынан, он-ҡатнаш аҙыҡ комбинатынан, һөт производстволарынан, шарап-араҡы продукцияһы, һыра һәм алкоголһеҙ эсемлектәр етештереүсе предприятиеларҙан тора. «Көнсығыш Ҡаҙағстан он-ҡатнаш аҙыҡ комбинаты» акционерҙар йәмғиәте илдә иң ҙур предприятиеларҙың береһе булып тора, уның составына тәүлегенә 505 т иген эшкәртеү ҡеүәтенә эйә он етештереү заводы һәм тәүлегенә 1100 т ҡатнаш аҙыҡ етештереү ҡеүәтенә эйә ҡатнаш аҙыҡ заводы инә<ref name=pass/>. «Ҡаражыра» акционерҙар йәмғиәтенең күмер сығарыу компанияһы — ҡаланың төп предприятиеларының береһе. Ятҡылыҡ Семей ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 135 км алыҫлыҡта Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһенең Жана-Семей районында урынлашҡан. «Ҡаражыра» акционерҙар йәмғиәтендә 1200 хеҙмәткәр эшләй. Ҡаражыра күмер ятҡылығының сәнәғәт запастары 1 миллиард 231 миллион тонна тәшкил итә. Ятҡылыҡтың майҙаны 21,4 км² тәшкил итә. Семей ҡалаһы менән ятҡылыҡты шоссе юлы тоташтыра. Ҡаражыра күмер ятҡылығы 1967 йылда, Октябрь революцияһының 50 йыллығында асылғанлыҡтан, ятҡылыҡ Юбилейный тип атала. 1990 йылда аҙ күләмдә күмер сығарыу башлана. Күмер сығарыу күләмен арттырыу маҡсатында, киҫелешкә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 100 км самаһы тимер юлы, электр тапшырыу линиялары, шулай уҡ башҡа кәрәкле коммуникациялар һалына. Киҫелеште файҙаланыу йылдарында, күмер ятҡылығын үҙләштерә башлағандан алып 2013 йылдың 1 сентябренә тиклем, 76 миллион тоннанан ашыу күмер үҙләштерелгән, 158 миллион кубометрҙан ашыу күләмдә яғыулыҡ сығарыу эштәре башҡарылған. 2011 йылда киҫелеште үҙләштереү тарихында иң күп — 6,05 миллион тонна — күмер сығарылған. Бөгөнгө көндә компания Ҡаҙағстандың иң ҙур күмер предприятиеларының береһе булып тора. === Ауыл хужалығы === 2009 йылда ҡала хакимиәте идара иткән территорияла 747,3 гектар иген культуралары, 107,2 гектар баҡса культуралары, 3013 гектар картуф, 1294 гектар йәшелсә һәм 267 гектар мал аҙығы культуралары сәселгән. 2009 йылдың 1 июленә ҡарата 51,6 мең баш эре мөгөҙлө мал, 266,9 мең һарыҡ һәм кәзә, 4,3 мең сусҡа, 18,6 мең ат һәм 934,7 мең баш ҡош-ҡорт иҫәпләнә. 2009 йылдың тәүге алты айында 7277 т ит, 14 285 т һөт, 50,8 млн дана йомортҡа һәм 356 т йөн етештерелә. Баш ҡала тирәләй ит-һөт биләмәһен булдырыу буйынса өлкә программаһына ярашлы, яҡында урынлашҡан Бородулиха, Бесҡарағай, Ҡостанай, Абай, Жарминск һәм Тарбағатай райондарынан ит-һөт продукцияһын килтереү ҡаралған<ref name=selo>{{cw|url=http://www.akimsemey.gov.kz/Page.aspx?pid=0&id=27|publisher=Администрация города|title=Сельское хозяйство|accessdate=2009-09-12|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316024133/http://www.akimsemey.gov.kz/Page.aspx?pid=0&id=27|archivedate=2009-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605100233/http://www.akimsemey.gov.kz/Page.aspx?pid=0&id=27 |date=2009-06-05 }}</ref>. === Транспорты === [[Файл:Здание вокзала города Семей со стороны путей. Июль, 2015 года.JPG|thumb|right|300px|Юлдар яғынан вокзал бинаһы, 2015 йылдың июле]] Семей Башҡортостандың мөһим транспорт үҙәге булып тора. Ҡала аша бер нисә эре автомобиль юлы, Төркөстан-Себер тимер юлы үтә, ҡала эсендә Семипалатинск һәм Жан-Семей станциялары бар. Бында Мәскәүгә эске рейстарҙы һәм Мәскәү ҡалаһына рейстарҙы хеҙмәтләндереүсе аэропорт эшләй. Техник характеристикалары буйынса осоу-ултырыу һыҙаты теләһә ниндәй типтағы һауа судноһын ҡабул итә ала<ref>{{cw|url=http://www.semeyairport.kz/table.htm|author=Аэропорт Семей|title=Расписание движения рейсов аэропорта Семей|accessdate=2009-01-17|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080412030034/http://www.semeyairport.kz/table.htm|archivedate=2008-04-12}}</ref>. [[Файл:Semipalatinsk Bridge.jpg|thumb|left|500px|[[Иртыш]] йылғаһы аша Семипалатинск аҫылмалы күпер]] Иртыш йылғаһы аша өс күпер: бер тимер юл күпере, ике автомобиль күпере һәм понтонлы үткәүел һалынған. «Иҫке» автомобиль күпере ҡаланың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. 1990 йылдар уртаһында ул үҙ ресурстарын бөтөрә, шуға күрә Иртыш аша яңы күпер төҙөү ихтыяжы тыуа. Бының өсөн Полковничий утрауы (элекке Киров утрауы) аша понтонлы үткәүел булдырыла һәм 1998—2001 йылдарҙа аҫылмалы күпер һалына, ул Ҡазағстан менән Япония хөкүмәтенең ОЕСФ-ы араһында ҡул ҡуйылған үтескә алыу (займ) тураһындағы килешеүгә ярашлы финанслана. Объектты төҙөүҙә ҡаҙаҡ төҙөүселәре менән бергә Японияның «Исикавадзима-Харима Хеви Индастриз Компани» (IHI Corporation) фирмаһы һәм Төркиәнең «Аларко Алсим» компанияһы ҡатнашҡан. Күперҙең төп оҙонлоғо 750 метр тәшкил итә, дөйөм оҙонлоғо 1086 метр, киңлеге — 35 метр<ref name=most>{{cw|url=http://www.semsk.kz/city/most.htm|publisher=Semsk.kz|title=Подвесной мост через реку Иртыш|accessdate=2009-01-17|deadlink=no|archive-date=2011-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826084713/http://www.semsk.kz/city/most.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826084713/http://www.semsk.kz/city/most.htm |date=2011-08-26 }}</ref><ref>{{cw|url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0001312|title=Semipatalinsk Irtysh River Bridge|work={{нп5|Structurae||en|Structurae}}|lang=en|accessdate=2013-08-11|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314025742/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0001312|deadlink=no}}</ref>. Күпер буйлап өс һыҙатлы ике юл үтә, һәр һыҙаттың киңлеге 3,75 метр<ref name=most/>. Яңы күпер, автомобиль юлдары һәм юл үткәргестәре төҙөлөп бөткәс, ҡала юлдарында транспорт тығындары мәсьәләһе хәл ителә. Баш ҡала Абай өлкәһе райондары, шулай уҡ илдең башҡа төбәктәре: Көнсығыш Ҡаҙағстан, Павлодар, Етеһыу, Ҡостанай, өлкәләр, Алматы һәм Астана ҡалалары менән автобус бәйләнеше булдырыла. Рубцовск, Барнаул, Новосибирск, Омск, Томск ҡалаларына даими автобус рейстары асыла. Ҡала транспорты автобустар һәм маршрут таксиҙарынан тора, йәмғеһе 60-тан ашыу автобус һәм микроавтобус маршруты бар. Ауэзов һәм Шәкәрим проспекттары ҡала эсендәге төп магистралдар булып тора. Семипалатинск СССР тарҡалған осорҙа электр транспорты булмаған иң ҙур ҡалаларының береһе була. Троллейбус төҙөү планы аҙағынаса тормошҡа ашырылмай. Троллейбус паркы төҙөлдө, әммә ул еренә еткерелмәй<ref>{{cw|publisher=Semsk.kz|url=http://www.semsk.kz/forum_1/topic4648-30.html|title=Драки между группировками в Семипалатинске|archiveurl=https://www.webcitation.org/683B9wzQQ?url=http://www.semsk.kz/forum_1/topic4648-30.html|archivedate=2012-05-30|accessdate=2012-02-07|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304170916/http://www.semsk.kz/forum_1/topic4648-30.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Әйткәндәй, ҡалала заводтың тар колеялы тимер юлы, шулай уҡ Полковничий утрауындағы балалар тимер<ref>[http://infojd.ru/27/jsem.html Узкоколейная железная дорога Жана-Семейского ШПЗ]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Сайт о железной дороге</ref>, а также детская железная дорога на острове Полковничий. == Мәғарифы һәм фәне == Ҡаланың мәғариф бүлегенә<ref>По состоянию на 1 октября 2008 года</ref>73 мәктәп буйһона, шуларҙың 68-е — дөйөм белем биреү, 1-е — төп, 3-әүһе — башланғыс, 1-һе — мәктәп-балалар баҡсаһы. Уҡытыу ҡаҙаҡ телендә — 26 мәктәптә, рус телендә — 13, ике телдә — 33 мәктәптә алып барыла. Ҡала сиктәрендә 56 мәктәп, ҡалған 27-һе — ауыл ерендә<ref>{{cw|url=http://akimsemey.gov.kz/index.php?id=191&L=1|publisher=Администрация города|title=О развитии системы образования города Семей на 1 октября 2008 года|accessdate=2008-12-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BhSV5gg?url=http://akimsemey.gov.kz/index.php?id=191|archivedate=2011-08-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525004002/http://akimsemey.gov.kz/index.php?id=191&L=1 |date=2013-05-25 }}</ref>. Урта һөнәри белем 29 колледжда бирелә, улар араһында иң билдәлеләре: М. О. Ауэзов исемендәге махсус урта һөнәри педагогия колледжы, Мукан Толеубаев исемендәге Музыка колледжы, бизнес-колледж, Ҡалматаев исемендәге медицина колледжы, «Авиценна» медицина колледжы, радиотехника һәм элемтә колледжы, төҙөлөш колледжы, транспорт колледжы, геодезия һәм картография колледжы, финанс-иҡтисад колледжы, геология-разведка колледжы, тире-күн колледжы, «Ҡайнар» колледжы, «Семей» колледжы һ. б.<ref name=Visp>{{cw|url=http://akimsemey.gov.kz/index.php?id=158&L=1|publisher=Администрация города|title=Высшее и профессиональное образование|accessdate=2008-12-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BhTUoy9?url=http://akimsemey.gov.kz/index.php?id=158|archivedate=2011-08-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525004444/http://akimsemey.gov.kz/index.php?id=158&L=1 |date=2013-05-25 }}</ref> Ҡалала дүрт юғары уҡыу йорто юғары белем бирә: Семей ҡалаһының Шәкәрим исемендәге дәүләт университеты һәм өс шәхси — Ҡаҙағстан инновацион университеты, Әлихан Бокейхан университеты<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.inform.kz/ru/article/3829920|title=К 155-летию лидера движения «Алаш»: имя Алихана Бокейхана присвоили университету в Семее|author=INFORM.KZ|website=Казинформ|date=2021-08-30|access-date=2022-06-09}}</ref> һәм Семей медицина университеты.<ref name=Visp/><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://semeymedicaluniversity.kz/o-nas/istoriya/|title=История – НАО «Медицинский университет Семей»|date=2019-06-21|access-date=2022-06-09|archive-date=2022-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618225852/https://semeymedicaluniversity.kz/o-nas/istoriya/|deadlink=no}}</ref> == Һаулыҡ һаҡлау == Семейҙә Ҡаҙағстанда тәүгеләрҙән булып Ғаилә-табип амбулаториялары тәжрибәһе индерелә — әлеге ваҡытта ҡалала йәшәү урыны буйынса тейешле медицина ярҙамы күрһәтеүсе 16 дәүләт һәм 18 шәхси амбулатория эшләй. Ҡала халҡына һәм ҡунаҡтарына Семей ҡалаһы Дәүләт медицина академияһының Медицина үҙәгендә (элекке өлкә клиник дауаханаһы), Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһында, «Һәләкәттәр медицинаһының тимер юл госпиталдәре» акционерҙар йәмғиәтенең Семей филиалында һәм башҡа уҡыу йорттарында стационар медицина ярҙамы күрһәтелә. Шулай уҡ тар медицина һөнәрҙәренә махсуслашҡан үҙәктәр: тире-венерология диспансеры, онкология диспансеры, туберкулёз диспансеры, наркология диспансеры һәм психик сәләмәтлек үҙәге бар. Реабилитация хеҙмәттәренең мөһим тәьмин итеүсеһе булып ҡаланың протез-ортопедия үҙәге тора, унда протездар һәм ортездар эшләү цехтары бар. Шулай уҡ ҡалала 10-дан ашыу стоматология клиникаһы, 300-ҙән күберәк дарыухана һәм 850-нән ашыу дарыухана бүлеге, илдәге берҙән-бер радиация медицинаһы һәм экология ғилми-тикшеренеү институты, Ҡыҙыл Ярым Ай һәм Ҡыҙыл Тәре шәфҡәт туташы тәрбиәһе дауаханаһы эшләй. Партнёрлыҡ мөнәсәбәттәре тураһында меморандумға ҡул ҡуйған алдынғы дауаханалар 1995 йылдан алып Американың Халыҡ-ара һаулыҡ һаҡлау союзы менән хеҙмәттәшлек итә<ref>{{cw|url=http://www.semey2004.freenet.kz/new_medicine.htm|publisher=Semey2004.freenet.kz|title=Здравоохранение в Семипалатинске|accessdate=2008-01-17|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040928154926/http://www.semey2004.freenet.kz/new_medicine.htm|archivedate=2004-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040928154926/http://www.semey2004.freenet.kz/new_medicine.htm |date=2004-09-28 }}</ref>. == Мәҙәниәте == === Музейҙары һәм галереялары === * Абайҙың әҙәби-мемориаль йорт-музейы XIX быуат бинаһындағы 7 залды, көнсығыш стилендә төҙөлгән яңы бинала 10 залды, Әхмәт Риза мәҙрәсәһен һәм мәсеттең манара өлөшөн үҙ эсенә ала. Музей бөтә был биналарҙы 1995 йылда Абайҙың 150 йыллығын билдәләү хөрмәтенә алды<ref>{{cw|author=Semsk.kz|title=Республиканский литературно-мемориальный дом-музей Абая|url=http://www.semsk.kz/city/abay.htm|accessdate=2008-12-17|deadlink=no|archive-date=2011-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110803141452/http://www.semsk.kz/city/abay.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110803141452/http://www.semsk.kz/city/abay.htm |date=2011-08-03 }}</ref>. * Достоевскийҙың әҙәби-мемориаль йорт-музейы 1857—1859 йылдарҙа Ф. М. Достоевский йәшәгән йортта Достоевскийҙың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы асылған. Был йортҡа архитектор В. Ф. Власов проекты буйынса ярым асыҡ китап формаһында заманса төкәтмә һалынған. Инеү урынында скульптор Д. Г. Элбакидзеның С. С. Вәлиханов һәм Ф. М. Достоевский һәйкәлдәре ҡуйылған<ref>{{cw|author=Semsk.kz|title=Литературно-мемориальный дом-музей Ф. М. Достоевского|url=http://www.semsk.kz/city/dost_m.htm|accessdate=2008-12-17|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120818064339/http://www.semsk.kz/city/dost_m.htm|archivedate=2012-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818064339/http://www.semsk.kz/city/dost_m.htm |date=2012-08-18 }}</ref>. * Тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы генерал-губернаторҙың 1856 йылда Проценко губернаторы бойороғо буйынса төҙөлгән элекке йортонда урынлашҡан. Музей 1977 йылда төҙөлгән бинала урынлашҡан, унда Семипалатинск тарихы, мәҙәниәте менән бәйле экспонаттар тупланған<ref>{{cw|author=Semsk.kz|title=Историко-краеведческий музей|url=http://www.semsk.kz/city/kraev.htm|accessdate=2008-12-17|deadlink=no|archive-date=2011-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110803140424/http://www.semsk.kz/city/kraev.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110803140424/http://www.semsk.kz/city/kraev.htm |date=2011-08-03 }}</ref>. * Невзоровтар ғаиләһе исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе һынлы сәнғәт музейы 1985 йылда булдырылған, һәм ҙур художество ҡиммәттәре йыйынтығы булып тора. Коллекцияның сағыштырмаса бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, ул сәнғәт һөйөүселәр өсөн дә, белгестәр өсөн дә ҡыҙыҡлы. Музейҙа XVIII быуат аҙағынан XX быуат башына тиклемге рус сәнғәте, Ҡаҙағстан һынлы сәнғәте, XVI быуат аҙағы — XX быуат башы Көнбайыш Европа һынлы сәнғәте һәм графикаһы, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренең XX—XXI сәнғәте өлгөләре күрһәтелгән. Невзоровтар ғаиләһе музейҙы үҫтереүгә ҙур өлөш индерә, 1988 йылда Юлий Владимирович Невзоров, уның хәләл ефете Антонина Михайловна һәм уларҙың ҡыҙы Юлиә Юльевна музейға 500-ҙән ашыу сәнғәт әҫәрен бүләк итә, шуға күрә 1991 йылда музейға Невзоровтар ғаиләһенең исеме бирелә<ref>{{cw|url=http://akimvko.gov.kz/ru/culture3.htm#2|author=Администрация ВКО|title=Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых|accessdate=2008-12-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BhYKENK?url=http://akimvko.gov.kz/ru/culture3.htm#2|archivedate=2011-08-24|deadlink=yes}}</ref>. Музей XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән сауҙагәр Степанов йортонда урынлашҡан<ref>{{cw|author=Semsk.kz|title=Семипалатинский музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых|url=http://www.semsk.kz/city/nevzorov.htm|accessdate=2008-12-17|deadlink=no|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906044824/http://www.semsk.kz/city/nevzorov.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906044824/http://www.semsk.kz/city/nevzorov.htm |date=2011-09-06 }}</ref>. === Китапханалары === [[Файл:Abay Library in Semey.jpg|thumb|right|400px|Абай исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә универсаль китапханаһы]] Семейҙа Абай исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә универсаль китапханаһы, Үҙәк китапхана системаһы (4 күп кеше хеҙмәтләндереүсе китапхана, насар күреүселәр өсөн махсус китапхананы үҙ эсенә ала), юғары уҡыу йорттары һәм колледждар китапханалары, ғилми-техник китапхана (республика фәнни-техник китапханаһы филиалы) эшләй. * 1883 йылда нигеҙ һалынған Абай исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә универсал китапханаһы Ҡаҙағстанда иң боронғо китапхана булып тора. 1902 йылда унда бушлай уҡыу бүлмәһе ойошторола, вафатына 50 йыл тулыу уңайынан Н. В. Гоголь исеме бирелә. Беренсе йылда китапханала 274 дана китап була, 130 китап уҡыусыны хеҙмәтләндерә. 