Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 13095 1300029 1295683 2026-06-28T09:46:20Z Spokiyny 44456 /* */ 1300029 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = Ауыл | русское название = Илсеғол | оригинальное название = {{lang-ba|Ильчигулово}} | герб = | флаг = | lat_deg = 53 |lat_min = 49 |lat_sec = 23 | lon_deg = 55 |lon_min = 0 |lon_sec = 7 | CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Миәкә районы | район в таблице = |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Илсеғол ауылы Советы (Миәкә районы) |поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = 1700 | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 849 | год переписи = 2021 | плотность = | агломерация = | милли состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452089 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80244828001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Илсеғол''' ({{lang-ru|Ильчигулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Миәкә районы]]ндағы Башҡорт ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 569 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452089, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80244828001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||692|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||509|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||663|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||569||275||294||48,3||51,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырғыҙ-Миәкә]]): 49 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксенов (Әлшәй районы)|Аксенов]]): 46 км == Урам исемдәре == {{Колонки|2}} * Дим (урамы), ({{lang-ru|Демская (улица)}}) * Йәштәр (урамы), ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Октябрь (урамы), ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}}) * Революцион (урамы), ({{lang-ru|Революционная(улица)}}) * Совет (урамы), ({{lang-ru|Советская (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/038/000018.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО — ОКТМО/налоговых инспекций ФНС / адресов]</ref> {{Колонки|конец}} == Ауыл тарихы == [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылына [[XVII быуат|17 быуатты]]ң 2‑се яртыһында [[Нуғай даруғаһы]] Илекәй‑Мең улусы [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған, тип фараз ителә. [[1700 йыл]]да керҙәшлек килешеүе буйынса бында Бөрйән улусы (ауылдың үҙҙәре ултырған өлөшөн Бөрйән-Илсеғол тип атағандар) һәм шулай уҡ даруғаның Тамъян улусы Ҡушый ауылы (хәҙерге Әбйәлил р‑ны) башҡорттары, [[1762 йыл]]да [[мишәрҙәр]] килеп ултырған, тип фаразлана.<ref>{{БЭ|85903}}</ref><br> Һуңғылары [[1763 йыл]]дың [[22 июль|22 июленд]]әге килешеү буйынса керҙәш сифатында ҡабул ителгәндәр. Ошо ауылдың Бөрйән улусы башҡорттары тураһында сығанаҡтарҙың береһендә былай тип әйтелә: " Уларҙың Ырымбур губернаһының Һаҡмар йылғаһы буйлап Верхнеурал өйәҙендә үҙҙәренең аҫаба ерҙәре бар, ләкин ысын төбәген белмәйҙәр. Акттары ла юҡ. Улар бында элек-электән. Унда күсергә теләйҙәр (йәғни үҙҙәренең аҫаба еренә). Уларҙың тамғалары бөтә бөрйәндәрҙең дөйөм тамғаһына тап килә- '''= —> — I''' (яғылбай).<br> Керҙәш [[башҡорттар]]ҙың был ауылға керҙәшлек ваҡыты тураһында һөйләгәндә, [[1822 йыл]]да хорунжий Аман Дәүләтҡолов үҙенең үтенесендә былай тип яҙған: "122 йыл элек (йәғни [[1700 йыл]]да) улар батша Иван Васильевич тарафынан раҫланған ерҙә,Илекәй-мең улусы [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылында 20 йорт төҙөп,һөрөнтө ерҙәрҙе, бесәнлектәрҙе, урман биләмәләрен бергәләшеп, тиң файҙаланып, малсылыҡ менән шөғөлләнеп, йәнлек аулап, балыҡсылыҡ кәсебе менән шөғөлләнеп, [[1821 йыл]]ға тиклем бәхәсһеҙ-ниһеҙ йәшәгәндәр. «Ҡапыл ауылдаштарыбыҙ һәм Ҡунҡаҫ халҡының яртыһынан күберәге беҙҙе, керҙәштәр тип атап, тәүҙә сабылған бесәндең 995 күбәһен тартып алыу менән ҡыҫырыҡлай башланы. Бәләбәй суды беҙҙе яҡламаны. 7143 йылдың 18 ғинуарында (йәғни, [[1935 йыл|1635]] йыл) бирелгән хәтер ҡағыҙы буйынса, ер бөтәһенеке лә булып иҫәпләнә.» Асыҡланмаған сығанаҡтарһыҙ, Аман Дәүләтҡоловтың ата-бабаларының ошо ауылға керҙәшлек ваҡыты тураһында раҫлауҙарын иҫбатлау мөмкин түгел. Бәлки, был ауылдың ул ваҡытта исеме икенсерәк булғандыр. Ләкин Илсеғол — антропонимдан, документтарҙа тәүге тапҡыр 1738 йылда теркәлгән һәм һуңынан 14 улус старшинаһы булған Илекәй-Мең улусының аҫаба башҡорто Илсеғол Таймаҫов исеме менән бәйле. Уның тамғаһы — '''//''' <br> [[1795 йыл]]да,13 йорттан 35 аҫаба [[Башҡорттар|башҡорт]],22 йорттан 115 керҙәш [[Башҡорттар|башҡорт]] (башлыса бөрйәндәрҙән), шулай уҡ ике ғаиләнән 10 [[Мишәрҙәр|мишәр]] — атаһы һәм улының ҡатыны ревизия иҫәбенә алына.<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.432</ref> Икенсе сығанаҡтан мәғлүмәт. [[1795 йыл]]да Илсеғолда 37 йортта 160 кеше йәшәгән, [[1865 йыл]]да 44 йортта — 276 кеше (малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр; мәсет булған), Бөрйән-Илсеғолда 66 йортта — 305 кеше (малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр). [[1906 йыл]]да бер Илсеғол ауылы, [[1920 йыл]]да Иҫке Илсеғол (Яңы Илсеғол бүлендек ауылы [[XX быуат|20 быуат]] башынан алып [[2005 йыл]]ға тиклем булған) һәм Бөрйән‑Илсеғол ауылдары иҫәпкә алынған, 30‑сы йылдарҙан башлап улар хәҙерге исемде йөрөткән ауыл булараҡ бергә иҫәпкә алына. И. И.Ғүмәров, С. С.Яҡшығолов ошо ауылда тыуған.<ref>{{БЭ|85903}}</ref><br> == Билдәле шәхестәр == * [[Илдар Ғүмәров]] (23.09.1958), [[башҡорт]] театр актёры. 1990 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1999). * [[Яҡшығолов Сафуан Суфиян улы]] ([[апрель]] [[1871]] — [[июль]] [[1931]]) —[[Мәғрифәтселек дәүере|мәғрифәтсе]]-[[Шиғриәт|шағир]], мулла һәм [[уҡытыусы]]. 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашыусы. == Видеояҙмаларҙа һәм матбуғатта == * {{YouTube|Egu6_IohM0g|logo=1}} БСТ «Беҙҙең тормош» Илсеғол ауылы. Беҙҙең Керчь * [https://bash.bashgazet.ru/iman/24323-tarih-yly-izge-narytau.html «Башҡортостан» гәзите «Тарих һөйләй изге Нарыҫтау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230213185457/https://bash.bashgazet.ru/iman/24323-tarih-yly-izge-narytau.html |date=2023-02-13 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Керчь (ат)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * [http://ilchigul.ucoz.ru/index/legendarnyj_kerch/0-9 Данлыклы Керчь атыбыҙ. Илсеғол ауылы китапханаһы сайты] * [https://www.youtube.com/watch?v=xQhGN7E62FM Яугир ат — Керчь. 1986 йылғы фильм] {{Миәкә районы ауылдары}} [[Категория:Миәкә районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] tgjth2p80juxfv6n1jkoss9xzqb4daq 0 28216 1299972 1288334 2026-06-27T17:00:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299972 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель2 |имя = КОБА ГАМАРДЖОБА ДЖУГАШВИЛИ |оригинал имени = Иосиф Виссарионович Джугашвили <br> {{lang-ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} |изображение = |титул = СССР Министрҙар Советы председателе |флаг = Coat of arms of the Soviet Union (1946-1956).svg |порядок = 1 |периодначало = [[19 март]] [[1946]] |периодконец = [[5 март]] [[1953]] |предшественник = ''Вазифа раҫланған; СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы председателе'' |преемник = [[Маленков Георгий Максимилианович |Георгий Максимилианович Маленков]] |титул_2 = СССР Ҡораллы Көстәре Халыҡ комиссары |флаг_2 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |порядок_2 = 1 |периодначало_2 = [[25 февраль]] [[1946]] |периодконец_2 = [[3 март]] [[1947]] |предшественник_2 = ''Вазифа раҫланған; СССР-ҙың Оборона Халыҡ комиссары'' |комментарий_2 = [[15 март]] [[1946]] — СССР Ҡораллы Көстәре министры |преемник_2 = [[Булганин Николай Александрович|Николай Александрович Булганин]] |титул_3 = СССР Оборона Халыҡ комиссары |флаг_3 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |периодначало_3 = [[19 июль]] [[1941]] |периодконец_3 = [[25 февраль]] [[1946]] |предшественник_3 = [[Тимошенко Семён Константинович|Семён Константинович Тимошенко]] |преемник_3 = ''Вазифа бөтөрөлә; СССР Оборона Халыҡ комиссары'' |премьер_3 = |порядок_3 = 3 |титул_4 = СССР Халыҡ комиссарҙары Советы председателе |флаг_4 = USSR COA 1936.png |порядок_4 = 4 |периодначало_4 = [[6 май]] [[1941]] |периодконец_4 = [[15 март]] [[1946]] |предшественник_4 = [[Молотов Вячеслав Михайлович |Вячеслав Михайлович Молотов]] |преемник_4 = ''Вазифа бөтөрөлә; СССР Халыҡ комиссарҙары Советы председателе '' |титул_5 = РСФСР эшсе-крәҫтиәндәр инспекцияһы Халыҡ комиссары |флаг_5 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |порядок_5 = 1 |периодначало_5 = [[24 февраль]] [[1920]] |периодконец_5 = [[25 апрель]] [[1922]] |предшественник_5 = ''Вазифа раҫлана; РСФСР дәүләт контроле халыҡ комиссары'' |преемник_5 = [[Цюрупа Александр Дмитриевич| Александр Дмитриевич Цюрупа]] |титул_6 = РСФСР дәүләт контроле халыҡ комиссары |флаг_6 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |порядок_6 = 2 |периодначало_6 = [[30 март]] [[1919]] |периодконец_6 = [[7 февраль]] [[1920]] |предшественник_6 = [[Ландер Карл Иванович]] |преемник_6 = ''Вазифа бөтөрөлә; РСФСР эшсе-крәҫтиәндәр инспекцияһы Халыҡ комиссары'' |титул_7 = РСФСР милләт эштәре буйынса Халыҡ комиссары |флаг_7 = Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg |порядок_7 = 1 |периодначало_7 = {{СС|8|ноябрь|1917|26|октябрь}} |периодконец_7 = [[7 июль]] [[1923]] |предшественник_7 = ''Вазифа бөтөрөлә'' |преемник_7 = ''Вазифа бөтөрөлә'' |титул_8 = ЦК ВКП(б) Генераль секретары |флаг_8 = Hammer and sickle red on transparent.svg |порядок_8 = 1 |периодначало_8 = [[3 апрель]] [[1922]] |периодконец_8 = [[10 февраль]] [[1934]] |предшественник_8 = ''Вазифа булдырыла'' |преемник_8 = ''Вазифа бөтөрөлә'' |партия = [[Советтар Союзының Коммунистар партияһы|КПСС]] ([[1898]]—[[1953]]) |вероисповедание = |похоронен = В. И. Ленин һәм И. В. Сталин мавзолейы (1953—1961); Кремль стенаһында некрополь (1961) |дата рождения = 21.12.1879 |место рождения = {{МестоРождения|Гори|Грузияла}}, [[Тифлисс губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] |дата смерти = 5.3.1953 |место смерти = Волынское, Кунцев районы, {{МестоСмерти|Мәскәү өлкәһе}}, [[СССР]] |супруга = [[Сванидзе Екатерина Семёновна]] (1904—1907)<br>[[Аллилуева Надежда Сергеевна]] (1919—1932)| |отец = [[Виссарион Иванович Джугашвили]] |мать = [[Екатерина Георгиевна Геладзе]] |дети = '''улдары:''' [[Джугашвили Яков Иосифович|Яков]] (1907—1943) и [[Сталин Василий Иосифович|Василий]] (1921-1962)<br>'''дочь:''' [[Аллилуева Светлана Иосифовна|Светлана]] (1926—2011) <br>'''''приёмный сын:''''' [[Сергеев, Артём Фёдорович|Артём]] (1921-2008) | годы службы = [[1918]]—[[1922]]<br>[[1941]]—[[1953]] | принадлежность = {{Флагификация|РСФСР|1918}}<br>{{Флагификация|СССР|армия}} | звание = {{СССР, Генералиссимус}} |Генералиссимус | командовал = РВСР ағзаһы (1918—1922) <br>Төньяҡ Кавказ хәрби округы (1918) <br> Көньяҡ фронта хәрби революцион советы председателе (1918)<br> СССР Ҡораллы Көстәренң Главнокомандующийы (1941 йылдан)<br> СССР)|ГКО]] (1941—1945) |награды = {{(!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль Золотая Звезда|1945}}{{!}}{{!}}{{Медаль Серп и Молот|1939}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Победа}} {{!!}} {{Орден Победа}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Орден Ленина|1939}}{{!}}{{!}}{{Орден Ленина|1945}}{{!}}{{!}}{{Орден Ленина|1949}}{{!}}{{!}}{{Орден Красного Знамени|19}} {{!}}- {{!}}{{Орден Красного Знамени|1919}}{{!}}{{!}}{{Орден Красного Знамени|1930}}{{!}}{{!}}{{Орден Суворова 1 степени|06.11.1943}}{{!}}{{!}}{{Медаль XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии|1938}} {{!}}- {{!}}{{Медаль За оборону Москвы|1944}}{{!}}{{!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.|1945}}{{!}}{{!}} {{Медаль За победу над Японией|1945}}{{!}}{{!}}{{Медаль В память 800-летия Москвы|1947}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Герой МНР|1949}}{{!!}}{{Орден Республики (Тува)|1943}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Орден Сухэ-Батора|1945}}{{!!}}{{Орден Сухэ-Батора|1949}}{{!!}}{{Медаль За Победу над Японией (Монголия)|1945}}{{!!}}{{медаль 25 лет Монгольской Народной Революции|1946}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Орден Белого льва|1945}}{{!!}}{{Орден Белого льва За Победу 1 степени|1945}} {{!)}} {{(!}} {{!}}{{Чехословацкий Военный крест 1939}} (ике тапҡыр) {{!)}} [[Рәсем:Знак депутата ВС СССР.jpg|35px|Депутат ВС СССР]] |автограф = Stalin Signature.svg |викисклад = Joseph Stalin }} '''Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин''' (ысын фамилияһы — '''Джугашви́ли''', {{lang-ka|იოსებ ჯუღაშვილი}}; {{СС2|18|декабрь|1878|6}} (рәсми мәғлүмәт буйынса {{ДатаРождения|21|12|1879|9}}), Гори, [[Тифлис губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — {{ДатаСмерти|5|3|1953}}, Волынское, Кунцев районы, [[Мәскәү өлкәһе]], [[СССР]]) [[Рәсәй империяһы]] — революционер, совет сәйәси, дәүләт, хәрби һәм партия эшмәкәре; Халыҡ-ара коммунистик һәм эшселәр хәрәкәте эшмәкәре, марксизм-ленинизмдың теоретигы һәм пропагандисы. Сталин йәшәгән осорҙа уның 1934 йылға тиклем яҙылған әҫәрҙәре 13 томда нәшер ителә. 1920 йылдарҙың аҙағынан [[1953 йыл]]да үлгәнгә тиклем СССР-ҙың алыштырғыһыҙ етәксеһе. Сталин хакимыҡ иткән дәүерҙә СССР һәм донъя тарихында мөһим ваҡиғалар була: индустриалләштереү, коллективлаштырыу, кулактарҙы юҡҡа сығарыу, оло террор, репрессиялар, халыҡтарҙы депортациялау, ГУЛАГ лагерҙары булдырыу, 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡ, Финляндияға баҫып инеү, СССР-ҙы Милләттәр Лигаһынан сығарыу, Ҡыҙыл Армияла репрессиялар, [[Икенсе донъя һуғышы]], Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш Азия илдәрендә социалистик ҡоролош төҙөү, шәхес культы, тоталитаризм диктатураһы<ref name="encyclopediae">Большой энциклопедический словарь. / ''Под ред. А. М. Прохорова.'' 2-е изд. — М.: Норинт, 2004. ISBN 5-7711-0004-8</ref>, совет атом бомбаһын эшләү, [[һалҡын һуғыш]] башланыу. Һаналған ваҡиғалар буйынса йәмғиәт фекере төрлөлөгө һәм күп осраҡта ҡапма-ҡаршылығы менән айырыла. == Сығышы == === Генеалогияһы === Иосиф Джугашвили грузин ғаиләһендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа{{Efn|Существует версия, согласно которой фамилия Джугашвили — не грузинская, а [[Осетины|осетинская]]. Версии об осетинском происхождении семьи Сталина рассматриваются в работе российского историка [[Островский, Александр Владимирович (историк)|А. В. Островского]] (см.: {{книга|автор=Островский А. В.|заглавие=Кто стоял за спиной Сталина?|nodot=1|страниц=638|ссылка=https://books.google.com/books?id=uKzx-htVB0YC&pg=PA81&dq=%22Фамилия+Джугашвили+буквально+означает%22&cd=1#v=onepage&q=%22Фамилия%20Джугашвили%20буквально%20означает%22&f=false|isbn=5-7654-1771-X ; 5-224-02997-X|место=М.; СПб.|издательство=[[Олма медиа групп|Олма-Пресс]]; Нева|год=2002}}). Одноклассник Иосифа Джугашвили по семинарии [[Иремашвили, Иосиф|И. Иремашвили]] в своей книге «Сталин и трагедия Грузии», изданной в Германии на немецком в [[1932 год]]у в издательстве [[Verfasser]], утверждает, что отец Сталина Бесо Иванович Джугашвили ''«по национальности осетин»''}} Сталиндың ата-бабалары осетин сығышлы булған тип яҙыла) Тифлис губернаһы Гори ҡалаһында тыуған һәм сығышы буйынса түбән ҡатламдан булған<ref name=ReferenceE>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 12.</ref>. Сталин иҫән саҡта (һәм уның вафатынан һуң оҙайлы ваҡыт дауамында) ул 1979 йылдың 9 (21) декабрендә тыуған, тип һанала, әммә һуңынан тикшеренеүселәр<ref name="Когда родился и. В. Сталин">''Китаев И., Мошков Л., Чернев А.'' [http://www.hrono.ru/libris/stalin/16-17.php Когда родился И. В. Сталин] // [[Известия ЦК КПСС]], 1990. № 11.</ref><ref name=chernyavskij>''Георгий Чернявский.'' [http://kackad.com/kackad/когда-на-самом-деле-родился-сталин-и-по/ Когда на самом деле родился Сталин и почему это важно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602172605/http://kackad.com/kackad/%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BC-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%8F-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE/ |date=2019-06-02 }} // Каскад, № 210, 26.03.2004.</ref>Иосифтың тыуған датаһы — 1878 йылдың 6 (18) декабре һәм суҡыныу датаһы 1878 йылдың 17 (29) декабре, тип билдәләйҙәр{{Efn|Историк [[Чернявский, Георгий Иосифович|Г. И. Чернявский]] пишет, что в книге регистраций Успенского собора в г. Гори значится имя Иосифа Джугашвили и далее следует запись: ''«1878. Родился 6 декабря. Крестился 17-го декабря. Родители — жители города Гори крестьянин Виссарион Иванов Джугашвили и его законная жена Екатерина Георгиевна. Крёстный отец — житель Гори крестьянин Цихатришвили»''. Им делается вывод, что подлинной датой рождения Сталина является {{OldStyleDate|18|декабря|1878|6}} года. Отмечается, что, по сведениям Санкт-Петербургского губернского жандармского управления, датой рождения И. В. Джугашвили значится [[6 декабря]] [[1878 год]]а, а в документах Бакинского жандармского управления годом рождения помечен [[1880 год]]. В то же время встречаются документы полицейского ведомства, где годом рождения Иосифа Джугашвили значатся [[1879]] и [[1881 год]]ы. В документе, собственноручно заполненном И. В. Сталиным в декабре 1920 года, — анкете шведской газеты ''{{iw|Folkets Dagblad Politiken||en|Folkets Dagblad Politiken}}'' — значится год рождения — 1878-й. Существует мнение, что дата рождения была перенесена на год вперёд самим Сталиным, поскольку 1928 г. мало подходил для празднования 50-летнего юбилея: в стране происходили волнения крестьян в связи с [[Ножницы цен (1923)|искусственным повышением цен на промышленные товары]], имелись и другие проблемы. Лишь к 1929 году Сталину удалось окончательно укрепить режим личной власти <!-- (см. [[Сталинская революция]])-->. Поэтому этот год и был выбран для празднования юбилея, соответственно чему была выбрана и подходящая официальная дата рождения(''Марк Крутов.'' [http://www.svoboda.org/content/article/1909503.html Когда родился Сталин?] // [[Радио «Свобода»]], 14 апреля 2014.)}}. Сталиндың тән зәғифлектәре була: һул аяғында икенсе һәм өсөнсө бармаҡтары ҡушылған, йөҙө шаҙра<ref name=ReferenceE />. 1885 йылда Иосифты фаэтон бәреп китә<ref name="autogenerated6">''[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С. Ю.]]'' Сталин. / 2-е изд. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2010. — ([[ЖЗЛ]]) — С. 11. — ISBN 978-5-235-03281-1</ref>, малайҙың аяғы һәм ҡулы ныҡ йәрәхәтләнә; бынан һуң ғүмере буйы уның һул ҡулы терһәктә тураймай һәм шуға күрә ситтән һул ҡулы уң ҡулынан бер аҙ ҡыҫҡараҡ күренә. === Ата-әсәһе === [[Файл:Vissarion Jughashvili.jpg|left|thumb|210x210px|Джугашвили Виссарион Иванович (яҡынса 1850—1909)]] Атаһы — Виссарион (Бесо), Тифлис губернаһының Диди-Лило ауылы крәҫтиәндәренән, һөнәре буйынса итексе. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, эскелеккә бирелгән атай кеше ныҡ ярһыу хәленә инеп<ref name=autogenerated20130422-1>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 68.</ref>, Екатеринаны һәм бәләкәй Сосоны ҡаты туҡмаған. Бала, әсәһен яҡлайым тип, атаһына бысаҡ ташлаған һәм үҙе сығып ҡасҡан осраҡ була<ref name="Allilueva">''Аллилуева С.'' Только один год. N.Y.: Harper & Row Publishers, 1969. С. 360.</ref>. Гориҙағы бер полицейскийҙың улы хәтерләүенсә<ref>''Davrichewy J.'' Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. Paris, 1979. P. 36—37</ref>, икенсе тапҡыр Виссарион Екатерина һәм бәләкәй Сосо булған йортҡа бәреп инә һәм уларҙы туҡмай башлай һәм баланың башын йәрәхәтләй. Иосиф ғаиләлә өсөнсө бала булып тыуа, тәүге икәүһе{{Efn|Михаил һәм Георгий}} сабый саҡта үлә. Иосиф тыуғандан һуң бер аҙ ваҡыттан атаһының эштәре хөртәйә, һәм ул эсә башлай<ref name="rybas10">''[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С. Ю.]]'' Сталин. / 2-е изд. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2010. — ([[ЖЗЛ]]) — С. 10.</ref>. Ғаилә бик йыш йәшәү урынын алмаштыра. Ахырҙа Виссарион ҡатынын ташлай, бер үк ваҡытта улын үҙе менән алып китергә маташа, әммә әсәһе уны бирмәй<ref name="rybas10"/>. Cocoға ун бер йәш булғанда, Виссарион «иҫерек ҡан-ҡойошта һәләк була — кемдер уға бысаҡ менән сәнсә»<ref>''Аллилуева С.'' Двадцать писем к другу. N.Y.: Harper & Row, 1967. P. 145</ref>. Ул осорға Сосо үҙе лә күп ваҡытын Гори йәш хулигандарының урам компанияһында уҙғара<ref>''Davrichewy J.'' Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. Paris, 1979.</ref>. Бер нисә тикшеренеүсе, Виссарион Иванович 1909 йылдың 25 авгусында Тифлис хәстәханаһында туберкулёздан, колиттан һәм хроник пневмониянан үлгән, тип белдерә. Шул уҡ мәғлүмәттәр буйынса, Телавила ерләнгән, әммә ҡәберлек урыны аныҡланмаған. [[Файл:Ekaterina Dzhugashvili.jpg|left|thumb|197x197px|Джугашвили Екатерина Георгиевна (1858—1937)]] Әсәһе — Екатерина Георгиевна — Гамбареули ауылындағы крепостной крәҫтиән (баҡсасы) Геладзе ғаиләһенән булған, көнлөксө булып эшләй. Бик ауыр эштән йонсоған ҡатын йыш ҡына үҙенең берҙән-бер иҫән ҡалған балаһын туҡмаған<ref name=autogenerated20130422-1 />, әммә уны сикһеҙ яратҡан<ref>''Iremaschuiili J.'' Stalin und die Tragodie Georgiens: Erinnerungen. В., 1932. p. 10—12, 28.</ref><ref>''Allilueva S.'' Only one year. N.Y., 1969., P. 360.</ref><ref>''Allilueva S.'' Twenty letters to a friend. N.Y., 1967., P. 153.</ref>. Сталиндың баласаҡ дуҫы Давид Мачавариани хәтерләүенсә, «Като Иосифты артығынан тыш әсә һөйөүе менән уратып алған, һәм, әсә-бүре кеүек, уны бөтәһенән яҡлаған. Ул, үҙенең иркә балаһын бәхетле итер өсөн, үҙен эш менән әлһерәгән хәлгә еткергән»<ref>''Davrlchewy J.'' Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. P., 1979., P. 34.</ref>. Шулай ҙа, ҡайһы бер тарихсылар раҫлауынса, Екатерина улы священник булып китмәгәненә бик ныҡ көйгән<ref name=autogenerated20130422-1 /><ref>{{начало цитаты}}''«Она осталась религиозной до последних своих дней и, когда отец навестил её, незадолго до её смерти, сказала ему: „А жаль, что ты так и не стал священником“… Он повторял эти её слова с восхищением; ему нравилось её пренебрежение к тому, чего он достиг — к земной славе, к суете…»'' — С. Аллилуева, Из воспоминаний. [history.wikireading.ru/195643]{{конец цитаты}}</ref>.<br><br> == Үҫмер йылдары, революционер юлына баҫыу == {{Main|Сталиндың революцияға тиклемге биографияһы}}[[Файл:Stalin 1894 Colour.jpg|thumb|left|238x238px|<small>Сосо́ Джугашвили — Тифлис рухани семинарияһы уҡыусыһы (1894)</small>]]{{also|Тбилиси дини семинарияһы|Сталиндың уҡыу даирәһе}} 1886 йылда Екатерина Георгиевна Иосифты Гори православие рухани училищеһына уҡырға бирергә ниәтләй, әммә улы уҡырға инә алмай, сөнки бөтөнләй урыҫ телен белмәй. 1886—1888 йылдарҙа, әсәһе үтенесе буйынса, Иосифты урыҫ теленә өйрәтергә священник Христофор Чарквианиның балалары тотона. Һөҙөмтәлә 1888 йылда Сосо училище ҡарамағындағы беренсе әҙерлек класына түгел, ә икенсе әҙерлек класына ҡабул ителә, киләһе йылдың сентябрендә беренсе класҡа алына, һәм училищены 1894 йылдың июнендә тамамлай. 1894 йылдың сентябрендә Иосиф ҡабул итеү имтихандарын тапшыра һәм православие Тбилиси дини семинарияға уҡырға инә. Тап шунда ул тәүге тапҡыр [[марксизм]] менән таныша һәм 1895 йылдың башына ҡарата Кавказ аръяғына хөкүмәт тарафынан һөрөлгән революцион марксистарҙың подполье төркөмдәре менән бәйләнештәргә инә. Һуңғараҡ Сталин үҙе хәтерләй: ''«Революцион хәрәкәтенә мин, Кавказ аръяғында ул ваҡытта йәшәгән урыҫ марксистарының подполье төркөмдәре менән танышҡас, 15 йәштән индем. Был төркөмдәр миңә бик ҙур йоғонто яһанылар һәм йәшерен марксистик әҙәбиәтенә ылыҡтырҙылар»''<ref>''Сталин И. В.'' Сочинения. Т. 13. — {{М.}}: [[Политиздат|Государственное издательство политической литературы]], 1951. — С. 113.</ref>. [[Файл:Свидетельство Сталина.jpg|thumb|330x330px|И. Джугашвилиның Гори рухани училищеһын тамамлау тураһындағы таныҡлығы (1894)]] Инглиз тарихсыһы Саймон Себаг-Монтефиоре фекеренсә, Сталин, бөтә предметтарҙан: математика, дини тәғлимәт, грек теле, урыҫ теленән юғары баһалар алған ифрат һәләтле уҡыусы була. Сталинға шиғриәт оҡшай, һәм ул үҙе үҫмер саҡта грузин телендә шиғырҙар яҙа<ref name="autogenerated20130630-6">{{Cite web|lang=ru|url=https://inosmi.ru/panorama/20060728/229102.html|title=Секреты жизни и смерти Сталина|author=|website=|date=2006-07-28|publisher=ИноСМИ.Ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, шиғырҙары күптәрҙең иғтибарын йәлеп итә<ref name="semanovkardashov" />. 1931 йылда немец яҙыусыһы [[Эмиль Людвиг]] менән интервьюһында: «Һеҙҙе нимә оппозиционлыҡҡа этәрҙе? Бәлки, ата-әсәйегеҙ яғынан насар мөнәсәбәттәрҙер?»'' тигән һорауына Сталин: ''«Юҡ. Ата-әсәйем миңә ҡарата һәйбәт мөғәмәлә булдылар. Башҡасараҡ эш — ул ваҡытта мин уҡыған рухани семинария. Мыҫҡыллаусан режимға һәм семинарияла булған иезуит ысулдарға ҡаршы протест йөҙөнән, мин революционер, марксизмды яҡлаусы булырға әҙер инем һәм ысынында булдым да…» тип яуаплай''<ref>Беседа Сталина с писателем Эмилем Людвигом // [[Огонёк]], № 23, 1932</ref>. 1898 йылда Джугашвили революционер Вано Стуруа фатирында эшселәр менән осрашыу ваҡытында пропагандасы тәжрибәһен үҙләштерә һәм тиҙҙән йәш тимер юлы эшселәренән торған түңәрәк менән етәкселек итә башлай<ref name="Островский">{{Google books|uKzx-htVB0YC|Островский А. В. Кто стоял за спиной Сталина?|страница=130}}</ref>, ул бер нисә эшселәр түңәрәктәрендә занятиелар үткәрә һәм хатта занятиелар үткәреү өсөн марксистик программаһы төҙөй<ref name="semanovkardashov" />. Шул уҡ йылдың авгусында Иосиф «Месаме-даси» («Өсөнсө төркөм») грузин социал-демократик ойошмаһына инә<ref>[http://simvolika.rsl.ru/index.php?doc=369 Всемирный биографический энциклопедический словарь.] — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998</ref>. В. З. Кецховели һәм А. Г. Цулукидзе менән бергә Джугашвили ошо ойошманың күпселеге «легаль марксизм» позицияларында торған һәм милләтселеккә тартылған революцион аҙсылығы йәҙрәһен ойоштора<ref name="ReferenceB">''[[Балаян, Лев Ашотович|Лев Балаян]].'' Сталин и Хрущёв. — М.: [[Эксмо]]; [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2009. — ISBN 978-5-699-38331-3</ref>. 1899 йылдың 29 майында, семинарияның бишенсе курсында, ''«билдәһеҙ сәбәп буйынса имтиханға килмәгән өсөн»'' (ысынында, Иосиф Джугашвилиның семинарсылар һәм тимер юлы оҫтаханалары эшселәре араһында марксизмды пропагандалау буйынса эшмәкәрлеге уҡыуҙан ҡыуыу сәбәбе булыуы ихтимал<ref name="ReferenceC">''[[Чернобаев, Анатолий Александрович|Чернобаев А. А.]]'' Сталин Иосиф Виссарионович // Политические деятели России, 1917 г. Биографический словарь. / Ред. [[Волобуев, Павел Васильевич|П. В. Волобуев]] и др. — М.: [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]], 1993. — 432 с. — ISBN 5-85270-137-8</ref><ref name=autogenerated1>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|часть=Сталин|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|место=М.|язык=ru}}</ref>) семинариянан ҡыуыла. Ҡулына бирелгән таныҡлыҡта дүрт класс тамамлауы һәм башланғыс училищеларҙа уҡытыусы булып эшләй алыуы тураһында яҙыла<ref name=autogenerated6 />. Семинариянан ҡыуылғандан һуң Джугашвили бер аҙ ваҡыт репетиторлыҡ ярҙамында икмәк-тоҙлоҡ аҡса эшләй<ref name="semanovkardashov" />. Уның уҡыусылары араһында, мәҫәлән, уның иң яҡын баласаҡ дуҫы Симон Тер-Петросян (буласаҡ революционер [[Камо (большевик)|Камо]]) була. [[Файл:Stalin 1902.jpg|thumb|left|250x250px|Коба, марксистик түңәрәге ағзаһы (1902)]] 1899 йылдың аҙағынан Джугашвили Тифлис физик обсерваторияһына тикшереүсе — иҫәпләп сығарыусы сифатында ҡабул ителә<ref name="semanovkardashov">''[[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]], [[Кардашов, Владислав Иванович|Кардашов В. И.]]'' [http://stalin-irk.narod.ru/index.files/STALIN_1/Stalin_5/I_Stalin/stalin.html Иосиф Сталин: жизнь и наследие.] — М.: Новатор, 1997. — ISBN 5-85862-057-4</ref>{{rp|с.25}}. 1900 йылдың 23 апрелендә Иосиф Джугашвили, [[Стуруа Иван Фёдорович|Вано Стуруа]] һәм [[Чодришвили Захар|Закро Чодришвили]] эшселәр маёвкаһын ойошторалар, унда 400—500 эшсе йыйыла. Башҡалар араһында митингыла Иосиф үҙе лә сығыш яһай. Әлеге сығыш Сталиндың күмәк кеше алдында тәүге күренеүе була. Шул уҡ йылдың авгусында Джугашвили Тифлис эшселәренең ҙур сығышын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша — Баш тимер юлдары оҫтаханалары стачкаһында. Эшселәр протестарын ойоштороуҙа эшсе-революционерҙар: [[Калинин Михаил Иванович|М. И. Калинин]] (Петербургтан Кавказға һөрөлгән), [[Аллилуев Сергей Яковлевич|С. Я. Аллилуев]], ә шулай уҡ [[Бочоридзе Михаил Захарьевич|М. З. Бочоридзе]], [[Окуашвили Аракел Григорьевич|А. Г. Окуашвили]], [[Стуруа Иван Фёдорович|В. Ф. Стуруа]] ҡатнашалар. 1 августан 15 августҡа тиклем забастовкала дүрт меңгә яҡын кеше ҡатнаша. Һөҙөмтәлә биш йөҙҙән ашыу кеше ҡулға алына. 1901 йылдың 21 мартында полиция Джугашвили эшләгән һәм йәшәгән физик обсерваторияла тентеү үткәрә. Үҙе ул шулай ҙа ҡулға алыуҙан ҡотолоп ҡала һәм легаль булмаған хәлгә күсеп, революционер-подпольщик булып китә<ref name="semanovkardashov"/>{{rp|с.26—27}}. == Власҡа юл == 1901 йылдың сентябрендә [[Баҡы]]ла Ладо Кецховели ойошторған «Нина» типографияһында легаль булмаған «Брдзола» («Көрәш») гәзите сыға башлай. Беренсе һанының баш мәҡәләһен егерме ике йәшлек Иосиф Джугашвили яҙа. Әлеге мәҡәлә Сталиндың тәүге билдәле сәйәси хеҙмәте булып тора<ref name="semanovkardashov"/>{{rp|с.28}}. 1901 йылдың ноябрендә ул РСДРП-ның Тифлис комитеты составына индерелә, уның йүнәлтеүе буйынса шул уҡ айҙа [[Батум]]ға ебәрелә, унда ул СДК ойошмаһын ойоштороуҙа ҡатнаша<ref name="semanovkardashov" />. Партийная кличка '''Ко́ба'''. 1903 йылда, Рәсәй социал-демократтарының [[большевиктар]]ға һәм [[меньшевиктар]]ға тарҡалғандан һуң, Сталин большевиктарға ҡушыла<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Joseph-Stalin|title=Joseph Stalin {{!}} Biography, World War II, & Facts|publisher=Encyclopedia Britannica|lang=en|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1905 йылдың декабрендә РСДРП-ның Кавказ союзы делегаты булараҡ [[Тампер|Таммерфорста]] ([[Финляндия]]{{Efn|Финляндия ул ваҡытта Рәсәй империяһы составына инә}}) РСДРП-ның I конференцияһында ҡатнаша, унда тәүге тапҡыр шәхсән [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинды]] осрата. 1906 йылдың майында Тифлистан делегат булып [[Стокгольм]]да РСДРП-ның IV съезында ҡатнаша, был уның тәүге сит ил сәйәхәте була. [[Файл:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|200x200px|left|[[Сванидзе Екатерина Семёновна|Екатерина Сванидзе]] — Сталиндың беренсе ҡатыны]] 1906 йылдың 16 июле төнөнә ҡарата Тифлистағы Изге Давид сиркәүендә Иосиф Джугашвили [[Сванидзе Екатерина Семёновна|Екатерина Сванидзе]] менән никахҡа инә. Был никахтан 1907 йылда Сталиндың тәүге улы — [[Джугашвили Яков Иосифович|Яков]] тыуа. Шул уҡ йылдың аҙағында Сталиндың ҡатыны [[тиф]] ауырыуынан вафат була. 1907 йылда Сталин — [[Лондон]]да РСДРП-ның V съезы делегаты. Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, 1907 йылдың йәйендәге «[[Тифлис экспроприацияһы]]» ваҡиғаларына Сталиндың ҡағылышы бар<ref>''[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С. Ю.]]'' Сталин. / 2-е изд. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]. 2010. — С. 29. —([[Жизнь замечательных людей]]) — ISBN 978-5-235-03496-9</ref> (урланған (экспроприацияланған) аҡса<ref name=autogenerated6 /><ref name="autogenerated5">''[[Радзинский, Эдвард Станиславович|Edvard Radzinsky]].'' Stalin: The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia’s Secret Archives, Anchor, (1997) ISBN 0-385-47954-9, p. 61</ref> партия ихтыяжына тәғәйенләнә). [[Файл:FichaPolicialDeStalinEnBakú19100323.jpg|thumb|Баҡы, 1910 йылдың 23 марты.]] 1909—1911 йылдарҙа Сталин ике тапҡыр Вологда губернаһы Сольвычегодск ҡалаһында һөргөндә була — 1909 йылдың 27 февраленән 24 июнненә тиклем һәм 1910 йылдың 29 октябренән алып 1911 йылдың 6 июленә тиклем<ref>{{Cite web|url=https://www.politpros.com/journal/read/?ID=152&journal=33|title=З.Н.Мехреньгина. О музее И.В.Сталина в Сольвычегодске {{!}} POLITPROS.COM|publisher=Онлайн-журнал Politpros.com|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1909 йылда һөргөндән ҡасҡандан һуң, 1910 йылдың мартында Сталин ҡулға алына һәм Баҡыла алты ултырғандан һуң ҡабаттан Сольвычегодсиға ебәрелә. Ҡайһы бер тарихсылар раҫлауынса, Сольвычегодск һөргөнөндә Сталиндың никахтан тыш улы тыуа — [[Кузаков Константин Степанович|Константин Кузаков]]<ref>''Торчинов В. А., Леонтюк А. М.'' Вокруг Сталина. Историко-биографический справочник. Санкт-Петербург, 2000.</ref><ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kuzakov.php Константин Степанович Кузаков] // [[Хронос (сайт)|Хронос. Биографический указатель]]</ref><ref>{{книга |автор = {{nobr|Гусляров Е. Н.}} |заглавие = Сталин в жизни : систематизированный свод воспоминаний современников, документов эпохи, версий историков: |ссылка = https://books.google.com/books?id=ap9AOAFweE0C |издательство = [[Олма медиа групп|Олма-Пресс]] |год = 2003 |серия = Биографические хроники |страниц = |язык = |isbn = 9785948500348 |ref = }}</ref>. Һөргөн срогы тамамланғандан һуң Сталин 1911 йылдың 6 сентябренә тиклем Вологдала йәшәй, унан, баш ҡалаларҙа йәшәү тыйылыуға ҡарамаҫтан, үҙенең Вологдалағы танышы, элекке ваҡытта шулай уҡ һөргөнсө, Петр Чижиковтың паспорты буйынса Санкт-Петербургка юллана; 1911 йылдың 5 декабрендә Петербургта сираттағы тотолоуҙан һуң ҡабаттан Вологдаға һөрөлә, унан 1912 йылдың 28 февралендә ҡаса<ref>{{статья|автор=Шубин С. И.|заглавие=Сольвычегодская ссылка Сталина|издание=Вестник Северного (Арктического) федерального университета. Серия: Гуманитарные и социальные науки|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/solvychegodskaya-ssylka-stalina|год=2009|выпуск=№ 4|страницы=25—32}}</ref>. 1910 йылдан алып Сталин — партия Үҙәк комитетының Кавказ буйынса вәкиле («ЦК агенты»)<ref>{{книга|заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия|часть=Сталин|год=1998|автор=|язык=ru}}</ref>. 1912 йылдың ғинуарында ошо уҡ айҙа уҙғарылған РСДРП-ның Бөтә Рәсәй VI (Прага) конференцияһынан һуң үткән РСДРП, Үҙәк комитеты пленумында<ref name=autogenerated1 />, по предложению Ленина<ref>{{Cite web|url=https://www.booksite.ru/localtxt/gra/nd/rus/sia/ns/7.htm|title=100 великих россиян (7)|publisher=www.booksite.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> Сталин ситтән тороп КПСС Үҙәк комитетына һәм РСДРП %ҙәк Комитетының урыҫ бюроһына кооптациялана. Уның биографы [[Святослав Рыбас]] Сталиндың әлеге һайланыуын уның сәйәси фигура булараҡ барлыҡҡа килеүе тип билдәләй<ref>[http://svom.info/events/ События — Свободная мысль<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929081842/http://svom.info/events/ |date=2020-09-29 }}</ref>. 1912 йылда<ref name="psevd">''Похлёбкин В. В.'' [https://web.archive.org/web/20080927230913/http://www.geocities.com/capitolhill/parliament/7231/pohleb/pohleb.htm Великий псевдоним.]{{Dead link |url=http://www.geocities.com/capitolhill/parliament/7231/pohleb/pohleb.htm |id=20010406064035}} — М.: ТОО «ЮДИТ», КП «Алтай», — 1996, 158 с.</ref> Иосиф Джугашвили тулыһынса ''«Сталин»'' псевдонимын ҡабул итә<ref>''[[Похлёбкин, Вильям Васильевич|Похлёбкин В. В.]]'' [http://hrono.ru/biograf/bio_p/pohlebkin.php Как случилось, что И. В. Джугашвили избрал себе псевдоним «Сталин»? ]</ref>. 1912 йылдың апрелендә полиция тарафывнан ҡулға алына һәм Себергә һөргөнгә ебәрелә<ref name="О побеге из Нарыма">''Озолиньш, Эрнест''. [http://colonelcassad.livejournal.com/2422078.html Как Сталин бежал из Нарыма.] Воспоминания старого большевика. ([[Рига]]: «Латвиешу Балсс», 2002).</ref>. Был юлы һөргөн урыны булып Томск губернаһы [[Нарым]] ҡалаһы билдәләнә ([[Обь|Урта Обь]]). Бында, башҡа революцион партиялары вәкилдәренән башҡа, [[Смирнов Александр Петрович (дәүләт эшмәкәре)|Смирнов]], [[Свердлов Яков Михайлович|Свердлов]] һәм башҡа ҡайһы бер билдәле большевиктар йәшәйҙәр. Нарымда Сталин 41 көн була—1912 йылдың 22 июленән 1 сентябренә тиклем<ref name="О побеге из Нарыма" /><ref>{{Cite web|url=https://www.tomsk.ru/news/view/122436|title=Фотопутешествие в Парабельский район: месторождения, ссылка, курорт...|publisher=Городской портал tomsk.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203021839/http://www.tomsk.ru/news/view/122436 |date=2018-02-03 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.parabel.tomsk.ru/polits.html|title=Парабельский район :: Нарымский музей политссылки|publisher=www.parabel.tomsk.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, шунан һуң ул һөргөндән ҡаса. Ул, охранканың күҙенә эләкмәйенсә, пароходта [[Обь]] һәм [[Томь]] йылғалары буйлап [[Томск]] ҡалаһына тиклем барып етеүгә өлгәшә, унда ул поездға ултыра һәм ялған паспорт менән Рәсәйҙең Европа өлөшөнә юллана. Артабан кисекмәҫтән [[Швейцария]]ға китә һәм унда [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] менән осраша. Томск һөргөнән ҡасҡандан һуң, 1912 йылдың һуң көҙөнән алып 1913 йылдың яҙына тиклем, [[Санкт-Петербург]]та эшләй һәм беренсе большевистик «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитенең төп хәҙмәткәрҙәрҙең береһе була. 1913 йылдың мартында Сталин сираттағы тапҡыр ҡулға алына, төрмәгә ябыла һәм этап буйлап Йәнәсәй губернаһы Турухан крайына һөрөлә, унда ул 1916 йылдың аҙағына тиклем тотола Һөргөндә ул Ленин менән хатлаша. Һуңғараҡ Сталиндың һөргөнө Ачинск ҡалаһында дауам итә һәм унан ул 1917 йылдың 12 мартында Петербургка әйләнеп ҡайта. === Февраль — октябрь 1917 === {{Төп мәҡәлә|Октябрь революцияһы}} [[Февраль революцияһы]] һөҙөмтәһендә азат ителеп, Сталин Петроградҡа ҡайта. [[Ленин Владимир Ильич|Лениндың]] эмиграциянан ҡайтыуына тиклем ул РСДРП Үҙәк Комитеты һәм большевиктарҙың Петербург партия комитеты етәкселәренең береһе була, «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзите мөхәрририәтенә инә. Башта Сталин, демократик революцияның әле тамамланмауын һәм хөкүмәтте ҡолатыу практик бурыс булып тормауын иҫәпкә алып, [[Ваҡытлы хөкүмәт]]кә теләктәшлек белдерә<ref>''[[Ричард Пайпс]]''. Русская революция. Книга 2. Большевики в борьбе за власть 1917—1918.</ref>. Петроградта 28 мартта уҙғарылған большевиктарҙың Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә меньшевиктарҙың берҙәм партияға берләшеү мөмкинлеге тураһында башланғысы буйынса бәхәстә Сталин, «Циммервальд-Кинталь линияһы буйынса берләшеү мөмкин», тип белдерә. Әммә Ленин Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң Сталин уның ''«буржуаз-демократик»'' февраль революцияһының пролетар социалистик революцияһына әүерелеү лозунгын яҡлап сыға. [[Файл:Stamp Soviet Union 1954 CPA 1749.jpg|thumb|220x220px|<small>Сталин В. А. Серовтың ''«Ленин Совет власын иғлан итә»'' картинаһында. СССР маркаһы, 1954 йыл</small>]] 14—22 апрелдә большевиктарҙың I Петроград дөйөм ҡала конференцияһы делегаты була. 24—29 апрелдә [[РСДРП (б)-ның VII (Апрель) Бөтә Рәсәй конференцияһында доклад буйынса пренияларҙа ағымдағы мәл тураһында сығыш яһай, лениндың ҡараштарына теләктәшлек белдерә, милли мәсьәлә буйынса сығыш яһай; РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref name="ReferenceC"/>. Май — июнь айҙарында һуғышҡа ҡаршы пропагандалауҙа ҡатнаша; Советтарҙы ҡабаттан һайлау буйынса ойоштороусыларҙың береһе була һәм Петроградта муниципаль кампанияла ҡатнаша. 3—24 июндә делегат булараҡ [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының I Бөтә Рәсәй съезы]]нда ҡатнаша; большевиктар фракцияһынан ВЦИК һәм ВЦИК бюроһы ағзаһы итеп һайлана. Шулай уҡ 10 июнгә тәғәйенләнгән һәм үткәрелмәгән демонстрацияны һәм 18 июндәге демонстрацияны әҙерләүҙә ҡатнаша; «Правда» һәм «Солдатская правда» гәзиттәрендә бер нисә мәҡәлә баҫтыра<ref name="ReferenceC"/>. Лениндың мәжбүри рәүештә подпольеға китеүе арҡаһында, Сталин РСДРП(б)-ның VI съезында (июль — август 1917) Үҙәк Комитетының отчет доклады менән сығыш яһай. 5 августа [[КПСС Үҙәк Комитеты|РСДРП(б) Үҙәк Комитеты]] ултырышында Үҙәк Комитетының тар составына һайлана. Август — сентябрь айҙарында башлыса ойоштороу-журналистика эшен алып бара. 10 октябрҙә РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ултырышында ҡораллы ихтилал тураһындағы резолюция өсөн тауыш бирә, «яҡын арала сәйәси етәкселек өсөн» булдырылған Сәйәси бюроһы ағзаһы итеп һайлана<ref name="ReferenceC"/>. 6 октябргә ҡараған төндә Үҙәк Комитеттың киңәйтелгән ултырышында ихтилал тураһындағы ҡарарға ҡаршы тауыш биргән [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] һәм [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевтар]]ҙың позицияһына ҡаршы сығыш яһай<ref name="ReferenceC"/>, шул уҡ ваҡытта л избран членом [[Петроград хәрби-революцион үҙәге]] ағзаһы итеп һайлана, әлеге үҙәк [[Петроград хәрби-революцион комитеты]] составына инә<ref>[http://statehistory.ru/books/pod-red--D--P--Nenarokova_Revvoensovet--Respubliki/24 под ред. Д. П. Ненарокова. Липицкий С. В. Сталин Иосиф Виссарионович. Реввоенсовет Республики. История России. Библиотека]</ref>. 24 октябрҙә (6 ноябрҙә), юнкерҙар тарафынан «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзите типографияһы ҡыйратылғандан һуң, Сталин гәзиттең сығыуын тәьмин итә, унда ул Ваҡытлы хөкүмәтте ҡолатыу һәм уны «эшселәр, крәҫтиәндәр һәм һалдаттар вәкилдәре» һайлаған Совет хөкүмәте менән алыштырыу өндәүе менән «Беҙгә нимә кәрәк?» исемле мәҡәләһен баҫтыра{{Efn|См.: ''Сталин И.'' [http://www.hrono.info/libris/stalin/3-76.html Что нам нужно?] // www.hrono.info}}. Шул уҡ көндө Сталин һәм [[Троцкий Лев Давидович|Троцкий]] большевиктар — [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы]] делегаттары кәңәшмәһен үткәрәләр, унда Сталин сәйәси ваҡиғалар барышы тураһындағы доклад менән сығыш яһай. 25 октябргә (7 ноябргә) ҡараған төндә яңы. совет хөкүмәтенең атамаһын һәм структураһын билдәләгән РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ултырышында ҡатнаша<ref name="ReferenceC"/>. [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар]]ҙа Петроград баш ҡала округы буйынса РСДРП(б)-нан делегат итеп һайлана. === 1917—1924 === {{Төп мәҡәлә|Сталиндың роле Граждандар һуғышында}} {{См. также|Царицын конфликты}} [[Октябрь революцияһы ]] еңгәндән һуң Сталин вошёл в [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]на (СНК) милләттәр буйынса халыҡ комиссары булараҡ инә (1912—1913 йылдар аҙағында уҡ Сталин «Марксизм һәм милли мәсьәлә» исемле мәҡәлә яҙа һәм шул ваҡыттан милли мәсьәләләр буйынса белгес тип иҫәпләнә). 