1992 йылдың декабрендә ул Абай исемендәге китапхана тип үҙгәртелә. Әлеге ваҡытта китапхана фондында 343 мең дананан ашыу китап бар, ул йыл һайын 17039-ҙан ашыу китап уҡыусыны хеҙмәтләндерә<ref>{{cw|author=Semsk.kz|title=Восточно-Казахстанская областная универсальная библиотека имени Абая|url=http://www.semsk.kz/city/libr.htm|accessdate=2008-12-24|deadlink=no|archive-date=2011-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110803141501/http://www.semsk.kz/city/libr.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110803141501/http://www.semsk.kz/city/libr.htm |date=2011-08-03 }}</ref>. === Театрҙары === 15 кешенән торған тәүге «Ес-аймаҡ» театр труппаһы ҡалала 1920 йылдың октябрендә ойошторола. Уның тәүге ҡатнашыусылары — Иса Байзаков, Әмре Кашаубаев, Жумат Шанин, Жусупбек Елүбеков<ref name=hist/>. 1921 йылда ҡалала М. О. Абай пьесаһы буйынса «Еңлек — Кебек» спектакле ҡуйыла<ref>{{cw|author=Semsk.kz|title=Здание театра|url=http://www.semsk.kz/city/teatr.htm|accessdate=2008-12-01|deadlink=no|archive-date=2011-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222254/http://www.semsk.kz/city/teatr.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614222254/http://www.semsk.kz/city/teatr.htm |date=2011-06-14 }}</ref>. Иң әһәмиәтле театрҙар — Абай исемендәге Ҡаҙаҡ музыкаль-драма театры һәм Ф. М. Достоевский исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә драма театры (бер бинала урынлашҡан). * Абай исемендәге ҡаҙаҡ музыкаль-драма театры «Ес-аймаҡ» драма труппаһы нигеҙендә ойошторолған. Театр ойоштороусылар — М. О. Ауэзов һәм К. И. Сатпаев, тәүге режиссёр — Г. Торебаев. Ул 1934 йылдың 10 майында И. Жәнсуғуровтың «Үс» спектакле менән асыла. Театрҙың аяҡҡа баҫыуында Ж. Т. Шанин, О. Беков, К. Джандарбеков, композитор Л. А. Хәмиди һәм башҡалар ҙур роль уйнай. Ҡуйылған тәүге спектаклдәр араһында — «Еңлек — Кебек», «Айман — Шолпан», «Ҡарагоз», «Үткәндәр күләгәһе аҫтында», М. О. Ауэзовтың «Абай», Б. Ж. Майлиндың «Фронт», Ғ. М. Мусреповтың «Козы Корпеш — Баян сулу» һәм «Кыз Жибек» спектаклдәре ҙур роль уйнай. 1984 йылда театр Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы грамотаһы менән наградлана<ref>{{Книга:Казахская ССР: краткая энциклопедия|страницы=500|том=4}}</ref>. * Ф. М. Достоевский исемендәге Рус драма театры 1934 йылдың 16 ноябрендә ойошторола һәм 1935 йылдың 25 февралендә Эшсе йәштәр театры булараҡ асыла. 1975 йылда театрға Ф. М. Достоевский исеме, 1977 йылда өлкә драма театры исеме бирелә. 1930-сы йылдарҙа театр А. Н. Афиногеновтың «Далёкое» («Алыҫ урын»), В. М. Гусевтың «Дан», А. Н. Островскийҙың «Килемле урын», Э. Лессингтың «Эмилия Галотти» пьесаларын сәхнәләштерә. Ул ваҡытта театрҙа Иустина Загвоздкина, Е. Е. Орёл, Н. П. Батурин һ. б. ижад юлын башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күп кенә актёрҙар фронтҡа китә, труппала ҡалғандар К. М. Симоновтың «Парень из нашего села» һәм «История одной любви» спектаклдәре менән сығыш яһай. Артабан театр репертуарына В. Г. Распутиндың «Живи и помни» («Йәшә һәм иҫлә»), А. Л. Петрашкевичтың «Тревога», А. П. Чеховтың «Чайка» («Аҡсарлаҡ»), У. Шекспирҙың «Ромео һәм Джульетта» һәм башҡа спектаклдәре ингән<ref>{{Книга:Казахская ССР: краткая энциклопедия|страницы=501|том=4}}</ref>. === Кинотеатрҙары === [[Файл:Enlik-Kebek cinema in Semey.jpg|thumb|right|400px|Элекке «Еңлек — Кебек» кинотеатры бинаһы]] 1980 йылдарҙа ҡалала ете стационар кинотеатр, шулай уҡ клуб учреждениеларында, уҡыу йорттарында, предприятиеларҙа 116 киноҡоролма эшләгән<ref>{{cw|author=Краеведческий фонд библиотеки имени Абая города Семей.|title=Семипалатинск в послевоенные годы|url=http://www.abaykray.freenet.kz/1945%20god.htm|lang=ru|accessdate=2008-12-28|deadlink=unknown-host}}{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Әлеге ваҡытта кинотеатрҙар һаны кәмегән: ҡалала өс стационар кинотеатры — «G sinema» ({{lang-kk2|Алем}}), «Dastan Cinema» һәм «Qazyna Cinema». === Башҡалары === Семейҙа Әмрә Кашаубаев исемендәге Семипалатинск филармонияһы эшләй. == Иҫтәлекле урындары == === Архитектураһы === Семей — бай тарихлы боронғо ҡала. Бында республика һәм урындағы әһәмиәттәге архитектура һәм тарих ҡомартҡыларына, шулай уҡ ҡалаға бәйле шәхестәргә арналған бик күп һәйкәлдәр урынлашҡан. Улар араһында: * Бер манаралы мәсет — XIX быуаттың тәүге яртыһының архитектура ҡомартҡыһы. * Ике манаралы мәсет — мосолмандарҙың XIX быуат культ архитектураһы өлгөһө. * Ямышев ҡапҡаһы — Семипалатинск ҡәлғәнең өс ҡапҡаһынан ҡалған берҙән-бер (көнбайыш) ҡапҡа. 1773 йылда инженер-капитан И. Г. Андреев етәкселегендә төҙөлә. * Невзоровтар ғаиләһе исемендәге һынлы сәнғәт музейы бинаһы — XIX быуаттың икенсе яртыһы архитектура ҡомартҡыһы, сауҙагәр Степановтың элекке йорто. * Элекке ир балалар гимназияһы бинаһы (хәҙер Ҡаҙаҡ Гуманитар-юридик инновацион университеты корпусы) — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, 1872 йылда һалынған, 1894—1919 йылда унда ирҙәр гимназияһы, 1919—1934 йылдарҙа — аҡ гвардиясыларҙың 11-се Себер округы штабы, Советтарҙың хәрби-революцион штабы урынлашҡан. 1934 йылдан бина төрлө юғары уҡыу йорттары өсөн корпус булып хеҙмәт итә. * Тыныбай Кәүкенов мәсете — XIX быуаттың тәүге яртыһындағы тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. * Ҡытай консуллығы бинаһы — 1903 йылда төҙөлгән архитектура ҡомартҡыһы. 1920—1963 йылдарҙа унда ҡытай миссияһы, һуңынан ҡытай консуллығы урынлашҡан. * Насос станцияһы бинаһы — 1910 йылда сауҙагәр Плещеевтың аҡсаһына төҙөлгән тәүге һыу үткәргес, архитектура ҡомартҡыһы. * Губернаторҙың элекке йорто (хәҙер тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы) — XIX быуаттың икенсе яртыһы тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. * Воскресенский православие соборы — 1856 йылда төҙөлгән тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. * Ф. М. Достоевскийҙың әҙәби-мемориаль музейы — тарихи ҡомартҡы. Мемориаль йорт эргәһендә скульптор Д. Г. Элбакидзеның «С. Вәлиханов һәм Ф. М. Достоевский» бронза һәйкәле ҡуйылған. * Әниәр Молдыбаевтың, Абайҙың туғанының йорто. Йорт эргәһенә урыҫ һәм ҡаҙаҡ телдәрендә мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған: «1878-1904 йылдар осоронда был йортта йыл һайын шағир һәм ҡаҙаҡ халҡының мәғрифәтсеһе Абай Ҡонанбаев туҡталған һәм йәшәгән.» * Изге Пётр менән Павел ғибәҙәтханаһы — XIX быуат аҙағындағы архитектура ҡомартҡыһы. * Иртыш йылғаһы аша аҫылмалы күпер. * Республика Абай әҙәби-мемориаль музейы бинаһы — сауҙагәр Роман Борисовтың боронғо айырым йорто (особняк). * Семипалатинск мәсете. === Һәйкәлдәр һәм мемориалдар === * Граждандар һуғышы һәм революция геройҙары мемориалы 1977 йылдың 2 ноябрендә асыла. Скульпторы А. В. Тихомиров һәм башҡалар, архитекторы М. Михайлов. Мемориал өс өлөштән тора: номерланған вагондар, балалары менән ҡатындар (бейеклеге 4,5 м) һәм музыканттар (бейеклеге 4 м). Асыҡ вагондарҙан ғазапланған кешеләрҙең һыны күренә, вагонда «Мәңге хәтерҙә», «Донъя революцияһы өсөн көрәшселәр, киләсәк быуын һеҙҙе онотмаясаҡ» тигән яҙыу бар. 1982 йылдан алып республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып тора<ref>{{Книга:Казахская ССР: краткая энциклопедия|страницы=381|том=4}}</ref>. С1982 йылдан алып республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып тора. * «Үлемдән көслөрәк» монументы 2001 йылдың 29 авгусында Семипалатинск ядро полигоны ҡорбандары иҫтәлегенә Полковничий утрауында асыла. Һәйкәл проекты авторы — Шота Вәлиханов. * Еңеү мемориалы — 1985 йылдың 9 майында фашистик Германияны еңеүҙең 40 йыллығына асыла. * Афған яугирҙәренә һәйкәл 2002 йылдың 4 декабрендә асылған. Ҡара габбронан яһалған. Скульпторы — Моратбек Жанболатов. Семипалатинск ҡалаһына 250 йыл тулыуға арналған монумент 1972 йылда төҙөлгән. Авторы — Ленинград архитекторы Томич. === КПСС ҡала комитетының беренсе секретарҙары === # Запорожцев Илья Григорьевич (~1959~ # Лосева Зоя Сергеевна (~1963-1971~ # Савельев Павел Васильевич (1972 йылдан 1978 йылға тиклем)<ref>{{Cite web |url=http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/departmental_01b.htm |title=КГУ «Центр документации новейшей истории» {{!}} Ведомственный архив |access-date=2020-04-26 |archive-date=2020-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514115108/http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/departmental_01b.htm |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514115108/http://www.cdni-arhiv.vko.gov.kz/ru/departmental_01b.htm |date=2020-05-14 }}</ref> # Ульянов Николай Матвеевич (~1980 — 1990) # Шишкин Владимир Александрович<!-- 18.08.1947-20.05.2017--> (1990—1991 йылдың сентябрендә; 1991 йылдың сентябрендә КПСС-тың Семипалатинск ҡала комитеты Ҡаҙағстан Коммунистар партияһының XVII съезы ҡарары нигеҙендә таратыла.) === Ҡала башҡарма комитеты рәйестәре === # Бармашов Константин Андреевич 1937—1942 # ? # Бердалин Айтбек Машрапович 1952—1954 йй. # Жанбаев Сағалбай 1954—1957 йй. # Лосева Зоя Сергеевна ~1959~ # Койшибаев Жумабек 1969—1971~ # Уразбаев Ч. К. (1979) # Коротенко М. Е. (2000) # Салимбаева Н. (1985—1987) # Нагманов Кажмурат Ибраевич 1988—1991 === Хакимдар === # Ҡараханов Есламбек Нурбекович (1992 йылдың 23 марты{{nbsp}}— 1994)<ref>{{книга|автор=Сулейменов Н., [[Ашимбаев, Данияр Рахманович|Ашимбаев Д. Р.]], Андреев В.|заглавие=Казахстан 90-х. Правительство Кажегельдина: приватизация, коррупция и борьба за власть|место=Алматы|издательство=Credo|год=2003|страницы=18|страниц=296|isbn=9965-9164-7-0}}</ref><ref>{{cw|url=http://www.inform.kz/kz/1-marta-kalendar-kazinforma-daty-sobytiya-imena_a2444910|title=1 марта. Календарь Казинформа «Даты. События. Имена»|date=2012-03-01|publisher=[[Казинформ]]|accessdate=2017-01-06|archive-date=2017-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107100858/http://www.inform.kz/kz/1-marta-kalendar-kazinforma-daty-sobytiya-imena_a2444910|deadlink=no}}</ref> # Бутин Вячеслав Сергеевич (1994—1995) # Рыболовлева Нина Васильевна (1995—1997)<ref>{{Cite web |url=https://www.caravan.kz/gazeta/semejj-prosit-oblastnojj-status-74267/ |title=Семей просит областной статус — Караван {{!}} Караван |access-date=2017-01-04 |archive-date=2017-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104162652/https://www.caravan.kz/gazeta/semejj-prosit-oblastnojj-status-74267/ |deadlink=no }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120106185720/http://sgpi.kz/page/vip Портал Семипалатинского Государственного Педагогического Института]</ref> # Бутин Вячеслав Сергеевич (1997—1998)<ref>{{книга|автор=[[Ашимбаев, Данияр Рахманович|Ашимбаев Д. Р.]]|часть=Бутин Вячеслав Сергеевич|заглавие=Кто есть кто в Казахстане: Биографическая энциклопедия|издание=7-е изд., доп|место=Алматы|издательство=Credo|год=2003|страницы=131|страниц=612|isbn=9965-9164-8-9}}</ref> # Бергенев Адылгазы Садвокасович (1998 й. июне — 1998 й. октябре)<ref>{{Cite web |url=http://online.zakon.kz/m/Document/?doc_id=30178617 |title=Бергенев Адылгазы Садвокасович (персональная справка) — Параграф-WWW мобильная версия |access-date=2017-01-04 |archive-date=2016-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604130715/http://online.zakon.kz/m/Document/?doc_id=30178617 |deadlink=no }}</ref> # Чайжунусов Маркен Жакиянович (1998 й. октябре — 2000 й. марты)<ref>{{Cite web |url=http://www.panoramakz.com/index.php/archive?y=1998&n=46 |title=Архив |access-date=2017-01-04 |archive-date=2017-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104091433/http://www.panoramakz.com/index.php/archive?y=1998&n=46 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104091433/http://www.panoramakz.com/index.php/archive?y=1998&n=46 |date=2017-01-04 }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Ашимбаев, Данияр Рахманович|Ашимбаев Д. Р.]]|часть=Чайжунусов Маркен Жакиянович|заглавие=Кто есть кто в Казахстане: Биографическая энциклопедия|издание=7-е изд., доп|место=Алматы|издательство=Credo|год=2003|страницы=573|страниц=612|isbn=9965-9164-8-9}}</ref> # Омаров Нурлан Сраилевич (2000 й. марты — 2001 й. ноябре) # Турлыханов Кайрат Болатович (2001 й. ноябре — 2002 й. октябре) # Кажибаев Амангилде Кажибаевич (2002 й. 4 ноябре — 2004 й. 15 ғинуары)<ref>{{Cite web |url=http://centrasia.org/person2.php?st=1074433598 |title=КАЖИБАЕВ Амангельды {{!}} ЦентрАзия |access-date=2019-11-08 |archive-date=2019-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108121306/https://centrasia.org/person2.php?st=1074433598 |deadlink=no }}</ref> # Омаров Нурлан Исраилевич (2004 й. ғинуары{{nbsp}}— 2007 й.) # Айнабеков Мейрамхат Карибекович (2007 й. 12 марты — 2011 й. ғинуары) # Кәримов Айбек Муталапханович (2011 й. ғинуары — 2015 й. 16 июне) # Сәлимов Ермаҡ Бидәхмәтович (2015 й. 16 июне — 2021 й. 25 ғинуары) # Саҡтағанов Нурымбет Аманович (2021 й. 25 ғинуары — 2021 й. 28 июне)<ref>{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-novyiy-akim-semeya-426765/ |title=Назначен новый аким Семея: 25 января 2021, 11:51 — новости на Tengrinews.kz |access-date=2021-01-25 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126183827/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/naznachen-novyiy-akim-semeya-426765/ |deadlink=no }}</ref> # Байәхмәтов Бакытжан Какенкаджиевич (2021 й. 28 июне — 2022 й. 28 авгусы)<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/bakyitjan-bayahmetov-stal-akimom-semeya-441614/Бакытжан Байахметов стал акимом Семея: 28 июня 2021, 10:34 — новости на Tengrinews.kz]</ref><ref>[https://rus.azattyq.org/a/32002271.html ЦИК опубликовала предварительные итоги голосования на выборах в сенат от новых регионов]</ref> # Нурсәғәтов Нурбол Тулегенович (2022 й. 7 октябре)<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nurbol-nursagatov-naznachen-akimom-semeya-479784/ Нурбол Нурсагатов назначен акимом Семея]</ref> == Семей филателияла == [[Файл:ХМК-СССР-1969-Октябрь-Семипалатинск.jpg|thumb|250px|СССР-ҙың авиапочта художестволы маркалы конверты (1979, № 13840): Семипалатинск. «Октябрь» кинотеатры]] [[Файл:Stamp of Kazakhstan 269-271.jpg|thumb|250px|Семипалатинскиҙа ядро һынауҙары туҡтатылыуға 10 йыл тулыу айҡанлы сығарылған маркалы ''(һул яҡ ситтәге)'' Ҡаҙағстан почта блогы (1999)]] Советтар Союзында, Семипалатинск менән бәйле ҡайһы бер персоналийҙар данлауға лайыҡ булһа ла, был ҡалаға арналған махсус почта маркалары сығарылманы. Шул уҡ ваҡытта СССР Элемтә министрлығы ҡаланың иҫтәлекле урындары төшөрөлгән һәм уның юбилейҙарының береһе һүртләнгән художестволы маркалы 17 конверт сығарған<ref>Информация и номера [[конверт]]ов даны по [http://konvert.web.ur.ru/index.html Каталогу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202100314/http://konvert.web.ur.ru/index.html |date=2012-12-02 }} художественных маркированных конвертов СССР за 1953—1991 годы на сайте [http://konvert.web.ur.ru/ «konvert.web.ur.ru».