29 ноябрҙә Сталин РСДРП(б) Үҙәк Комитеты Бюроһына, Ленин, Троцкий һәм Свердлов менән берлектә, инә. Был органға ''«бөтә ашығыс эштәрҙе хәл итеү хоҡуғы бирелә, әммә шул мәлдә Смольныйҙа булған бөтә Үҙәк Комитеты аҙзаларын мотлаҡ рәүештә йәлеп итеү шарты менән»''. 1918 йылдың яҙында Сталин икенсе тапҡыр өйләнә{{Efn|В то время в партийной среде мало уделяли внимания формальностям. Брак официально был зарегистрирован только [[24 марта]] [[1919 год]]а}}. Уның ҡатыны урыҫ революционеры [[Аллилуев Сергей Яковлевич|С. Я. Аллилуевты]]ң ҡыҙы — [[Аллилуева Надежда Сергеевна|Надежда Аллилуева]] була. 1918 йылдың 8 октябренән алып 1919 йылдың 8 июленә тиклем һәм 1920 йылдың 18 майынан алып 1922 йылдың 1 апреленә тиклем Сталин [[Революцион хәрби совет|РСФСР-ҙың Революцион хәрби советы]] ағзаһы булып тора. Сталин шулай уҡ Көнбайыш, көньяҡ, Көньяҡ-көнбайыш фронттары Реввонсоветтары составына инә. Тарих һәм хәрби фәндәре доктоы [[Гәрәев Мәхмүт Әхмәт улы|М. Ә. Гәрәев]] фекеренсә, Граждандар һуғышы ваҡытында Сталин күп кенә фронттарҙа бик ҙур ғәскәрҙәр менән хәрби-сәйәси етәкселек тәжрибәһен ала ([[Царицын оборонаһы]], Петроград, на фронтах против Деникинға, Врангелгә, аҡ поляктарға ҡаршы һәм башҡа фронттарҙа)<ref>''М. Гареев, президент Академии военных наук, генерал армии.'' [https://vpk-news.ru/articles/779 Сталин как верховный главнокомандующий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525063904/https://vpk-news.ru/articles/779 |date=2018-05-25 }} // [[Военно-промышленный курьер (газета)|ВПК]], 2 февраля 2005</ref>. {{main|Царицын конфликты}} Күп кенә тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Царицынды обороналау ваҡытында Сталин һәм Ворошилов наркомвоенмор Троцкий менән үҙ-ара шәхсән талашалар. Һәр яҡ бер-береһенә ҡарата ғәйепләү һүҙҙәрен әйтә; Троцкий Сталин менән Ворошиловты буйһонмауҙа ғәйепләһә, яуап итеп «контрреволюцион» хәрби белгестәргә артыҡ ышаныс белдергән өсөн шелтәләнә. 1919 йылда Сталин «Хәрби оппозицияға» теләктәшлек белдерә, әммә рәсми рәүештә уға ҡушылып китмәй, был төркөмдө РКП(б)-ның VIII съезында Ленин шәхсән үҙе тәнҡитләй. [[Кавбюро]] лидерҙары Орджоникидзе һәм Киров йоғонтоһо аҫтында Сталин 1921 йылда Грузияны советлаштырыу буйынса ыңғай сығыш яһай. 1921 йылдың 24 мартында Мәскәүҙә Сталиндың улы тыуа — [[Сталин Василий Иосифович|Василий]], ул ғаиләлә ошо уҡ йылда данъяға килгән [[Сергеев Артём Фёдорович|Артём Сергеев]] менән бергә тәрбиәләнә, Артемды Сталин үҙенең яҡын дуҫы — революционер [[Сергеев Фёдор Андреевич|Ф. А. Сергеев]] һәләк булғандан һуң уллыҡҡа ала. 1922 йылдың 3 апрелендә РКП(б) Үҙәк Комитеты Пленумында Сталин РКП(б) Үҙәк Комитеты Оргбюроһына һәм Политбюроһына, шулай уҡ РКП(б) Үҙәк Комитетының Генераль секретары итеп һайлана. Башта был вазифа партия аппараты менән етәкселек итеү өсөн булдырыла, ә партия һәм хөкүмәт лидеры итеп РСФСР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе Ленин һанала. 1922 йылдан алып, ауырыу сәбәпле, Ленин ысынында сәйәси эшмәкәрлектән ситләшә. Политбюро эсендә Сталин, Зиновьев һәм Каменев Троцкийға ҡаршы тәьҫир итеү өсөн нигеҙләнгән ''«тройка»'' ойошторалар. Өс партия лидеры ла ул мәлдә бер нисә мөһим вазифалар биләйҙәр. Зиновьев абруйлы Петроград партойошмаһын етәкләй, бер үк ваҡытта Коминтерн Башҡарма комитеты рәйесе булып тора. Каменев возглавлял Мәскәү партойошмаһын етәкләй һәм бер үк ваҡытта бер нисә мөһим наркоматтарҙы берләштергән Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесе булып тора. Лениндың сәйәси эшмәкәрлектән ситләшеүе менән тап Каменев уның урынына Совнарком ултырыштарында рәйеслек итә. Сталин бер үк ваҡытта Секретариат һәм Үҙәк Комитеты Оргбюроһы етәкселеген берләштерә, ошо уҡ ваҡытта Рабкрин (Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы) һәм РСФСР-ҙың милләттәр буйынса нарком (Милләттәр буйынса халыҡ комиссариаты) вазифаларын биләй. «Тройкаға» ҡаршы булараҡ Троцкий Хәрби-диңгеҙ наркомы һәм Революцион-хәрби Советы рәйесе вазифаларында Ҡыҙыл Армияға етәкселек итә. 1922 йылдың сентябрендә Сталин тәүге тапҡыр сағыу рәүештә традицион рәсәй дәүләтселегенә (великодержавие) үҙенең ынтылышын күрһәтә.Үҙәк Комитеты ҡушыуы буйынсаул, милләттәр эштәре буйынса нарком булараҡ, Мәскәүҙең элекке Рәсәй империяһының советлашҡан милли төбәктәре менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса үҙенең тәҡдимдәрен әҙерләй. Сталин «автономиялаштырыу» планын тәҡдим итә (төбәктәрҙе РСФСР составына автономиялар хоҡуҡтарында индереү), мәҫәлән, Грузия Кавказ аръяғы республика составында ҡалырға тейеш була. Әлеге план Украинала бик ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай, һәм бигерәк тә Грузияла, һәм Лениндың шәхсән баҫымы аҫтында кире ҡағыла. Сит төбәктәр (окраины) совет федерацияһы составына бөтә дәүләтселек атрибуттары менән союздаш республикалар хоҡуҡтарында инәләр. Федерация исеменән («СССР») «Рәсәй» һүҙе һәм башҡа географик атамалар алып ташлана. 1922 йылдың декабрь аҙағында — 1923 йылдың ғинуар башында Ленин «[[Съезға хат]]» яҙҙыра, унда ул партия буйынса үҙенең иң яҡын көрәштәренә, шул иҫәптән, Сталинға, тәнҡит ҡылыҡһырламалары бирә һәм Сталинды генераль секретары вазифаһынан бушатырға тәҡдим итә. Ситуацияны Лениндың һуңғы айҙарында Сталин менән [[Крупская Надежда Константиновна|Крупская Н. К]] араһындағы талаш ҡатмарлаштыра. Лениндың хаты 1924 йылдың майында уҙғарылған РКП(б)-ның XIII съезы алдынан Үҙәк комитеты ағзалары араһында уҡып ишеттерелә. Сталин отставкаға бирә, әммә уны ҡабул итмәйҙәр. Съезд ваҡытында һәр делегацияға хатты уҡып ишеттерәләр, әммә съезд һөҙөмтәләре буйынса Сталин үҙ вазифаһында тороп ҡала. == Партия эсендәге көрәштә ҡатнашыу == XIII съезда (1924) Троцкий емергес еңелеүгә дусар ителә. Съездан һуң Сталин «тройка» буйынса үҙенең элекке союздаштарына һөжүмен башлай. «Троцкизм менән әҙәби дискуссиянан» һуң (1924) Троцкий Ревленсовет рәйесе вазифаһынан отставкаға китергә мәжбүр була. Шул уҡ ваҡытта Сталиндың Зиновьев һәм Каменев менән блогы тарҡала. XIV съезда (декабрь 1925 йыл) шулай уҡ «4-ҙең платформаһы» (Зиновьев, Каменев, Сокольников һәм Крупская (бер йылдан оппозициянан ситләшә) булараҡ билдәле булған «Ленинград оппозицияһы» тәнҡит утына тотола. Улар менән көрәшеү өсөн Сталин ул замандағы иң билдәле партия теоретиктарының береһе Н. И. Бухаринға һәм уға яҡын Рыков һәм Томскийға (һуңынан — «уң уклонистар») таяныуҙы кәрәкле таба. Съезд ғауғалы үтә. Ҡаршы яҡтар бер-береһен төрлө уклондарҙа ғәйепләй (Зиновьев, айырыуса «Байыйығыҙ» лозунгыһына иғтибарын йүнәлтеп, Сталин— Бухарин төркөмөн «яртылаш троцкизмда» һәм «кулак уклонында» ғәйепләй; яуап итеп ул «аксельродовщинала» һәм « середнякты баһалап етмәүҙә» ғәйепләүҙәр ала), Лениндың бай мираҫынан бер-беренә ҡаршы торған цитаталарын ҡулланалар. Эшкә шулай уҡ ҡапма-ҡаршылыҡлы таҙартыуҙар һәм контртаҙартыуҙарҙа ғәйепләүҙәр китә; Зиновьевты туранан-тура Ленинград «наместниғына» әүерелеүҙә һәм Ленинград делегацияһынан «сталинсылар» репутациялы кешеләрҙән таҙартып бөтөүҙә ғәйепләйҙәр. Каменевтың, что «Сталин иптәш большевистик штабын берләштереүсе ролен башҡара алмай» тигән белдереүе урындарҙан: «Фаш ителдегеҙ!», «Беҙ һеҙгә юғары етәкселек бирмәйәсәкбеҙ!», «Сталинды! Сталинды!», «Бына ҡайҙа партия берләшә! Большевистик штаб берләшергә тейеш!», «Үҙәк Комитет йәшәһен! Ура!» тигән күмәк тауыштар менән бүлдерелә. Сталин Генераль секретарь булараҡ төрлө вазифалар һәм ташламалар, хатта санаторийҙарға пүтевкаларға тиклем, бүлеп биреүсегә әүерелә. Был хәлде ул илдәге бөтә мөһим вазифаларға үҙ фекерҙәштәрен ултыртыуға һәм партия съездарында ныҡлы күпселекте тәьмин итеү өсөн оҫта файҙалана. 1924 йылғы «Ленин призывы» һәм партияға ярым наҙан эшселәрҙе партияға массауи рәүештә ҡабул итеүҙәр (улар !«партияны эшселәндереү») лозунгы аҫтында үтә) Сталиндың еңеүенә айырыуса булышлыҡ итә. Тикшеренеүсе Восленский М. С. билдәләүенсә, «Ленинизм нигеҙҙәре тураһында» исемле үҙенең хеҙмәтенең беренсе битендә Сталин «демонстратив рәүештә»: «Ленин призывына арнайым», тип яҙа. «Ленин призывы новобранецтары» башлыса ул ваҡыттағы ҡатмарлы идеологик бәхәстәрҙе аңлап етмәй һәм Сталин өсөн тауыш биреүҙе яҡшыраҡ күрә. Партия ағзаларының яҡынса 75 % башланғыс белемле була, улар хатта уҡый-яҙа белмәй, тап ошо ваҡытта үтә ҡатмарлы теоретик дебаттар башлана. 1926 йылдың февралендә Сталиндың Светлана исемле ҡыҙы тыуа (киләсәктә — тәржемәсе, филолгия фәндәре кандидаты, мемуарсы). Троцкий Сталиндың, бер илдә социализмдың еңеүе мөмкин, тигән теорияһын хупламай һәм 1926 йылдың апрелендә Зиновьев һәм Каменевҡа ҡушыла. «Берләштерелгән оппозиция» тип исемләнгә төркөм барлыҡҡа килә, ул «утты уң яҡҡа — нэпманға, кулакка һәм бюрократҡа» ҡаршы йүнәлтәбеҙ" лозунгын иғлан итә. 20-се йылдарҙың партия эсендәге көрәштә Сталин «яраҡлаштырыусы» («миротворец») ролен уйнарға тырыша. 1924 йылдың аҙағында ул хатта Троцкийҙы Зиновьевтың ғәйеп ташлауҙарынан яҡлай, Зиновьев Троцкийҙы хәрби түңкәрелеш әҙерләҙә ғәйепләп, партиянан сығарыуҙы талап итә. Сталин «салями тактиһын» (ҙур булмаған дозалы һөжүмдәр) ҡулланыуҙы өҫтөн күрә. Уның ысулдары 1926 йылдың 15 июнендәге Молотовҡа һәм Бухаринға яҙған хатынан асыҡ күренә, был хатта Сталин «Гришаның кәрәген бирергә» (Зиновьевтың) һәм Троцкий менән унан «Шляпников кеүек мөртәттәр» эшләргә йыйына (Шляпников — элекке «эшселәр оппозицияһы» лидеры, бик тиҙ арала маргинал булып китә). 1927 йылда Сталин шулай уҡ үҙен «яраҡлаштырыусы» итеп күрһәтеүен дауам итә. Уның союздаштары, киләсәктә «уң уклонистар» Рыков һәм Томский, был ваҡытта унан да ҡанһыҙыраҡ сығыштар яһайҙар. XV съезындағы сығышында (1927) Рыков асыҡтан-асыҡ һул оппозицияны төрмәгә ябырға кәрәк тиһә, Томский 1927 йылдың ноябрендәге Ленинград өлкә конференцияһында «пролетариат диктатыраһы хәлендә ике йәки дүрт партия булыуы мөмкин, әммә бер шарт менән: бер партия власта була, ә ҡалғандары — төрмәлә» тип белдерә<ref>[http://trst.narod.ru/rogovin/t1/xxxvi.htm#ftnref_03 XXXVI. Что осталось от «атмосферы горных высот» — Была ли альтернатива? — В. Роговин]</ref>. 1926—27 йылдаҙа партия эсендәге мөнәсәбәттәр айырыуса киҫкенләшә, Сталин яйлап, әммә эҙмә-эҙлекле оппозицияны легаль ялан сиктәренән ҡыҫырыҡлайУның сәйәси дошмандары араһында революцияға тиклемге тәжрибелә бик күп кеше була. Агитация әҙәбиәтне нәшер итеү өсөн ппозиционерҙар легаль булмаған типография булдыралар. Октябрь революциһы йыллығына, 1927 йылдың 7 ноябрендә, улар «параллель» оппозиционн демонстрация үткәрә. Был ғәмәлдәр өсөн Зиновьев һәм Троцкий партиянан сығарыла (1927 йылдың 16 ноябрендә). 1927 йылда ҡапыл совет-инглиз мөнәсәбәттәре киҫкенләшә., илдә хәрби психоз башлана. Сталин өсөн бындай хәл һулдарҙы тар-мар итеүгә бик уңайлы шаррттар тыуҙыра. Әммә киләһе йылда хәлдәр ҡырҡа үҙгәрә. 1927 йылғы иген әҙерләү көрсөгө йоғонтоһо арҡаһында Сталин, НЭП-тың кире яҡтары менән ҡәнәғәт булмаған студент йәштәре һәм радикаль эшселәр араһында һаман популяр булған троцкистик лозунгыларын үҙләштереп, «һул боролош» яһай. 1928—1929 йылдарҙа Сталин Бухаринды һәм уның союздаштарын «уң уклонда» ғәйепләй һәм НЭП-ты бөтөрөү һәм тиҙләтелгән индустриялләштереү буйынса ысынбарлыҡта «һулдарҙың» программаһын бойомға ашыра башлай. Тар-мар итеүсе «уңдар» араһында «троцкист-зиновьевсылар блогы» тип исемләнгән төркөм менән әүҙем көрәшеүсе Рыков, Томский, Угланов һәм Рютин һәм бик күп башҡалар була, улар троцкистарҙы Мәскәүҙә ҡыйратыу менән етәкселек итә. РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының өсөнөсө рәйесе Сырцов та оппозиционер булып китә. Сталин 1929 йылды «бөйөк боролош» тип нарыҡлай. Стратегик дәүләт бурыстары итеп индустриялләштереү, коллектилаштырыу һәм мәҙәни революция иғлан ителә. Рютин төркөмө иң ааҙҡҡы оппозицияларҙың береһе була. В своей программной работе 1932 йылда үҙенең программа рәүешендәге «Сталин и кризис пролетарской диктатуры» («Рютин платформаһы» булараҡ киң билдәле) хеҙмәтендә автор тәүге тапҡыр шәхси Сталинға етди ғәйепләүҙәр менәнсығыш яһай. Сталин был хеҙмәтте терроризмға өндәү тип ҡабул итеүе һәм Рютинға атып үлтереү хөкөмөн сығарыуҙы талап итеүе билдәле. Әммә ул ваҡытта был тәҡдимде ОГПУ кире ҡаға һәм Рютинды 10 йылға хөкөм (һуңғараҡ, 1937 йылда, атып үлтерелә). [[Файл:17th Congress AUCP-4.jpg|thumb|right|300x300px|Сталин Үҙәк Комитеттың рәсми сәйәси отчеты менән ВКП(б)-ның XVII съезында сығыш яһай. 1934 йыл]] Ричард Пайпс сталинизм режимының күсәгтлешлегенә иғтибар итә. Власҡа килеү өсөн Сталин уға тиклемге механизмдарҙы ҡуллана. Партия эсендәге ниндәй булһа ла оппозицияларҙы тыйыуға яйлап күсеү шәхсән Ленин баҫымы аҫтында Х съезда (1921) ҡабул ителгән «Партияның берҙәмлеге» тарихи резолюцияһына таяна. Уға ярашлы яңы партияларға әүерелә алған фракциялар тарҡалышҡа алып килеү ихтималлығын көсәйтә, сөнки улар дөйөм партия программаһынан айырмалы рәүештә айырым фракция органдарын һәм хаттта үҙҙәренең фракцияпрограмма документтарын булдыра аласаҡ һәм фракция эсендәге дисциплинаны дөйөм партия дисциплинаһынан өҫтән ҡуясаҡ. Пайпс баһаһы буйынса, Ленин партия эсенә башҡаса фекер йөрөтөүҙе баҫтырыу режимын индерә, ә партиянан ситтә был режим инде урынлаштырылған булған. 1927 йылда Зиновьевты һәм Троцкийҙы партиянан сығарыу 1921 йылда эшселәр оппозицияһы менән көрәшеү маҡсатында Ленин тарафынан шәхсән әҙерләнгән механизм ярҙамында эшләнә — Х съезда ҡабул ителгән «Партия берҙәмлеге тураһында»ғы резолюцияһына ярашлы Үҙәк Комитеты һәм партия контроле органдарының берлектәге пленумында. Сталиндың власть өсөн көрәштә бөтә төп конкуренттары үҙе кеүек демократияның дошмандары булалар.. Троцкий 1919—20 йылдарҙа «Терроризм һәмкоммунизм» исемле хеҙмәт яҙа, әлеге хеҙмәт иң ҡаты диктатура апологетикаһы менән тулы, уны ул Граждандар һуғышының ауыр шарттары менән аҡлай. X съезда (1921) Троцкий, «эшселәр оппозицияһы» «демократизм» лозунгыһынан «фетиш» яһай, һәм партия эшселәр исеменән үҙ диктатураһын яҡларға ниәтләнә, тип белдерә. Аҙсылыҡта ҡалғас, Троцкий бик тиҙ демократия тураһында иҫләй башлай. Зиновьев һәм һуңынан «уңдар» ошондай уҡ эволюция юлын үтәләр; власть башында торған саҡта оппозицияның ауыҙын ябалар. Үҙҙәре оппозицияға әйләнгәс, кисекмәҫтән демократия һәм фекерҙәр азатлығы төшөнсәләрен иҫкә төшөрәләр. Ленинградтағы урта мәктәп директоры Р. Куллэ яҙғанынса<ref>''[[Измозик, Владлен Семёнович|Измозик В. С.]], [[Старков, Борис Анатольевич|Старков Б. А.]], Рудник С., Павлов Б. А.'' Подлинная история РСДРП-РКПб-ВКПб. Краткий курс. Без умолчаний и фальсификаций. С. 275.</ref>: {{Цитата башы}} 1925 йылдың 30 декабре. Нимә өсөн улар һуғышып бөттөләр, белергә ине. Ситтән ҡараһаң, Лениндың шул уҡ иҫке ыштанынан: кем уның еҫен яҡшыраҡ һиҙә; 1926 йылдың 1 авгусы… Донъя диктаторҙы көтә… Алыш шәхес өсөн генә: кем кемде ашар.{{Цитата аҙағы}} «Еңеүселәр съезы» тип нарыҡланған ВКП(б)-ының XVII съезы (1934) Х съезд резллюцияһы тулыһынса үтәлде, партияла башҡа оппозициялар юҡ, тип тәүге тапҡыр беолерә. Күп кенә элекке оппозиционерҙар күмәк кеше алдында «үҙ ғәйебен танығандан һуң» партияға кире алыналар. Үҙ вазифаларын бушатмаҫ өсөн, ошондай уҡ телмәрҙәр менән Зиновьев, Каменев, Карл Радек, Бухарин, Рыков, Томский, Пятаков, Преображенский, Ломинадзе сығыш яһайҙар. Күп кенә делегаттарҙың сығыштары Сталин адресына маҡтау һүҙҙәрен ҡыҫтырыу менән айырыла. Роговин В. З. иҫәпләүенсә, Сталиндың исеме съезда 1500 апҡыр телгә алына. Сталин алдында шәхсән Зиновьевтың телмәре айырыуса ҡолдарса була, Каменев үҙен «сәйәси мәйет» тип нарыҡлай, ә Преображенский күп кенә ваҡытын үҙенең элекке көрәштәше Троцкийҙы ғәйепләүгә сарыф итә. 1928 йылда Сталинды Сыңғыҙханға тиңләгән Бухарин съезда уны «пролетар көстәре фельдмаршалы» тип исемләй. Радектың тәүбә итеү телмәре генә бер аҙ айырылып тора, ул бик күп шаярта, уның телмәре бер нисә тапҡыр көлөү менән аралаша. == Сәйәси ҡараштары == [[Файл:Сталин Иосиф Виссарионович, партийный билет.jpg|thumb|300px|0000002-cе партия билеты, 1936 йыл]] Грузияла меньшевизм бик популяр булыуына ҡарамаҫтан, йәш Сталин большевиктарға ылыға. Ул заманда полиция эҙәрлекләүе арҡаһында сит илдә булырға мәжбүр булған большевистик партияһында идеологик һәм етәкселек иткән йәҙрә була. Эмиграцияла ғүмеренең байтаҡ өлөшөн үткәргән большевизм лидерҙары Ленин, Троцкий йәки Зиновьевтан айырмалы рәүештә Сталин Рәсәйҙә легаль булмаған партия эшендә ҡалыуҙы хуп күрә , бер нисә тапҡыр һөрөлә. Сталиндың революцияға тиклемге сит илгә бер нисә генә сәфәре тураһында билдәле: Таммерфорс, Финляндия (РСДРП-ның I конференцияһы, 1905), Стокгольм (РСДРП-ның IV съезы, 1906), Лондон (РСДРП-ның V съезы, 1907), Краков һәм Вена (1912—1913). Сталин үҙен һәр саҡ «практик» тип нарыҡлай һәм ярһыу идеологик ҡапма-ҡаршылыҡлы революцион эмиграция мөхитенә ерәнеү тойғоһон кисерә. 1909 йылда «Баҡы пролетарийы» гәзитенең ике һанында баҫтырылған Үҙенең тәүге хеҙмәттәренең береһе — «Партия көрсөгө һәм беҙҙең бурыстар» мәҡәләһендә Сталин «урыҫ ысынбарлығынан» айырымланған сит ил етәкселек үҙәген бер аҙ тәнҡитләй. Большевик В. С. Бобровскийға 1911 йылдың 24 ғинуарында бер хатында: «Сит илдә „бер стакан һыуҙағы дауыл“ тураһында, әлбиттә, блоктар ишетте: бер яҡтан — Ленин менән Плехановты һәм икенсе яҡтан — Троцкий-Мартов-Богдановты. Эшселәрҙең беренсе блокка мәнәсәбәте, минең белеүемсә, бик ыңғай. Әммә сит илгә эшселәр кәмһетеп ҡарай башлайҙар: „Әйҙә, йәнәһе, күңелдәре булғансы, тырышһындар, ә беҙҙеңсә, кемгә хәрәкәттең мәнфәғәттәре ҡәҙерле, ул эшләй, ә ҡалғандары ҡушылыр“. Был, минеңсә, яҡшыға ғына», — тип яҙа. Йәш саҡта уҡ Сталин грузин милләтселегенән баш тарта, йылдар үтеү менән уның ҡараштары Рәсәй бөйөк дәүләтселегенә көслөрәк тартыла башлай. Ричард Пайпс яҙыуынса, {{начало цитаты}} ул әллә ҡасандан коммунизм төп көсөн урыҫ халҡынан алыуын аңлаған. 1922 йылда партиялағы 376 мең ағанан 270 меңе йәки 72 %, урыҫ булған, ә ҡалғандарының күпселек өлөшө — яртыһы урыҫлашҡан йәки ассмиляциялаған украиндар һәм өстән ике өлөшө йәһүдтәр. Бынан тыш, Граждандар һуғышы барышында һәм унан да асығыраҡ Польша менән һуғышта коммунизм һәм урыҫ милләтселеге төшөнсәләрнең аңғармаҫтан ҡушылыуы күҙәтелә. Совет дәүләтен Рәсәй ҡеүәтенең берҙән-бер яҡлаусыһы һәм уның эмигранттарын тыуған илгә ҡайтырға өндәүсеһе булараҡ, урыҫ сит иленең консерватив өлөшө араһында популярлыҡ яулаған «Дәүерҙәр алмашыныуы» хәрәкәте бының иң сағыу күренеше булып тора… Сталин кеүек шөһрәт-дан яратҡан сәйәсмән өсөн бындай үҫеш ҡурҡыныс хәл булып түгел, ә, киреһенсә, бындай хәлдәрҙең бергә тура килеүе бик уңайлы була. Партия карьераһының иң башынан һәм үҙенең диктаторлығының һәр йылынан Сталин торған һайын милли аҙсылыҡтар мәнфәғәттәренә зыян итеп, урыҫ милләтселеге позицияларына<ref>''[[Пайпс, Ричард|Ричард Пайпс]].'' [http://www.krotov.info/libr_min/16_p/ay/ps_43.htm Русская революция]</ref>.'' {{конец цитаты}} Әммә шул уҡ ваҡытта Сталин үҙен һәр саҡ интернационалист итеп күрһәтергә тырыша. Үҙенең бер нисә мәҡәләһендә һәм сығыштарында ул «бөйөк урыҫ шовинизмы ҡалдыҡтары» менән көрәшергә саҡыра, «дәүерҙәр алмашыныу» идеологияһын тәнҡитләй (хәрәкәткә нигеҙ һалыусы Устрялов Н. В. 1937 йылда атып үлтерелә). Сталиндың иң яҡын даирәһе үҙ составы буйынса ғәйәт интернациональ була; улар араһында урыҫтар, грузиндар, йәһүдтәр, әрмәндәр бик күп. {{начало цитаты}} Тик урыҫ коммунистары ғына бөйөк урыҫ шовнинизмы менән көрәште үҙ өҫтөнә ала һәм уны аҙағына тиклем еткерә алалар. Урыҫ шовинизмына ҡаршы тайпылыш юҡ тип кем әйтә ала? Бөтә съезд бит үҙ күҙе менән күреп, урындағы шовинизм, грузин, башҡорт һәм башҡалар барына, уның менән көрәшергә кәрәклегенә ышанды. Урыҫ коммунистары татар, грузин, башҡорт шовинизмы менән көрәшә алмай, сөнки, әгәр урыҫ коммунисты үҙ өҫтөнә татар йәки грузин щовинизмы менән ауыр бурысты үҙ өҫтөнә алһа, был көрәш бөйөк урыҫ шовинистының татарҙарға һәм грәзиндарға ҡаршы көрәш булараҡ баһаланасаҡ. Был бөтә эште бутар ине. Тик татар, грузин һәм башҡа коммунистар татар, грузин һәм башҡа шовинизмға ҡаршы көрәшә ала, тик грузин коммунистары үҙенең грузин милләтселеге йәки шовинизмына ҡаршы уңышлы көрәшә ала. Урыҫ булмаған коммунистарҙың бурысы шул<ref>Заключительное слово по докладу о национальных моментах в партийном и государственном строительстве на XII съезде РКП(б) 25 апреля 1923 г.</ref>. {{конец цитаты}} Сталиндың төп булмышы уның 1922 йылда партия аппараты башлығы вазифаһына тәғәйенләү менән күренә. Ул ваҡыттағы иң билдәле большевиктарҙың береһе лә бындай эшкә һәләтле булманы, башҡа партия лидерҙары «күңелһеҙ» тип табалар: хатлашыуҙы алып барые, күп һанлы персональ тәғәйенләштәр, көндәлек канцеляр эше. Был тәғәйенләнеүгә бер кем көнләшмәй. Әммә Сталин үҙенең Генераль секретары вазифаһын үҙ фекерҙәштәрен илдәге мөһим урындарға ҡуйыу өсөн бик оҫта файҙалана. Үҙен Лениндың алмаштырыусыһы итеп күрһәтеп, Сталин тиҙҙән, ул замандағы ҡараштар буйынса, бындай роль эре теоретик һәм идеолог репутацияһын талап итеүен аңлап ҡала. Ул бер нисә эш яҙа, улар араһында, мәҫәлән, «Ленинизм нигеҙҙәре тураһында» (1924), «Ленининзм мәсьәләләренә» (1927) кеүек эштәрҙе билдәләп була. «Ленинизм, дөйөм алғанда, пролетар революцияһының теорияһы һәм практикаһы һәм пролетариат диктатураһының теорияһы һәм практикаһы» тип билдәләп, Сталин үҙәк урынға «пролетариат диктатураһының марксистик доктринаһын ҡуя. Сталиндың идеологик эҙләнеүҙәре өсөн максималь рәүештә ябайлаштырылған һәм популялаштырылған схемаларҙың өҫтөнлөгө хас, сөнки партия ағзаларының 75 % иң түбән белемле була. Сталин өсөн дәүләт — ул „машина“. В подходе Сталина государство это „машина“. В Организационном отчёте ЦК на XII съезда (1923) Үҙәк Комитеттынң ойоштороу отчетында ул эшселәр синыфын „партия армияһы“ тип нарыҡлай һәм партия йәмғиәт менән „приводлы билдектәр“ ярҙамында нисек идара итеүен тасуирлай. 1921 йылда Сталин үҙенең ҡаралмаларында (наброски) компартияны „меченосецтар ордены“ тип атай»<ref>''[[Боффа, Джузеппе|Боффа Дж.]]'' История Советского Союза. НЭП. Сталин. Генеральный секретарь. «Орден меченосцев» и «приводные ремни»</ref>. Дж. Боффа, бындай идәяларҙа ул ваҡытта бер ниндәй яңылыҡ булмаған, атап әйткәндә, «приводлы билдектәр» төшөнсәһе шул уҡ контекста элегерәк, 1920 һә 1921 йылдарҙа, Ленин тарафынан да ҡулланған, тип билдәләй. Сталин өсөн хас булған хәрби-командалыҡ, милитаристик фразеология һәм демократияға ҡаршы ҡараштар донъя һәм граждандар һуғыштарын үткән ил өсөн ярайһы уҡ ғәҙәти хәл була. Партияның күп кенә вазифаларында командлыҡ тәжрибәле кешеләр торған. Улар хатта тышҡы ҡиәфәтендә хәрбилекте һаҡлаған. Большевизмдың диктатураны урынлаштырыу факты шулай уҡ көтөлгән хәл була; 1921 йылда Мартов, Лениндың Рәсәйҙә демократлашыуҙан баш тартыу осрағында, Рәсәйҙә «Хәрби-бюрократик диктатура» урынлашасаҡ тип туранан-тура әйтә; Троцкий 1904 йылда уҡ, Лениндың партия төҙөлөшө ысулдары «партия үҙе менән Үҙәк Комитетты алыштырыу һәм, ниһайәт, диктатор үҙе менән Үҙәк Комитетты алыштырыу» менән тамамланасаҡ, тип фаразлай. 1924 йылда Сталин «айырым алынған илдә социализм төҙөү» доктринаһын уйлап таба һәм тулыһынса «донъя революцияһы» идеяһынан баш тарта. Әлеге доктрина төп иғтибарҙы рәсәйгә йүнәлтә. Был ваҡытта Европала революцион тулҡыны яйлап һүнә бара. Большевиктар башҡаса Германиялағы революцияның тиҙ еңеүенә өмөтөн юғалталар. Партия илдә тулы ҡанлы дәүләт идаралығын ойоштороуға, хужалыҡ проблемаларҙы хәл итеүгә күсергә мәжбүр була. 1928 йылда, 1927 йылғы иген әҙерләү көрсөгө һәм крәҫтиән сығыштары көсәйеүе йоғонтоһо аҫтында Сталин «социализм төҙөү барышында синфи көрәштең көсәйеү» доктринаһы менән сығыш яһай. Әлеге доктрина террорҙы идеологик аҡлау өсөн бик уңайлы була, һәм тик Сталиндың вафатынан һуң компартия етәкселеге тарафынан кире ҡағыла Тикшеренеүсе Михаил Александров үҙенең «Сталиндың тышҡы сәйәсәт доктринаһы» исемле эшендә, 1928 йылда Үҙәк Комитетының ноябрь пленумында Сталин урыҫ батшаһы Бөйөк Петрҙың модернизаторлыҡ эшмәкәрлеге тураһында маҡтап һөйләй. 1930-сы йылдарҙа Сталин тарихсы-марксист М. Н. Покровскийҙың хеҙмәттәрен тыйыуға булышлыҡ итә<ref>[http://mkonf.iriran.ru/papers.php?id=119 ''Гордина Елена Дмитриевна''. (доктор исторических наук, профессор, завкафедрой «Методология, история и философия наук») «„Историческую науку — на уровень великих задач“: „поворот к патриотизму“ и советская историография в середине 1930-х годов»]</ref>. 1934 йылда Энгельстың оты Энгельстың «Урыҫ батшалығының тышҡы сәйәсәте тураһында» исемле эшен «Большевик» журналында баҫтырыуғка ҡаршы сыға<ref>[https://www.google.com/books/edition/Кючук_кайнарджийский/A6MsDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Сталин+«О+внешней+политике+русского+царизма»&pg=PA8&printsec=frontcover ''Дружинина Е. И.'' Кючук-кайнарджийский мир 1774 года (его подготовка и заключение)]</ref><ref>''Романовский Н. В.'' (доктор исторических наук, профессор). [http://ecsocman.hse.ru/data/233/864/1217/006_romanovskij.pdf «Сталин и Энгельс: забытый эпизод кануна Великой Отечественной»] // [[Социологические исследования]] 2005, № 5</ref>. 1940-сы йылдарҙа Сталин тулыһынса Рәсәй бөйөк дәүләтселеге яғына боролош яһай. 1941 йылдың 3 июлендә үк уның сығышында коммунистик риторика булмай һәм коммунист өсөн ғәҙәти булмаған «аға-энеләр һәм апай-һеңлеләр» һүҙбәйләнеше ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта триадицион рәсәй патриотизмына ишаралар яһала. Ошо курсҡа ярашлы, һуғыш, 1812 йылғы Ватан һуығышы менән аналогия буйынса, рәсми рәүештә «Бөйөк Ватан» исемен ала. 1935 йылда уҡ рмияла персональ хәрби званиелар индерелә, 1936 йылда казак ғәскәрҙәре тергеҙелә. 1942 йылда ғәскәрҙәрҙә комиссарҙар институты бөтөрөлә һәм, ниһайәт, 1943 йылда РККА-ның команда-етәкселек составы рәсми рәүештә «офицер» тип исемләнә башлай, ә айырыу билдәләре сифатында погондар тергеҙелә. Һуғыш йылдарында шулай уҡ агрессив дингә ҡаршы кампанияһәм һәм сиркәүҙәрҙе ябыу туҡтатыла. Сталин РПЦ-ның юрисдикцияһын мөмкин тиклем киңәйтеү яҡлы була; мәҫәлән, 1943 йылда дәүләт тулыһынса яңырыу /обновленчество хәрәкәтенә булышлыҡ итеүҙән баш тарта (Троцкий фаразлауынса, ул РПЦ-ла протестантизмдың католик сиркәүгә ҡарата ролен үтәргә тейеш була), Украинала грек-католик сиркәүенә баҫым ойошторола. Шул уҡ ваҡытта , Сталиндың йоғонтоһо аҫтында, РПЦ 1943 йылда Грузин православие сиркәүенең автокефалияһын тулыһынса таный. 1943 йылда Сталин Коминтернды тарҡата. Уға ҡарата Сталиндың ҡарашы скептик була; ул әлеге ойошманы — «лавочка», ә уның функционерҙарын — файҙаһыҙ «нахлебниктар» тип атай. 1945 йылда Сталин «Урыҫ халҡы өсөн!» тип тост күтәрә һәм уны «Советтар Союзы составына ингән бөтә милләттәр араһында иң күренекле милләт» тип атай. Ысынында, тостың йөкмәткеһе ике мәғәнәле; тикшеренеүселәр уның йөкмәткеһенә бөтөнләй төрлө, шул иҫәптән, ҡапма-ҡаршылыҡлы, мәғәнә һала. == Ил башында == === Коллективлаштырыу. Аслыҡ === Төп мәҡәләләр: [[СССР-ҙа коллективлаштырыу]] һәм [[СССР-ҙа аслыҡ]] (1932—1933) ''Шулай уҡ ҡарағыҙ:'' [[Кулактарҙы эҙәрлекләү]] ВКП(б)-ның XV съезында (1927 йылдың 2 декабренән 19 декабренә тиклем үтә) СССР-ҙа ауыл хужалығын коллективлаштырыуын үткәреү буйынса ҡарар ҡабул ителә — шәхси крәҫтиән хужалыҡатрын бөтөрөү һәм уларҙы коллектив хужалыҡтарға(колхоздарға) берләштереү. Коллективлаштырыу 1928—1933 йылдарҙа үткәрелә<ref name="kollektivizatsiya">{{книга |автор= |часть= Коллективизация СССР|заглавие= Большой Энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= 2000|том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>(Украина һәм белоруссияның көнбайыш райондарында, ә шулай уҡ 1939—1940 йылдарҙа СССР-ға ҡушылдырылған Молдавияла, Эстонияла, Латвияла һәм Литвала — һуғыштан һуңғы 1949—1950 йылдарҙа). Коллективлаштырыуға күсеү өсөн 1927 йылғы иген әҙерләү көрсөгө булышлыҡ итә, илдәге хәлде хәрби психоз һәм беренсе кәрәк-яраҡ тауарҙарын күпләп һатып алыу ҡатмарлаштыра. Крәҫтиәндәр, икмәккә хаҡты күтәреү өсөн, уны һатмайҙар (кулак икмәк стачкаһы) кеүек фекерҙәр нығына. 1928 йылдың 15 ғинуары — 6 февралендә Сталин шәхсән үҙе Себергә сәфәр ҡыла, уның барышында ул «спекулянттарға һәм кулактарға» баҫымды көсәйтеүҙе талап итә<ref>{{Cite web|url=http://zaimka.ru/shishkin-stalin/|title=Поездка И.В. Сталина в Сибирь (15 января - 6 февраля 1928 г.)|author=Шишкин В.И|date=2013-04-01|publisher=Сибирская Заимка|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1926—1927 ылдарҙа «троцкист-зиновьевсылар блогы» «генераль линияһын» яҡлаусыларын кулак хәүефлеген баһалап етмәүҙә ғәйепләй, ауылдағы етеш ҡатламдар араһында ҡаты хаҡтар буйынса «мәжбүри икмәк заемын» ойоштороуҙы талап итә. Сталин ысынында хатта «һулдарҙың» талаптарын күпкә арттыра, имәкте тартып алыу күләме бик ныҡ арттырыла һәм бөтә ауырлыҡ урта хәллеләргә төшә. Быға шулай уҡ статистиканы фальсификациялау булышлыҡ итә, сөнки мәғлүмәттәр буйынса крәҫтиәндәр ысынлап та бик күп иген булыуы хаҡында ялған һүҙ таратыла. Граждандар һуғышы тәжрибәһенән сығып, шулай уҡ ауылдың бер өлөшөн икенсе өлөшөнә һөсләтеү ҡулланыла; тартып алынған игендең 25 % тиклеме ауыл ярлыларына бирелә. Мәҫәлән, Лев Троцкий үҙенең «Сталиндың енәйәттәре» исемле китабында яҙа: <blockquote>…Әммә 1931—1932 йылдарҙа, илдең бөтә организмы мәжбүри һәм тотанаҡһыҙ коллективлаштырыуҙың иҫ киткес эҙемтәләре арҡаһында ҡанһыраған саҡта, Зиновьев һәм Каменев, күп кенә башҡалар кеүек, баштарын күтәрҙе һәм үҙ-ара яңы дәүләт сәйәсәте ҡурҡыныстары тураһында сәйнәшә башланылар.</blockquote> Коллективлаштырыу «кулактарҙы эҙәрлекләү» (ҡайһы бер «крәҫтиәндән сығарыу» тураһында һүҙ йөрөтә<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/594569-echo/|title=Интервью / Сталинское раскрестьянивание. Политика. Практика. Цена / Сергей Красильников|author=Красильников Сергей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>)) — сәйәси репрессиялар менән оҙатыла<ref name="vsrfraskulachivanie">Определение Верховного Суда РФ от 30.03.1999 // «Бюллетень Верховного Суда РФ», 1999, № 7</ref>, улар 1930 йылдың 30 ғинуарындағы ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Тотош коллективлаштырыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса саралар тураһында» исемле ҡарарына ярашлы административ рәүештә урындағы власть органдары тарафынан<ref name="vsrfraskulachivanie"/>. [[Файл:Famine en URSS 1933.jpg|thumb|right|СССР-ҙағы аслыҡ картаһы (1932—1933)|349x349пкс]] ОГПУ-ның 1930 йылдың 6 февралендәге 44.21-се бойороғона ярашлы «беренсе категориялы» 60 мең кулакты ҡулға алыу буйынса операция башлана. Беренсе көндә үк ОГПУ 16 мең кешене ҡулға ала, 1930 йылдың 9 февраленә ҡарата 25 мең кеше «тотола». Бөтәһе 1930—1931 йылдар эсендә, ГУЛАГ ОГПУ-һының күсенеүселәр буйынса Бүлеге белешмәһендә күрһәтелеүенсә, махсус ултыраҡтарға дөйөм һаны 1 803 392 кешенән торған 381 026 ғаилә күсерелә. 1932—1940 йылдарҙа махсус ултыраҡтарға тағы ла 489 822кеше өҫтәлә. Властарҙың коллективлаштырыуҙы үткәреү буйынса саралары крәҫтиәндәр араһында массауи ҡаршылашыуҙы булдыра 1930 йылдың бер март айында ғына ОГПУ 6500 боланы иҫәпкә ала, уларҙың һигеҙ йөҙөн ҡорал ҡулланып баҫтыралар. Дөйөм алғанда, 1930 йыл дауамында яҡынса 2,5 миллион крәҫтиән коллективлаштырыуға ҡаршы 14 мең сығышта ҡатнаша<ref>{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. |заглавие = [[Чёрная книга коммунизма]] |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = М. |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |страницы = 158 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>. 1929—1932 йылдарҙа илдәге хәл граждандар һуғышын хәтерләтә. ОГПУ хәбәрәҙренә ярашлы, болаларҙа ҡайһы бер осраҡтарҙа урындағы совет һәм партия хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша, ә бер осраҡта — хатта район ОГПУ вәкиле. Ҡыҙыл Армияның составы демографик сәбәптәр арһында башлыса крәҫтиәндәрҙән тороуы хәлде киҫкенләштерә. 1930 йылдың 2 мартында Сталин «Правда» гәзитендә «Уңыштарҙан баш әйләнеүе. Колхоз хәрәкәте мәсьәләләренә» тигән мәҡәләһен баҫтыра, мәҡәләлә бөтә яуаплылыҡты ул үтә ныҡ әүҙем башҡарыусыларға йөкмәтә. 1932—1933 йылдарҙа СССР-ҙың ҡайһы бер төбәктәрен (Украина, Поволжье, Кубань, Белоруссия,Көньяҡ Урал,Көнбайыш Себер һәм Ҡаҙағстан) аслыҡ баҫа. С лета 1932 йылдың йәйенән алып дәүләт аслыҡ кисергән райондарға «продссуда», «семссуд» рәүешендә байтаҡ ярҙам күрһәтә, иген әҙерләү пландары бер нисә тапҡыр кәметелә, әммә хатта кәметелгән рәүештә лә улар үтәлмәй ҡала. Архивтарҙа, мәҫәлән, Днепропетровск обкомы секретары Хатаевичтың 1933 йылдың 27 июнендәге шифротелеграммаһы һаҡлана, унда Хатаевич өлкәгә өҫтәмә рәүештә 50 мең бот икмәк биреүҙе үтенә; документта Сталиндың резолюцияһы бар: «Бирергә кәрәк. И. Ст.»<ref>{{Cite web|url=http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1003087|title=Шифротелеграмма секретаря Днепровского обкома КП(б)У М.М. Хатаевича секретарю ЦК ВКП(б) И.В. Сталину с просьбой выделить дополнительную продовольственную ссуду|publisher=www.alexanderyakovlev.org|accessdate=2019-11-25}}</ref>. СССР-ҙа аслыҡтан ошо осорҙа 4 миллиондан 8 миллионға тиклем кеше ҡырыла (төрлө баһалар буйынса). Британника энциклопедияһының электрон версияһы 6 миллиондан 8 миллионға тигән һан килтерә<ref name="britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine {{!}} History, Geography, People, & Language|publisher=Encyclopedia Britannica|lang=en|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Брокгауз энциклопедияһы 4—7 миллион һанын бирә.<ref>Данный абзац в статье «Украина», раздел «История» энциклопедии Брокгауз выглядит следующим образом (перевод с немецкого): {{начало цитаты}} Сталин проводил насильственную коллективизацию сельского хозяйства в СССР (с 1929 года) с использованием государственного террора, что привело, особенно в УССР, к высоким потерям населения. После плохих урожаев 1931 и 1932 годов были произведены, часто с применением войск, изъятия запасов зерна, принадлежащего крестьянам. При этом от голода погибли от 4 до 7 млн человек.{{конец цитаты}} Brockhaus Enzyklopädie. 21. Aufl. in 30 Bde. Leipzig-Manheim, 2006. — Bd. 28, S.243. ISBN 3-7653-4128-2</ref>. Билдәле яҙыусы М. А. Шолохов Сталинға бер нисә хат яҙа, уларҙа ул Төньяҡ Кавказ крайы Вёшенск районындағы катастрофа тураһында туранан-тура бәйән итә. Ивницкий билдәләүенсә, 1933 йылдың 4 апрелендәге Шолоховтың хатына яуап итеп Сталин телеграмма һуға: «Һеҙҙең хатты алдым ун бишендә. Хәбәр өсөн рәхмәт. Мөмкин булғандың барыһын да эшләрмен. Кәрәкле ярҙам күләметураһында хәбәр итегеҙ. Һанын яҙығыҙ», шунан ул Молотовҡа «Шолоховтың үтенесен тулыһынса ҡәнәғәтләндерергә» тигән күрһәтмә бирә, Вешенс районына 120 мең бот һәм Үрге Донға 40 мең бот аҙыҡ-түлек ярҙамы биреләИке аҙнана, 1933 йылдың 6 майында, Сталин Шолоховҡа оҙон хат юллай, хатта ул, ҡайһы берҙә беҙҙең хеҙмәткәрҙәр, дошманды еңәп тип, яңылыш дуҫтарға бәреләләр һәм садизмға тиклем барып төшәләр, тип таный, әммә шул уҡ ваҡытта крәҫтиәндәрҙе, ҡалаларҙы һәм армияны икмәкһеҙ ҡалдарырға теләүҙә — «итальян забастовкаһында» ғәйепләй. Ивницкий яҙыуынса, 1933 йылдың 4 июлендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы Вешенск районындағы «перегибтарҙы» таныған ҡарар ҡабул итә, әммә «ысынында уларҙы аҡлау» рәүешендә таныу булып сыға. Иң әүҙем башҡарыусарҙың береһе Пашинский партиянан сығарыла һәм атып үлтереүҙә хөкөм ителә, әммә был суд ҡарары юҡҡа сығарыла, һәм Пашинскийға ҡаты выговор биреү менән сикләнәләр. В. В. Кондрашин фекеренсә, первопричиной голода 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡтың төп сәбәбе — сталинизмдың булмышы һәм Сталиндың шәхесе менән бәйле колхоз төҙөлөшөн һәм сәйәси режимды репрессиялар аша менән нығытыу<ref>{{Cite web|url=http://scepsis.net/library/id_2241.html|title=3. Ложные утверждения // Александр Дюков|publisher=scepsis.net|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Ошо уҡ ваҡытта ҡалаларҙа Торгсиндың бик күп вәкиллектәре асыла, унда граждандар иркен рәүештә алтынға. көмөшкә һәм валютаға аҙыҡ-түлек һатып ала. Шулай итеп, Октябрь революцияһынан, Граждандар һуғышынан һуң һаҡлап ҡалынған һәм НЭП осоронда йыйылған бөтә "валюта байлыҡтары индрустриаллек пландарын үтәү өсөн халыҡтан тартып алыу иҫәбенә эшләнә. Табыштың күпселек өлөшө 1932—1933 йылдарҙағы ҡаты аслыҡ ваҡытында аҙыҡ-түлек һатыу иҫәбенә алына<ref name=":5">[[Осокина, Елена Александровна|Осокина Е. А.]]'' Алхимия советской индустриализации: время Торгсина. — М.: Новое литературное обозрение, 2019.''</ref>. Ошо уҡ ваҡытта СССР-ҙан иген экспорты кәмеүгә ҡарамаҫтан, ошо осорҙа ла туҡтатылмай һәм йылына бер нисә миллион тонна тәшкил итә. Украинала аслыҡтан һәләк булыусылар һаны (3 миллион 941 мең кеше) 2010 йылдың 13 ғинуарындағы Киев ҡалаһы Апелляция суды хөкөмөнөң УКраин ССР-нда 1932—1933 йылдарҙа массауи аслыҡты ойоштороусыларға — Иосиф Сталинға һәм СССР һәм УССР власының башҡа вәкилдәренә — ҡарата ғәйепләү өлөшөнә инә<ref>[https://web.archive.org/web/20120725001041/http://www.memory.gov.ua/ua/509.htm Постановление Апелляционного Суда г. Киева]{{ref-uk}}</ref><ref name="Суд">{{Cite web|url=http://khpg.org/index.php?id=1266828078|title=Постановление апелляционного суда г. Киева по уголовному делу по факту совершения геноцида в Украине в 1932–1933 гг.|publisher=Права Людини в Україні|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Тәүге таҡыр троцкист иҡтисадсыһы Е. А. Преображенский уйлап тапҡан «баштағы социалистик байыу» доктринаһына ярашлы 1925—1926 йылдарҙа ауыл унан средстволар һәм дәүләт ихтыяжына эш көсөн тартып алыу өсөн резервуарға әүерелә. Коллективлашыу арҡаһында бөлгөнлөккә төшкән крәҫтиәндәр миллионлап индустриаллек төҙөлөштәрҙә эшләү өсөн ҡалаларға юлланырға мәжбүр ителә. Шейла Фицпатрик күрһәтеүенсә, коллективлаштырыу СССР-ҙа бығаса булмаған халыҡ миграцияһына килтерә: 1920-се йылдар аҙағында ауылдарҙан ҡалаларға уртаса 1 млн тирәһе кеше күсһә, 1930 йылда — 2,5 млн, 1931 йылда 4 млн кеше күсенә. 1928—1932 йылдар осоронда ҡалаларға яҡынса 12 млн кеше күсенә<ref>[https://web.archive.org/web/20120725001041/http://www.memory.gov.ua/ua/509.htm Постановление Апелляционного Суда г. Киева]{{ref-uk}}</ref><ref name="Суд"/>. Беренсе биш йыллыҡ шарттарында эшсе ҡулдары етешмәү шарттарында элекке крәҫтиәндәрҙең күбеһе үҙенә эште бик еңел таба. Рәсәй өсөн ғәҙәти булған аграр өҫтөнлөгө юҡҡа сыға. Ашаусылар һаны артыуы сәбәпле 1929 йылда икмәккә карточка системаһы индерелә — миграция һөҙөмтәләренең береһе. 1932 йылдың декабрендә революцияға тиклемге паспорт системаһын тергеҙеү миграцияның икенсе һөҙөмтәһе булып тора. Ошо уҡ ваҡытта тиҙ үҫешкән сәнәғәт эшсе ҡулдарын ауылдарҙан ҡалаларға килеүен талап итә. Миграцияға бер аҙ тәртип «оргнабор» ярҙамында 1931 йылда индерелә. Ауыл өсөн, дөйөм алғанда, эҙемтәләр фажиғәле булып сыға. Коллективлаштырыу һөҙөмтәләре буйынса баҫыу майҙандары 1/6 өлөшөнә артыуға ҡарамаҫтан, игендең тулайым йыйыуы, һөт, ит етештереүе кәмей, ә уртаса иген уңышы түбәнәйә. Ш. Фицпатрик фекеренсә, ауыл тарҡала башлай. Крәҫтиәндәрҙең үҙҙәре араһында крәҫтиән хеҙмәтенең абруйы ныҡ төшә, яҡшы тормош артынан ҡалаға китер кәрәк тигән фекер нығына. Беренсе биш йыллыҡ осороноң фажиғәһе 1933 йылда ғына рәткә инә башлай, сөнки ошо йылда бик күп иген йыйыла<ref>С. Рудник, Борис Арсеньевич Павлов, Борис Анатольевич Старков, Владлен Семёнович Измозик: «Подлинная история РСДРП-РКПб-ВКПб. Краткий курс. Без умолчаний и фальсификаций» с. 296</ref>. 1934 йылда Сталиндың хәле тотороҡлана, нығына. 1930-сы йылдар аҙағында аграр секторында эштәр яйға һалына. Ауыл хужалығы етештереүе үҫә бара. Электрификация һәм механизация индерелеү менән хеҙмәт етештереүсәнлеге лә арта (мәҫәлән, 1940 йылда СССР-ҙа 182 мең иген комбайны эшләй). Хеҙмәт етештереүсәнлегенең артыуы 18, 5 млн кешене бушата, улар сәнәғәт һәм төҙөлөш эшселәренә әүреләләр<ref>''[[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|Нефёдов С. А.]]'' О предпосылках сталинской коллективизации // Россия XXI. — 2012. — № 6. — С. 107.</ref>. Тарихсы С. А. Нефёдов билдәләүенсә, коллективлаштырыу сәйәсәте илдең индустриаль үҫешенә, ә шунан сығып, Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә лә булышлыҡ итә<ref name="Нефёдов - итоги коллективизации">{{книга |автор=[[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|Нефёдов С. А.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Аграрные и демографические итоги сталинской коллективизации |ссылка=http://book.uraic.ru/elib/Authors/NEFEDOV/Science/Russia/collectivization.pdf |викитека= |ответственный=Ответственный редактор: доктор исторических наук, профессор В. В. Канищев |издание= |место=Тамбов |издательство=Издательство ТГУ |год=2013= |страницы=252 |серия= |isbn=978-5-89016-883-2 |тираж=500 }}</ref>. === Индустриалләштереү һәм ҡала төҙөлөшө === {{main|Индустриалләштереү СССР-ҙа|Сталин архитектураһы}} 1928 йылда Сталин тарафынан раҫланған 1,5 завод төҙөү буйынса биш йыллыҡ план сит ил технологияларын һәм ҡоролмаларҙы һатып алыу өсөн бик күп аҡса талап итә<ref name=autogenerated20130630-3>Профессор Принстонского университета Роберт Такер / Robert Tucker. «Сталин. История и личность. Путь к власти. 1879—1929. У власти. 1928—1941» / Весь мир, 2006. С. 383</ref>. Көнбайыштан һатып алыуҙы финанслау өсөн Сталин снймал экспортын, башлыса нефть, тире, шулай уҡ иген экспортын арттырыу буйынса<ref name=autogenerated20130630-3 /> ҡарар итә. Иген етештереү проблемаһы хәлде баер аҙ ҡатмарлаштыра. Мәҫәлән, 1913 йылда революцияға тиклемге Рәсәй 10 млн тонна иген сығарһа, 1925—1926 йылдарҙа йыл һайын 2 млд тонна ғына экспортлана<ref>Baykov Alexander. Soviet Foreign Trade. Princeton. 1946. App.Table IV.</ref>. Сталин фекеренсә<ref name=autogenerated20130630-3 />, колхоздар иген экспортын тергеҙеү өсөн ойошторола, уның ярҙамы менән хәрби ихтыяждарына йүнәлтелгән индустриаллекте финанслау өсөн кәрәкле ауыл хужалығы продукцияһын дәүләт ауылдан тартып ала<ref name=autogenerated20130630-3 />, В. З. Роговин күрһәтеүенсә, иген экспорты СССР экспорт килеменең төп статьяһы булмаған. Мәҫәлән, 1930 йылда ил иген экспортынан барыһы 883 млн һум ала, нефтепродукттар һәм урман материалдары — 1 млрд 430 млн, тире һәм етен яҡынса 500 млн һум биргән. 1932—33 йылдарҙағы һөҙөмтәләр буйынса иген экспорт килеменең 8 % ғына биргән. Индустриалләштереү һәм коллективлаштырыу бик ҙур социаль үҙгәрештәргә алып килә. Миллионлаған кеше колхоздарҙан ҡалаларға юллана. Эшселәр һәм хеҙмәткәрҙәр һаны 1928 йылдағы 9 млн кешенән 1940 йылда 23 миллионға тиклем арта. Ҡала халҡы һаны ҡырҡа арта, мәҫәлән, Мәскәүҙә 2 миллиондан 5 миллионға тиклем, Свердловскиҙа — 150 меңдән 500 меңгә тиклем. Бер үк ваҡытта торлаҡ төҙөү темптары ҡала халыҡ һанынан күпкә ҡалыша. 30-сы йылдарҙа коммуналь фатирҙар һәм барактар, ә ҡайһы бер осраҡтарҙа ер өйҙәре/землянкалар, ғәҙәти торлаҡҡа әйләнә. 