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204174910/http://konvert.web.ur.ru/ |date=2012-12-04 }}{{v|18|1|2009}}</ref>: * 1967 (№ 5275) — Семипалатинск. Телевизион үҙәк. * 1967 (№ 5346) — Семипалатинск. «Семей» ҡунаҡханаһы. * 1968 (№ 5621) — Семипалатинскиға 250 йыл. * 1971 (№ 7846) — Семипалатинск. Достоевский йорт-музейы. * 1978 (№ 13034) — Семипалатинск. Советтар Йорто. * 1978 (№ 13035) — Семипалатинск. Ленин урамы. * 1979 (№ 13461) — Семипалатинск. Драмтеатр. * 1979 (№ 13840, авиапочта) — Семипалатинск. «Октябрь» кинотеатры. * 1980 (№ 14570, авиа) — Семипалатинск. Ленин урамы. * 1982 (№ 15474, авиа) — Семипалатинск. «Октябрь» кинотеатры. * 1985 (№ 429) — Семипалатинск. «Октябрь» кинотеатры. * 1985 (№ 596) — Семипалатинск. Сәйәси ағартыу йорто * 1986 (№ 406) — Семипалатинск. Тимер юл вокзалы (рәссам Н. Ветцо). * 1986 (№ 407) — Семипалатинск. Тимер юл вокзал (рәссам В. Шатихин). * 1987 (№ 487) — Семипалатинск. «Октябрь» кинотеатры. * 1989 (№ 380) — Семипалатинск. Граждандар һуғышында һәләк булғандар һәйкәле. * 1989 (№ 494) — Семипалатинск. Ике манаралы мәсет. Семей тәүге тапҡыр почта маркаларында Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоҡ алған замандан башлап һүрәтләнә башлай. 1999 йылда рәссамы Д. Мөхәмәтжанов булған «Ради жизни на Земле» («Ерҙәге тормош хаҡына») тип аталған почта блогы сығарыла. Блок Берлиндағы «Бундесдрукерай» типографияһында 300 000 дана тираж менән баҫылған. Блоктың өс маркаһының береһе (№ 269)<ref>По [http://www.kazpost.kz/?page=phil/stamps99 каталогу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606055805/http://www.kazpost.kz/?page=phil%2Fstamps99 |date=2008-06-06 }} «[[Казпочта|Казпочты]]».{{v|18|1|2009}}</ref> Семипалатинск ядро полигонында ядро һынауҙары тамамланыуға 10 йыл тулыуға арналды. Марканың номиналы — 15 Ҡаҙағстан тенгеһе. == Спорты == [[Файл:Spartak Semej Stadion.JPG|thumb|left|200px|«Спартак» стадионы]] 1913—1914 йылдарҙа Семипалатинскиҙа тәүге Ҡаҙағстан футбол: ССК, «Олимп», «Ҡарлуғас», «Орлята», «Ярыш» командалары барлыҡҡа килә. «Ярыш» футбол клубы составында буласаҡ әҙәбиәтсе, этнограф һәм шағир Мөхтәр Омархан улы Ауэзов (1897—1961) сығыш яһаны. 2013 йылдың 20-21 сентябрендә ҡалала футболдың йөҙ йыллығын байрам иттеләр. Семейҙа «Қазақстан футболына 100 жыл» урамы асылды, ә «Спартак» стадионында 21 сентябрҙә 18.30 сәғәттә футбол йондоҙҙары парады, театрлаштырылған тамаша һәм «Динамо» (Киев) — «Динамо» (Тбилиси) командалары матчы менән байрамды асыу тантанаһы үтте. Сара ғәйәт ҙур фейерверк-шоу менән тамамланған. Семипалатинскиҙа Кличко Владимир Владимирович (1976 й. тыуған) — украин профессиональ боксёры, ауыр ауырлыҡ категорияһында сығыш яһаусы донъя чемпионы тыуған. 91 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында Олимпия уйындары чемпионы (1996). == Киң мәғлүмәт саралары == Совет власы йылдарында ҡалала республикала иң популяр гәзиттәрҙең береһе «Иртыш» өлкә гәзите сыға. Ҡалала «ТВК-6», «Ҡаҙағстан», «Евразия беренсе каналы», «31-се канал», «КТК», «НТК», «Хабар», «Astana TV», «7-се канал» телеканалдары эфирға сыға. Радиостанциялар: «Радио 7», «Европа Плюс», «Радио NS», «Азия Рус радиоһы», «Tengri FM», «Радио Maudzidun» һ. б. «Alma-TV» һәм «Семсат» кабель компаниялары эшләй. «Спектр», «Беҙҙең Эш», «Семей Таңы», «Арна», «Ертіс өңірі» һ. б. гәзиттәр сыға. == Туғандаш ҡалалары == {| class="wikitable" style="background:#ffffef;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Ҡала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Йыл</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Ил</span> |- |[[Ипр]]||2012||{{Flagicon|Belgium}} [[Бельгия]]<ref>{{cw|url=http://inform.kz/rus/article/2449064|title=Бельгийский Ипр и казахстанский Семей стали городами-побратимами|publisher=Казинформ|date=2012-03-16|accessdate=2012-04-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/683FoyrGs?url=http://inform.kz/rus/article/2449064|archivedate=2012-05-30|deadlink=no}}</ref> |- |[[Пушкин (город)|Пушкин]]||2013||{{Flagicon|Russia}} [[Россия]]<ref>{{cw|url=http://gov.spb.ru/gov/terr/reg_pushkin/kult/twin_cities/|title=Города-партнеры|publisher=Сайт администрации Санкт-Петербурга|date=|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELHfhU1r?url=http://gov.spb.ru/gov/terr/reg_pushkin/kult/twin_cities/|archivedate=2013-02-11|deadlink=yes}}</ref> |} == Партнёр-ҡалалар == {| class="wikitable" style="background:#bcbcbc;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Ҡала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Йыл</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Ил</span> |- |[[Могилёв]]||||{{Флаг Белоруссии}} [[Белоруссия]] |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Казахстан }} * [https://semey.city/ Городской портал Семея «Семей Сити»] * [https://web.archive.org/web/20130420170806/http://altaynews.kz/semey/ Новости города Семей] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/533881/Semey Семей на Британнике] * [https://web.archive.org/web/20130601113535/http://viktor.semey.tv/ Кашляк Виктор Николевич. Сайт краеведа из Семея] * [https://e-history.kz/ru/publications/view/3842 Портал «История Казахстана» 3 века Семипалатинской крепости.] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Абайская область}} {{НП городской администрации Семея}} {{Населённые пункты на Иртыше}} [[Категория:Города на Иртыше]] [[Категория:Города, основанные в XVIII веке]] [[Категория:Переименованные населённые пункты Казахстана]] [[Категория:Населённые пункты городской администрации Семея| ]] [[Категория:Семей| ]] [[Категория:Областные центры Казахстана]] [[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Иртыш буйындағы ҡалалар]] rdfbiujavfkgnaeapqm4n6r9e52x8rt 0 190808 1299933 1244298 2026-06-27T10:20:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299933 wikitext text/x-wiki {{Хәрби ҡоролма|name=Семипалатинс полигоын|native_name=2-се Дәүләт үҙәк ғилми-тикшеренеү һынау полигоны|partof=|location=[[Семей|Семипалатинск]], [[СССР]]|image=RIAN archive 440215 Kurchatov city.jpg|caption= 2-се Дәүләт үҙәк ғилми-тикшеренеү һынау полигоны — [[Курчатов (Ҡаҙағстан)|Курчатов ҡалаһы]]. 1991 год|map_type=|latitude=|longitude=|map_size=|map_caption=|map_alt_image=|mark=|type=Ядро ҡоралын һынау хәрби полигоны|coordinates={{coord|display=inline,title|50|7|0|N|78|43|0|E|type:landmark_region:KZ}}|code=|built=|builder=|materials=|height=|used=1949—1991|demolished=|condition=|ownership=|open_to_public=|controlledby=СССР оборона министрлығы|garrison=|current_commander=|commanders=|occupants=|battles=|events={{Collapsible list |title= ~468 ядро ҡоралын ҙынау | Атмосфера: 125 | * ер өҫтө — 26 | * һауа — 91 | * бейектә— 8 | Ер аҫты: 343 | * штольня — 215 | * скважина — 128 }}|image2=Semipalatinsky poligon karta.png|caption2=Полигон урынлашыуы}} '''Семипалатинск һынау полигоны СССР-ҙағы ядро полигондарының''' тәүгеһе һәм иң ҙурҙары иҫәбендә була, СИЯП булараҡ билдәле Семипалатинск ядро һынау полигоны<ref name="certificate">{{Cite web|url=http://www.poligon.org.kz/certificate.shtml|title=Справка по вопросу «Об охране здоровья и социальной защите населения, проживающего в зоне влияния бывшего Семипалатинского ядерного полигона» — Материалы слушаний, организованных Комитетом по экономической реформе и региональному развитию Мажилиса Парламента Республики Казахстан, 24.06.2005.|accessdate=2016-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160611073347/http://poligon.org.kz/certificate.shtml|archivedate=2016-06-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611073347/http://poligon.org.kz/certificate.shtml |date=2016-06-11 }}</ref>. Рәсми исеме: 2-се Дәүләт үҙәк ғилми-тикшеренеү һынау полигоны (2 ГЦНИИИП). Һынауҙарҙа ҡатнашҡандар уға Полигон «двойка» тигән рәсми булмаған исем бирә. 1991 йылдың 29 авгусында [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев указы менән]] Семипалатинск ядро полигоны ябыла. 1996—2012 йылдарҙа полигонда Ҡаҙағстан, Рәсәй һәм АҠШ-тың берлектәге йәшерен операцияһы үтә. Ул МАГАТЭ-ға хәбәр итмәйенсә үткәрелә: полигонда һынауҙарҙан һуң ҡалған 200 килограмм самаһы [[плутоний]] йыйыла һәм ергә күмелә. Был эштәр Нанн-Лугар программаһы буйынса финанслана (бергәләп хәүефте кәметеү программаһы)<ref name="autogenerated3">Александр Чебан, [http://www.pircenter.org/blog/view/id/125 Снести плутониевую гору: как США, Россия и Казахстан тайно делали мир безопаснее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504025134/http://www.pircenter.org/blog/view/id/125 |date=2019-05-04 }} // Пир-центр, 25.08.2013</ref><ref name="belfer">[http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/23327/plutonium_mountain.html Plutonium Mountain: Inside the 17-Year Mission to Secure a Legacy of Soviet Nuclear Testing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161206233739/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/23327/plutonium_mountain.html |date=2016-12-06 }}, [[Eben Harrell]] & [[David E. Hoffman]], [[Belfer Center for Science and International Affairs]], [[Гарвард университеты|Harvard University]], 15 August 2013</ref><ref name="autogenerated2">[http://www.inopressa.ru/article/21aug2013/wp/atom.html The Washington Post — США, Россия и Казахстан обеспечили безопасность плутония, не дав ему попасть в руки террористов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430210534/http://www.inopressa.ru/article/21aug2013/wp/atom.html |date=2019-04-30 }} ([https://web.archive.org/web/20130821013323/http://www.washingtonpost.com/opinions/safeguarding-nuclear-materials-is-a-job-that-remains-unfinished/2013/08/20/55ead548-099a-11e3-b87c-476db8ac34cd_story.html U.S. Russia and Kazakhstan secured plutonium before terrorists got it], august 21, 2013)</ref><ref>[http://www.inosmi.ru/sngbaltia/20130829/212404868.html Секреты Семипалатинска: как в Средней Азии удалось предотвратить кражу ядерных материалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901022102/http://www.inosmi.ru/sngbaltia/20130829/212404868.html |date=2013-09-01 }} — [http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2013/0828/Secrets-of-Semipalatinsk-How-nuclear-theft-was-averted-in-Central-Asia Secrets of Semipalatinsk: How nuclear theft was averted in Central Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130830052532/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2013/0828/Secrets-of-Semipalatinsk-How-nuclear-theft-was-averted-in-Central-Asia |date=2013-08-30 }} // Christian Science Monitor, 28/08/2013</ref>. == Географик мәғлүмәттәр == Полигон [[Ҡаҙағстан]]<nowiki/>дың Семипалатинск (хәҙерге Абай), [[Павлодар]] һәм [[Ҡарағанды]] өлкәләре сигендә, Семипалатинскийҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 130 километр алыҫлыҡта (хәҙерге [[Семей]]), [[Иртыш]] йылғаның һул ярында урынлашҡан. [[Файл:Wfm_sts_closeup-ru.png|слева|мини|Семипалатинск ядро полигоны схемаһы]] Полигон {{Num|18500|км²}}<ref name="certificate"/> биләй. Уның территорияһында элекке ябыҡ Курчатов ҡалаһына нигеҙ һалына, уның исеме совет физигы [[Курчатов Игорь Васильевич|Игорь Курчатов]] хөрмәтенә бирелгән (элекке исемдәре Мәскәү-400, Берег, Семипалатинск-21, Һуңғы станция). Географик карталарҙа был урын, ҡағиҙә булараҡ Конечная (станция исеме буйынса) йәки Молдары (Курчатов ҡалаһы составына ингән ауыл) тип билдәләнә. Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең 1996 йылдың 07 февралендәге 172-се ҡарары менән элекке Семипалатинск ядро һынау полигоны ерҙәре Запас ерҙәр составына күсерелә: Ҡарағанды өлкәһендә 131,7 мең га, Павлодар өлкәһендә 706 мең га, Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендә 978,9 мең га<ref name="certificate"/>. Ҡулланылған территорияларҙың дөйөм майҙаны {{Num|304000|км²}}<ref name="certificate"/>. Шартлауҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән кратерҙарҙың береһенең координаттары (урынлашыуына ярашлы), — {{Coord|50|1|40|N|78|59|44|E|type:landmark_region:KZ|display=inline}} Полигонды авиация менән тәьмин итеү өсөн Планктон(ҡаланың көньяҡ ситендәге грунт аэродромы Курчатов, унда авиаэскадрилья- ғәскәри часть № 55115) һәм Филон"(Курчатов ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 50 км алыҫлыҡта, Чаган ҡасабаһы янында) хәрби аэродромдары . Полигонды тәьмин итеү өсөн шулай уҡ 647-се ҡатнаш авиация полкы йәлеп ителә. 71-се полигонға беркетелгән (аэродром Багер ауылы, [[Ҡырым]])<ref>{{Cite web|url=http://road-crimea.narod.ru/2007/nuclear.htm|title=«Атомный» полигон на Керченском полуострове|access-date=2014-05-11|archive-date=2014-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512230941/http://road-crimea.narod.ru/2007/nuclear.htm|deadlink=no}}</ref>. == Полигон тарихы == === Төҙөлөш һәм ядро һынауҙары === [[Файл:RIAN_archive_440214_A_monument_to_Kurchatov_on_the_background_of_the_Semipalatinsk_nuclear_test_site's_Central_Staff.jpg|мини|Семипалатинск полигонына нигеҙ һалыусыларҙың береһенә һәйкәл — [[Курчатов Игорь Васильевич|академик Курчатов һәйкәле]], полигондың Үҙәк штабы фонында]] Полигон төҙөлөшө 1947 ЙЫЛДА СССР Министрҙар Советының 1947 йылдың 21 апрелендәге 1092—313 сс/оп Тау станцияһы (объект no 905) Мәсьәләләре йәшерен ҡарарына ярашлы башлана<ref>{{Cite web|url=http://elib.biblioatom.ru/text/atomny-proekt-sssr_t2_kn6_2006/go,250/|title=Атомный проект СССР: документы и материалы. Т. 2. Кн. 6. — 2006 — Электронная библиотека «История Росатома»|publisher=elib.biblioatom.ru|accessdate=2020-04-26|archive-date=2021-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421010203/http://elib.biblioatom.ru/text/atomny-proekt-sssr_t2_kn6_2006/go,250/|deadlink=no}}</ref>. Министрҙар Советының 1947 йылдың 21 авгусындағы 2939—955 һанлы ҡарары менән башланған төҙөлөш хәрби ведомствоға тапшырыла, һәм полигон яңы исем ала СССР Ҡораллы көстәр министрлығының 2 — се Уҡыу полигоны (no 52605 хәрби часть). 2-Се Уҡыу полигонының беренсе начальнигы артиллерия генерал-лейтенанты П.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Рожанович, ғилми етәксеһе СССР фәндәр Академияһының химия физикаһы Институты директоры урынбаҫары М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Садовский, һуңынан академик, була<ref name="military">Генерал-полковник Владимир Верховцев, начальник 12-го Главного управления Министерства обороны РФ [http://www.redstar.ru/2007/05/30_05/2_02.html Здесь атомом крепили оборону… 1 июня исполняется 60 лет со дня образования Семипалатинского ядерного полигона.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616165509/http://www.redstar.ru/2007/05/30_05/2_02.html |date=2020-06-16 }} [[Красная Звезда(газета)|Красная Звезда]]</ref><ref name="seismo">[http://seismos-u.ifz.ru/military.htm Сейсмология на службе обороны страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231509/http://seismos-u.ifz.ru/military.htm}}</ref>. Семипалатинскиҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһы консуллығыны була, әммә бер ни тиклем ваҡыттан һуң был етешһеҙлек бөтөрөлә- уны ябалар. Советтар Союзы ядро ҡоралының беренсе һынауы был полигонда 1949 йылдың 29 авгусында үткәрелә. Бомбаның ҡеүәте 22 килотонна тәшкил итә. Полигонды төҙөү атом проектының бер өлөшө була,һуңынан асыҡланыуынса, был урын яйлы булып сыға, урындағы рельеф штольняларҙа ла, скважиналарҙа ла ер аҫты ядро шартлауҙарын үткәрергә мөмкинлек бирә. Полигонда 1951 йылдың 18 октябрендә тәүге һауа ядро шартлатыуы (воздушный ядерный взрыв) үткәрелә: РДС-3 атом бомбаһы Ту-4 самолётынан ташлана.<ref>''Бочарова А. Л.'' Октябрь в военной истории. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2016. — № 10. — С.80.</ref> 1953 йылдың 12 авгусында полигонда 400 килотонна ҡеүәтле РДС-6с термоядро заряды һынала<ref name="certificate"/>. Шартлау һауала, ерҙән бейектә булмай, заряд ерҙән 30 метр бейеклектә башняла урынлаштырыла урынлаша. Был һынау һөҙөмтәһендә полигондың бер өлөшө шартлауҙың радиоактив продукттары менән ныҡ зарарланған, һәм әле лә ҡайһы бер урындарҙа бик көслө булмаған радиация фоны һаҡлана. 