1933 йылда Үҙәк Комитеттың ғинуар пленумында Сталин, беренсе бишъйыллыҡ 4 йыл һәм 3 ай эсендә үтәлде, тип белдерә. Беренсе бишъйыллыҡ йылдарында 1500 тирәһе яңы предприяте төҙөлә, яңы тармаҡтар (тракторҙар эшләү, авиация сәнәғәте һәм башҡалар) барлыҡҡа килә. Әммә ысынында үҫеш «А» сәнәғәт төркөмө иҫәбенә үтәлә, «Б» төркөмө буйынса план үтәлмәй йәки 50 % күләмендә генә үтәлә. Бынан тыш, ауыл хужалығы етештереүе ҡырҡа кәмей. Мәҫәлән, эре мөгөҙлө мал иҫәбе 1927—1932 йылдарҙа 20—30 %-ҡа артырға тейеш була, әммә уның урынына ике тапҡырға кәмей. Беренсе бишъйыллыҡ эйфорияһы план күрһәтмәләрен артырыуға сәбәпсе була. Роговинға ярашлы, XVI партконференцияла һәм Советтарҙың V Съезында ҡабул ителгән һәм XVI съезында (1930) раҫланған беренсе бишъйыллыҡ планы ысынында үтәлмәй ҡала. Мәҫәлән, 10 млн суйын урынына 6,2, 1932 йылда 100 мең автомобиль урынына 23, 9 мең етештерелә. «А» сәнәғәт төркөмөнөң төп күрһәтмәләре буйынса план заданиелары 1933—1935 йылдарҙа ғына үтәлә, ә суйын, тракторҙар һәм автомобилдәр буйынса арттырып алынған пландар — 1950, 1956 һәм 1957 йылдарҙа. Рәсми пропаганда производство алдынғыһы Стахановты, осоусы Чкаловты, Магнит, Днепрогэс, Уралмаш төҙөлөштәрен арымай-талмай данлай, маҡтай. Икенсе бишъйыллыҡ осоронда СССР-ҙа торлаҡ, һәм, мәҙәни революция барышында, театрҙар һәм ял итеү йорттарын төҙөүҙә һиҙелерлек үҫеш күҙәтелә. Стаханов хәрәкәте башы менән күренгән Тормош кимәленең бер аҙ күтәрелеүен һыҙыҡ аҫтына алып, 1935 йылдың 17 ноябрендә «[[Йәшәүе яҡшыраҡ булып китте, йәшәүе күңеллерәк булып китте!]]» тип әйтә. Ысынлап та, ошо белдереүҙән бер ай элек кенә СССР-ҙа карточкалар бөтөрөлә. Әммә шул уҡ ваҡытта 1913 йылғы тормош кимәленә ҡабаттан тик 50-се йылдарҙа ғына өлгәшелә (рәсми статистика буйынса, 1913 йылғы тормош кимәленә 1934 йылда өлгәшелә). 1936 йылда совет пропагандаһында шулай уҡ яңы лозунг барлыҡҡа килә: «[[Иптәш Сталинға беҙҙең бәхетле баласаҡ өсөн рәхмәт!]]». Сталин иҡтисади моделе иҡтисади үҫештең юғары темптарын тәьмин итә. Атап әйткәндә, беренсе һәм икенсе бишъйыллыҡтар йылдарында СССР-ҙың тулайым эске продукты (ВВП) йылына 14—15 % арта бара<ref name="Милов">История России XX — начала XXI века / А. С. Барсенков; А. И. Вдовин; С. В. Воронкова; под ред. [[Милов, Леонид Васильевич|Л. В. Милова]]. — М.: Эксмо, 2006. — 960 с. — ISBN 5-699-18159-8.</ref>, мәҙәни революция сәйәсәтен әүҙемләштерә<ref>{{книга |автор=[[Фицпатрик, Шейла|Sheila Fitzpatrick]]|заглавие=Cultural revolution in Russia, 1928-1931|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oOYNAQAAMAAJ&dq=culture+revolution+ussr&hl=ru&source=gbs_book_similarbooks|место=USA|издательство=[[Indiana University Press]]|год=1984|страниц=|страницы=|isbn=0-253-20337-6}}</ref>. Импорт ҡырҡа әҙәйә, эшһеҙлек бөтөрөлә. Икенсе бишъйыллыҡ аҙағына сәнәғәт продукция күләме буйынса СССР, АҠШ-тан ҡалышып, донъяла икенсе урын биләй<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/forsirovannaya-modernizatsiya-sovetskoy-ekonomiki-demodernizatsiya-ili-industrialnyy-proryv|автор=Мальцев А. А.|заглавие=Форсированная модернизация советской экономики: «Демодернизация» или индустриальный прорыв?|год=2010|издание=Известия Уральского государственного экономического университета|номер=6|страницы=91—97}}</ref>. [[1941 йыл]]ға яҡынса 9 мең яңы завод төҙөлә<ref name="Проблемы современной экономики. 2002">''[[Колесов, Николай Дмитриевич|Колесов Н. Д.]]'' [http://www.m-economy.ru/art.php?nArtId=119 Экономический фактор победы в битве под Сталинградом] // Проблемы современной экономики. 2002. № 3.</ref>. Н. Д. Колесов фекеренсә, Советтар Союзы барыһы 13 йыл эсендә Сталин индустриаллегенә тиклем булған ҡалышыуҙы бөтөрөүгә өлгәшә<ref name="Проблемы современной экономики. 2002" />. Шуның менән бергә, индустриаллек төҙөлөштәренең ғәҙәттән тыш үҙенсәлеге, төҙөлөштәргә килгән кисәге крәҫтиәндәрҙең юғары булмаған белем кимәле йышы ҡына түбән хеҙмәт һаҡлау кимәленә, производство аварияларына, ҡиммәтле ҡоролмаларҙың боҙолоуына килтерә. Пропаганда аварияларҙы фетнәселәр — ҡоротҡостарҙың эше тип һанай, Сталин шәхсән үҙе, синыфтар, капиталистик даирә булған саҡта, ҡоротҡостар бар һәм булыр, тип белдерә. [[Файл:Christ saviour explosion.jpg|thumb|left|200x200px|Христос Ҡотҡарыусы Храмын емереү. (1931)]] Эшселәрҙең тормош кимәле түбән булыуы ярайһы уҡ яҡшыраҡ йәшәгән техник белгестәренә ҡарата дөйөм ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Илдә «белгестәр» истерияһы башлана, ул [[Шахты эше]]ндә (1928) һәм тағы бер нисә артабанғы процеста ([[Промпартия эше]] (1930), [[Хеҙмәт крәҫтиән партияһы]] һәм башҡа бик күп процестарҙа үҙ сағылышын таба. Сталин осоронда башланған төҙөлөш объекттары араһында [[Мәскәү метрополитены]] була. Стратегик дәүләт маҡсаттарҙың береһе тип мәҙәни революция иғлан ителә. Уның сиктәрендә [[ликбез]] кампаниялары уҙғарыла (1920 йылда башланалар), мәктәптәр, техникумдар, вуздар селтәре киңәйтелә. 1930 йылдан алып илдә тәүге тапҡыр дөйөм башланғыс белем иғлан индерелә. 30-сы йылдар аҙағынанаҙанлыҡ менән көрәштә байтаҡ уңыштарға өлгәшелә: 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы халыҡтың белемле өлөшө 87,4 % тәшкил итә<ref>Грамотность // Большая Советская Энциклопедия М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.</ref>. Ял итеү йорттары, музейҙар, парктар менән бер рәттән шулай уҡ агрессив рәүештә дингә ҡаршы кампания үткәрелә. [[Һуғышсан аллаһыҙҙар союзы]] (1925 йылда нигеҙләнә) 1932 йылда «Аллаһыҙ бишъйыллыҡ» иғлан итә. Сталин ҡушыуы буйынса Мәскәүҙә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында йөҙләгән сиркәүҙәр шартлатыла<ref>{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. |заглавие = Чёрная книга коммунизма |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = М. |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |страниц = 864 |страницы = 36 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>. Атап әйткәндә Христос Ҡотҡарыусы храмы шартлатыла, уның урынында Советтар һарайын төҙөү күҙаллана. == Репрессив сәйәсәт == ''Төп мәҡәләләр:'' [[Сталин репрессиялары]] һәм [[Оло террор]] Большевизмдың оҙайлы дәүләт терроры тарихы була. Октябрь революцияһы алдынан ил өс йылдан ашыу кеше ғүмерен осһоҙландырған донъя һуғышында ҡатнаша, йәмғиәт күмәк үлемгә һәм үлем язаһына өйрәнә. 1918 йылдың 5 сентябрендә рәсми рәүештә «ҡыҙыл террор» иғлан ителә. Граждандар һуғышы ваҡытында төрлө ғәҙәттән тыш, судтан тыш органдары хөкөмдәре буйынса 140 мең тирәһе кеше атып үлтерелә. 1920-се йылдарҙа ла дәүләт репрессиялары үҙ күләмен кәметһә лә, тулыһынса туҡтамай, ә 1937—1938 осоронда айырыуса емергес көс менән тоҡана, 1934 йылда Кировты үлтергәндән һуң «килешеү» курсы яйлап ифрат аяуһыҙ репрессиялар курсына алышына. Марксистик синфи ҡарашҡа ярашлы коллектив яуаплылыҡ принцибынан сығып, ттотошлай халыҡ төркөмдәре: элекке «кулактар», төрлө партия эсендәге оппозицияларҙа ҡатнашыусылар, «икеләтә лояллектәге» шикле сит ил граждандары (айырыуса «поляк линияһы» буйынса репрессиялар киң тарала), һәм хатта хәрбиҙәр шик аҫтына эләгә. Күп кенә хәрби начальниктар 1923 йылғы партия эсендәге дискуссия осоронда Троцкийға теләктәшлек күрһәтәләр. Роговин шулай уҡ, РККА составы буйынса башлыса крәҫтиәндәрҙән торған һәм уның мөхитенә коллективлашыу һөҙөмтәләре менән ҡәнәғәтһеҙлек үтеп инә, тип билдәләй<ref>''[[Роговин, Вадим Захарович|В. Роговин]].'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t4/xlvi.htm 1937. XLVI. Причины расправы с генералами]</ref>. Ниһайәт, НКВД үҙе лә ниндәйҙер кимәлдә шик аҫтына эләгә; Наумов, уның структураһында ҡәтғи структуралы ҡыйшайыуҙар күҙәтелә, тип яҙа, мәҫәлән, уның составында большевистик сығышлы булмаған хеҙмәткәрҙәр 38 % тәшкил итә,социаль составы буйынса эшселәр һәм 25 % була<ref>''[[Наумов, Леонид Анатольевич (историк)|Наумов Л. А.]]'' [http://www.fedy-diary.ru/?page_id=4680 Сталин и НКВД. Ч. I.]</ref>. [[Файл:Иосиф Сталин на выборах (1937).png|thumb|left|300px|Сталин, Молотов, Ворошилов һәм Ежов 1937 йылғы һайлауҙарҙа]] Тарихсы В. Н. Земскова мәғлүмәттәренә ярашлы, 1937—1938 годах төрлө енәйәттәр өсөн 1 344 923 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән юғары үлем хөкөмөнә — 681 692 кеше<ref>{{Cite web|url=https://www.politpros.com/journal/read/?ID=783|title=О масштабах политических репрессий в СССР|author=В.Н. Земсков|website=Онлайн-журнал Politpros.com, №1 (66)|date=2012|publisher=POLITPROS.COM|accessdate=2021-02-19}}</ref>. Таҙартыуға күрһәтмә ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-марттағы пленумында бирелә; үҙенең «Партия эшенең етешһеҙлектәре һәм троцкист һәм башҡа двурушниктарҙы юҡҡа сығарыу саралары тураһында» исемле докладында Сталин определил троцкистарҙы эшселәр синыфы эсендәге хәрәкәт итеп түгел, ә сит ил дәүләттәре разведкалау органдары мәнфәғәтенә хеҙмәт иткән уның дошмандар бандаһы тип нарыҡлай. «Хәҙерге троцкизм менән көрәштә иҫке ысулдар түгел, ә яңы ысулдар, фашлау һәм ҡоротоу ысулдары кәрәк», — тип әйтеп, ул хуш күңеллелектән баш тартырға һәм Советтар Союзы дошманса капиталистик ҡамауында йәшәүен һәм үҫешеүен иҫтә тоторға саҡыра<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/30245|title=3 марта 1937 г. Вечернее заседание. Доклад т. Сталина.|author=Материалы февральско-мартовского пленума ЦК ВКП (б) 1937 года|website=istmat.info|date=1995|publisher=Проект «Исторические Материалы», «Вопросы истории», 1995, № 3, стр. 3-15|accessdate=2021-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228071214/http://istmat.info/node/30245 |date=2021-02-28 }}</ref>. 1937—1938 йылдарҙағы «Оло террор» йәки «ежовсылыҡ» совет етәкселегенең быға тиклем булмаған күләмдәрҙә үҙ-үҙен юҡҡа сығарыуға әүерелә; мәҫәлән, 1937 йылғы февраль-март пленумында сығыш яһаған 73 кешенән 56 кеше атып үлтерелә. Шулай уҡ ВКП(б)-ның XVII съезы делегаттарының абсолют күпселеге һәм ошо съезд һайлаған Үҙәк Комитеты составының 78 % һәләк була. НКВД органдары дәүләт террорының төп һөжүм көсө булыуына ҡарамаҫтан, улар үҙҙәре лә иң ҡаты таҙартыу ҡорбандары була; репрессияларҙың төп ойоштороусыһы нарком Ежов үҙе лә таҙартыуҙар ҡорбанына әүерелә. Таҙартыу барышында Сталиндың иң яҡын даирәһендәге кешеләр һәләк була; уның иң яҡын дуҫы [[Енукидзе Авель Сафронович|Енукидзе А. С.]] атып үлтерелә, ә [[Орджоникидзе Серго Константинович|Орджоникидзе Г. К.]] әлегә тиклем асыҡланмаған хәлдәрҙә вафат була. Н. Верт һәм уның «Коммунизмдың ҡара китабы» буйынса авторҙаштары фекеренсә, массауи репрессиялар Сталин дәүерендә дәүләт һәм йәмғиәт менән идара итеү формаһы була<ref>{{книга|автор=Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.|заглавие=[[Чёрная книга коммунизма]]|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|место=М.|издательство=Три века истории|год=2001|страницы=257|isbn=2-221-08-204-4}}</ref>. [[Каганович Лазарь Моисеевич|Каганович Л. М.]] террорға ошолай аңлатма биргән: {{начало цитаты}} ''…улар бит бөтәһе лә хөкүмәт ағзалары ине. Троцкист хөкүмәте булды, зиновьвсылар хөкүмәте булды, рыковсылар хөкүмәте булды, былар барыһы ла бик хәүефле һәм ошолай ҡалдырып булмай ине. Сталинға ҡаршы тороусыларҙан өс хөкүмәт барлыҡҡа килеүе бар ине… Нисек итеп уларҙы иректә ҡалдыраһың? …яҡшы ойоштороусы булараҡ Троцкий ихтилалды етәкләй ала ине… Ҡарт, тәжрибәле конспираторҙар булараҡ, большевистик конспираторлығын һәм большевистик ойошмаһының бөтә булған тәжрибәһен файҙаланып, ошо кешеләр үҙ-ара бәйләнештәр булдырмаҫ һәм ойошма төҙөмәҫ тип кем ышана алыр ине?'' {{конец цитаты}} Таҙартыуҙарҙа иң әүҙемдәр Сталиндың иң яҡын даирәһенән булалар, мәҫәлән, Молотов, Каганович, Жданов, Маленков. Сталин террорҙың төп «идарасыһы» була<ref name=autogenerated20130630-6 />. Атап әйткәндә, ул яңғырауыҡлы суд процестары өсөн үҙе шәхсән ғәйепләү телмәрҙәрен яҙа<ref name=autogenerated20130630-6 />. Имеются сотни записок, сделанных рукой Сталин ҡулы менән эшләнгән йөҙләгән яҙмаларбар, уларҙа ул чекистарҙан үлем язаһын күберәк биреүҙе талап итә<ref name=autogenerated20130630-6 />. Хөкөмдө ул ҡыҙыл ҡәләм менән күрһәтә. Ҡайһы бер исемдәр тапҡырына ул: «Тағы өҫтәгеҙ», — тип яҙа. Күп һанлы биттәрҙең аҫҡы өлөшөндә: «Бөтәһен дә атып үлтерергә», — тип яҙыла<ref name=autogenerated20130630-6 />. Ҡайһы бер көндәрҙә Сталин үлем язаһына 3000 халыҡ дошманын тарттыра<ref name=autogenerated20130630-6 />. Мемориал ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса 1936—1938 йылдарҙа ғына Сталин һәм ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзалары исемлектәргә индерелгән 43 768 кешене хөкөм итәләр{{Efn|Цифра ориентировочная: «…Реальное число людей в списках, по нашим подсчётам, — 43 768 (или меньше, так как часть повторов мы могли не обнаружить — например, из-за опечаток)».<br>[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Состав и численность осуждённых по спискам в 1937—1938 гг.]}}, уларҙың күпселеге атып үлтереүгә дусар ителә<ref>[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Состав и численность осуждённых по спискам в 1937—1938 гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, әлеге исемлектәр «[[Сталин исемлектәре]]» булараҡ билдәле. Оло террор осоронда НКВДбашлығы Николай Ежов Сталинға һәр регион өсөн атып үлтереү йәки ГУЛАГ-ка һөрөү буйынса исемлектәр ебәрә, һәм Сталин «таҙартыуҙарҙың» статистик планын билдәләй<ref name=autogenerated20130630-6 />. Урындарҙа, райондарҙа планды үтәү буйынса ярыш бара. Һәм һәр саҡ план үтәлгәндән һуң, урындағы НКВД хеҙмәткәре «пландан тыш язалауға» рөхсәт һорай<ref name=autogenerated20130630-6 />, һәм һәр саҡ Сталин рөхсәт итә<ref name=autogenerated20130630-6 />. {{См. также|Сталин исемлектәре}} Ю. Н. Жуков фекеренсә, репрессиялар Сталиндың ҡатнашлығынан тыш үткәрелеүе бар. 1934 йылға тиклем партияла репрессиялар фракциялар көрәшен сиктәренән сыҡмай һә башлыса юғары вазифаларҙан төшөрөү һәм партия эшенең абруйһыҙ участкаларына күсереү менән сикләнгән, йәғни, ҡулға алыуҙар булмаған. Эшселәр, крәҫтиәндәр һәм интеллигенцияға ҡарата репрессияларға килгәндә, Ю. Н. Жуков фекеренсә, башлыса интеллигенцияға ҡаршы, инженерҙарға ҡаршы йүнәлтелгән 1920-се йылдарҙағы процестар [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] башланғысы менән үткәрелә, ул СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ эшмәкәрлеген контролдә тотҡан һәм бөтә ҡулға алыуҙарға, бөтә сәйәси процестарға санкциялар биргән<ref name="Sabov">{{Cite web|url=http://stalinism.ru/stalin-i-gosudarstvo/zhupel-stalina.html|title=Жупел Сталина|publisher=stalinism.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Профессор О. Хлевнюк, Сталиндың террорға ҡыҫылышы булмау «көсһөҙ диктатор» һәм юлбашсының демократик ниәттәре тураһындағы теория бер ниндәй факттар һәм документтар менән раҫланмаған, тип билдәләй. Шулай уҡ, Сталин репрессиялары коррупцияға ҡаршы йүнәлтелгән тигән фекерҙәр шулай уҡ уйҙырма булып тора. Ысынында номенклатура чиновниктары репрессиялар ҡорбандары араһында бик мөсһөҙ процент тәшкил итә. Хрущев пропагандаһы партияны террорға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләүҙән яҡлау өсөн был мифты уйлап сығарған<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru//mneniya-column/istoriya/305279-stalin-istoricheskii-mif-i-sotsialnaya-otvetstvennost|title=Сталин: исторический миф и социальная ответственность {{!}} Мнения|author=Олег Хлевнюк|website=Forbes.ru|date=2015-11-11|publisher=|accessdate=2021-02-13}}</ref>. Роговин В. З., архив мәғлүмәттәренә һылтанып, террор ҡорбандарының киләһе һанын күрһәтә<ref name="autogenerated16">{{Cite web|url=https://shalamov.ru/context/4/|title=Партия расстрелянных // Вадим Роговин|publisher=shalamov.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>: * СССР генпрокуроры [[Руденко Роман Андреевич|Руденко]], эске эштәр министры [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]] юстиция министры [[Горшенин Константин Петрович|Горшениндар]]ҙың 1954 йылдың февралендәге аңлатма запискаһында, 1921 йылдың 1 февраленән 1954 йылдың 1 февраленә тиклем «контрреволюцион енәйәттәр» тип исемләнгән ғәйепләүҙәр буйынса 3 770 380 кеше хөкөм ителгә, шул иҫәптән юғары язаға төрөнә 642 980,в лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотоуға 2 369 320, һөргөнгә һәм ҡыуыуға 765 180 кеше хөкөм ителгән, тип яҙыла; * КГБ хеҙмәткәрҙәре «1990-сы йылдар башындағы» мәғлүмәттәргә ярашлы 3 778 234 кеше репрессияларға дусар ителгән, уларҙан 786 098 кеше атып үлтерелгән; * Рәсәй Федерацияһы Хәүефһеҙлек министрығының архив бүлеге 1992 йылда биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, 1917—1990 йылдар осоронда дәүләт енәйәттәрендә ғәйепләү буйынса 3 853 900 кеше хөкөм ителә, уларҙан 827 995 кеше атып үлтерелә. Роговин күрһәтеүенсә, 1921—1953 йылдар осоронда ГУЛАГ аша яҡынса 10 млн кеше үткән, уның һаны 1938 йылда 1882 мең кеше тәшкил итә; ГУЛАГ-та тотҡондарҙың максималь һаны 1950 йылда 2561 мең кеше тәшкил итә. 1930—1953 йылдар осоронда, төрлө тикшереүселәр мәғлүмәттәре буйынса, сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса ғына 3,6 миллиондан 3,8 миллион кешегә тиклем ҡулға алына, улар араһынан 748 меңдән 786 меңгә тиклем кеше атып үлтерелгәнтысяч<ref name=litvin>''[[Литвин, Алтер Львович|Алексей Литвин]].'' [http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm Российская историография большого террора]</ref><ref name="vysshaya">{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema02.php|title="Высшая мера наказания"|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit02.php|title=Статистика политических репрессий|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. [[Файл:Element-652515-misc-Postanovlenie-proekt-2.jpg|thumb|344x344px|<small>СССР Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары Советының «Бәлиғ булмаған енәйәтселәр менән көрәш тураһында»ғы ҡарар проекты (И. Сталиндың өҫтөмөлөре менән)</small>]] 1935 йылда Сталин '«бәлиғ булмағандар араһында енәйәтселекте бөтөрөү маҡсатында»'' СССР Үҙәк башҡарма комитетының һәм Халыҡ комиссарҙары Советының 12 йәштән алып ҡаты язалар ҡаралған «Бөлиғ булмағандар араһында енәйәтселек менән көрәш саралары тураһында» исемле ҡарарға ҡул ҡуя<ref>{{статья|автор=Кудин В. А., Гутман М. Ю.|заглавие=Профилактика безнадзорности и преступности несовершеннолетних: исторический опыт правового регулирования|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/profilaktika-beznadzornosti-i-prestupnosti-nesovershennoletnih-istoricheskiy-opyt-pravovogo-regulirovaniya/viewer|издание=Вестник Санкт-Петербургского университета МВД России|место=СПб.|издательство=Изд-во [[СПбУ МВД РФ]]|год=2016|номер=4 (72)|страницы=20|issn=2071-8284}}</ref>. Ул иректән мәхрүм итеүҙе 10 йылдан 25 йылға тиклем арттыра, ә айырыуса ауыр енәйәттәр өсөн — юғары яза сараһын (атып үлтереү). Үлем язаһы бәлиғ булмағандар өсөн ғәҙәттән тыш осраҡтарҙа ғына ҡулланғанға күрә<ref>{{статья|автор=Окунева А. А.|заглавие=Развитие законодательства об уголовной ответственности несовершеннолетних в советской России (1918—1940 годы)|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-zakonodatelstva-ob-ugolovnoy-otvetstvennosti-nesovershennoletnih-v-sovetskoy-rossii-1918-1940-gody/viewer|издание=Историко-правовые проблемы: Новый ракурс|место=Курск|издательство=Изд-во [[Курский государственный университет|КГУ]]|год=2013|выпуск=6|страницы=138—141|issn=2309-1592}}</ref>, уның ҡулланыуы ''«айырыуса ентекле контроль аҫтына» ҡуйыла''. Уны сығарыу алдынан СССР Генарль прокурорына һәм СССР Юғары суды рәйесенә хәбәр итергә кәрәк<ref>{{статья|автор=Васильева Т. В., Мальцев Н. С.|заглавие=Правовое регулирование смертной казни в СССР|ссылка=https://tksu.ru/upload/iblock/1af/1afa2ea09234515c060ba173b3cdbc99.pdf#page=10|издание=Вестник Калужского университета|место=Калуга|издательство=[[Калужский государственный университет имени К. Э. Циолковского|КГУ им. К. Э. Циолковского]]|год=2018|номер=2|страницы=12|issn=1819-2173}}</ref>. Ҡарар ул ваҡытта бәлиғ булмағандар араһында урлау, көсләү, тән йәрәхәттәре эшләү, үлтереү йәки үлтерергә матшыу кеүек киң таралған енәйәттәргә ҡағыла. Әммә ысынында ул декларатив һәм ҡурҡытыу характер йөрөтә һәм практик саралар менән тәьмин ителмәгән була<ref>{{статья|автор=Крюкова Н. И.|заглавие=История развития уголовного законодательства об ответственности несовершеннолетних|ссылка=http://правовая-наркология.рф/uu/doc/JJ-6-2013.pdf#page=23|издание=Вопросы ювенальной юстиции|место=М.|издательство=Юрист|год=2013|номер=6 (50)|страницы=25|issn=2072–3695}}</ref><ref>{{статья|автор=Дынько А. П.|заглавие=Законодательное регулирование юридической ответственности несовершеннолетних и предупреждение преступлений с их стороны в советском государстве|ссылка=http://ksei.ru/netcat_files/userfiles/NAUKA/jounals/epp/Ekonomika._Pravo._Pechat_4722016.pdf#page=22|издание=Экономика. Право. Печать. Вестник КСЭИ|место=Краснодар|издательство=Изд-во {{abbr|КСЭИ|Кубанский социально-экономический институт|Кубанский социально-экономический институт}}|год=2016|номер=4 (72)|страницы=23—25|issn=2307-3209}}</ref>.1935 йылдың 9 апрелендәге «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитендә ''«Ошо ҡарарҙы киң таратыу бөтә комсомол, пионер һәм мәктәп ойошмалары бурысы булырға тейеш „'', тип яҙыла<ref>{{статья|автор=|заглавие=Покончить с детской преступностью и её пособниками!|ссылка=|издание=[[Правда (газета)|Правда]]|место=М.