1955 йылдың 22 ноябрендә РДС-37 термоядро бомбаһын 2 км бейеклектә һынайҙар<ref>[http://legion.wplus.net/others/rds37.shtml Испытание термоядерной бомбы РДС-37 22 ноября 1955 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904070606/http://legion.wplus.net/others/rds37.shtml |date=2011-09-04 }} Русская Сила</ref>. 1961 йылдың 11 октябрендә полигонда СССР-ҙа беренсе тапҡыр ер аҫтында ядро шартлатыла. 1963 йылдың 10 октябрендә Мәскәүҙә [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] етәкселәре ҡул ҡуйған «Өс мөхиттә ядро һынауҙарын тыйыу тураһында халыҡ-ара килешеү» көсөнә ингәндән һуң (һауала, космоста һәм һыу аҫтында) полигонда ер аҫты шартлауҙары ғына үткәрелә башлай. 1949 йылдан 1989 йылға тиклем Семипалатинск ядро полигонында кәм тигәндә 468 ядро һынауы үткән<ref name="certificate"/> 616 ядро һәм термоядро ҡоролмаһы шартлатылған, шул иҫәптән: 125 атмосфера (26 ер өҫтө, 91 һауа, 8 бейеклектәге); ер аҫтында 343 һынау ядро шартлауы (шуларҙың 215-е штольняларҙа һәм 128-е скважиналарҙа). Шулай уҡ тиҫтәләгән гидроядро һәм гидродинамик һынауҙар үткәрелә (йәғни «НЦР» тулы булмаған сылбырлы реакциялар). 1949 йылдан 1963 йылға тиклем Семипалатинск полигонында һыналған ядро зарядтарының дөйөм ҡеүәте Хиросимаға ташланған атом бомбаһының ҡеүәтенән 2500 тапҡырға күберәк<ref>[https://web.archive.org/web/20080915070438/http://www.newsinfo.ru/articles/2008-08-29/historytwentynineaugust/38288 29 августа 1949 года в Советском Союзе на ядерном полигоне под Семипалатинском состоялось испытание первой атомной бомбы. Мощность бомбы составила 22 килотонны.] // «Лента» «в Центре», 29 августа 2008: «С 1949 по 1989 год на Семипалатинском полигоне было произведено не менее 456 испытаний, в которых было взорвано не менее 616 ядерных и термоядерных устройств, в том числе не менее 30 наземных и не менее 86 воздушных… Суммарная мощность ядерных зарядов, испытанных за 1949-63 годы, в 2500 раз превысила мощность атомной бомбы, сброшенной на Хиросиму.»</ref>. Полигон сиктәренән 55 һауа һәм ер өҫтө шартлауҙарының радиоактив болоттары һәм 169 ер аҫты һынауҙарының газ фракцияһы сыға. Тап ошо 224 ядро шартлауы арҡаһында Ҡаҙағстандың бөтә көнсығыш өлөшө радиация менән бысрана. === Полигонды ябыу === 1989 йылда билдәле Ҡаҙағстан йәмәғәт эшмәкәре [[Сөләймәнов Олжас Омар улы|Олжас Сөләймәнов Невада-Семипалатинск]] бөтә донъя ядро һынауҙары ҡорбандары хәрәкәтен ойоштора. Был хәрәкәттә Ҡаҙағстан Компартияһы Семипалатинск өлкә комитетының беренсе секретары Кешрим Бозтаев ярҙамы ҙур роль уйнай. Ул Ҡаҙаҡ ССР-Ы Компартияһы Үҙәк Комитеты менән кәңәшләшмәйенсә генә, [[1989 йыл]]<nowiki/>дың 20 февралендә КПСС ҮК-на [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачев]] исеменә полигонды ябыу талабы менән шифрограмма ебәрә<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://newtimes.kz/politika/69973-initsiatorom-zakrytiya-poligona-v-semee-byl-ne-sulejmenov-a-boztaev|title=Инициатором закрытия полигона в Семее был не Сулейменов, а Бозтаев|website=Newtimes.kz|date=2018-04-13|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103205835/https://newtimes.kz/politika/69973-initsiatorom-zakrytiya-poligona-v-semee-byl-ne-sulejmenov-a-boztaev|deadlink=no}}</ref> Полигонда ядро һуңғы тапҡыр 1989 йылдың 19 октябрендә шартлатыла. Нурсолтан Назарбаевтың СССР-ҙағы союздаш республика етәксеһе сифатында тәүге ҡарарҙарының береһе булып Семипалатинск полигонын ябыу, ә һуңынан донъялағы 4-се ядро ҡоралы арсеналынан тулыһынса баш тартыу тора. 1991 йылдың 29 авгусында Семипалатинск полигоны Ҡаҙаҡ ССР-ы хөкүмәте тарафынан ябыла<ref>{{Cite web|url=https://www.kazpravda.kz/articles/view/tri-slagaemih-mezhdunarodnoi-politiki-nursultana-nazarbaeva|title=Три слагаемых международной политики Нурсултана Назарбаева|publisher=Казахстанская правда|date=2020-12-04|accessdate=2022-02-07|archive-date=2022-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207172127/https://www.kazpravda.kz/articles/view/tri-slagaemih-mezhdunarodnoi-politiki-nursultana-nazarbaeva|deadlink=no}}</ref>. 1996 йылдан 2012 йылға тиклем (эштәрҙең байтаҡ өлөшө 2012 йылда башҡарыла) Ҡаҙағстан, Рәсәй һәм АҠШ полигонда тарҡалыусы материалдарҙы, атап әйткәндә, 200 килограмм самаһы плутонийҙы, шулай уҡ ядро ҡоралын эшләү һәм һынау өсөн ҡулланылған ҡорамалдарҙы эҙләү һәм йыйыу буйынса йәшерен операция үткәрә. Бында плутонийҙың булыуы һәм операция тураһында аныҡ мәғлүмәт МАГАТЭ-нан йәшерелгән. Был эштәргә 150 миллион АҠШ доллары тотонола, эштәрҙең бер өлөшө Нанн-Лугар программаһы (Хәүефте бергәләп кәметеү программаһы), өлөшө туранан — тура LANL аша финанслана. Полигон һаҡланмаған тиерлек, һәм унда йыйылған плутоний ядро терроризмына һәләтле көстәргә эләгеүе йәки ядро ҡоралын булдырырға теләгән өсөнсө илдәргә тапшырылыуы мөмкин тигән фекер йәшәп килә. Материалдарҙың байтаҡ өлөшө Делеген тау массивы районында була, программала ҡатнашыусылар уны шартлы рәүештә «Плутоний тауы» тип атай<ref name="autogenerated3"/><ref name="belfer"/><ref name="autogenerated2"/>. === Ядроға ҡаршы башланғыстар === [[Файл:1316_Stamp_of_Kazakhstan._Semey_Nuclear_Site.jpg|мини|212x212пкс|Полигондың ябылыуына 30 йыл тулыуға арналған Ҡаҙағстан маркаһы]] Нурсолтан Назарбаев етәкселегендә Ҡаҙағстан ядро таралыу өлкәһендәге бөтә база халыҡ-ара килешеүҙәрҙә һәм институттарҙа әүҙем ҡатнаша. 1992 Йылда Ҡаҙағстан, бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ, СНВ-1 килешеүенең Лиссабон протоколына ҡул ҡуя, уға ярашлы ядро ҡоралын таратмау буйынса үҙ йөкләмәләрен теркәй һәм үҙ ирке менән ядро ҡоралынан баш тарта<ref name="kazpravda1">{{Cite web|url=https://www.kazpravda.kz/articles/view/antiyadernaya-istoriya|title=Антиядерная история|publisher=Казахстанская правда|date=2019-02-18|accessdate=2022-02-20|archive-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220172307/https://www.kazpravda.kz/articles/view/antiyadernaya-istoriya|deadlink=no}}</ref>. 1992 йылдың 18 декабрендә Ҡаҙағстан Республикаһының «Семипалатинск һынау ядро полигонында ядро һынауҙары һөҙөмтәһендә зыян күргән граждандарҙы социаль яҡлау тураһында» закон ҡабул ителә. 1993 йылдың декабрендә Рәсәй оборона министры директиваһына ярашлы 2-се Дәүләт үҙәк һынау полигоны тарҡатыла. СССР тарҡалғандан һуң Ҡаҙағстанда 1400 самаһы ядро боеголовкаһы булған 100-ҙән ашыу стационар базировкалы ракета ҡала. Бынан тыш, Ҡаҙағстан территорияһында 40 стратегик бомбардировщик була (Ту-95МС, 240 ҡанатлы ядро ракетаһы менән). 1994 йылда ил территорияһынан бөтә ядро ҡоралын сығарыу тамамлана. 1995 йылда Элекке Семипалатинск полигонында һуңғы ядро заряды юҡ ителә. 2000 йылда Семипалатинск полигонында ядро һынауҙары өсөн һуңғы штольня юҡ ителә. 1993 Йылда Ҡаҙағстан БДБ (СНГ) ла беренселәрҙән булып Ядро ҡоралын таратмау тураһында килешеү, ә 1994 йылдың декабрендә Донъяның ядро державалары Ҡаҙағстанға хәүефһеҙлек гарантиялары Тураһында Меморандумға ҡул ҡуя. 1994 йылдың февраленән Ҡаҙағстан, Нурсолтан Назарбаев инициативаһы буйынса, МАГАТЭ ағзаһы булып китә һәм бөтә ядро объекттарын уның контроле аҫтына тапшыра<ref name="kazpravda1"/>. МАГАТЭ ҡулы аҫтында Ҡаҙағстан үҙ территорияһында донъялағы беренсе Аҙ байытылған уран банкын булдыра, ул төрлө илдәргә уран байытыу буйынса үҙ программаларын йәйелдермәйенсә тыныс атом энергетикаһын үҫтереү мөмкинлеген бирә. 1996 Йылдан Ҡаҙағстан Ядро һынауҙарын тыйыу тураһында килешеүгә ҡушыла. 1997 йылда [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|БМО-ның генераль Ассамблеяһы]] Ҡаҙағстандың ядро һынауҙарынан зыян күргән төбәктәренә ярҙам күрһәтеү тураһында резолюция ҡабул итә. == Тәжрибә яланы == Полигондың тәжрибә яланы бер нисә майҙансыҡҡа бүленгән: * П-1: был майҙансыҡта беренсе атом бомбаһы, ә һуңынан водород бомбаһы һынала, шулай уҡ майҙансыҡ башҡа бер нисә ер өҫтө һынауҙары өсөн ҡулланыла. * П-2: ер өҫтө ядро һынауҙары өсөн майҙансыҡ. * П-3: бәләкәй һәм урта ҡеүәтле ядро бомбаларын һауа һынауҙары өсөн майҙансыҡ. * П-5: ҙур ҡеүәтле ядро бомбаларын һауа һынауҙары өсөн майҙансыҡ. * П-7: яҡын ядро шартлауының сейсмик тәьҫирен һынау өсөн майҙансыҡ. == Хәҙерге торошо == [[Файл:Steppe-2003.JPG|мини|Семипалатинск полигонында быраулау эштәре]] Элекке полигондың хәүефле зоналарында радиоактив фон әле лә (2009 йылға ҡарата) сәғәтенә 1020 миллирентгенға етә (сәғәтенә 20-50 миллирентген хәүефһеҙ тип иҫәпләнә). Шуға ҡарамаҫтан, полигонда әле лә (2009 йылға) кешеләр йәшәй<ref name="Итоговый отчет">{{Cite web|url=http://www.nnc.kz/|title="Итоговый отчет по мероприятию 3 «Обеспечение безопасности бывшего Семипалатинского испытательного полигона», Республиканская бюджетная программа 011, «Обеспечение радиационной безопасности»|access-date=2005-07-01|archive-date=2005-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20050707001942/http://www.nnc.kz/|deadlink=no}}</ref><ref name="Проект устойчивого землепользования">{{Cite web|url=http://www.poligon.org.kz/puz.shtml|title=«Подготовка и реализация Плана устойчивого землепользования с участием всех заинтересованных сторон для Семипалатинского испытательного полигона»|access-date=2016-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410032905/http://poligon.org.kz/puz.shtml|archive-date=2016-04-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410032905/http://poligon.org.kz/puz.shtml |date=2016-04-10 }}</ref>. Полигон территорияһы бер нисек тә һаҡланмаған һәм 2006 йылға тиклем урын бер нисек тә билдәләнмәгән. Халыҡ полигондың күпселек ерҙәрен мал көтөү өсөн файҙалана. 2005 йылға Ҡаҙағстандың ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәттәре буйынса: * Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе составына ингән элекке ядро полигоны территорияһында һәм уның янында 57 крәҫтиән хужалығы урынлашҡан, ерҙе файҙаланыуҙың дөйөм майҙаны 51,7 мең гектар (Абралинский, Яңы Семей райондары). Был хужалыҡтарҙа 13 мең баш һарыҡ, 600 баш ат һәм 2,5 мең баш һыйыр малы аҫрала. * Павлодар өлкәһендә полигон территорияһында ике хужалыҡ итеүсе субъекттың мал көтөү участкалары бар Май районы (Май тоҡомсылыҡ крәҫтиән хужалығы һәм Ақжар Өндіріс Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте), улар файҙаланған ерҙәрҙең дөйөм майҙаны {{Num|15802|га}}. 2005 йылдың 1 майына ҡарата был хужалыҡ субъекттарында 8 мең баш һарыҡ һәм 1200 баш ат булған. * СИЯП территорияһында 8 крәҫтиән хужалығы үҫемлекселек менән шөғөлләнә. Бөтәһе 3938,2 гектар сәсеү майҙаны файҙаланыла. Йыл һайын был майҙанда уртаса 2796 тонна иген, 130 тонна картуф, 70 тонна йәшелсә, 230 тонна көнбағыш май орлоғо етештерелә, 25 мең тонна бесән әҙерләнә<ref name="certificate"/>. * Ядро һынауҙарынан зыян күргән кешеләр һаны- {{Num|1323000}}, әммә зыян күреүселәрҙең хоҡуҡтарын раҫлаусы танытмалар тик {{Num|1057000}} кешегә генә бирелгән<ref name="certificate" />. 2005 йылда ғына йәмәғәтселек баҫымы аҫтында Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты тәҡдиме буйынса полигон сиктәрен бетон бағаналар менән маркировкалау буйынса эштәр башлана. Йәмәғәтселек һәм ғалимдар тырышлығы менән Ҡаҙағстан Республикаһының милли ядро үҙәге, 2008 йылда халыҡтың һәм малдың унда индермәү өсөн полигондың айырым бысранған участкаларында инженер һаҡлау ҡоролмаларын төҙөү буйынса эштәр башлана. 2009 йылдан Дегелен һынау майҙансығын армия һаҡлай. Семипалатинск ядро полигоны донъяла халыҡ йәшәгән һәм уны ауыл хужалығы маҡсатында файҙаланған берҙән-бер ядро полигоны<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.nnc.kz/|title=«Итоговый отчет по мероприятию 3 „Обеспечение безопасности бывшего Семипалатинского испытательного полигона“, Республиканская бюджетная программа 011, „Обеспечение радиационной безопасности“|access-date=2005-07-01|archive-date=2005-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20050707001942/http://www.nnc.kz/|deadlink=no}}</ref><ref name="Жизнь на полигоне">[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1814381.html ''Жизнь на полигоне''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210124307/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1814381.html |date=2010-12-10 }}. Чернобыльский ликвидатор о экологических и социальных проблемах Семипалатинска. [[Азатлыҡ радиоһы|Радио Свобода]], передача «Время и Мир». 28.08.2009."]</ref>. Бынан тыш, 1990-сы йылдар башынан Балапан һынау урыны майҙансығынан 10-20 километр алыҫлыҡта «Ҡаражыра» күмер разрезы эшләй, уның продукцияһы Рәсәй, Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстан предприятиеларына һәм электр станцияларына оҙатыла<ref name="Новиков">{{Cite web|author=Владимир Новиков|title=Энергия новых пространств|url=http://novikovv.ru/too-karazhira-ltd/energiya-novich-prostranstv|work=novikovv.ru|accessdate=2016-05-02|archive-date=2016-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601175841/http://novikovv.ru/too-karazhira-ltd/energiya-novich-prostranstv|deadlink=no}}</ref>. == Полигон командирҙары (начальниктары) == * артиллерия генерал-лейтенанты Рожанович П. М. (февраль — сентябрь 1948) * артиллерия генерал-майоры Колесников С. Г. (1948 йылдың сентябре-1950 йылдың ноябре) * [БИЛДӘҺЕҘ] (ноябрь 1950 март 1976) * генерал-майор Кантеев М. К. (март 1976 ғинуар 1978) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Совет атом бомбаһын эшләү * Чаган (аэродром)) * Невада һынау полигоны * [[Яңы Ер|Яңы Ерҙәге ядро полигоны]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://www.flickr.com/photos/yurievtv/ Галерея панорамных фотографий и видео Семипалатинск-21], (автор Тимофей Юрьев) * «[https://www.youtube.com/watch?v=oTolr9dmVCc Радиация. Ядерный полигон]» — выпуск программы «Агрессивная среда с Александрой Говорченко» от 2015 г. телеканала «[[Наука 2.0]]». * [http://www.strannik.de/kuzkinamat/limonia.htm ''Страна Лимония''] выдержки из книги воспоминаний о полигоне. * [http://militera.lib.ru/memo/russian/zharikov_ad/index.html Жариков А. Д. ''Полигон смерти''] * [http://www.nnc.kz/index.php Национальный Ядерный Центр Республики Казахстан], расположен на территории полигона * [https://web.archive.org/web/20070108092113/http://akimvko.gov.kz/rule1_4.htm г. Курчатов, Восточно-Казахстанская область] (Официальный сайт Акима Восточно-Казахстанской области) * [http://maps.google.com/maps?ll=50.672965,78.340073&spn=0.250108,0.573383&t=k&hl=en Вид полигона из космоса на Google Maps] * [https://web.archive.org/web/20160919030405/http://poligon.org.kz/ Последствия ядерных испытаний на Семипалатинском полигоне. Ранее недоступная информация — карты, фотографии, научные отчёты и другие данные. Сайт общественной организации [[Карагандинский Экологический Музей]] ([[Казахстан]])]. * [http://nuclear-poligon.ru/ Сайт о Семипалатинском полигоне] Ракетные точки на Семипалатинском полигоне. * [http://chagan.ru/index.php?flash_exist=yes ''ЧАГАН'' или ''Семипалатинск-4''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230413042809/http://chagan.ru/index.php?flash_exist=yes |date=2023-04-13 }} (по классификации НАТО, аэродром ''DOLON'') Сайт об исчезнувшем военном городке 79 тяжёлой бомбардировочной авиационной дивизии (ТБАД) дальней авиации. * [https://www.youtube.com/watch?v=mXNn2pIkdcM Молчать вечно! Жизнь на ядерном полигоне] * [http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1814381.html ''На Семипалатинском полигоне''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091004025521/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1814381.html |date=2009-10-04 }}. Ликвидатор Чернобыля о экологических и социальных проблемах Семипалатинска. [[Радио Свобода]], передача «Время и мир». 