|издательство=|год=1935, 9 апреля|номер=98 (6344)|страницы=1}}</ref>. Сталин үҙе француз йәмәғәт эшмәкәре [[Роллан Ромен|Р. Роллан]] менән әңгәмәлә 1935 йылда, ''“әлеге декрет тик педагогик әһәмиәткә эйә»'', ә шулай уҡ, ''«быға тиклем енәйәтсе балаларға ҡарата был декреттың киҫкен статьяларын ҡулланыуҙың бер осрағы ла булманы һәм булмаҫ та, тип өмөтләнәбеҙ»' тип аңлата'. Ошо ҡарар менән бер үк ваҡытта фин бысаҡтарын һәм кинжалдарҙы һатыу-һатып алыу һәм йөрөтөгә тыйылыу индерелә<ref>{{статья|автор=|заглавие=Беседа т. Сталина с Ромэн Ролланом|ссылка=|ответственный=отв. ред. {{ы|[[Пихоя, Рудольф Германович|Р. Г. Пихоя]]}}|издание=Источник: Документы русской истории|место=М.|издательство=Родина|год=1996|номер=1 (20)|страницы=146}}</ref>{{sfn|Кардашов, Семанов|1997|с=445—446}}. [[Сталин репрессиялары]] барышында киң күләмдә таныу күрһәтмәләрен алыу өсөн язалауҙар ҡулланыла<ref>The breaking of bodies and minds: Torture, psychiatric abuse, and the health professions / E. Stover, E. 0. Nightingale. N.Y., 1985.</ref><ref>''Blackstock P. W.'' Agent of deceit: Frauds, forgeries and political intrigue among nations. Chicago, 1966. P. 48—83</ref><ref>''Peter E.'' Torture. N.Y., 1985.</ref><ref>Amnesty International. Torture in the eighties. L., 1984.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm|title=Приказ министра внутренних дел СССР Л.П.Берии "О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия"|accessdate=2019-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm|archivedate=2016-12-25|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm |date=2016-12-25 }}</ref>. Сталин язалауҙар тураһында белеп кенә ҡалмаған, шәхсән үҙе «халыҡ дошмандарына» ҡаршы «физик баҫым сараларын» ҡулланырға ҡуша һәм ҡайһы берҙә хатта, ниндәйерәк язалау төрөн ҡулланыуҙа аныҡлыҡ индерә<ref>''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р.]]'' К суду истории: генезис и последствия сталинизма / D. Joravsky, G. Haupt. N.Y., 1973. P. 296—297</ref><ref>''[[Хрущёв, Никита Сергеевич|Хрущёв H. С.]]'' Хрущёв о Сталине. — [[Нью-Йорк]], 1988. — С. 39.</ref>. Ул тәүге булып сәйәси тотҡондарға ҡарата язалауҙарҙы ҡулланырға ҡуша; урыҫ революционерҙары, ул бойороҡ сығарғанға тиклем, был саранан баш тарталар<ref name=autogenerated20130425-1>''[[Фромм, Эрих|Эрих Фромм]].'' Анатомия человеческой деструктивности=The anatomy of human destractiveness. Holt Paperbacks 1973, С. 188.</ref>. Сталин заманында СССР НКВД-һы ысулдары үҙенең төрлөлөгө һәм аяуһыҙлығы менән батша полицияһының бөтә уйлап табылған язалауҙарын артта ҡалдырҙы<ref name=autogenerated20130425-1 />. Тарихсы [[Антонов-Овсеенко Антон Владимирович|Антон Антонов-Овсеенко]]: "Ҡоралһыҙ подданныйҙарҙы юҡ итеү буйынса оперцияларҙы ул планлаштыра, әҙерләй һәм үҙе башҡара. Ул ҙур теләк менән техник деталдәргә инә, уны дошмандарҙы «фашлауҙа» туранан-тура ҡатнашыу мөмкинлеге ҡыуандыра. Шәхси осрашыуҙар генсекка айырыуса ләззәт килтерә, һәм ул күп тапҡыр үҙен әлеге иблис тамашалары менән иркәләтә " тип белдерә<ref>''Антонов-Овсеенко А.'' Портрет тирана. — Нью-Йорк, 1980. — C. 167.</ref>. [[Файл:Gulag Location Map.png|thumb|250x250px|1923 йылдан 1967 йылға тиклем ғәмәлдә булған ГУЛАГ системаһы лагерҙарының интеграль картаһы, "Мемориал ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса]] ГУЛАГ системаһы Сталндың шәхси бойороғона ярашлы булдырыла<ref name="stroyka">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/657435-echo/|title=Интервью / Гулаг на «Великих стройках коммунизма» / Леонид Бородкин|author=Бородкин Леонид|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, которую он расценивал как экономический ресурс<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php|title=Лагеря, колонии и тюрьмы|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name="stroyka" />. Ысынында Гулаг тотҡондары хеҙмәте ифрат файҙаһыҙ була, ә етештереүсәнлек — бик аҙ. Әйтәйек, граждан секторы менән сағыштырмаса ГУЛАГ-та төҙөлөш-монтаж эштәрендә бер кешегә выработка яҡынса 2 тапҡырға түбәнерәк була<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/662472-echo/|title=Интервью / Об альтернативах сталинской индустриализации / Юрий Голанд|author=Голанд Юрий|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name="stroyka" />. ГУЛАГ үҙен-үҙе тәьмин итә алмай һәм дәүләт яғынан дотациялар талап итә, ә талаптар даими рәүештә арта бара<ref name="stroyka" />. ГУЛАГ системаһы Сталин тере булған саҡта уҡ үҙ-үҙен аҡламай һәм тәрән көрсөктә була, һәм, Сталиндан башҡа, бөтәһе лә быны яҡшы аңлайҙар ине<ref name="autogenerated20130421-4">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/628849-echo/|title=Интервью / Иосиф Сталин: последние годы / Олег Хлевнюк|author=Хлевнюк Олег|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Бер нисә миллион кеше төрлө штрафтарға хөкөм ителә. Лагерь һаҡсыларын ғына яҡынса 300 мең кеше тәьмин итергә кәрәк була, был һанға конвой ғәскәрҙәре һәм Дәүләт хәүефһеҙлеге министрлығы хеҙмәткәрҙәре инмәй. Роговин, архив мәғлүмәттәренә һылтанып, ГУЛАГ аша, дөйөм алғанда, 10 миллион кеше үткән, тип һанай, махсус ултыраҡтарҙа 1937 йылдың 1 февраленә ҡарата 1, 8 миллион кеше тура килһә, 1939 йылдың 21 февраленә ҡарата — 2,6 миллион кеше. 1950 йылда махсус поселениеларҙа 3 миллион кеше көн күрә, уларҙың күпселеге һуғыш ваҡытында депортацияланған халыҡтар вәкилдәре<ref name=autogenerated16 />. 1937—1938 йылдарға массауи репрессиялар осоро тура килә, уны йыш ҡына «Оло террор» тип исемләйҙәр. Кампания шәхсән Сталин башланғысы менән ойошторола<ref name=autogenerated7>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 30.</ref> и нанесла чрезвычайный вред экономике и военной мощи Советского Союза<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/620506-echo/|title=Интервью / Историческое наследие сталинской эпохи / Алексей Кара-Мурза|author=Кара-Мурза Алексей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1920-се — 1930-сы йылдарҙа партия эсендәге мөнәсәбәттәр өлкәһендә белгес О. В. Хлевнюк раҫлауынса: , {{начало цитаты}}«Оло террорҙы» Политбюро (ысынында Сталиндың) ҡарарҙары нигеҙендә «антисовет элементтарын» һәм «контрреволюцион милли контингенттарҙы» юҡ итеү буйынса үткәрелгән һәм үҙәкләштерелгән, планлаштырылған серия тип әйтергә беҙҙең бөтә сәбәптәр бар. Халыҡ-ара хәлдең киҫкенләшеү һәм һуғыш хәүефе артыу шарттарында «бишенсе колоннаны» юҡ итеү уларҙың маҡсаты булып тора… Террор артыуын ойоштороуҙа Сталиндың роле бер ниндәй шик тыуҙырмай һәм тулыһынса бөтә документтар менән дәлилләнә. … 1937—1938 йылдарҙағы массауи операцияларҙы әҙерләү һәм үткәреү тураһында бөтә нәмә бөгөн билдәле булыуы, Сталин бойороҡтарынан тыш «оло террорҙың» булыуы мөмкин түгел, тип әйтергә мөмкинлек бирә…<ref>''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — М.: [[РОССПЭН]], 2012. — С. 12—13. — ISBN 978-5-8243-1314-7.</ref>{{конец цитаты}} Ю. Н. Жуков фекеренсә, {{начало цитаты}}Сталин, уның үҙәге яңы Конституция булырға тейеш демократлашыуғакурсы уңышһыҙлыҡҡа тарыр тип ҡурҡа башлай. Һәм уны нисек енә булһа ла үткәрергә әҙер булып, хатта аяуһыҙ репрессиялар юлы менән булһа ла, НКВД-ның ҡулдарын ысҡындыра<ref>''Жуков Ю. Н.'' [http://www.nash-sovremennik.ru/p.php?y=2004&n=12&id=4 Сталин: иной взгляд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717190248/http://nash-sovremennik.ru/p.php?y=2004&n=12&id=4 |date=2020-07-17 }} // [[Наш современник]], № 12, 2004.</ref>.{{конец цитаты}} [[Файл:5marshals 01.jpg|thumb|250px|<small>Тәүге биш Советтар Союзы Маршалдары (һулдан уңға) ултыралар: [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский]] (атып үлтерелгән<ref>''[[Колодный, Лев Ефимович|Лев Колодный]].'' [https://web.archive.org/web/20070611183456/http://www.mk.ru/blogs/idmk/2006/04/06/mk-daily/72915/ Где стреляли в затылок, там должен быть музей Смерти]</ref>), [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Егоров, Александр Ильич|Егоров]] (атып үлтерелгән); торалар: [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]] һәм [[Блюхер Василий Константинович|Блюхер]] (ҡулға алына, Лефортов төрмәһендә язалауҙарҙан үлә)<ref>''[[Великанов, Николай Тимофеевич|Н. Великанов]].'' Измена маршалов. Ссылка на документ «Из акта судебно-медицинского исследования трупа заключённого № 11».</ref>)</small>]] [[Файл:Repression in the Red Army resolution for the execution of 138 people.jpg|thumb|250px|<small>1938 йылдың 26 июлендәге СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы судына бирелгән кешеләр исемлеге Сталиндың шәхси ҡултамғаһы һәм «За расстрел всех 138» тигән комментарийы менән<ref>[http://stalin.memo.ru/spiski/pg09211p.htm «За расстрел всех 138 человек. Сталин» (Т. 9. Л. 211.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313105545/http://stalin.memo.ru/spiski/pg09211p.htm |date=2013-03-13 }}</ref></small>]] {{Кратное изображение |зона = right |направление = vertical |заголовок = |изобр1 = |250px|До |подпись1 = Сталин НКВД башлығы [[Ежов Николай Иванович|Ежов]] (1940 йылда атып үлтерелә) менән |изобр2 = |подпись2 = Язалауҙан һуң фото совет цензорҙары тарафынан мөхәррирләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=2008-07-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HuPWQ5gr?url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|archivedate=2013-07-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm |date=2008-06-11 }}</ref>. }} 1937—1938 йылдарҙа РККА һәм СССР Хәрби-диңгеҙ флотының команда һәм етәкселек составына ҡарата киң күләмле сәйәси репрессиялар үткәрелә, уларҙы тикшеренеүселәр СССР-ҙағы «Оло террор» сәйәсәтенең бер төрө тип һанайҙар. Ысынында 1936 йылда башланалар, әммә Тухачевскийҙың эшенән һуң киң ҡолас ала. 1937—1938 йылдарға уларҙың иң юғары нөктәһе тура килә. 1939—1941 йылдарҙа улар күпкә әҙерәк интенсивлыҡ менән дауам ителә. Тарихсылар, Сталин репрессиялары РККА-ла оборона һәләтлегенә етди зыян килтерҙе, тип һанайҙар<ref>''[[Сувениров, Олег Федотович|Сувениров О. Ф.]]'' Трагедия РККА 1937—1938. — М.: [[Терра (издательство)|ТЕРРА]], 1998. — С. 3, 311.</ref><ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/630084-echo/|title=Интервью / Репрессированная статистика / Ален Блюм|author=Блюм Ален|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> һәм, башҡа факторҙар менән бер рәттән, Бөйөк ватан һуығышының тәүге этабында байтаҡ юғалтыуҙарға килтерә. Ул ваҡытта биш Советтар Союзы Маршалынан өсәүһе репрессиялана, шулай уҡ 1-се һәм 2-се ранг 20 командарм, 69 комкор, 1-се һәм 2-се ранг флот флагмандары, 153 комдив, 247 комбриг<ref>''Сувениров О. Ф.'' Трагедия РККА 1937—1938. — М.: ТЕРРА, 1998. — С. 315.</ref>. Тарихсылар араһында әлегә тиклем репрессиялар күләме буйынса уртаҡ фекер юҡ<ref name="repr">[https://web.archive.org/web/20091211111657/http://www.mubiu.ru/ogd/ISTORIA/17/Liter/20-30-1.pdf Репрессии в Красной армии. Итоги новейших исследований]</ref>. Эксперттар, репрессияланғандарҙың теүәл һанын аныҡлауы ҡыйын, сөнки Ҡыҙыл Армияла репрессиялар бик ҡаты конспирация шарттарында үткәрелә. Һөҙөмтәлә теүәл мәғлүмәттәр әлегә тиклем билдәһеҙ<ref>''Сувениров О. Ф.'' Трагедия РККА 1937—1938. — М.: ТЕРРА, 1998. — С. 298.</ref>. == Икенсе донъя һуғышындағы роле == === Һуғыштан алдағы тышҡы сәйәсәт === {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Совет-фин һуғышы (1939—1940)}} Большевистик партияһы өсөн яңы ҙур һуғыштың ҡотолғоһоҙлоғо шик аҫтына ҡуйылмай. Мәҫәлән, Каменев Л. Б. яңы тағы ла ҡурҡынысыраҡ, тағы ла һәләкәтлерәк һуғышты көтөргә кәрәклеген 1921 йылда РКП(б)-ның Х съезында «Капиталистик уратыу тураһында» исемле докладында иҫкәртә. Михаил Александров үҙенең «Сталиндың тышҡы сәйәсәт доктринаһы» тигән эшендә, 1925 йылдың 30 майында Коммунистик интернационалдың башҡарма комитетында Сталин шулай уҡ «Европа һуғыш башланасаҡ һәм улар унда, һис шикһеҙ, мотлаҡ рәүештә үҙ-ара һуғышып бөтәсәк» тип белдерә, тип яҙа. XIV съезда (декабрь 1925) Сталин, Германия Версаль солохо шарттары менән килешмәйәсәк, тип белдерә. Гитлер власҡа килгәндән һуң Сталин ғәҙәттәге совет сәйәсәтен үҙгәртә: әгәр ул элек Версаль системаһына ҡаршы Германия менән берләшеүгә, ә Коминтерн буйынса — төп дошман булараҡ социал-демократтар менән көрәшкә (Сталиндың шәхсән «социал-фашизм» теорияһы) йүнәлтелһә<ref name="aapronin">''[[Пронин Александр Алексеевич|Пронин А. А.]]'' [http://www.studfiles.ru/preview/461145/ Советско-германские соглашения 1939 года. Истоки и последствия.] — [[Екатеринбург]]: Изд-во [[Уральский государственный юридический университет|УрГЮА]], 1998. — 136 с. — ISBN 5-7845-0071-6</ref>), хәҙер ул «коллектив хәүефһеҙлек» системаһын булдырыуҙы хәстәрләй, был системаға СССР һәм Германияға ҡаршы элекке Антанта илдәре инә, шулай уҡ коммунистарҙың фашизмға ҡаршы бөтә һул көстәр менән берләшеүе күҙаллана («халыҡ фронты» тактикаһы). Әлеге позиция башта эҙмә-эҙлекле рәүештә үткәрелмәй: 1935 йылда Германия-Польшаның үҙ-ара килешеүенн шөрләп, Сталин йәшерен рәүештә Гитлерға һөжүм итмәү пактына ҡул ҡуйырға тәҡдим яһай, әммә уның тәҡдиме кире ҡағыла<ref name=ahmann>''Рольф Аманн.'' [http://www.pereplet.ru/history/Author/Engl/A/Ahmann/Articles/pakt.htm Пакт между Гитлером и Сталиным. Оценка интерпретаций советской внешней политики, включая новые вопросы и новые исследования]</ref>. 1941 йылдың 5 майында хәрби академиялар сығарылыусылары алдындағы сығышында Сталин 1930-сы йылдарҙа ғәскәрҙәрҙе ҡабаттан ҡораллауына һығымталар яһай һәм Германия армияһы еңелмәҫлек армия түгел тигән ышаныс белдерә. Волкогонов Д. А. Был телмәрҙе ошо рәүештә аңлата: «Башлыҡ, киләсәктә һуғыш ҡотолғоһоҙ, тип асыҡ әйтә. Герман фашизмын һис шикһеҙ еңәсәгебеҙгә әҙер булыр кәрәк. Һуғыш дошман территорияһында барасаҡ, һәм еңеүгә аҙ көстәр менән өлгәшәсәкбеҙ». Шуның менән бергә, Сталин ике төп көнбайыш державалары альянстары араһында оҫта тайпылыу юлдарын эҙләй. Германияның 1939 йылда Англия һәм Франция менән бәрелешеүенән файҙаланып, СССР Көнбайыш Белоруссия һәм көнбайыш Украина территорияларын баҫып ала һәм Финляндия менән һуғыш башлай, бының өсөн 1939 йылдың декабрендә агрессор сифатында Милләттәр лигаһынан сығарыла. Финляндияға ҡуйылған талаптарҙы аҡлау өсөн СССР, Германия Рәсәйгә Финляндия яғынан һөжүм итергә йыйына, тип белдерә. Гитлерҙың һөжүменә тиклем Советтар Союзы Нацистик Германия менән хеҙмәттәшлек итә. Хеҙмәттәшлек буйынса күп һанлы документаль раҫлауҙар бар: дуҫлыҡ һәм әүҙем сауҙа килешеүҙәрҙән алып берлектәге парадтар һәм НКВД һәм гестапо конференцияларына тиклем<ref name=Coatney>''Louis Robert Coatney.'' [http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/wwii/special.studies/katyn.massacre/katynlrc.txt The Katyn massacre]</ref>. Дуҫлыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғанға тиклем Сталин Риббентропҡа әйтә<ref>{{книга|часть=Приложение. Документ № 23. Из записи бесед И. фон Риббентропа с И. В. Сталиным и В. М. Молотовым |заглавие=1941-й год. Книга вторая |ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1012187 |ответственный=Сост.: [[Решин, Леонид Евгеньевич|Л. Е. Решин]], [[Безыменский, Лев Александрович|Л. А. Безыменский]], В. К. Виноградов |место=М. |издательство=МФД |год=1998 |серия=Россия XX век |isbn=5-89511-012-6}}</ref><ref>{{книга|автор=|заглавие=Россия и Германия: в годы войны и мира (1941—1995)|ответственный=Ред.: [[Проэктор, Даниил Михайлович|Д. М. Проэктор]], [[Прудков, Олег Николаевич|О. Н. Прудков]], [[Случ, Сергей Зиновьевич|С. З. Случ]], [[Лезер, Йохен|Й. Лезер]], {{не переведено|Якобсен, Ханс-Адольф|Х.-А. Якобсен|de|Hans-Adolf Jacobsen}}|место=М.|издательство=Гея|год=1995|страницы=80|страниц=566|isbn=5-85589-005-8}}</ref>: {{начало цитаты}} Әммә, әгәр, көтөлгәнгә ҡаршы, Германия ауыр хәлгә тарыһа, ул совет халҡы Германияға ярҙамға килеренә һәм Германияны быуырға бирмәҫенә ышанырға тейеш. Советтар Союзын көслө Германия ҡыҙыҡһындыра һәм Германияны ҡолатыуға юл ҡуймаясаҡ… {{конец цитаты}} [[Икенсе донъя һуғышы]] 1939 йылда башлана һәм 1941 йылдың июненә тиклем ике йыл тиерлек Гитлер һәм Сталиндың рәсми дуҫлығы билдәһе аҫтында бара<ref name="hitlerstalin">{{Cite web|url=http://www.izvestia.ru/pobeda/article3103943/|title=Договаривались ли Генералиссимус и Гитлер о войне с союзниками?|author=|website=|date=2007-05-09|publisher=Известия|accessdate=2019-11-25|archiveurl=http://archive.is/WgFzR|archivedate=2013-06-29}}</ref><ref name="krovyu">''Олег Хлебников.'' [http://www.novayagazeta.ru/data/2009/092/22.html Скреплённые кровью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822044337/http://www.novayagazeta.ru/data/2009/092/22.html |date=2010-08-22 }} // [[Новая газета]], № 92, 24 августа 2009 г.</ref><ref>{{Книга|автор=Norman Davies |год=1996 |isbn=978-0-19-820171-7 |страниц=1428 |издательство=Oxford University Press |заглавие=Europe: A History |ссылка=https://books.google.com/books?id=jrVW9W9eiYMC&pg=RA1-PA1001&lpg |язык=en}}</ref>. 1939 йылдың декабрендә үҙенең 60 йыллығына Сталин Риббентропҡа яуап бирә: {{начало цитаты}} Министр әфәнде, һеҙгә рәхмәтемде белдерәм. Германия һәм Советтар созының ҡан менән беркетелгән дуҫлығы оҙайлы һәм ҡаҡшамаҫ булыуына шик юҡ<ref name="hitlerstalin"/><ref name="krovyu"/><ref>[http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/sssr_germany1939.txt Оглашению подлежит: СССР-Германия 1939—1941 (Документы и материалы)] / Сост. [[Фельштинский, Юрий Георгиевич|Ю. Г. Фельштинский]]. — М.: [[Московский рабочий]], 1991. — ISBN 5-239-01154-0</ref>. {{конец цитаты}} 1940 йылда Советтар Союзының бөтә экспортының 52 % Германияға йүнәлтелә<ref name="autogenerated20130630-1">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/613969-echo/|title=Интервью / Пакт Молотова-Риббентропа / Сергей Случ|author=Случ Сергей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1940 йылдың 1 авгусында Юғары Советы сессияһында Молотов, Советтар Союзынан төп ярҙамды Германия көнсығыштағы ышаныс тойғоһо рәүешендә ала, тип әйтә<ref name=autogenerated20130630-1 />. Шуның менән бергә илдәр араһындағы мөнәсәбәттәр хәүеф-хәтәрһеҙ булмай. И. Хоффман 1940 йылдың ноябрендә Сталин Германияға Румыния, Югославия, Болгария, Греция, Венгрия һәм Финляндияға совет йоғонтоһо зонаһын киңәйтеү буйынса үҙенең талаптарын тапшыра, тип белдерә<ref>{{cite web|url=http://gkaf.narod.ru/kirillov/ref-liter/hoffman.html|title=Хоффман И. Подготовка Советского Союза к наступательной войне. 1941 год.|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2012-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726055131/http://gkaf.narod.ru/kirillov/ref-liter/hoffman.html|archivedate=2011-07-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726055131/http://gkaf.narod.ru/kirillov/ref-liter/hoffman.html |date=2011-07-26 }}</ref>. Был талаптар Германия хөкүмәте арафынан сиктән тыш дошманлыҡ тойғоһо менән ҡабул ител һәм 1941 йылдың 22 июнендә Советтар Союзына һөжүм итеүҙең төп сәбәбе булып тора. Ҡайһы бер тарихсылар Сталинды шәхсән Советтар Союзының һуғыш әҙерлекһеҙ булыуында һәм айырыуса һуғыш башындағы бик ҙур юғалтыуҙарҙа ғәйепләйҙәр һәм Сталинға күп кенә сығанаҡтар 1941 йылдың 22 июнендә һуғыш башланасағын атайҙар, тип күрһәтәләр<ref name=autogenerated20130630-6 /><ref>''Яременко В. А.'' [http://ricolor.org/history/rsv/how/22_06/ Неуёмные амбиции Сталина. О них надо помнить в любом историческом споре о дне 22 июня.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220140246/http://ricolor.org/history/rsv/how/22_06/ |date=2008-02-20 }} // Военно-промышленный комплекс, № 25 (191), 4—10 июля 2007 г.</ref>. Шул уҡ ваҡытта сығанаҡтарҙа төрлө һөжүм итеү даталары һәм төрлө бомбаға тотоу нөктәләре күрһәтелә: үҙ ваҡытында разведка Германия 1941 йылдың апрелендә үк СССР-ға һөжүм итә, тип хәбәр итә. 1941 йылдың 16 июнендә В. Н. Меркулов Сталинға «Старшина» (ысын исеме Харро Шульце-Бойзен) исеме аҫтындағы Берлин резидентураһы агентынан алынған мәғлүмәтте еткерә: Мәскәүҙә немец авиацияһы яғынан, тәү сиратта, «Свирь-3» элект станцияһы һәм автомобиль һәм авиация запчастарын етештергән заводтар бомбаға тотоласаҡ. Шульце-Бойзендың документында шулай уҡ Альфред Розенбергүҙенең күмәк кеше алдындағы «Советтар Союзы» картанан юйырға саҡырҙы һәм ашығыс рәүештә СССР территорияһында буласаҡ рейхскомисариаттар менән идара итеү өсөн кадрҙар һайлай башланы тип яҙыла. Әммә 30 апрелдә үк «Старшина» исемле агенттан алдағы ай-ай ярым эсендә һөжүм көтөлә тигән хәбәр һәм яңы бомбаға тотоу нөктәләре исемлеге килгәнгәндән һуң, Сталин 17 июндә норматив булмаған лексикалы резолюция яҙа<ref name="Топтыгин">{{книга|автор=[[Топтыгин, Алексей Васильевич|А.В.Топтыгин]] |заглавие=Неизвестный Берия |год=2002 |издательство=ОЛМА-Пресс |страницы=100—101}}</ref>. Бынан һуң Меркулов 1940 йылдың сентәбренән алып 1941 йылдың июненә тиклем немец ҡораллы көстәре ғәмәлдәре тураһында бөтә мәғлүмәттәр тупланған «Корсиканец һәм Старшина хәбәрҙәре календарына» ҡул ҡуйыуҙан баш тарта. Зоя Рыбкина был документты ҡыҫҡа резюме менән тамамлай (ул йыш ҡына Шульце-Бойзен авторлығында күрһәтелә): «СССР-ға ҡаршы ҡораллы сығышты әҙерләү буйынса Германияның бөтә хәрби ғәмәлдәре тулыһынса тамамланды, һәм һөжүмде теләһә ниндәй ваҡытта көтөп була»<ref>{{Cite web|url=http://svr.gov.ru/history/stage04.htm|title=Внешняя разведка в предвоенный период (1935—1941)|accessdate=2013-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325165606/http://svr.gov.ru/history/stage04.htm|archivedate=2014-03-25|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325165606/http://svr.gov.ru/history/stage04.htm |date=2014-03-25 }}</ref><ref>''Александр Витковский.'' [http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10318160@fsbPublication.html Внезапность, которую ждали и… не верили] // [[Парламентская газета]], 20.06.2001.