28.08.2009. * [http://lenta.ru/photo/2013/07/03/polygon/#0 ''В декорациях последней войны'']. Фото сюжеты из полигона. [[Категория:ГУЛАГ төҙөлөштәре]] [[Категория:Экологик һәләкәттәр]] [[Категория:Ҡаҙағстан]] ksgfvs7ez94x5c7wtj8vp52298nnbjn 0 199167 1299914 1286915 2026-06-26T21:49:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299914 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Васи́лий Васи́льевич Ро́занов''' ({{OldStyleDate2|2|мая|1856|20|апреля}}, Ветлуга, Кострома губернаһы — [[5 февраль]] [[1919 йыл|1919]], [[Сергиев Посад]]) — урыҫ дини аҡыл эйәһе һәм философы{{Sfn|Rossman|2005|p=628}}, әҙәби тәнҡитсе, тәржемәсе, публицист һәм [[Әҙип|яҙыусы]]{{Sfn|Rossman|2005|p=628}}. Розановтың ҡаршылыҡлы идеялары күп кенә рус яҙыусыларына һәм әҙәби тәнҡитселәренә йоғонто яһай{{Sfn|Rossman|2005|p=628}}. Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә ул, күп осраҡта үҙенең сағыу теле һәм нәфис әҙәби стиле арҡаһында, Көмөш быуаттың иң популяр рус философтарының береһе була{{Sfn|Rossman|2005|p=629}}. П. Д. Первов менән берлектә<ref>{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-02-13|accessdate=2019-09-07|archiveurl=no}}</ref> Рәсәйҙә беренсе тапҡыр [[Аристотель|Аристотелдың]] «Метафизика»һын тәржемә итә. Розанов художестволы әҫәрҙәр яҙмаһа ла, уның ижады уникаль һәм тәржемәгә бирелмәгән художество стиле менән айырылып тора<ref>[[Святополк-Мирский, Дмитрий Петрович|Дмитрий Святополк-Мирский]]. «История русской литературы»</ref>. == Биографияһы == Василий Розанов {{OldStyleDate3|20.4.1856}} йылда Кострома губернаһындағы Ветлуга ҡалаһында коллегия секретары, Урман ведомствоһы чиновнигы Василий Федорович Розановтың (1822-1861) һәм Надежда Ивановна Шишкинаның (1826-1870) күп балалы (8 бала) ғаиләһендә тыуған. Василийға дүрт йәш булғанда, атаһы вафат була. Күп балалы ғаилә [[Кострома|Костромаға]] күсеп килә, бик ярлы йәшәй. Василийға 14 йәш тулғанда әсәһе вафат була. Өлкән ағаһы Николай Розановҡа ата-әсәһен алмаштыра<ref name="Малышев">{{Cite web|author=Владимир Малышев|subtitle=|access-date=2021-11-01|accessdate=2021-11-02|archiveurl=no}}</ref>. 1868 йылдан 1870 йылға тиклем Розанов Кострома гимназияһында<ref>{{Cite web|author=Сукач В. Г.|subtitle=|access-date=2020-02-13|accessdate=2020-02-13|archiveurl=no}}</ref> уҡый. Өлкән ағаһы Николай (1847-1894) уны тәрбиәләп үҫтерә. 1870 йылда гимназияла уҡытҡан ағаһы менән бергә [[Ульяновск|Сембергә]] күсеп килә. Розанов үҙе һуңыраҡ иҫенә төшөрә:<ref>Розанов В. В. Биографические сведения для Нижегородской губернской учёной архивной комиссии. 1909 г. — ЦГАЛИ, ф. 419.</ref>:<blockquote>Ул ваҡытта [[Ҡазан Император университеты|Ҡазан университетын]] тамамлаған өлкән ағайым мине «үҙенә алмаһа», тулыһынса һәләк булыр инем. Ул миңә белем бирҙе, бер һүҙ менән әйткәндә, атай булды<ref name="brother">Розанов В. В. Материалы к биографии // Русский архив. Вып. 1. — М., 1991. — С. 249.</ref></blockquote>Өлкән ағаһының ҡатыны, Түбәнге Новгород уҡытыусыһының ҡыҙы, Александра Степановна Троицкая уға әсәһен алмаштыра. Семберҙә Розанов [[Карамзин Николай Михайлович|Н. М. Карамзин]] йәмәғәт китапханаһының даими уҡыусыһы була. Сембер Розановтың «рухи тыуған иле»нә әйләнә («С ничего я пришёл в Симбирск…вышел из него со всем..»). Сембер гимназияһында ике йыл уҡый, ә 1872 йылда [[Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородҡа]] килә. Бында 1878 йылда гимназия тамамлай, шул уҡ йылда Император Мәскәү университетының тарих-филология факультетында С. М. Соловьёв, В. О. Ключевский, Ф. Е.&amp;nbsp;Корш һ. б. лекцияларын тыңлай. Үҙе белдереүенсә, Розанов ''университетта тарих, археология яратыусы булып китә; консерваторға әйләнә''{{Sfn|Императорский Московский университет|2010}}. Уҡыған ваҡытта бер нисә ғилми студент эше яҙа: профессор В. И. Герье юғары баһалаған тарихи — «Карл V, его личность и отношение к главным вопросам времени»; логика буйынса — «Основание поведения», уның өсөн Н. В. Исаков премияһына лайыҡ була. Дүртенсе курста А. С. Хомяков стипендияһына лайыҡ була. 1880 йылда 24 йәшлек Василий Розанов, 1861-1866 йылдарҙа [[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевский]]<ref>{{Китап|автор=Суслова А. П.|заглавие=Годы близости с Достоевским: Дневник-повесть-письма|ответственный=Вступ. ст. и примеч. А. С. Долинина|издание=|место=М.|издательство=Изд. М. и С. Сабашниковых|год=1928|страницы=|страниц=195|isbn=|ссылка=https://www.fedordostoevsky.ru/pdf/suslova_1928.pdf}}</ref> менән яҡын мөнәсәбәттәрҙә булған 40 йәшлек А. П. Сусловаға өйләнә. === Университеттан һуң === 1882 йылда университетты тамамлағас, ирекле ижад менән шөғөлләнергә ҡарар итеп, магистр дәрәжәһенә имтихан тапшырыуҙан баш тарта. 1882-1893 йылдарҙа провинциаль ҡалалар — [[Брянск|Брянск ҡалаһы]], [[Ульяновск|Сембер]], Вязьма (1882—1887)<ref>{{Cite web|url=https://www.kray32.ru/lich047.html|title=Розанов Василий Васильевич|author=|website=Выдающие личности Брянского края|date=|publisher=|access-date=2020-02-13|archive-date=2020-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213113933/https://www.kray32.ru/lich047.html|deadlink=no}}</ref>, [[Елец]] (1887—1891), Белый (1891—1893) ҡалалары гимназияларында уҡыта<ref>{{Cite web|url=http://litmap.tverlib.ru/belsky/rosanov.htm|title=Русский философ и писатель В. В. Розанов — преподаватель в Бельской мужской прогимназии|author=Т. А. Чистякова, директор межпоселенческой центральной библиотеки Бельского района|website=Литературная карта Тверского края|date=|publisher=|access-date=2020-01-31|archive-date=2020-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131043935/http://litmap.tverlib.ru/belsky/rosanov.htm|deadlink=no}}</ref>. Елецта география уҡытыусыһы булып эшләгәндә, низағ һөҙөмтәһендә, «уҡытыусы менән тупаҫ мөғәмәләһе өсөн» «бүре билеты» менән уҡыусыһы, буласаҡ яҙыусы, М. Пришвин гимназиянан ҡыуыла<ref>{{Мәҡәлә|автор=Подоксенов А. М|заглавие=Елецкая гимназия: истоки дружбы и вражды М. Пришвина-гимназиста и В. Розанова-учителя|ссылка=http://www.intelros.ru/readroom/credo_new/kr4-2014/25717-eleckaya-gimnaziya-istoki-druzhby-i-vrazhdy-m-prishvina-gimnazista-i-v-rozanova-uchitelya-chast-2-prodolzhenie.html|язык=|издание=Интеллектуальная Россия|тип=Международный теоретический журнал|год=2014|том=|номер=4|страницы=|doi=|issn=|archivedate=2021-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210120105821/http://www.intelros.ru/readroom/credo_new/kr4-2014/25717-eleckaya-gimnaziya-istoki-druzhby-i-vrazhdy-m-prishvina-gimnazista-i-v-rozanova-uchitelya-chast-2-prodolzhenie.html}}</ref>. Уның «О понимании. Опыт исследования природы, границ и внутреннего строения науки как цельного знания» <!-- http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=1435 --> (1886) беренсе китабы фәнгә [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель]] ҡарашы варианттарының береһе булып тора, әммә уңышҡа өлгәшмәй. Шул уҡ йылда Суслова, рәсми айырылышырға риза булмай (һуңынан тағы ла егерме йыл дауамында баш тартып), Василий Розановты ҡалдыра. Розановтың «[https://www.fedordostoevsky.ru/pdf/rozanov_2014.pdf Легенда о великом инквизиторе Ф. М. Достоевского»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108202207/https://www.fedordostoevsky.ru/pdf/rozanov_2014.pdf |date=2021-11-08 }} әҙәби-фәлсәфәүи этюды (1891) ҙур билдәлелек ала, Н. А. Бердяев, С. Н. Булгаков, дини аҡыл эйәһе булараҡ [[Достоевский Фёдор Михайлович]]тың һәм башҡаларҙың идеяларын артабан аңлатыуға башланғыс һала. Тәнҡитсе һәм философ Н. Н. Страхов уның Петербургҡа күсеп килеүенә, Дәүләт контроле департаментында 7-се класлы махсус йөкләмәләр чиновнигы вазифаһына эшкә алыныуына булышлыҡ итә. Розановтың ижадына иғтибар иткән «Новое время» гәзите мөхәррире А. С. Суворин уны штатҡа ала, унда 1917 йылға тиклем эшләй<ref>{{cite web|author= |url= https://biblioclub.ru/index.php?page=author_red&id=212|title= Розанов Василий Васильевич|lang= ru|website= ЭБС «Университетская библиотека онлайн»|publisher= |date= |access-date= 2021-11-01|archive-date= 2021-11-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20211102184049/https://biblioclub.ru/index.php?page=author_red&id=212|deadlink= no}}</ref>. Һуңыраҡ Розанов дини-фәлсәфәүи йыйылыштарҙа (1901-1903) ҡатнашыусы булараҡ яҙыусылар менән яҡынлаша. 1900 йылда Мережковский, Минский, Гиппиус и Розанов Санкт-Петербург дини-философия йәмғиәтенә нигеҙ һала. 1890-сы йылдар ахырынан Розанов һуңғы славянофил йүнәлешендәге билдәле журналист була, «Русский вестник» һәм «Русское обозрение» журналдарында, «Новое время» гәзитендә эшләй. [[Файл:Vasily_Rosanov_by_Ivan_Parkhomenko_1909.jpg|мини|274x274пкс|И. К. Пархоменко. Розанов портреты. 1909 йыл]] === Икенсе никахы === 1891 йылда Розанов Елец классик ирҙәр гимназияһы уҡытыусыһы, директор Михаил Павлович Бутягиндың тол ҡатыны, диндар ғаиләнән сыҡҡан Варвара Дмитриевна Бутягина (Руднева, 1864—1923) менән йәшерен никахлаша. Василий Васильевич һәм Варвара Дмитриевнаға ҡатындың тәүге иренең туғаны рухани Иван Павлович Бутягин никах уҡый. Александра Андриановна, билдәле вәғәзсе һәм дин белгесе Херсон һәм Таврия архиепискобы Иннокентийҙың (Борисов) туғаны, ауыр осраҡтарҙа кәңәштәр һорап Преподобный Амвросий Оптинскийға мөрәжәғәт итә. В. В. Розанов белдереүенсә, ул йәшерен никахҡа фатиха бирә. Елец гимназияһы уҡытыусыһы булараҡ, Розанов үҙенең дуҫы Первов Павел Дмитриевич менән Рәсәйҙә беренсе булып грек теленән Аристотелдең «Метафизика»һын тәржемә итә<ref>{{Книга|автор=Аристотель|заглавие=Метафизика|ответственный=Перевод с греческого П. Д. Первова и В. В. Розанова|издание=|место=М.|издательство=Институт философии, теологии и истории св. Фомы|год=2006|страницы=|страниц=232|isbn=5-94242-018-1|ссылка=https://www.hse.ru/data/2015/02/06/1091997306/%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20-%20%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20(Bibliotheka%20Ignatiana)%20-%202006.pdf|archive-date=2021-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108202028/https://www.hse.ru/data/2015/02/06/1091997306/%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20-%20%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20(Bibliotheka%20Ignatiana)%20-%202006.pdf}}</ref>. Розановтың Рәсәй мәктәптәрендә белем биреү торошо менән риза булмауы «Сумерки просвещения» (1893) һәм «Афоризмы и наблюдения» (1894) мәҡәләләрендә сағыла. 1905-1907 йылдарҙағы революцион сыуалыштар осорон «Когда начальство ушло» (1910) китабында теләктәшлек тонында һүрәтләй. «Религия и культура» (1899) һәм «Природа и история» (1900) йыйынтыҡтары Розановтың динлелектә социаль һәм донъяға ҡараш проблемаларын хәл итеүҙе табырға тырышыуын сағылдыра. Әммә уның православие сиркәүенә мөнәсәбәте («Около церковных стен», 1-2-се томдар, 1906) ҡапма-ҡаршылыҡлы булып ҡала. «Семейный вопрос в России» китабы сиркәүҙең ғаилә һәм енси мәсьәләләренә мөнәсәбәтенә арналған (1-2-се томдар, 1903). «Тёмный лик. Метафизика христианства» (1911) һәм «Люди лунного света» (1911) хеҙмәттәрендә Розанов христианлыҡ менән енес мәсьәләләре буйынса тулыһынса килешмәй (Шул уҡ ваҡытта, тән тормошоноң раҫлаусыһы булараҡ, Иҫке Ғәһедте Яңыһына ҡаршы ҡуя). === Дини-фәлсәфәүи йәмғиәт менән мөнәсәбәттәрен өҙөүе === Розановтың Бейлис эшенә арналған мәҡәләләре (1911), Дини-философия йәмғиәте менән низағҡа килтерә. Бейлис процесын «бөтә рус халҡын мыҫҡыллау» тип таныған йәмғиәт Розановты үҙ составынан сығырға саҡыра, һәм ул тиҙҙән йәмғиәттән сыға<ref name=Fateev>''Фатеев В.'' С русской бездной в душе. Жизнеописание Василия Розанова. — СПб.-Кострома, 2002.</ref>. Икенсе сәбәп булып «Не нужно давать амнистию эмигрантам» тигән резонанслы мәҡәлә тора<ref>В. В. Розанов. [http://dugward.ru/library/rozanov/rozanov_ne_nujno_davat_amnistiu.html Не нужно давать амнистию эмигрантам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240310172358/http://dugward.ru/library/rozanov/rozanov_ne_nujno_davat_amnistiu.html |date=2024-03-10 }} // Богословский вестник. 1913. № 3. С. 644—650.</ref>, , уның өсөн Розановты «реакционер» һәм «яңылыҡ дошманы» (мракобес) тип атайҙар<ref>Евгений Тростин. [https://историк.рф/journal/post/7041 «Райские люди»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003101239/https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/journal/post/7041 |date=2023-10-03 }} // «[[Историк (журнал)|Историк]]» № 101 май 2023. С. 54-57.</ref>. Һуңғы китаптары — «Уединённое» (1912), «Смертное» (1913) һәм «Опавшие листья» Опавшие листья (1-2-се бүлектәр, 1913-1915) — кәйеф буйынса берләштерелгән тарҡау эссеистик ҡараламалар, абстракт фекер (ҡоро фекерләүгә ҡоролған һығымта), көндәлек яҙмалары, эске диалогтар йыйылмаһынан ғибәрәт. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, был ваҡытта философ үҙе шуға ынтылған христиан догматтарын бер һүҙһеҙ ҡабул итә алмау кеүек тәрән рухи көрсөк кисерә; был ҡарашҡа таянып, Розановтың фекере һөҙөмтәһе тип Кьеркегор Сёрен рухындағы пессимизмды һәм «экзистенциаль» субъектив идеализмды иҫәпләргә мөмкин (әммә ул үҙен енес стихияһында сағылдырған индивидуаллек культы менән айырылып тора). Был пессимизмға дусар булған Розанов «Апокалипсис нашего времени» ҡарамаларында (1-10 сығарылыш, 1917 йылдың ноябренән 1918 йылдың октябренә тиклем) Рәсәй тарихының фажиғәле тамамланыуына килтерәсәак революцион һәләкәттең ҡотолғоһоҙ булыуын ҡабул итә. 1917 йылдың сентябрендә ул былай тип яҙа<ref>{{Cite web |url=https://project1917.ru/posts/4581 |title=29 сентября 1917. Василий Розанов |access-date=2018-02-28 |archive-date=2018-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209165235/https://project1917.ru/posts/4581 |deadlink=no }}</ref>: <blockquote>Бер ҡасан да Батша минең өсөн шул тиклем кәрәктер, тип уйламағайным: әммә ул юҡ һәм минең өсөн — Рәсәй ҙә юҡ. Бөтөнләй юҡ, һәм минең өсөн бөтә әҙәби эшмәкәрлегем хатта хыялымда ла кәрәкмәй. Уның булыуын ысынлап теләмәйем.</blockquote> Розановтың ҡараштарын һәм хеҙмәттәрен революцион марксистар ҙа<ref>''Ленин В. И.'' Полн. собр. соч. — 5-е изд. — Т. 25. — С. 172.</ref>, рус интеллигенцияһының либераль лагеры ла тәнҡитләй. === Сергиев-Посадҡа күсеп килеүе === 1917 йылдың сентябрендә Розановтар аслыҡ кисергән Петроградтан Сергиев-Посадҡа күсеп килә<ref>{{Книга|автор=Смирнова Т. В.|заглавие=Семья Розанова в Сергиевом Посаде // Наследие В. В. Розанова и современность: Материалы Международной научной конференции. Москва. 29—31 мая 2006 г|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2009|страницы=618—622|страниц=|isbn=|ссылка=http://tvsm.ucoz.ru/pdf/statji/rozanov/razanov1.pdf|archive-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126105321/http://tvsm.ucoz.ru/pdf/statji/rozanov/razanov1.pdf}}</ref> һәм Вифания дини семинарияһы уҡытыусыһы йортоноң өс бүлмәһендә урынлаша (был торлаҡты уларға философ Павел Александрович Флоренский һайлай). Вафаты алдынан Розанов хәйерсе хәлендә йәшәй, аслыҡ кисерә, 1918 йылдың аҙағында үҙенең «Апокалипсис» баҫмаһы аша фажиғәле үтенес менән мөрәжәғәт итә: <blockquote>''Уҡыусыма, әгәр ул дуҫ булһа.'' - Был ҡот осҡос, иҫ киткес йылда мин, ниндәйҙер йөрәк һиҙеүе буйынса микән, таныш һәм бөтөнләй таныш булмаған күп кешеләрҙән аҡса һәм<ref>В частности, деньгами помог (по просьбе [[Гиппиус, Зинаида Николаевна|Зинаиды Гиппиус]]) [[Максим Горький]].</ref>аҙыҡ-түлек менән ярҙам алдым. Һәм, йәшерен-батырын түгел, бындай ярҙамһыҙ мин был йылды үткәрә алмаҫ инем. <…> Ярҙам өсөн — оло рәхмәт; һәм күп тапҡыр күҙҙәрем һәм йәнем күҙ йәштәренән дымлана. «Кемдер хәтерләй, кемдер уйлай, кемдер төшөнә». <…> Арыным. Хәл юҡ. 2-3 ус он, 2-3 ус ярма, ''биш'' ныҡ бешкән йомортҡа арҡаһында йыш ҡына ''минең көнөм'' оҙая. <…> Уҡыусым, үҙеңдең яҙыусыңды һаҡла, һәм ғүмеремдең һуңғы көндәрендә миңә ахырғы нимә емелдәй. В.Р. Сергиев-Посад, Мәскәү губернаһы. Красюковка, Полевая урамы, рухани Беляев йорто.</blockquote> [[Файл:VD1 4844.jpg|альт=Сергиев Посад, дом, где жил В. В. Розанов|мини|300x300пкс|В. В. Розанов ғүмеренең һуңғы көндәрен үткәргән йорт]] 1918 йылдың өсөнсө һанынан башлап ғүмеренең аҙағына тиклем әҙәби тәнҡитсе Виктор Ховин нәшер иткән «Книжный угол» журналында хеҙмәттәшлек итә (бында «Опавшие листья» циклының ҙур өлөшө баҫылып сыға<ref>[https://archive.org/details/Book_corner_1918_03_05_1919_06_1927_07_1922_18/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%BB%201918.%20%E2%84%96%2004/page/n5/mode/2up Книжный угол (полный текст номеров 2—8)]</ref>). Был журналда В.Ховин, ғүмеренең һуңғы йылында Розановҡа ярҙам итеп, уның баҫылмаған әҫәрҙәрен автор үлгәндән һуң да 1922 йылдың һуңғы һанына тиклем баҫтырыуын дауам итә (1928 йылда Ховин, Парижда эмиграцияла булған сағында, үҙенең «Очарованный странник» нәшриәтендә, баҫылмаған хаттарға нигеҙләнеп яҙылған «Предсмертный Розанов» мәҡәләһе менән бергә, «Уединённое» йыйынтығын айырым китап итеп яңынан баҫтырып сығара)<ref>Уединённое: почти на правах рукописи. С приложением статьи Виктора Ховина «Предсмертный Розанов». / Сост. В. Р. Ховин. — Париж: Очарованный странник, 1928.</ref>. В.В. Розанов 1919 йылдың 5 февралендә вафат була һәм Сергиев-Посадта Гефсиманский Чернигов скиты ҡорамының төньяғында ерләнә. [[Файл:Плита на могиле философа В.В. Розанова.jpg|thumb|Гефсиманский Чернигов скитында В. В. Розанов ҡәбере]] === Ғаиләһе === В. В. Розанов һәм В. Д. Бутягинаның биш ҡыҙы һәм бер улы тыуа<ref>{{Cite web |url=http://az.lib.ru/g/gippius_z_n/text_1923_strannik.shtml |title=Гиппиус «Задумчивый странник» |access-date=2016-04-06 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806000138/http://az.lib.ru/g/gippius_z_n/text_1923_strannik.shtml |deadlink=no }}</ref>: Надежда (1892—1893), Татьяна (1895­—1975), Вера (1896­—1919), Варвара (1898—1943, Рыбинск ҡалаһының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерында дистрофиянан вафат була), яҙыусы Владимир Гордин уның ире була, Василий (1899-1918), Надежда Верещагина-Розанова (1900-1956), рәссам, иллюстратор, 1947 йылдан — рәссам Михаил Ксенофонтович Соколовтың ҡатыны. Балалар формаль рәүештә законһыҙ тыуғанлыҡтан, һыуға сумдырылыу ваҡытында уларҙың суҡындырған аталарының исемдәре һәм фамилиялары күрһәтелә. Балалар 1905 йылдан һуң ғына Розанов фамилияһын ала улар. Ғаиләлә шулай уҡ Варвара Дмитриевнаның беренсе никахынан тыуған ҡыҙы — Александра Михайловна Бутягина ла (1883-1920) йәшәй, К. И. Чуковский хәбәр итеүенсә, сифилис менән ауырыу сәбәпле, ул аҫылынып үлә<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=3Zq-QiarGzcC&pg=PA483&lpg=PA483&dq=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0%D1%85%2C+%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB+%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BC+%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%E2%80%95+%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0+%D1%87%D0%B5%D0%B3%D0%BE+%D0%BC%D0%BE%D0%B8+%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C.+%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0+%D0%BC%D1%8B+%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%B2+%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D1%83+%E2%80%95+%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%BA%D0%B0%D0%BC+%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D1%8F%D0%BB%2C+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82+%D0%B8+%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D0%B5%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D0%BE+%D0%BC%D0%BD%D0%B5+%E2%80%95+%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0.&source=bl&ots=sUGF2N04WU&sig=ACfU3U2XKcTbx6rUVQZjtzNhOMr9xBvwdw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi4qO2Bjaj_AhVhlYsKHXVCDM8Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q&f=false|заглавие=Чуковский К. И. Дневник. 1901—1969 Т 2|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=672|isbn=978-5-94850-033-1|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604022635/https://books.google.ru/books?id=3Zq-QiarGzcC&pg=PA483&lpg=PA483&dq=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0%D1%85,+%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB+%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BC+%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%E2%80%95+%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0+%D1%87%D0%B5%D0%B3%D0%BE+%D0%BC%D0%BE%D0%B8+%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C.+%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0+%D0%BC%D1%8B+%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%B2+%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D1%83+%E2%80%95+%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%BA%D0%B0%D0%BC+%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D1%8F%D0%BB,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82+%D0%B8+%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D0%B5%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D0%BE+%D0%BC%D0%BD%D0%B5+%E2%80%95+%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0.&source=bl&ots=sUGF2N04WU&sig=ACfU3U2XKcTbx6rUVQZjtzNhOMr9xBvwdw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi4qO2Bjaj_AhVhlYsKHXVCDM8Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q&f=false}}</ref>. == Розанов шәхесе һәм ижады == Розановтың ижады һәм ҡараштары үтә ҡапма-ҡаршы баһа тыуҙыра. Был уның сиктән тыш һыҙаттарға ынтылышы һәм фекерләүенең ҡапма-ҡаршылыҡлылығы (амбивалентность) менән аңлатыла. «Предметҡа тап 1000 ҡараш кәрәк. Был „ысынбарлыҡ координаталары“, һәм ысынбарлыҡ 1000 аша ғына тотоп алына». Бындай «танып белеү теорияһы» уның, Розановтың донъяға ҡарашының ғәҙәттән тыш көслө мөмкинлектәрен күрһәтә. 1905—1907 йылдарҙағы революцион ваҡиғаларҙы төрлө позицияларҙан яҡтыртыу мөмкин генә түгел, кәрәк тә тип иҫәпләүе был алымдың миҫалы булып тора — «Новое время» гәзитендә үҙенең фамилияһы менән монархист һәм черносотенец булараҡ сығыш яһап, ул В. Варварин псевдонимы аҫтында башҡа баҫмаларҙа һул либераль, народник, ә ҡайһы берҙә социал-демократик ҡарашын белдерә<ref name="krugosvet">{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/ROZANOV_VASILI_VASILEVICH.html |title=Розанов в Онлайн Энциклопедии Кругосвет |access-date=2010-03-11 |archive-date=2010-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301135541/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/ROZANOV_VASILI_VASILEVICH.html |deadlink=no }}</ref>. Розановтың «рухи» тыуған иле Сембер була. Үҫмер йылдарын ул ваҡиғалар һәм йәненең нескә хәрәкәттәре тураһында ҙур иҫтәлек менән сағыу һүрәтләй. Розановтың биографияһы өс: «физик» (Кострома), «рухи» (Сембер) һәм, һуңыраҡ, «әхлаҡи» (Елец) кесе ватанына нигеҙләнә. Розанов әҙәбиәткә формалашҡан шәхес булып инә. Уның әҙәбиәттәге утыҙ йылдан ашыу юлы (1886—1918) талантының өҙлөкһөҙ һәм яйлап асылыуы һәм даһи булараҡ асыҡланыуы була. Розанов темаларҙы, проблемаларҙы үҙгәртә, әммә ижадсының шәхесе кәмселекһеҙ ҡала<ref name="nil">{{Cite web |url=http://www.history.vuzlib.net/book_o032_page_2.html |title=Русский Нил. вступительная статья |access-date=2010-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015163653/http://www.history.vuzlib.net/book_o032_page_2.html |archive-date=2011-10-15 |deadlink= ye }}</ref>. Уның йәшәү шарттары (билдәле Волга яҡташы Максим Горькийҙыҡынан еңелерәк булмай), нигилистик тәрбиә һәм йәмғиәткә үҫмерҙәрсә дәртле хеҙмәт итеү теләге Розановтың демократик йүнәлештәге эшмәкәр юлын әҙерләй. Ул социаль протест белдереүселәрҙең береһе була алыр ине. Әммә үҫмер «ҡырҡа боролошо» уның биографияһын тамырҙан үҙгәртә, һәм Розанов башҡа рухи өлкәләрҙә үҙенең тарихи йөҙөн таба. Розанов комментатор булып китә. Бер нисә китабынан тыш («Уединённое», «Опавшие листья», «Апокалипсис нашего времени») Розановтың сикһеҙ мираҫы, ҡағиҙә булараҡ, ниндәй ҙә булһа күренештәр, ваҡиғалар тураһында яҙылған<ref name="nil" />. Тикшеренеүселәр Розановтың эгоцентризмын билдәләй. Розановтың «Уединённое», ә һуңынан «Опавшие листья» китаптарының тәүге баҫмалары тиҙ арала рус әҙәбиәтенең алтын фондына ингән, икеләнеү һәм юғалып ҡалыу аша ҡабул ителә. Баҫылып сыҡҡан китабы биттәрендә: «Мин әхлаҡ тураһында уйларлыҡ әҙәм аҡтығы түгелмен» тип белдергән кешегә ҡаршы тороуҙан башҡа, матбуғатта бер генә ыңғай баһалама ла булмай<ref name="nil" />. Розанов — уҡыусыларҙың мөхәббәтен, уларҙың ҡаҡшамаҫ тоғролоғон татыу бәхетен тойған рус яҙыусыларының береһе. Был «Уединённое» әҫәрен айырыуса һиҙгер уҡыусыларҙың хаттарҙа интим рәүештә әйтелгән фекерҙәренән күренә. М. О. Гершензондың киң фекерен миҫал итеп килтерергә мөмкин<ref name="nasledie">{{Cite web |url=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7806.php |title=В. Г. Сукач «Моя душа сплетена из грязи, нежности и грусти». Журнал «Наше наследие» |access-date=2009-04-30 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114112047/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7806.php |deadlink=no }}</ref>: <blockquote>Сәйер Василий Васильевич, өс сәғәт элек мин Һеҙҙең китапты алдым, һәм бына уны уҡып сыҡтым. Донъяла бындай икенсе китап юҡ — күҙ алдында ярыһыҙ йөрәк дерелдәй, һәм сергә әйләнгәндәй, булмағандай ижек, һәм унда, таҙа һыуҙағы кеүек, барыһы ла күренә. Был һеҙҙең иң кәрәкле китабығыҙ, Һеҙ берҙән-бер, Һеҙ унда тулыһынса белендегеҙ, һәм шулай уҡ ул Һеҙҙең бөтә яҙмаларығыҙға һәм тормошоғоҙға асҡыс булып тора. Упҡын һәм законһыҙлыҡ — бына нимә уның эсендә; Һеҙҙең системаларҙы, схемаларҙы бөтөнләй кеймәгәнегеҙҙе, әсәнән тыума яланғас-рухи булып ҡалырлыҡ антик батырлыҡ күрһәткәнегеҙҙе — бөтәһе лә эҙмә-эҙлеккә, иҫбатлауға — системаға кейенгән 20-се быуатта үҙегеҙҙең яланғаслығығыҙҙы ҡысҡырып һәм асыҡтан-асыҡ һөйләп бирергә ҡыйыулығығыҙ еткәнен хатта аңлап булмай. Әлбиттә, асылда бөтәһе лә яланғас, әммә ҡайһы берҙәре быны үҙҙәре лә белмәй һәм һәр хәлдә тыштан үҙҙәрен ҡаплай. Унһыҙ йәшәргә лә ярамаҫ ине; әгәр бөтәһе лә нисек бар, шулай йәшәргә теләһә, йәшәү булмаҫ ине. Әммә Һеҙ бөтәһе кеүек түгел, һәм ысынында Һеҙ бөтөнләй үҙегеҙ булырға хаҡлы; мин был китапҡа тиклем дә быны белә инем, шуға күрә Һеҙҙе бер ҡасан да әхлаҡтың йәки эҙмә-эҙлелектең аршыны менән үлсәмәнем, шуға күрә «ғәфү итеп», әгәр был һүҙҙе бында әйтергә мөмкин булһа, Һеҙҙең минең өсөн насар булған яҙмаларығыҙҙы ғәйепләмәнем: стихия, ә стихиялар законы — законһыҙлыҡ.</blockquote> == Мауығыуы == Розанов әүәҫ нумизмат була. Уның А. С. Пушкин исемендәге дәүләт һынлы сәнғәт музейында (нумизматика бүлеге) һаҡланған коллекцияһында 1497 тәңкә иҫәпләнә<ref>{{Cite web|url=http://www.coins-and-medals.ru/collection/collections/rozanov_collection/index.shtml?rus|title=Коллекция В. В. Розанова|author=|website=Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина: отдел нумизматики|date=|publisher=|access-date=2020-01-31|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514235739/http://www.coins-and-medals.ru/collection/collections/rozanov_collection/index.shtml?rus|deadlink=no}}</ref>. == Библиография == * {{Книга|ссылка=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004096859?page=2&rotate=0&theme=black|автор=Розанов В. В.|заглавие=О понимании. Опыт исследования природы, границ и внутреннего строения науки как цельного знания|год=1886|место=М.|издательство=Тип. Э. Лисснера и Ю. Романа|страниц=737}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004096413?page=2&rotate=0&theme=black|автор=Розанов В. В.|заглавие=Легенда о великом инквизиторе Ф. М. Достоевскаго : опыт критическаго комментария В. Розанова|год=1894|место=СПб.|издательство=Типо-литогр. и нотопеч. С. М. Николаева|страниц=234}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004090676?page=4|автор=Розанов В. В.|заглавие=Сумерки просвещения: сборник статей по вопросам образования|год=1899|место=СПб.|издательство=Изд. П. Перцова|страниц=240}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096345?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Литературные очерки: сборник статей|год=1899|место=СПб.|издательство=Изд. П. Перцова|страниц=285}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004837207?page=5|автор=Розанов В. В.|заглавие=Религия и культура: сборник статей|год=1899|место=СПб.|издательство=Изд. П. Перцова|страниц=264}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096345?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Природа и история: сборник статей|год=1900|место=СПб.|издательство=Изд. П. Перцова|страниц=268}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093862?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=В мире неясного и нерешённого|год=1901|место=СПб.|издательство=Тип. М. Меркушева|страниц=271}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004092878?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Семейный вопрос в России: Дети и родители. Мужья и жёны. Развод и понятие незаконнорождённости. Холостой быт и проституция. Женский труд. Закон и религия|год=1903|место=СПб.|издательство=Тип. М. Меркушева}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004090720?page=4|автор=Розанов В. В.|заглавие=Декаденты|год=1904|место=СПб.|издательство=Тип. П. Ф. Вощинской|страниц=24}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096333?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Место христианства в истории|год=1904|место=СПб.|издательство=Тип. П. Ф. Вощинской|страниц=48}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096402?page=4|автор=Розанов В. В.|заглавие=Ослабнувший фетиш: (психологические основы русской революции)|год=1906|место=СПб.|издательство=Изд. М. В. Пирожкова|страниц=24}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004098089?page=1&rotate=0&theme=black|автор=Розанов В. В.|заглавие=Русская церковь и другие статьи|год=1906|оригинал=L'église russe|место=Париж|издательство=Издание Д. Жуковского|страниц=124}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096327?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Около церковных стен|год=1906|место=СПб.|издательство=Тип. Ф. Вайсберга и П. Гершунина}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096363?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Итальянские впечатления: Рим. Неаполитанский залив. Флоренция. Венеция. По Германии|ответственный=с рис. [[Бакст, Лев Самойлович|Л. С. Бакста]] и тремя видами Пастума|год=1909|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=318}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096340?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Русская церковь. Дух. Судьба. Очарование и ничтожество. Главный вопрос|год=1909|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=39}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096377?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Когда начальство ушло …: 1905—1906 гг.|год=1910|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=420}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096409?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Люди лунного света. Метафизика христианства|год=1911|место=СПб.|страниц=199}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004837185?page=7|автор=Розанов В. В.|заглавие=Уединённое|год=1912|место=СПб.}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004090670?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Тёмный лик: метафизика христианства|год=1911|место=СПб.|издательство=Тип. Ф. Вайсберга и П. Гершунина|страниц=285}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093849?