</ref><ref name="hrono.info">{{Cite web|url=http://www.hrono.info/dokum/194_dok/19410617merk.php|title=Меркулов - Сталину|publisher=www.hrono.info|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>[https://archive.is/20130629042925/www.izvestia.ru/hystory/article3143129/ Адольф Гитлер — Иосифу Сталину: О провокациях немедленно сообщайте мне…]</ref><ref name="Топтыгин"/>. === Катындә поляк офицерҙарын атып үлтереү === {{Төп мәҡәлә|Катынь атып үлтереүе}} 1940 йылдың яҙында СССР НКВД хеҙмәткәрҙәре тарафынан 21 857 поляк әсирҙәре атып үлтерелә<ref name="memorial">{{Cite web|url=https://polit.ru/article/2008/03/19/katin/|title=Катынь: хроника событий - ПОЛИТ.РУ|publisher=polit.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 2010 йылдың 26 ноябрендә Рәсәй Дәүләт Думаһы<ref name="BBC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/russia/2010/11/101126_duma_katyn_statement.shtml|title=Дума признала расстрел в Катыни преступлением Сталина|publisher=BBC News Русская служба|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> заявление «Катынь фажиғәһе һәм уның ҡорбандары тураһында» исемле белдереү ҡабул итә, унда Катынь атып үлтереүҙе Сталин һәм башҡа совет етәкселәренең тура күрһәтмәһе буйынса башҡарылған енәйәте тип таныла һәм мәрхәмәт күрһәтә<ref>{{Cite web|url=https://polit.ru/article/2010/11/26/katyn/|title=О Катынской трагедии и её жертвах - ПОЛИТ.РУ|publisher=polit.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. == Сталин Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә == Шулай уҡ ҡарағыҙ: НКВД һәм НКГБ тотҡондарын атып үлтереү (1941) 22 июндең 5 сәғәт 45 минутында уҡ Сталин Кремлдәге үҙ кабинетында СССР сит ил наркомы В. М. Молотовты, эске эштәр наркомы Л. П. Берияны, оборона наркомы С. К. Тимошенконы, СССР Халыҡ комиссарҙары Советы Рәйесе урынбаҫары Л. З. Мехлисты һәм РККА Генераль штабы начальнигы Г. К. Жуковты ҡабул итә<ref>На приёме у Сталина. Тетради (журналы) записей лиц, принятых И. В. Сталиным (1924—1953 гг.)]. — {{М}}: Новый хронограф, 2008</ref>. Һуғыш башланғандың иртәгәһенә (23 июнь 1941) СССР Халыҡ комиссарҙары Советы һәм ВКП(б)Үҙәк комитетының берлектәге ҡарарына ярашлы [151] СССР Ҡораллы көстәренең Баш Ставкаһы ойошторола, уның составына Сталин инә, уның рәйесе итеп оборона министры Советтар Союзы Маршалы С. К. Тимошенко тәғәйенләнә. 24 июндә Сталин подписывает постановление ЦК ВКП(б) Үҙәк Комитетының СССР ХКС янында Эвакуация буйынса совет булдырыу тураһында ҡарарға ҡул ҡуя, уның буйынса СССР-ҙың көнбайыш өлөшөнән «халыҡты, учреждениеларҙы, хәрби һәм башҡа йөктәрҙе, предприятиелар ҡоролмалары һәм башҡа ҡиммәттәрҙе» эвакуациялау ойошторолорға тейеш була. 28 июндә Минск ҡалаһын фашистар яулап алғандан һуң Сталин прострацияға китә<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/602468-echo/|title=Интервью / Сталин и начало Великой Отечественной Войны (1939-1941 гг.) / Сергей Кудряшов|author=Кудряшов Сергей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name="autogenerated20130630-6" /><ref>McCauley M. Stalin and stalinism. Burnt Mill, England, 1983.. P. 45</ref><ref>Medvedev A A On Stalin and stalinism. Oxford, 1979. P. 122</ref><ref>UlamA. Stalin: The man an his era. N.Y., 1973. P. 540</ref><ref name=autogenerated20130630-4>Рангур-Лаферриер Д.: Психика Сталина. Прогресс-Академия. 1996. С. 173</ref><ref>Whaley B. Codeword BARBAROSSA. Cambridge, 1973.. P. 218</ref><ref>Fromm E. The anatomy of human destractiveness. N.Y., 1973. P. 203</ref>. 29 июдә Сталин Кремлгә килмәгәнгә күрә, уға яҡын кешеләр бик ныҡ тулҡынланыу кисерә. 30 июндең икенсе яртыһында Политбюро буйынса уның коллегалары Кунцево баралар. Сталин килеп сыға — төҫө ҡасҡан, йонсоған — һәм киң билдәле һүҙҙәр әйтә: «Ленин беҙгә бөйөк империяны ҡалдырҙы, ә беҙ уны {{comment|юҡҡа сығарҙыҡ|просрали}}»<ref >Сергей Мироненко, научный рук. Госархива РФ (Эхо Москвы, 11.05.2021)</ref>.. Уның янына килеүселәрҙең фекеренсә, Сталин, уны ҡулға алырға килгәндәр, тип уйлаған<ref name="autogenerated20130630-6" /><ref name="kabinet" >{{Cite web |url=http://ni-journal.ru/archive/2005/n3_05/dosie305/kabstal305/ |title=Кабинет Сталина. 22 июня 1941 года |accessdate=2016-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130219034218/http://ni-journal.ru/archive/2005/n3_05/dosie305/kabstal305 |archivedate=2013-02-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219034218/http://ni-journal.ru/archive/2005/n3_05/dosie305/kabstal305 |date=2013-02-19 }}</ref>. Бында Дәүләт оборона комитеты (ГКО) ойоштороу буйынса ҡарар ителә. «Беҙ Сталин ил эштәрендә бер тәүлектән сак кына ашыу ваҡыт ҡатнашмағанын күрәбеҙ», — тип яҙа Р. А. Медведев<ref name="kabinet" />. == Хәрби етәкселек == [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-020-1268-36, Russland, russischer Gefallener, Panzer BT 7,.jpg|thumb|Бөйөк Ватан һуғышы, 1941 йылдың июне|250x250пкс]] Һуғыш башында Сталин насар стратег булараҡ бик күп компетентһыҙ ҡарарҙар ҡабул итә<ref name=autogenerated20130630-6 />. Мәҫәлән, доктор Саймон Сибег-Монтефиоре ошондай миҫал итеп 1941 йылдың сентябрендәге хәлде килтерә: бөтә генералдар үтенестәренә ҡарамаҫтан, ул Киев тирәһендәге биш армиянан торған хәрби төркөмдө нацистар «тоғона» төшөрөргә мөмкинлек бирә<ref name=autogenerated20130630-6 />. Шул уҡ ваҡытта Советтар Союзы Маршалы [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]] фекеренсә, [[Сталинград алышы]]нан башлап Сталин үҙен ''«…фронт операциялары һәм фронттар төркөмдәре операцияларын ойоштороу мәсьәләләре менән эш иткән һәм ҙур стратегик мәсьәләләрҙә лә ҙур оҫталыҡ менән етәкселек иткән»'' һәм шулай уҡ ''«стратегик хәлдә төп звеноны таба»'' алған кеше һымаҡ күрһәтә башланы. Дөйөм алғанда, Г. К. Жуков Сталинды ''«лайыҡлы Юғары Баш командующий»'' булараҡ баһалай. Бынан тыш, Г. К. Жуков Сталинға ''«операцияларҙы тәьмин итеүҙә, создании стратегик резервтар булдырыуҙа, хәрби техникаһын етештереүҙе ойоштороуҙа һәм ғөмүмән һуғыш алып барыу өсөн бөтә кәрәкле нәмәләрҙе булдырыуҙа»'' күренекле ойоштороусы булараҡ тейешле баһа биреү яҡлы<ref>{{Cite web|url=http://militera.lib.ru/memo/russian/zhukov1/11.html|title=Воспоминания и размышления|author=Жуков Г. К.|website=|date=|publisher=militera.lib.ru|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102114903/http://militera.lib.ru/memo/russian/zhukov1/11.html |date=2013-01-02 }}</ref>. Бер үк ваҡытта Г. К. Жуков Сталинды илде оборонаға әҙерләүҙәге хаталары; фашистик Германияның һөжүм итеү хәүефен инҡар итеүе; Сталиндың күрһәтмәһенән тыш бер кем үҙаллы ҡарар сығара алмаған идара итеү системаһын булдырыуы; Оборона наркоматын тарҡатыуы; шикләнеүсәнлеге һәм хәрби кадрҙарға ышанмауы өсөн тәнҡитләй. Ул Сталиндың полководец һәләтлеген, бигерәк тә Бөйөк Ватан һуғышы башында, кире яҡтан баһалай: «…''һуғыш башында Сталин оператив-тактик мәсьәләләрҙә бик насар төшөнә… Ул, фронттарҙағы хәлдәр деталдәрен белмәйенсә, булдыҡһыҙ күрһәтмәләр бирә, эре контрсараларҙы төплө планлаштырыу тураһында һүҙ ҙә йөрөтөп булмай…''». Жуков Сталиндан айырмалы рәүештә еңеүҙә совет халҡының хеҙмәтен юғары баһалай: "''һәм тик совет халҡының һәм уның Ҡораллы көстәренең үҙенең Ватанына бөйөк патриотик… беҙҙең партия етәкселеге аҫтында һуғыштың тәүге осоронда Сталин етәкселегенең хаталары һәм арҡаһында барлыҡҡа килгән ауыр хәлдән сығырға , ә һуңынан дошмандан инициативаны тартып алырға, һуғыш барышында үҙебеҙҙең файҙаға боролош эшләргә һәм уныбөтә донъя-тарихи әһәмиәтендәге иҫ киткес еңеү менән тамамларға мөмкинлек бирә… Хәрби ваҡиғалар тасуирламаларында операцияларҙы туранан-тура планлаштырған һәм ғәскәрҙәрҙең хәрби ғәмәлдәре менән етәкселек иткән хәрби начальниктар коллективы исемдәре юҡ тиерлек. Шәхес культы тупһыҙ рәүештә ысын геройҙарҙың исемдәрен тарихтан юйып ташлай, ә уларҙың коллектив хеҙмәте Сталин тарафынан хаяһыҙ үҙләштерелә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2013/03/13/jukov.html|title=Проект выступления Георгия Жукова на Пленуме ЦК КПСС 1956 года|website=Российская газета|accessdate=2021-01-15}}</ref>. [[Файл:Red Army purge 1941.jpg|thumb|190px|left|<small> 1942 йылдың 29 ғинуарындағы «СССР НКВД-һында иҫәптә торған ҡулға алынғандар» исемлегенең тәүге бите. И. Сталиндың резолюцияһы: ''«Расстрелять всех поименованных в записке. И. Ст.»''</small>]] ==== Һуғыштың тәүге осоро ==== Һуғыш башланғандан һуң бер аҙнанан (30 июнь 1941) Сталинәле генә ойошторолған Дәүләт оборона комитеты (ГКО) рәйесе итеп тәғәйенләнә. 3 июлдә Сталин совет халҡына радио аша мөрәжәғәт итә, телмәрен ул: ''«Иптәштәр, граждандар, туғандар, беҙҙең армия һәм флоттың яугирҙары! Һеҙгә мөрәжәғәт итәм мин, дуҫтарым минең!»''<ref> тигән һүҙҙәрҙән башлай{{Cite web|url=http://www.hrono.info/libris/stalin/15-7.html|title=Архивированная копия|accessdate=2013-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130721130149/http://www.hrono.info/libris/stalin/15-7.html|archivedate=2013-07-21|deadlink=yes}}</ref> 1941 йылдың 10 июлендә Баш Командование Ставкаһы Юғары Командование Ставкаһы (СВК) тип үҙгәртелә, һәм Тимошенко урынына уның рәйесе итеп Сталин тәғәйенләнә. 1941 йылдың 19 июлендә Сталин Тимошенконы СССР оборона наркомы вазифаһында алыштыра<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР «О назначении Председателя Совета народных комиссаров тов. И. В. Сталина народным комиссаром обороны СССР» от 19.07.1941 г. // «[[Правда (газета)|Правда]]», № 199 (8607), 20.07.1941.</ref>. 1941 йылдың 8 авгусынан Сталин СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы СССР Ҡораллы көстәренең Юғары Баш командующийы итеп, ә Юғары Командование Ставкаһы Юғары Баш Командованиеһы Ставкаһы (СВГК) тип үҙгәртелә. 1941 йылдың 31 июлендә Сталин АҠШ президенты [[Франклин Рузвельт]]тың шәхси вәкиле һәм иң яҡын кәңәшсеһе [[Гарри Гопкинс]ты ҡабул итә]<ref>[http://istmat.info/node/2117 На приёме у Сталина. Тетради (журналы) записей лиц, принятых И. В. Сталиным (1924—1953 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210319060118/http://istmat.info/node/2117 |date=2021-03-19 }} — {{М}}: Новый хронограф, 2008.</ref>. 16—20 декабрҙә Мәскәүҙә СталинБөйөк Британияның сит ил министры Э. Иден менән Германияға ҡаршы һуғышта СССР һәм Бөйөк Британия араһында килешеү төҙөү мәсьәләһе һәм һуғыштан һуңғы хеҙмәттәшлек буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. 1941 йылдың 16 авгусында Сталин Юғары Баш Командованиеһы Ставкаһы ның 270-се бойороғона ҡул ҡуя, унда яҙыла: ''«Алыш ваҡытында үҙҙәренән айырыу билдәләрен тартып алған һәм тылға ҡасҡан йәки дошманға пленға бирелгән командирҙарҙы һәм политработниктарҙы үтә уҫал дезертирҙар тип һанарға һәм үҙ Ватанына хыянат иткән һәм хәрби анты боҙған дезертиҙар булараҡ уларҙың ғаиләләрен ҡулға алырға» (см.: [[s:Приказ СВГК СССР от 16.08.1941 № 270|Приказ № 270]])''. {{Викитека|Доклад Сталина И. В. на торжественном заседании 6 ноября 1941 г.|1941 йылдың 6 ноябрендәге тантаналы ултырышта И. В. Сталиндың доклады}} Мәскәү өсөн алышта, Мәскәү хәрби хәлдә тип иғлан ителгәндән һуң, Сталин баш ҡалала ҡала<ref>{{Cite web|url=http://rusmi.su/news/10-2015/news6499.html|title=В 1941 году И.В. Сталин остался в Москве!|publisher=Русский Код|lang=ru|accessdate=2019-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190223074304/http://rusmi.su/news/10-2015/news6499.html |date=2019-02-23 }}</ref>, 1941 йылдың 6 ноябрендә ул метроның «Маяковская» станцияһында үткәрелгән ултырышта сығыш яһай, ул Октябрь революцияһының 24-се йыллығына арнала. Үҙенең телмәрендә Сталин Ҡыҙыл Армия өсөн уңышһыҙ һуғыш башын, мәҫәлән, ''«танкылар һәм өлөшләтә авиация етеүмәүе»'' менән аңлата<ref name="Stalin_1941-11-06">''Сталин И. В.'' [http://www.hrono.ru/libris/stalin/15-12.html Доклад на торжественном заседании Московского совета депутатов трудящихся с партийными и общественными организациями города Москвы. 6 ноября 1941 года] // «Правда», 7.11.1941.</ref>. Иртәгәһенә, 1941 гйылдың 7 ноябрендә, Сталин ҡушыуы буйынса Ҡыҙыл майҙанда традицион хәрби парад үткәрелә. {{Викитека|Выступление И.В.Сталина на параде 7 ноября 1941 г.| И. В. Сталиндың 1941 йылдың 7 ноябрендәге парадта сығышы}} 1942 йылдың 30 майында Сталин Дәүләт оборона комитеты ҡарамағындағы Үҙәк партизан хәрәкәте штабын ойоштороу буйынса ҡарарға ҡул ҡуя. 1942 йылдың 5 сентябрендә «Партизан хәрәкәте бурыстары тураһында» тигән бойороҡ сығара, ул баҫҡынсылар тылында артабанғы көрәш ойоштороуҙа төп документ булып тора<ref>{{Cite web|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11203644@cmsArticle|title=Центральный штаб — партизанский|author=Энциклопедия МО РФ|publisher=encyclopedia.mil.ru|accessdate=2019-02-22}}</ref>. 1942 йылдың 28 июлендә Сталин оборона наркомы сифатында 227-се бойороҡҡа ҡул ҡуя, әлеге бойороҡ Ҡыҙыл Армияла тәртипте ҡатыландырыуға йүнәлтелә, етәкселектең бойороғонан тыш ғәскәрҙәрҙең сигенеүен тыя, фронттар составына штраф батальондары һәм армиялар составына штраф роталары индерә, ә шулай уҡ армиялар составына тотҡарлыҡ итеүсе отрядтары. Заградотрядтарҙы Сталин уйлап тапмаған; бындай ысулдарҙы большевиктар Граждандар һуғышында ҡулланалар. Тикшеренеүселәр В. Краснов һәм В. Дайнес, Сталиндың 227-се бойороғо Троцкийҙың Көньяҡ фронты буйынса 1918 йылдың 24 ноябрендәге 65-се бойороғон ҡабатлаай, тип раҫлайҙар. 65-се бойороҡ әлегә тиклем үҙенең аяуһыҙлығы менән хайран ҡалдыра; ул дезертирҙарҙы ғына түгел, ә уларҙы йәшереүселәрҙе атып үлтереүҙе һәм өйҙәрен яндырыуҙы талап итә. === Бөйөк Ватан һуғышында боролош === Сталинград алышында башланған боролош 1943 йылдың ҡышындағы һөжүм барышында дауам итә. Курск алышында Бөйөк Ватан һуышында ғына түгел, бөтә Икенсе донъя һуғышында боролош тамална. 1943 йылдың 11 февралендә Сталин Дәүләт оборона комитетының атом бомбаһын булдырыу буйынса эштәрҙе башлау тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуя. [[Файл:Teheran conference-1943.jpg|thumb|250x250px|Сталин, [[Франклин Делано Рузвельт|Ф. Д. Рузвельт]] һәм [[Уинстон Черчилль|У. Черчилль]] [[Тегеран конференцияһы]]нда]] === Һуғыштың тамамланыуы === 1945 йылдың 4 — 11 февраляендә Сталин участвует союздаш державаларҙың Ялта конференцияһында ҡатнаша, унда һуғыштан һуңғы донъя ҡоролошо тураһында һүҙ бара. Черчилль, киләсәккә сәйәси фекерҙәрҙе күҙ уңында тотоп, Рузвельтты Ҡыҙыл Армияһынан алдараҡ Берлин, Прага һәм Вена кеүек мөһим ҡалаларҙы үҙ көстәре менән яуларға кәрәк тип, ә шулай уҡ демаркацион линияһын Көнсығышҡа табан алыҫыраҡ этергә өндәй. Ҡайһы бер сәйәси эшмәкәрҙәрҙән башҡа, ошо уҡ фекерҙә британ фельдмаршалдары А. Ф. Брук һәм Б. Л. Монтгомери ныҡыйҙар. Әммә союздаш көстәренең баш командующийы генерал Д. Д. Эйзенхауэр һәм башҡа хәрбиҙәр, хәрби-стратегик һәм тактик фекерҙәрҙән сығып, быға ҡаршы сығалар<ref>{{книга|автор=[[Бивор, Энтони|Beevor A.]]|заглавие=The Fall of Berlin 1945|ссылка=|место={{N. Y.}} — {{L.}}|издательство=[[Viking Press]]|год=2002|pages=84—85|язык=en|isbn=0-670-03041-4}}</ref><ref>{{книга|автор=Folly M. H.|заглавие=The Palgrave Concise Historical Atlas of World War II|ссылка=|ответственный=|издание=|место=N. Y.|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2004|pages=96—94|серия=Palgrave Concise Historical Atlases|isbn=1-4039-0285-2|isbn2=1-4039-0286-0|язык=en}}</ref>. Һөҙөмтәлә 1945 йылдың яҙына ҡарата Берләштерелгән штаб начальниктары штабында АҠШ һәм Бөйөк Британия союздаш көстәренең артабанғы планы буйынса яңғырауыҡлы ҡапма-ҡаршылыҡтар булып үтә{{sfn|Ambrose|1967|pp=53—55}}. 1945 йылдың 27 мартында пресс-конференцияла репотерҙарҙың береһе Эйзанхауэрҙан: «Нисек һеҙ уйлайһығыҙ, кем беренсе булып Берлинға инә: урыҫтармы әллә беҙме?» — тип һорағас, Эйзенхауэр, ниндәй булһа ла прогноздарҙан баш тартһа ла, шулай ҙа, «Берлин уларҙан — 33 миль һәм 250 миль беҙҙән алыҫлыҡта ята», һәм «Ҡыҙыл Армияға немец ғәскәрҙәренең төп көстәре ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, уны бик ҡыҫҡа уҙыш көтә», — тип әйтә. Ошо уҡ ваҡытта американ бригада генералы О. Брэдли, союздаш ғәскәрҙәре Берлинды штурмлау осрағында, 100 мең кеше юғалтасаҡ, тип фаразлай{{sfn|Ambrose|1967|pp=88—89}}. Дж. Боффа, генерал Эйзенхауэр пландарына айырмалы рәүештә, «Черчилль һәм британ генералдары нисек кенә булһа ла урыҫтарҙан алда Берлинға барып етергә ынтылдылар» тип билдәләй: {{начало цитаты}} Апрель башында [1945 йылдың], шулай итеп, Сталин ҡулында ике бер-береһен инҡар иткән документ барлыҡҡа килә: Эйзенхауэрҙың хаты һәм совет разведкаһының Монтгомери ғәскәрҙәре Берлинға һөжүм әҙерләүе тураһындағы белдермәһе. Сталин Эйзенхауэрҙың лояллеген бик юғары баһалай, әммә шулай ҙа мәкерлеккә барырға була. Американ генералына биргән яуапта ул уның пландарын хуплай һәм бер үк ваҡытта, Берлин «үҙенең элекке стратегик әһәмиәтен юғалтты» һәм ошоноң менән бәйле совет ғәскәрҙәре ҡаланы яулау өсөн икенсе дәржәләге көстәр төркөмөн ебәрәсәге тураһында белдерә. Ысынында ул әле генә Германияның баш ҡалаһына был һуғыштағы аҙаҡҡы эре һөжүмде үткәреү буйынса директиваға ҡул ҡуя. Совет кешеләре өсөн Берлинды алыу еңеүҙең тейешле нөктәһе булырға тейеш була. Эш абруйҙа ғына түгел. Берлиндың уларҙың ҡулында булыуы, СССРГермания яҙмышын хәл иткәндә башҡаларҙы үҙенең фекеренә ҡолаҡ һалырға мәжбүр итеүҙең гарантияһы була ала ине<ref>[http://scepsis.net/library/id_3176.html Победа и её теневые стороны] // [[Боффа, Джузеппе|Боффа Д.]] История Советского Союза: в 2-х тт. Т. 2. От Отечественной войны до положения второй мировой державы. Сталин и Хрущёв. 1941—1964 гг. — 2-е изд. — М.: [[Международные отношения (издательство)|Международные отношения]], 1994. — 632 с. </ref>.'' [[Файл:Attlee, Truman and Stalin at Potsdam.jpg|thumb|[[Потсдам конференцияһы]]|250x250пкс]] {{конец цитаты}} {{Викитека|Выступление И. В. Сталина по поводу окончания Великой Отечественной войны 9 мая 1945 г.|Выступление И. В. Сталина 9 мая 1945 г.}} Тикшеренеүсе Кынин Г. П. шулай уҡ, Сталин инглиз-американ союздаштарының пландары тураһында белеп, юрый, совет ғәскәрҙәренең төп һөжүме «майҙың икенсе яртыһына тәғәйенләнгән» тип яңылыш мәғлүмәт бирә (ысынында һөжүм, 2-се Белорус фронты әҙерләнеп өлгөрмәүгә ҡарамаҫтан, 16 апрелдә башлана. 1945 йылдың 1 апрелендәге үҙенең Рузвельтҡа яған хатында Черчиль асыҡтан-асыҡ: «…сәйәси яҡтан беҙгә Германияла беҙгә мөмкин тиклем көнсығышҡараҡ барыр кәрәк, һәм, ошо осраҡта, Берлин беҙгә яҡыныраҡ булһа, беҙ уны шис шикһеҙ яуларға тейешбеҙ», — тип яҙа. Генерал Эйзенхауэр Черчилдең хәүефләнеүенә: «Әлбиттә, ниндәйҙер бер мәлдә ҡаршылашыу бөтә фронт буйынса ҡапыл юҡҡа сығарылһа, беҙ алға ынтыласаҡбыҙ, һәм Любек һәм Берлин беҙҙең мөһим маҡсаттар иҫәбендә буласаҡтар», — тип яуап бирә. Ҡыҙыл Армия 1945 йылдың 16 апрелендә Берлин операцияһын башлағас, Черчилль инглиз-американ ғәскәрҙәре ул мәлдә бер нисек тә берлинға барып етә алмауын аңлап, Любекты яулауға уй-фекерен туплай. 1945 йылдың 12 апрелендә Ф. Д. Рузвельт вафат булғандан һәм шундуҡ АҠШ президенты вазифаһына Трумэн тәғәйенләнгәндән һуң Гитлерға ҡаршы коалиция эсендә АҠШ сәйәсәте үҙгәрә. Трумэн, Сталиндан алыҫлашып, күп кенә мөһим хәрби һәм сәйәси мәсьәләләр буйынса уға ҡаршы сығыш яһай башлай. Шундай уҡ курсты Черчилль, дә ала һәм, шулай итеп, Ҙур тройка эсендәге көстәр ҡуйылышын үҙгәртә. Үҙ сиратында Сталин сәйәси көрсөктән сығыу өсөн ниндәй булһа ла көйләү юлдарын эҙләргә маташмай{{sfn|Иванов|2005|с=418—419}}. Лондон университеты профессоры Орландо Файджес Discovery Civilisation телеканалы эфирында совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышындағы еңеүендә, 1941 йылға ҡарата совет дәүләте һуғышҡа әҙер булмауын иҫәпкә алып, Сталиндың ҡаҙаныштарын инҡар итә<ref name="autogenerated20130709-1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_tocHNH8bME|title=Иосиф Сталин - Величайшие злодеи мира|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name=autogenerated20130709-1 />. == Халыҡтарҙы депортациядау == Төп мәҡәлә: СССР-ҙа халыҡтарҙы депортациялау Тотошлай депортациялауға бик күп халыҡтар дусар ителә, улар араһында: корейҙар, немецтар, финдар, фин-ингерманландтар,ҡарасәйҙәр, ҡалмыҡтар, чечендар. Ингуштар, балҡарҙар, ҡырым татарҙары һәм төрөк-месхетиндар. Шулар араһынан ете халыҡ — немецтар, ҡарасәйҙәр, ҡалмыҡтар, ингуштар, чечндар, балҡарҙар һәм ҡырым татарҙары үҙҙәренең милли автономияларынан баш ҡаҡтылар. СССР-ҙа депортациялауға совет граждандарының тағы ла бик күп этник, этникүконфессиональ һәм социаль категориялары дусар була: казактар, төрлө милләтле кулактар, [[поляктар]], [[әзербайжандар]], [[курдтар]], [[ҡытайҙар]], [[урыҫтар]], ирандар, [[йәһүдтәр]], [[украиндар]], молдавандар, литвалар, латыштар, эстондар, гректар, болгарҙар, [[әрмәндәр]], ҡабарҙалар, [[төрөктәр]], тажиктар һәм башҡалар<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20091114/193419498.html|title=Депортация народов в СССР. Справка|date=20091114T1000+0300|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. == Һуғыштан һуңғы йылдар == 1943 йылдың 25 ноябрендә Сталин СССР сит ил эштәре наркомы В. М. Молотов һәм Дәүләт оборона комитеты ағзаһы, СССР Халыҡ комиссарҙары Советы Рәйесе урынбаҫары К. Е. Ворошилов оҙатыуында Сталинград һәм Баҡыға китә. Унан самолетта (тәүге һәм аҙаҡҡы тапҡыр) Таһранға оса (Иран). 