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Библейская поэзия|год=1912|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=39}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096384?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=О подразумеваемом смысле нашей монархии|год=1912|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=87}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004092852?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=Л. Н. Толстой и Русская Церковь|год=1912|место=СПб.|издательство=Тип. А. С. Суворина|страниц=22}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl02000000616?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=Литературные изгнанники|год=1913|место=СПб.|издательство=[[Новое время (издательство)|Новое время]]|том=1|страниц=531}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004090645?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Апокалипсическая секта: (хлысты и скопцы)|год=1914|место=СПб.|издательство=Тип. Ф. Вайсберга и П. Гершунина|страниц=207}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004837241?page=7|автор=Розанов В. В.|заглавие=Среди художников|год=1914|место=СПб.|страниц=499}} * {{Книга|автор=Розанов В. В.|заглавие=Обонятельное и осязательное отношение евреев к крови|год=1914|место=СПб.|страниц=302}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093845?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=Война 1914 года и русское возрождение|год=1915|место=Петроград|издательство=[[Новое время (издательство)|Новое время]]|страниц=234}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004096833?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Опавшие листья|год=1915|место=Петроград|издательство=[[Новое время (издательство)|Новое время]]|страниц=}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093853?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=В чаду войны|год=1916|место=Петроград, Москва|издательство=Рубикон|страниц=61}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004095479?page=3|автор=Розанов В. В.|заглавие=Израиль: интимные рассказы|год=1916|место=Петроград|издательство=Усердие|том=1|страниц=17}} * {{Книга|ссылка=https://web.archive.org/web/20180404073830/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/r/3851-rozanov-v-v-2/33649-rozanov-v-v-izrail-vtoroj-vypusk-1916|автор=Розанов В. В.|заглавие=Израиль: интимные рассказы|год=1916|место=Петроград|издательство=Усердие|том=2|страниц=30}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093533?page=2|автор=Розанов В. В.|заглавие=Из восточных мотивов|год=1916|место=Петроград|издательство=Сириус|страницы=1—32|страниц=96}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093546?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Из восточных мотивов|год=1917|место=Петроград|издательство=Сириус|страницы=33—64|страниц=96}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004093556?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Из восточных мотивов|год=1917|место=Петроград|издательство=Сириус|страницы=65—96|страниц=96}} * {{Статья|ссылка=http://ruslitrev1917.ru/files/attachment/531.pdf|автор=Розанов В. В.|заглавие=Из последних листьев. Апокалиптика русской литературы|год=1918|издание=Книжный угол|номер=5|страницы=6—11}} * {{Книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004089781?page=1|автор=Розанов В. В.|заглавие=Апокалипсис нашего времени|год=1917|место=Сергиев Посад|издательство=Тип. И. Иванова}} * {{Книга|автор=Розанов В. В.|заглавие=Избранное|ответственный=Вступ. статья и ред. [[Иваск, Юрий Павлович|Ю. П. Иваска]]|год=1956|место=Нью-Йорк|издательство=[[Издательство имени Чехова]]|страниц=412}} * {{Книга|ссылка=https://vtoraya-literatura.com/pdf/rozanov_izbrannoe_1970_text.pdf|автор=Розанов В. В.|заглавие=Избранное|ответственный=под ред. Евгении Жиглевич; вступ. ст. Генриха Штаммлера и Евгении Жиглевич|год=1970|место=Мюнхен|издательство=А. Нейманис|страниц=612}} * {{Книга|ссылка=http://www.rusinst.ru/docs/books/V.V.Rozanov-Narodnaya_dusha.pdf|автор=Розанов В. В.|заглавие=Народная душа и сила национальности|ответственный=сост., предисл., указ. имён и прим. А. В. Белова, отв. ред. О. А. Платонов|год=2012|место=М.|издательство=Институт русской цивилизации|страниц=992|isbn=}} === Әһәмиәтле әҫәрҙәре исемлеге === * «Место христианства в истории» («[[Русский вестник (журнал, 1856—1906)|Русский Вестник]]», 1890, 1 и отд.). * «Цель человеческой жизни» («[[Вопросы философии и психологии|Вопросы философии]]», 1892, кн. 14 и 15) — критика утилитаризма. * «Легенда о Великом инквизиторе Ф. М. Достоевского, с присоединением двух этюдов о Гоголе» (СПб., 1893). * «Красота в природе и её смысл» (М., 1894) — изложение эстетические воззрений, книга написана по поводу взглядов [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Вл. С. Соловьёва]]. * Статьи о браке (1898) — выступил противником [[догматика|догматики]]. * «Литературные очерки» — сборник статей (СПб., 1899). * «Религия и культура», сборник статей, (СПб., 1899) — философия истории, в связи с запросами и требованиями его современности. * «Сумерки просвещения» (СПб., 1899) — книга статей [[педагогика|педагогического]] содержания. * «Природа и история. Сборник статей» (СПб., 1900). * «В мире неясного и не решённого» (СПб., 1901). * «Семейный вопрос в России» (СПб., 1903). == Хәтер == [[Файл:Vasily Rozanov CP in Nizhny Novgorod, Russia.jpg|мини|Козьма Минин исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт педагогия университеты бинаһында в. В. Розанов иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ]] * Козьма Минин исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт педагогия университетының (Минин университеты) беренсе корпусында 2021 йылда «Музей просвещения» экспозиция-күргәҙмә киңлеге сиктәрендә В. В. Розанов исемендәге Әҙәби кабинет асыла<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mininuniver.ru/about/exposition-and-exhibition-space-museum-of-enlightenment|title=Экспозиционно-выставочное пространство «Музей Просвещения» — НГПУ им. К. Минина|website=mininuniver.ru|access-date=2022-06-27|archive-date=2022-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606152734/https://mininuniver.ru/about/exposition-and-exhibition-space-museum-of-enlightenment|deadlink=no}}</ref>. Был кабинет композицияһы асылған китап рәүешендә башҡарылған, уның биттәрендә шул осор музей экспонаттары һәм В.В. Розанов әҫәрҙәренән цитаталар бар. Шулай уҡ XIX-XX быуаттар сигендә Түбәнге Новгород светописецы Максим Дмитриевтың кинохроникаһы һәм фотоһүрәттәре нигеҙендә Шул уҡ исемле очеркка «Русский Нил» фильм-иллюстрацияһы күрһәтелә. * Шулай уҡ Түбәнге Новгород дәүләт педагогия университеты бинаһында Розанов иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * В. Розанов Григорий Данскийҙың «Речь в защиту филологического мужчины» йыры персонажы<ref name="danskoy">{{книга | заглавие = Филологические пассажи | автор = {{автор|Данской, Григорий Геннадьевич|Г. Данской}} | издание = Филологический юмор (Gaudeamus igitur) | ответственный = сост. Н. Е. Васильева; отв. за вып. Б. В. Кондаков | ссылка = http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/philol_humour.pdf | lang = ru | издательство = Пермский государственный национальный исследовательский университет | место = Пермь | год = 2019 | страниц = 380 | страницы = 67—68 | isbn = 978-5-7944-3252-7 | access-date = 2024-05-07 | archive-date = 2021-11-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211117094910/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/philol_humour.pdf | url-status = live }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Люди лунного света * Метафизика (Аристотель) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Болдырев Н. Ф.'' Семя Озириса, или Василий Розанов как последний ветхозаветный пророк. — Челябинск: Урал, 2001. — 477, [1] с.: ил. — (Биографические ландшафты). — ISBN 5-8029-0196-9 * ''[[Галковский, Дмитрий Евгеньевич|Галковский Д.]]'' [https://web.archive.org/web/20130331001020/http://www.lgz.ru/archives/html_arch/lg162006/Polosy/11_1.htm Счастливый Розанов] — статья в «Литературной газете» о судьбе Розанова как писателя и философа в России. * ''[[Голлербах, Эрих Фёдорович|Голлербах Э.]]'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004584498?page=5 В. В. Розанов. Жизнь и творчество.]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Петербург: Полярная звезда, 1922. — 110 с., [1] л. * ''[[Голубкова, Анна Анатольевна|Голубкова А. А.]]'' [https://www.academia.edu/15143782/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%92.%D0%92._%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D1%8B%D1%82_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0 Литературная критика В. В. Розанова: опыт системного анализа]. / А. А. Голубкова; науч. ред. И. А. Едошина. — Кострома : КГУ им. Н. А. Некрасова, 2013. — 432 с. — (Библиотека журнала"Энтелехия".) ISBN 978-5-7591-1374-4 * ''[[Грифцов, Борис Александрович|Грифцов Б. А.]]'' [https://www.prlib.ru/item/457729 Три мыслителя: В. Розанов, Д. Мережковский, Л. Шестов]. — Москва: Тип. В. М. Саблина, 1911. — [2], 189, [2] с. * ''Грякалова Н. Ю.'' [https://web.archive.org/web/20090607090534/http://ec-dejavu.net/r/Rozanov-2.html Гендерный проект В. В. Розанова и «русская идея»] // Человек модерна: Биография — рефлексия-письмо. — СПб., 2008. — С. 120—130. * {{НФЭ||Розанов|Джимбинов С. Б.|ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01e904853cabc948f4d6f1e8}} * ''Евлампиев И. И.'' [https://m.rhga.ru/upload/iblock/ca4/ca4744e2fa4d262f7ec2754fd7479824.pdf В. Розанов и Ф. Ницше: поиски истинного христианства] // Вестник Русской христианской гуманитарной академии. Том 12, вып. 3. — Санкт-Петербург: Издательство Русской христианской гуманитарной академии, 2011. — С.136—147. * {{статья|автор={{nobr|Куприянов П. С.}}|заглавие= Розанов Василий Васильевич|издание= Императорский Московский университет: 1755—1917|тип= Энциклопедический словарь|автор издания= {{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|место= М|издательство= Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год= 2010|страницы= 622—623|isbn= 978-5-8243-1429-8|ref= Императорский Московский университет}} * ''Лебедева В. Г.'' [https://web.archive.org/web/20090318172735/http://ec-dejavu.net/r/Rozanov.html Феномен «панэвтихизма» в концепции Василия Розанова] // Лебедева В. Г. Судьбы массовой культуры России. Вторая половина XIX-первая треть XX века. — СПб., 2007. — С. 136—140. * ''Медведев А. А.'' [https://www.academia.edu/37169913/Медведев_А.А._Национальный_нигилизм_и_его_преодоление_в_Апокалипсисе_нашего_времени_В.В._Розанова_Соловьевские_исследования._2018._Выпуск_2_58_._С._88-99 Национальный нигилизм и его преодоление в «Апокалипсисе нашего времени» В. В. Розанова] // Соловьёвские исследования. — 2018. — Вып. 2(58). — С. 88—99. * ''Медведев А. А.'' [https://www.academia.edu/10679082/Медведев_А._А._Феномен_Лермонтова_в_эссеистике_В._В._Розанова_Известия_Уральского_федерального_университета._Серия_2_Гуманитарные_науки._2014._4_133_._С._59-67 Феномен Лермонтова в эссеистике В. В. Розанова] // Известия Уральского федерального университета. Сер. 2: Гуманитарные науки. — 2014. — № 4(133). — С. 59—67. * ''[[Михайловский, Николай Константинович|Михайловский Н. К.]]'' [http://az.lib.ru/m/mihajlowskij_n_k/text_1500.shtml О г. Розанове, его великих открытиях, его маханальности и философической порнографии.] * ''[[Николюкин, Александр Николаевич|Николюкин А. Н.]]'' Розанов. — М.: Мол. гвардия, 2001. — 511 с. — ([[Жизнь замечательных людей]]. Сер. Биогр.; вып. 788). * ''[[Равкин, Захар Ильич|Равкин З. И.]]'' В. В. Розанов — философ, писатель, педагог. Жизнь и творчество. — М., 2002. * ''Рубинс М. О.'' Василий Розанов и Русский Монпарнас (1920—1930-е гг.) // Ежегодник Дома русского зарубежья имени Александра Солженицына 2013 — М., 2014. — С. 541—562. * ''Руднев П. А.'' Театральные взгляды В. В. Розанова. — М.: Аграф, 2003. — 380 с., илл. — (Символы времени). — ISBN 5-7784-0240-6 * ''[[Свенцицкий, Валентин Павлович|Свенцицкий В.]]'' [http://az.lib.ru/s/swencickij_w_p/text_0180_pol.shtml Христианство и «половой вопрос»] (По поводу книги В. Розанова «Люди лунного света») // Новая Земля. — 1912. — № 3/4, 7/8. * ''[[Селивачёв, Алексей Фёдорович|Селивачёв А. Ф.]]'' Психология юдофильства // Русская мысль. — 1917. — Кн. 2. — С. 40—64. * ''Селивачёв А. Ф.'' [http://russianway.rhga.ru/upload/main/23_Selivachev.pdf Психология юдофильства. В. В. Розанов] // В. В. Розанов: Pro et contra. Книга 2. — СПб., 1995. — С. 223—239. * ''[[Сукач, Виктор Григорьевич|Сукач В. Г.]]'' [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1999/7/apokaliptika-russkoj-literatury.html В. В. Розанов. Апокалиптика русской литературы] // Новый Мир, 1999. — № 7. * ''[[Сукач, Виктор Григорьевич|Сукач В. Г.]]'' Василий Васильевич Розанов: Биографический очерк. Библиография. — М.: Прогресс-Плеяда, 2008. — 224 с. * ''[[Ховин, Виктор Романович|Ховин В. Р.]]'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004214508?page=1 Не угодно ли-с?!: Силуэт В. В. Розанова]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — Петроград: Очарованный странник, 1916. — 30 с. * ''[[Шкловский, Виктор Борисович|Шкловский В. Б.]]'' Розанов. — [Петроград]: ОПОЯЗ, 1921. — 56 с.; — ([Сборники по теории поэтического языка; Вып. 4. Сюжет 3]). * {{книга |автор=[[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] |заглавие=Колено Даново: эсхатология и антисемитизм в современной России |ссылка= |ответственный=[[Российская академия наук]], [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] |место=М. |издательство=Издательство ББИ |год=2017 |страниц=xiv+617 |серия=Диалог |ISBN=978-5-89647-364-0 |ref=Шнирельман}} * ''Leskovec P.'' [https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1961_num_159_2_7658 Basilio Rozanov e la sua concezione religiosa]. — Roma, 1958: Rozanov. — L., 1962. * {{Antisemitism:Encyclopedia|том=2|автор={{comment|Rossman, Vadim|Вадим Россман, Ph.D. (Техасский университет в Остине), профессор Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» в Санкт-Петербурге}} |часть=Rozanov, Vasilii (1856–1919) |страницы=628—629 |ref=Rossman}} * {{Antisemitism:Encyclopedia|том=2|автор={{comment|Rossman, Vadim|Вадим Россман, Ph.D. (Техасский университет в Остине), профессор Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» в Санкт-Петербурге}} |часть=Russia, Post-Soviet |страницы=632—634 |ref=Rossman, Russia, Post-Soviet}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты}} * [http://rozanov.lenin.ru/literabout_1906_1913.htm Библиография литературы о Розанове. 1906—1913] * [http://flv.video.yandex.ru/lite/brevno1970/wclek0ben5.205/ Василий Васильевич Розанов — видеофильм]{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20120206212548/http://derzava.com/art_desc.php?aid=142 «Историческая роль Столыпина»] 1911 г. * [https://web.archive.org/web/20121027173225/http://derzava.com/art_desc.php?aid=141 «С печальным праздником»] Пасха 1918 года * [http://www.magister.msk.ru/library/philos/rozanov/rozav023.htm Уединённое] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306012756/http://www.magister.msk.ru/library/philos/rozanov/rozav023.htm |date=2016-03-06 }} * [http://www.vehi.net/rozanov/index.html Розанов в Библиотеке «Вехи»] * [http://krotov.info/spravki/persons/19person/rozanov.html Розанов в Библиотеке о. Якова Кротова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208154405/http://krotov.info/spravki/persons/19person/rozanov.html |date=2015-12-08 }} * [https://web.archive.org/web/20140731045445/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=395 Розанов Василий Васильевич. Биография. Библиография.] * [http://www.nefedor.com/cgi-bin/nph-mgwcgi?MGWDB=NEFEDOR&MGWAPP=Search&REQ=SearchPapers&Author=6 Розанов в Библиотеке Николая Федоровского] * [https://isfp.co.uk/russian_thinkers/vasily_rozanov.html Василий Розанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225938/https://isfp.co.uk/russian_thinkers/vasily_rozanov.html |date=2018-12-24 }} в [https://isfp.co.uk/russian_thinkers Галерее Международного общества философов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105164216/https://isfp.co.uk/russian_thinkers/ |date=2019-01-05 }}{{ref-en}} * {{Из БСЭ|title=Розанов Василий Васильевич}} * {{Из ЛЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/litenc/article/le9/le9-7331.htm|title=Розанов В. В.}} * [https://project1917.ru/heroes/vasiliy-rozanov Василий Розанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416211100/https://project1917.ru/heroes/vasiliy-rozanov |date=2021-04-16 }} на сайте [[1917. Свободная история|Проекта1917]] * [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7806.php «Моя душа сплетена из грязи, нежности и грусти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114112047/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7806.php |date=2007-11-14 }} — о Розанове * [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7807.php Auto-портрет Розанова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241013040623/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7807.php |date=2024-10-13 }} (Составлен В. Г. Сукачем по книгам «Литературные изгнанники», «Мимолётное», «Уединённое», «Опавшие листья», «Сахарна») * [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7808.php Путь Розанова: «Небесное и земное»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014102959/http://nasledie-rus.ru/podshivka/7808.php |date=2024-10-14 }} * [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7809.php О Розанове (Парижский доклад 1938 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014104331/http://nasledie-rus.ru/podshivka/7809.php |date=2024-10-14 }} * ''[[Дорошевич, Влас Михайлович|Дорошевич В. М.]]'' [[:s:Нечто о пуговицах и о школе (Дорошевич)|Нечто о пуговицах и о школе.]] * {{статья | автор = Александр Крутов. | заглавие = В. Розанов как зеркало будущего успеха ЛДПР | оригинал = | ссылка = http://text.newlookmedia.ru/?p=2565 | автор издания = | издание = [[Новый взгляд (газета)|Новый взгляд]] | тип = газета | место = | год = 1995 | том = | номер = 32 | страницы = 01—02 }} * ''Сукач В. Г''. [https://web.archive.org/web/20100801201546/http://rozanov.kostromka.ru/sukach-4.php Детские годы Розанова] * {{cite web|url=http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer8/Alon1.php#Павел|title=О В. В. Розанове|author=Павел Гольдштейн.|date=№ 8(155) август 2012|publisher=[[Заметки по еврейской истории]]|lang=|access-date=2012-08-15|archive-url=|archive-date=|deadlink=no}} * [https://web.archive.org/web/20180708221220/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/r/3851-rozanov-v-v-2 Сочинения В. В. Розанова на сайте Тверской епархии] {{Внешние ссылки}} {{PD-писатель}} [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:XX быуат философтары]] [[Категория:Эстетиктар]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:Мәскәү университетының тарих-филология факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1919 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1856 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһы эссесылары]] [[Категория:Алфавит буйынса эссесылар]] [[Категория:Рәсәй эссесылары]] [[Категория:Афористар]] [[Категория:Рәсәйҙең әҙәби тәнҡитселәре]] [[Категория:Рәсәй империяһы публицистары]] [[Категория:Шәхестәр:Рәсәй империяһында антсемитизм]] [[Категория:Шәхестәр:Арий теорияһы]] [[Категория:Сергиев-Посадта ерләнгәндәр]] 7vxm5nyxuqjh2oaftkijifxd6bwq96p 0 200638 1299901 1296079 2026-06-26T17:32:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299901 wikitext text/x-wiki {{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}} {{Карточка университета | название = Приштина университеты | сокращение = | эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg | изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg | оригинал = Универзитет у Приштини | междуназвание = University of Priština | прежнее = | девиз = | основан = 18 ноябрь 1969 йыл | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = Ректор | фио должности = Небойша Арсич | президент = | научный руководитель = | студенты = 9 740 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 746 | расположение = [[Косовска-Митровица]], [[Сербия]] | кампус = | адрес = ул. Филипа Вишњића 66 | сайт = http://www.pr.ac.rs/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 6 | lon_dir = E | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 26.6 | CoordScale = 20000 | edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sr|Универзитет у Приштини}}) — [[Сербия]] университеттарының береһе, [[Косовска-Митровица]] ҡалаһында урынлашҡан. 1969 йылдың 18 ноябрендә [[Приштина]]ла нигеҙ һалына. Косово һуғышынан һуң университет башта [[Крушевац]]ҡа, ә һуңынан Косовска-Митровицаға күсерелә. Уның 10 факультетында уҡыған студенттарҙың 45 проценты [[Косово Республикаһы|Косово]] һәм Метохия территорияһынан, 30 проценты Сербияның башҡа өлөштәренән, ҡалғандары [[Черногория]]нан, [[Серб Республикаһы]]нан һәм [[Төньяҡ Македония|Македония]]нан. == Ҡылыҡһырлама == Университет факультеттары [[МООНК]] һәм ЕУА тарафынан «Митровица Университеты» исеме аҫтында, ә Сербия Республикаһы хөкүмәте тарафынан серб институты булараҡ танылыу ала. Сербия университеттары конференцияһы (КОНУС)<ref>{{cite web |author=TanjaT |url=http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html |title=Konferencija |publisher=Uns.ac.rs |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205625/http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html# |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> һәм Европа университет ассоциацияһы ағзаһы булып тора<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website<[http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml '&#39;Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.eua.be/members-directory/ EUA members directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203052428/http://www.eua.be/members-directory/ |date=2016-02-03 }}, Приступљено 3 November 2008</ref><ref>[http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 International Radio Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002112739/http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 |date=2. 10. 2011 }}, 14 November 2008</ref><ref>[http://147.91.144.5/upr/index.php/home/saradnja/novosti-saradnja/187-univerzitet-postao-clan-eua University has become the member of EUA]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, retrieved on 24 November 2008</ref><ref>[http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji University of Priština in European Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji |date=5. 10. 2011 }}, retrieved on 24 November 2008</ref>, Балҡан университеттары селтәре һәм бөтә донъя буйынса күп һанлы институттар ([[Франция]], [[Рәсәй]], [[Италия]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]]) менән хеҙмәттәшлек итә<ref>[http://pr.ac.rs/upr/download/izvestaji/Izvestaj_o_medjunarodnoj_saradnji_sr.pdf Report on international cooperation of the University of Priština]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Приступљено 24 February 2009</ref>. === Университеттың статистикаһы һәм ойошторолоуы === Уҡыу йылы 1 октябрҙә башлана, йылына 30 аҙналыҡ уҡыу менән ике семестрҙа ойошторола. 1999 йылда Приштина университетында 14 факультет була, уларҙа 18 000-гә яҡын [[студент]] уҡый һәм 1300-ҙән ашыу уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй<ref name="NIN">{{cite news|last=akademaca|first=Seobe|url=http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html|title=Seobe akademaca|publisher=[[NIN (magazine)|NIN]] 2731|date=2003-04-29|accessdate=2020-03-23|archivedate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725141820/http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html}}</ref><ref name=autogenerated2>http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |date=2011-10-01 }} ''Politika'', 28 August 2007</ref>. Косово һәм Метохиялағы һуғыштан һуң 6000-гә яҡын студент Сербияның башҡа университеттарына күсерелә. 2001 йылда (Крушевацта) уның 17 000 студенты була. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем Приштина университетын 2000 самаһы студент тамамлай, 50-һе магистр һәм 20-һе докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була<ref>An Interview with Professor Jagoš Zelenović, Rector of the University of Priština, ''Pobeda'', 29 June 2001, p. 10</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. 2004 йылда университетта 10 факультет була, уларҙа 8000-гә яҡын студент уҡый<ref>[http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm General secretary of the University of Priština for the ''Dnevnik'' Journal] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120405234555/http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm |date=5. 4. 2012 }}</ref>. 2007 йылдың авгусында унда 9 320 студент, 700-ҙән ашыу факультет һәм 200-гә яҡын хеҙмәткәр иҫәпләнә<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |title='&#39;Politika'&#39;, August 28, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39;Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php |title=ftnkm.info |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222103701/http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php# |archive-date=2007-12-22 |url-status=dead }}</ref>. Студенттарҙың яҡынса 45%-ы — Косовонан, 30 % — Сербиянан, 25 % — Черногориянан. Шулай уҡ Македония һәм Босния һәм Герцеговина студенттары ла була.<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. Әлеге ваҡытта унда 10 264 уҡыусы белем ала, 730 уҡытыусы һәм 320 хеҙмәткәр эшләй<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |title=Lična karta Univerziteta u Prištini |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == Косово һәм Метохияла «юғары» һәм «юғары» белем биреүҙе үҫтереү 1958/1959 йылдарҙа Приштинала беренсе юғары белем биреү мәктәбен булдырыуҙан башлана. Приштинала Университет 1969 йылдың 18 ноябрендә Приштинала университет булдырыу тураһында законға ярашлы ойошторола. Университетта уҡыу процесы, учреждение тураһында законға ярашлы, [[серб теле|серб]] һәм [[албан теле|албан]] телдәрендә ойошторола. Бөтә факультеттарҙың яңы уҡыу пландары Сербиялағы шундай уҡ факультеттар менән килешелә. Уҡытыу һәм ғилми тикшеренеүҙәр сифаты, университет-ара һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте яйға һалыу арҡаһында Приштина университеты Сербия университеттары араһында юғары урын алып тора. == Факультеттары == * Иҡтисади (Косовска-Митровица) * Юридик (Косовска-Митровица) * Медицина (Косовска-Митровица)) * Уҡытыусылар әҙерләү (Лепосавич) * Фәлсәфә (Косовска-Митровица) * Ауыл Хужалығы (Зубин-Ағым) * Тәбиғи-математик (Косовска-Митровица) * Техник фәндәр (Косовска-Митровица) * Сәнғәт факультеты (Звечан) * Физик культура (Лепосавич) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Литература == * [https://web.archive.org/web/20090803112224/http://www.pr.ac.rs/index.php/home/o-univerzitetu/istorijat-univerziteta Историјат Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml Интервју ректора у «Новостима» од 26. августа 2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |date=2011-10-01 }} * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml «Данас», 19.11.2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |date=2011-10-01 }} * [https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji Изјава ректора РТС-у, 15.11.2008.] * [https://web.archive.org/web/20081223105442/http://www.fascikla.com/univerzitet/univerzitet-u-pristini Fascikla.com о дешавањима на Универзитету у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20090410024926/http://www.politika.rs/rubrike/Srbija/Na-Prishtinskom-univerzitetu-1_364-brucosha.lt.html Статистика уписа школске 2008/09. године] * [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=4&status=jedna&vest=137074 «Вечерње новости» о новинама које издаје Универзитет у Приштини] == Тышҡы һылданмалар == * [http://www.pr.ac.rs/ Сајт Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/univerziteti/?id=9 Страница Универзитета на сајту Инфостуда] * [https://web.archive.org/web/20101224034245/http://studentskisvet.com/studije_univerzitet.php?id=12 Страница Универзитета на сајту Студентског света] * [https://web.archive.org/web/20081223105125/http://www.fascikla.com/fakultet/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Fascikla.com] * [https://web.archive.org/web/20101004162659/http://staupisati.com/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Staupisati.com] * [https://web.archive.org/web/20120212104839/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/pristina-univerzitet Страница Универзитета на сајту KosovoiMetohija.org] * [https://web.archive.org/web/20120115171926/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/prosveta-na-kosovu Просвета на Косову и Метохији] * [https://web.archive.org/web/20090518043719/http://www.fakultetumetnosti-zvecan.edu.rs/ Сајт Факултета уметности Универзитета у Приштини] * [http://www.med.pr.ac.rs/ Сајт Медицинског факултета Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20120316101317/http://www.fakfikul.edu.rs/ Сајт Факултета за физичку културу Универзитета у Приштини] * [http://www.ftn.pr.ac.rs/ Сајт Факултета техничких наука Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20080329113248/http://www.filozofski-pr.com/ Сајт Филозофског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.ufp.pr.ac.rs/ Сајт Учитељског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.pmf.pr.ac.rs/ Сајт Природно-математичког факултета Универзитета у Приштини] {{Внешние ссылки}} 7h70ath49k0pnkbbhqbq9erage0x5xc 3 201320 1299886 2026-06-26T16:52:31Z Melted Side 48189 /* */ 1299886 wikitext text/x-wiki ПЁС НОВОСНОН ПИСОСС!! oyvqxjmxxrydngeupdw7izcgirnlgps 1299887 1299886 2026-06-26T16:52:38Z Quinlan83 31451 Requesting deletion 1299887 wikitext text/x-wiki {{delete|Vandalism}}ПЁС НОВОСНОН ПИСОСС!! 8n0su34faa7h0n7warhde0fosod80li 1299895 1299887 2026-06-26T16:57:30Z Melted Side 48189 /* */ ХУИЛО83 СОСИ 1299895 wikitext text/x-wiki ПЁС НОВОСНОН ПИСОСС!! oyvqxjmxxrydngeupdw7izcgirnlgps 1299896 1299895 2026-06-26T16:57:39Z Quinlan83 31451 [[Special:Contributions/Melted Side|Melted Side]] ([[User talk:Melted Side|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:Quinlan83|Quinlan83]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды 1299887 wikitext text/x-wiki {{delete|Vandalism}}ПЁС НОВОСНОН ПИСОСС!! 8n0su34faa7h0n7warhde0fosod80li 10 201321 1299904 2026-06-26T18:59:12Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Dombay, Dzhuguturlyuchat massif and glacier, Caucasus Mountains, Karachay-Cherkessia.jpg 1299904 wikitext text/x-wiki Dombay, Dzhuguturlyuchat massif and glacier, Caucasus Mountains, Karachay-Cherkessia.jpg bj0kotithuut9b8ycr8zoiyd0kvq6a2