1943 йылдың 28 ноябренән 1 декабренә тиклем Сталин Таһран конференцияһында ——СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия илдәре лидерҙарының Икенсе донъя һуғышы йылдарындағы тәүге «Ҙур тройка» конференцияһында ҡатнаша. === Социаль-иҡтисади сәйәсәт. Хәрби-сәнәғәт комплексы үҫеше === Төп мәҡәләләр: СССР-ҙа аслыҡ (1946—1947), СССР-ҙа 1947 йылғы аҡса реформаһы, Сталиндың тәбиғәтте үҙгәртеү планы, Бөйөк коммунизм төҙөлөштәре һәм Совет атом бомбаһын булдырыу [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң илдә эшселәр ҡулдары, мал һәм техника дефициты күҙәтелә. Властар ауыл хужалығына капитал һалымды күтәрергә<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/selskoe-hozyaystvo-sssr-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny|автор=Зельднер А.Г.|заглавие=Сельское хозяйство СССР в годы Великой Отечественной войны|год=2010|язык=|издание=Вестник экономической безопасности|тип=|месяц=|число=|том=|номер=6|страницы=24—28|issn=1997-1001}}</ref>, ауылда механизациялау һәм электрлаштырыу эштәрен киңәйтергә мәжбүр булалар[174]. Ошоға ҡарамаҫтан, ҡоролоҡ<ref>{{Статья|ссылка=https://web.archive.org/web/20070929204231/http://www.auditorium.ru/books/4521/ch1.pdf|автор=И.М.Волков|заглавие=Засуха, голод 1946-1947 годов. История СССР|год=1991|язык=|издание=Наука|тип=|месяц=|число=|том=|номер=4|страницы=3—19|issn=}}</ref>, властар сәйәсәте (сит илгә иген экспорты, продразверстка планын нисек кенә булһа ла үтәү) арҡаһында<ref>{{Книга|автор=В. Ф. Зима|заглавие=Голод в СССР 1946—1947 годов: Происхождение и последствия|ответственный=|год=1996|издание=|место=Москва|издательство=Институт Российской истории РАН|страницы=|страниц=|isbn=5-201-00595-0}}</ref>, дөйөм хәрби бөлгөнгөлөгө һәм ауыл хужалығының көсһөҙлөгө арҡаһында аслыҡ барлыҡҡа килә, уның иң юғары нөктәһе 1946—1947 йылдарға тура килә<ref name=":0" />. Аслыҡ һөҙөмтәһендә, төрлө баһалар буйынса, 200 мең тирәһе кешенән 1, 5 миллион кеше һәләк була. Бер нисә миллион кеше дистрофияға һәм башҡа бик ауыр сирҙәргә дусар ителә<ref name=":0" />. Аслыҡ айырыуса ныҡ балаларҙы ҡыра. 1947 йылда Түбәнге Волга буйында сабыйҙар араһындағы үлем кимәле 1946 йыл менән сағыштырғанда 1,8 тапҡырға күберәк. [[Сталинград]]та 1947 йылда үлгәндәр араһында балаларҙың һаны 41 % тәшкил итә. Көнбайыш Себерҙә һәләк булғандарҙың яртыһы тиерлек 16 йәшкә тиклемге балалар була. Аслыҡ бигерәк тә ауыл ерендә халыҡты һәм социаль яҡтан яҡланмаған халыҡ ҡатламдары (күп балалы ғаиләләр, яңғыҙаҡ әсәләр, бик ҡартайған кешеләр) ҡыра<ref>{{Статья|ссылка=https://www.sibran.ru/upload/iblock/76b/76b2f89b05ab723d17710c518a638cc5.pdf|автор=Лапердин В. Б.|заглавие=Последствия голода 1946—1947 гг. в Омской области|год=2013|издание=Гуманитарные науки в Сибири|номер=4|страницы=38—42}}</ref>. Ошо осорҙа Сталин үҙенең етәкселек методтарына тоғролоғон күрһәтә — ашығыс рәүештә бик ҡаты закондар ҡабул ителә, мәҫәлән, 1947 йылдың 4 июнендәге уғрылыҡ менән көрәш тураһындағы указ, сөнки улар буйынса лагерҙарға 25 йылға тиклемге оҙайлы сроктар ҡаралған. 1947—1952 йылдарҙа уғрылыҡ өсөн 2 миллиондан ашыу кеше хөкөм ителә<ref name=":0" />. [[Файл:Mao, Bulganin, Stalin, Ulbricht Tsedenbal.jpeg|thumb|Сталин [[Мао Цзэдун]], [[Булганин Николай Александрович|Булганин]], [[Ульбрихт Вальтер|Ульбрихт]] һәм [[Юмжагийн Цэдэнбал|Цэдэнбал]] менән президиумда, 21 декабрь 1949|250x250пкс]] 1946 йылдың йәйендә паек һәм коммерция хаҡтары араһында байтаҡ ҡына айырма күҙәтелә, уның ниҫбәте 1:8 тәшкил итә. 1946 йылдың көҙөндә карточка системаһын бөтөрөүгә әҙерлек сиктәрендә паек һәм коммерция хаҡтарын яҡынайтыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Осенью 1946 йылдың көҙөндә паек хаҡтары 3 тапҡырға арттырыла, ә икмәк хаҡы хатта 3,8 тапҡырға арта. Коммерция хаҡтары ныҡ түбәнәймәй һәм 30-40 % тәшкил итә. Һөҙөмтәлә паек һәм коммерция хаҡтарының ниҫбәте 1:2,5 тәшкил итә. Эш хаҡын түләмәү (ике айға тиклем) шулай уҡ граждандарҙың йәйәш кимәленә бик ҙур йоғонто яһай. Ҡайһы бер осраҡтарҙа түбән хаҡ алыусы хеҙмәткәрҙәр эш хаҡын биргәндән һуң предприятиеға бурыслы булып ҡалалар (мәҫәлән, Урта Урал баҡыр заводында (Ревда ҡалаһы) ай һайын яҡынса 70 кешенең ошондай бурысы була{{efn|Как пример, настройщик Кузьмин в ноябре 1946 года заработал 246 руб., получил аванс 200 руб., вычет за заем и подоходный налог – 70 руб., остался должен цеху 31 руб}})<ref name=":4" />. 1947 йылдың 14 декабрендә Сталин СССР Министрҙар Советының һәм ВКП(б) Үҙәк комитетының «Аҡса реформаһын үткәреү һәм аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙарына карточкаларҙы бөтөрөү тураһында» 4004-се Ҡарарына ҡул ҡуя<ref>{{Cite web|url=http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=42378&PrintVersion=1|title=Постановление Совмина СССР, ЦК ВКП(б) от 14.12.1947 № 4004 // текст правового акта|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2019-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120214042305/http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=42378&PrintVersion=1|archivedate=2012-02-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214042305/http://www.kadis.ru/texts/index.phtml?id=42378&PrintVersion=1 |date=2012-02-14 }}</ref>, был ҡарарҙа шулай уҡ берҙәм хаҡтарҙың яңы кимәле билдәләнә. Аҡса реформаһы деноминация (валютаны тотороҡландырыу һәм иҫәпләшеүҙәрҙе ябайлаштырыу маҡсатында аҡсаның үҙендә күрһәтелгән хаҡын үҙгәртеү) рәүешендә үткәрелә. Ул конфискацияға нигеҙләнә (1944—1948 йылдарҙа Европа илдәренә оҡшаш аҡса реформалары үткәрелә<ref>[http://www.bonistikaweb.ru/KNIGI/den-20.htm Денежная реформа 1947 г. в СССР и конфискационные денежные реформы в Европе 1944−1948 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408092122/http://www.bonistikaweb.ru/KNIGI/den-20.htm |date=2020-04-08 }}</ref>) һәм аҡса әйләнешендә һуғыш һөҙөмтәләрен юҡҡа сығара. Артабан 1948—1954 йылдарҙа күмәк ҡулланыу тауарҙарына йыл һайын ваҡлап һатыу хаҡтары тәбүнәйтелә<ref name=":3">{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/s-kazhdym-godom-zhit-vse-luchshe-fenomen-snizheniya-poslevoennyh-tsen|автор=Лазарева Л. Н.|заглавие=«С каждым годом жить все лучше…» (феномен снижения послевоенных цен)|год=2018|язык=|издание=Вестник Московского государственного областного университета. Серия: История и политические науки|тип=|месяц=|число=|том=|номер=3|страницы=138—146|issn=2072-8360}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/o-sovremennom-sposobe-deystviya-zakona-rosta-proizvoditelnosti-truda-i-zabytom-ekonomicheskom-otkrytii-i-v-stalina|автор=Корняков В. И.|заглавие=О современном способе действия закона роста производительности труда и забытом экономическом открытии И. В. Сталина|год=2014|язык=|издание=Теоретическая экономика|тип=|месяц=|число=|том=|номер=3|страницы=8—21|issn=2221-3260}}</ref>. 1948 йылда реаль эш хаҡтары уртаса һуғышҡа тиклемге кимәлдән 20 % -ҡа түбәренәк булһа, 1952 йылда улар һуғышҡа тиклемге кимәлдән 25 %-ҡа арта һәм 1928 йылғы кимәленә сыға<ref>{{Статья|автор=Janet G. Chapman |год=1954 |doi=10.2307/1924665 |issn=0034-6535 |выпуск=2 |страницы=134—156 |издание=The Review of Economics and Statistics |заглавие=Real Wages in the Soviet Union, 1928-1952 |ссылка=http://www.jstor.org/stable/1924665 |том=36}}</ref>. Айырыуса һиҙелерлек хаҡтар сәнәғәт тауарына төшөрөлә (патефондар, велосипедтар һәм башҡа тауарҙар), аҙыҡ-түлек тауарҙарына хаҡтар ул тиклем һиҙелерлек булмай<ref name=":2">{{Книга|автор=Зубкова Е.Ю.|заглавие=Послевоенное советское общество: политика и повседневность, 1945-1953|год=1999|издательство=РОССПЭН|страницы=78—89|isbn=5-8243-0069-0}}</ref>. Ошо уҡ ваҡытта эш хаҡтары күпкә яйыраҡ темп менән үҫә һәм хеҙмәткәрҙәрҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Табыш өлөшөн юғалтҡанбюджетты тотороҡландырыу маҡсатында күп кенә учреждениеларҙаштаттарҙы ҡыҫҡартыуға баралар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1129647|title=«Снижение цен в целях агитации»|author=Жирнов Е.|website=Коммерсантъ Власть №10|date=2009-03-16|pages=с.56|access-date=2021-04-20}}</ref>. 1947—1948 йылдарҙа республика һәм урындағы буйһоноу предприятиеларында хеҙмәткәрҙәр штаттары ныҡ ҡына ҡыҫҡартыла. Дәүләт аҡсаһын исраф итмәү өсөн әлеге кадрҙар сәйәсәте административ һәм ярҙамсы персоналы иҫәбенә башҡарыла, һәм бер аҙ етәксеелк вазифаларын ҡыҫҡартыу иҫәбенә. Ул өҫтөмө рәүештә сәнәғәттәге кадрҙар проблемаһын хәл итеүгә булышылыҡ итә: унда һаман эшсе ҡулдары етешмәй. 1948 йылда хөкүмәт шулай уҡ коммуналь-көнкүреш, почта, бәйләнеш, транспорт уңайлыҡтарын хеҙмәтләндереү, балаларҙы балалар баҡсаларында тәрбиәләү өсөн тарифтарҙы арттырыу буйынса бер нисә ҡарар ҡабул итә. Ошоноң иҫәбенә ҡала халҡының хеҙмәтләндереүгә тотонлған сығымдары 40-60 %-ҡа арта. 1948 йылда хөкүмәт үткәргән «экономия» сәйәсәте халыҡтың хеҙмәт килем-төшөмө бик ныҡ кәмей (премиялар бик ныҡ ҡыҫҡартыла(25-50 %), өлөшләтә стипендиялар, пенсиялар кәметелә, эшләп сығарыу күләме арттырыла һәм эш күләменән түләнә торған хеҙмәткә хаҡтар түбәнәйтелә<ref name=":4" />. 1948 йылдың ғинуарынан номенклатура хеҙмәткәрҙәренең айлыҡ эш хаҡы байтаҡ күтәрелә 3 окладҡа тиклем айына «ваҡытлыса аҡсалата тәьмин итеү» түләнә башлай, уларҙан һалымдар һәм взностар алынмай. Был тәртип номенклатура өсөн 1956 йылға тиклем ғәмәлдә була<ref>{{Книга|автор=Барсенков А. С., Вдовин А. И.|заглавие=История России. 1917–2009|год=2010|издательство=Аспект Пресс}}</ref>. 1948 йылғы хаҡтарҙы төшөрөү ысынында халыҡтың йәшәү кимәлен яҡшыртмай, сөнки хаҡтар тик ҡиммәтле сәнәғәт тауарҙарына, араҡыға һәм һәм башҡа спиртлы эсемлектәргә ҡағыла. 1946—47 йылдарҙағы бөтә социаль-иҡтисади комплексы башлыса дәүләт пробемаларын хәл итеүгә йүнәлтелә. Последующее наиболее масштабное снижение цен в 1950 йылда үткәрелгән масштаблы хаҡтарҙы төшөрөү халыҡтың һатып алыу һәләтлеген күпкә арттыра һәм граждандарҙың йәшәйеш кимәлен бер аҙ арттыра. 1947 йылғы кимәл менән сағыштырмаса аҙыҡ-түлектең минималь йыйымы ике тапҡырға кәмей. Шуға ҡарамаҫтан ваҡлап һатыу тауарҙарына хаҡтар 1950-се йылдар башында ла 1940 йылғы кимәленән 38 %-ҡа артығыраҡ була. «Ирекле-мәжбүри» зайымдар халыҡтан йылына уртаса бер эш ҡаҡын тәшкил итә һәм ысынында 1940-1950-се йылдарҙа өҫтәмә һалым булып тора һәм граждандарҙың йәшәйеш кимәленә хаҡтар төшөрөү эффектын 60 %-ҡа кәметәләр. Ул заманда киң таралған «таҙа зыян» тезисы популистик алым ғына булып ҡала, сөнки хөкүмәт аҡса реформаһынан һәм, дөйөм алғанда, ул ваҡыттағы социаль-иҡтисади сәйәсәтенән бик ҙур табыш ала. 1940-сы йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдар башындағы иҡтисади модель режим терәгенең (производство алдынғылары, бюрократия, ғилми һәм ижади интеллигенция) йәшәйеш кимәлен күтәреүгә йүнәлтелә. Лишь смена политической конъюнктуры в середине 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында сәйәси конъюктураның алмашыныуы илдең социаль-иҡтисади курсын үҙгәртеүгә булышлыҡ итә һәм бөтә халыҡтың матди хәлен яҡшыртыуға алып килә<ref name=":4">{{Книга|ссылка=http://www.ihist.uran.ru/files/Klinova_dissertatsiya_na_sayt.pdf|автор=Клинова М.А.|заглавие=Экономические стратегии городского населения РСФСР (1946–1956 ГГ.)|год=2020|место=Екатеринбург}}</ref>. Тарихсы О. Хлевнюк фекеренсә, 1947 йылғы аҡса реформаһы — Сталин системаһы көҙгөһө. Һуғыштан һуңғы иҡтисади көрсөктө халыҡтың йыйылған аҡса иҫәбенә еңеп сығыу юлы һайлана. Башта реформа 1946 йылға планлаштырыла, әммә массауи аслыҡ башланыуы менән бәйле уны тағы бер йылға күсерәләр. Социализмдың өҫтөнлөктәрен күрһәтеү өсөн карточкаларҙы бөтөрөү ҡыҫҡа сроктарҙа үткәрелергә тейеш була. Ябай граждандарҙа реформаның популяр булмауын иҫәпкә алып, властар бик ҙур мәғлүмәти кампания ойошторалар һәм халыҡҡа, реформа спекулянттарға һәм хәлле граждандарға ҡаршы үткәрелә, тип еткерелә, шулай уҡ капиталистик илдерендә эшселәрҙең ауыр хәле тураһында телгә алырға онотмайҙар. Сталин формулировкалар өҫтөндә үҙе эшләй. Белдереүҙәргә ҡарамаҫтан, аҡса реформаһынан башлыса крәҫтиәндәр ыҙа сигә, ә күләгә иҡтисады эшҡыуарҙары һәм коррупцияға бирелгән чиновниктар ҙур зыян күрмәйҙәр. Карточкаларҙы бөтөрөү һәм дефицит тауарҙарҙың ирекле һатыуы бер нисек тә һатып алыу һәләтенең кәмеүен (яҡынса 8 тапҡырға) йомшарта алмай. Махсус тәьминат саралары тик эре ҡалаларға (башлыса [[Мәскәү]] һәм [[Ленинград]]) ҡағыла. Башҡалаларҙан башҡа карточкаларҙы бөтөрөү тәьминәттең өҙөклөктәренә килтерә<ref name=":0" />. Партия, совет һәм хужалыҡ етәкселеге өсөн ябыҡ аҙыҡ тәьминәте карточка системаһы бөтөрөлгәндән һуң да ғәмәлдә булып ҡала<ref name=":4" />. Аҡса реформаһы яуаплы совет хеҙмәткәрҙәре араһында СССР-ҙағы коррупцияның ҙур ҡатламын аса<ref name=":0" />. Партия, совет органдары хеҙмәткәрҙәре, ә шулай уҡреспублика һәм өлкә идаралыҡтарының Дәүләт хәүефһеҙлеге министрлығы һәм Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре үҙ байлығын төрлө законға ҡаршы ысулдар менән йәшерәләр. Ябай совет граждандарынан айырмалы рәүештә улар араһынан бик һирәктәр тейешле яза ала<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2076507|title=Дело о подрыве денежной реформы|author=ЕВГЕНИЙ ЖИРНОВ|website="Коммерсантъ Деньги" №49|date=2012-12-10|accessdate=2021-02-27}}</ref><ref name=":1">{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/korruptsiya-na-srednem-urale-v-period-provedeniya-denezhnoi-reformy-1947-goda|автор=Сластнёв С. Б.|заглавие=Коррупция на Среднем Урале в период проведения денежной реформы 1947 года|год=2014|издание=Актуальные проблемы научного обеспечения государственной политики Российской Федерации в области противодействия коррупции|выпуск=1}}</ref><ref name=":2" />. Аҡса реформаһы менән «күләгә иҡтисады» эшҡыуарҙары ла файҙаланып өлгөрә һәм хатта үҙ байлыҡтарын күҙгә күренерлек рәүештә арттыралар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://rgae.ru/publikacii/pushkarev-denezhnaya-reforma-1947-g-i-chernyi-rynok.shtml|title=Денежная реформа 1947 г. и "черный рынок"|author=В.С. Пушкарёв.|website=rgae.ru|date=2013|publisher=Российский государственный архив экономики,|accessdate=2021-02-27}}</ref>. Күпселек иҡтисади күрһәткестәр буйынса Һуғышҡа тиклемге кимәлгә СССР 1948 йылда уҡ сыға, бынан һуң тулайым эске продукт (ВВП) бик йылдам үҫешен дауам итә. 1940-сы йылдар аҙағында — 1950-се йылдарҙа совет иҡтисады башлыса интенсив юл буйынса үҫешә. Күпселегендә был үҙәкләштергән иҡтисади моделдең нығып еткән үҙенсәлеге, уның хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреү һәм үҙҡиммәттен кәметеү менән сикләнә<ref name="Ханин">''[[Ханин, Григорий Исаакович|Ханин Г. И.]]'' [http://saint-juste.narod.ru/hanin_sov_chudo.htm Советское экономическое чудо: миф или реальность?] // [[Свободная мысль (журнал)|Свободная мысль]], 2003, № 7, 8, 9, 11.</ref>. 1939 йылдан 1956 йылға тиклем уникаль хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреү ысулы ғәмәлдә була<ref>{{Статья|ссылка=http://avu.usaca.ru/ru/issues/69/articles/1666|автор=Потехин В.Н|заглавие=Опыт развития государственного управления экономикой|год=2014|язык=|издание=Аграрный вестник Урала|тип=|месяц=|число=|том=|номер=10 (128)|страницы=98—104|issn=}}</ref>. 1948 йылдың 20 октябрендә СССР Министрҙар Советының һәм ВКП(б)Үҙәк Комитетының «СССР-ҙың Европа өлөшөндә юғары тотороҡло уңыш тәьмин итеү өсөн баҫыу һаҡлағыс урман, үлән сәсеү системаһы, быуа һәм һыу ятҡылыҡтары төҙөү планы тураһында» исемле 3960-сы ҡарар ҡабул ителә<ref>{{Cite web|url=http://www.ng.ru/science/2008-11-26/14_forests.html|title=Государственная лесополоса / Наука / Независимая газета|publisher=www.ng.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, ул тарихҡа «Сталин тәбиғәтте үҙгәртеү планы» булараҡ инә. Сәнәғәт электр станцияларын һәм каналдарҙы төҙөү был ғәйәт ҙур пландың бер өлөшө булып тора, улар «Бөйөк коммунизм төҙөлөштәре» исеме аңтында билдәлелек ала. Сталин вафат булған йылда ауыл хужалығы хеҙмәткәренең уртаса тәүлек диетаһы калорийлығы 1928 йыл кимәленән 17 % түбәнерәк була<ref>{{Статья|автор=[[Уиткрофт, Стивен|Stephen G. Wheatcroft]] |год=2009-01-01 |doi=10.1016/j.eeh.2008.06.002 |issn=0014-4983 |выпуск=1 |страницы=24—52 |издание=Explorations in Economic History |заглавие=The first 35 years of Soviet living standards: Secular growth and conjunctural crises in a time of famines |ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014498308000259 |том=46}}</ref>. Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса (ЦСУ) революцияға тиклемге туҡланыу кимәле көнөнә тура килгән калорийлыҡ һаны буйынса тик 50-се йылдар аҙағында — начале 60-сы йылдар аҙағында еткерелә<ref name="autogenerated20130427-4">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/639907-echo/|title=Интервью / Цена достижений советской индустриализации / Андрей Маркевич|author=Маркевич Андрей|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1954 йылда бер кеше йәненә 74 % аҡһым, 58 % май, 50 % А витамины, 61 % С витамины тура килә<ref name=":3" />. Сталин осоронда хатта яҡшы тип һаналған йылдарҙа совет гражданының туҡланыуы бик ярлы булып ҡала һәм башлыса икмәк-картуфтан тора. Халыҡтың күпселеге насар йәшәү шарттарында көн күрә, сөнки Сталин ваҡытында торлаҡ ҡалдыҡ принциптарында төҙөлә. 1953 йылдың башына бер ҡала кешеһенә уртаса 4,5 квадрат метр торлаҡ тура килә. Ҡалаларҙа торлаҡ фондының яртыһында ғына һыу үткәргестәр һәм канализация үткәрелгән була. Яҡынса 4 млн кеше барактарҙа теркәлгән була<ref name=":0" />. Һуғыштан һуңғы йылдарҙың ауырлығына ҡарамаҫтан, Сталин хөкүмәте дәүләт бюджетыннан мәғариф һәм фән өлкәләренә финанслауҙы арттыра. Дүртенсе бишъйыллыҡ йылдарында яҡынса өстән бер өлөшкә фәнни-тикшеренеүсе институттарҙың һаны арта, фәндәр академиялары Ҡаҙағстанда, Латвияла һәм Эстонияла асыла. 1951 йылдан ете йыллыҡ мәкәтәп белеме мотлаҡ булып һанала<ref>История России XX — начала XXI века / А. С. Барсенков; А. И. Вдовин; С. В. Воронкова; под ред. [[Милов, Леонид Васильевич|Л. В. Милова]]. — М.: Эксмо, 2006. — Глава 11, § 3.</ref>. Милли институттар һәм мәктәптәр асыла, уларҙа СССР халыҡтарының телдәре, әҙәбиәте һәм төрлө мәҙәни традициялары уҡытыла {{sfn|Shearer|2006|p=192}}. Шунынң менән бергә һаулыҡ һаҡлау үҫеше һәм Сталин модернизацияһы арҡаһында 1940-сы йылдарҙың аҙағынан демографик ситуация яҡшыра башлай: сабыйлыҡ үлеме кәмей һәм уртса йәшәү кимәле (1926 йылда СССР-ҙа уртаса йәшәү кимәле 44йыл тәшкил итһә, 1938 йылда — 47 йыл,ә 1953 йылда — 63 йыл)<ref>История России XX — начала XXI века / А. С. Барсенков; А. И. Вдовин; С. В. Воронкова; под ред. [[Милов, Леонид Васильевич|Л. В. Милова]]. — М.: Эксмо, 2006. — Глава 12, § 2.</ref><ref>{{Книга|автор=Риер Яков Григорьевич|заглавие=Историческая демография: учебное пособие|издание=2-е изд. доп.|место=Могилев|издательство=[[Могилёвский государственный университет|МГУ им. A. A. Кулешова]]|год=2006|страницы=134|страниц=160|isbn=985-480-206-X}}</ref><ref>Мотревич В. П. Историческая демография России. Екатеринбург: Изд-во Уральского университета, 2000. — С. 61.</ref><ref name=":8">''Авдеев А.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2010/0433/analit03.php Младенческая смертность и история охраны материнства и детства в России и СССР] / Историческая демография: Сборник статей; под ред. Денисенко М. Б., Троицкой И. А. — М.: МАКС Пресс, 2008. — С. 36.</ref><ref>Воронцов А. В., Глотов М. Б. Демография. — М.: Юрайт, 2017. — С. 158.</ref>. Шуны әйтергә кәрәк, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге уңыштар күбеһенсә медицинала антибиотиктарҙы асыу һәм ҡулланыу һөҙөмтәһе булып<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr5.htm|title=ДЕМОГРАФИЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ СССР И РОССИИ В ЗЕРКАЛЕ ПОКОЛЕНИЙ|author=Вишневский А.|website=НАСЕЛЕНИЕ и ОБЩЕСТВО, № 70|date=Март-Апрель 2003 года|publisher=Информационный бюллетень Центра демографии и экологии человека Института народнохозяйственного прогнозирования РАН|access-date=2021-05-14}}</ref><ref name=":8" />. 1945 йылдың 24 июлендә Потсдамда Трумэн Сталинға, АҠШ-тың ''«хәҙер иҫ китмәле емергес көсө булған ҡоралы бар»'', тип әйтә. Черчилль хәтерләүенсә, Сталин йылмая, әммә ентекләп һорашып тормай. Ошонан сығып, Черчилль, Сталин бер нимә лә аңламаған һәм бер нимә лә белмәй, тигән һығымтаға килә<ref name="njГУБАРЕCjobvlb.ru">[http://www.dya.ru/museum/mr8_01.phtml Сталин и советский атомный проект. И. И. Никитчук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218224457/http://www.dya.ru/museum/mr8_01.phtml |date=2007-12-18 }}</ref>. Шул уҡ кисәт Сталин Молотовҡа, [[Курчатов Игорь Васильевич|Курчатов]] менән атом проекты буйынса эштәрҙе тиҙләтеү тураһында һөйләшергә ҡуша. 1945 йылдың 20 авгусында атом проекты менән етәкселек итеү өсөн Дәүләт оборона комитеты СССР Министрҙар Советы ҡарамағында Махсус комитет төҙөй, уның етәксеһе итеп [[Берия Лаврентий Павлович|Л. П. Берия]] тәғәйенләнә. Махсус комитет эргәһендә башҡарма орган — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Беренсе баш идаралығы (ПГУ) булдырыла. Сталин Директиваһы ПГУ-ға уран һәм плутоний атом бомбаларын 1948 йылда булдырыу бурысын. 1946 йылдың 25 ғинуарында Сталин тәүге тапҡыр атом бомбаһын эшләүсе академик И. В. Курчатов менән осраша; осрашыуҙа атом энергияһын ҡулланыу буйынса Махсус комитеттың рәйесе [[Берия Лаврентий Павлович|Л. П. Берия]], сит ил наркомы [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], СССР Дәүләт планы рәйесе [[Вознесенский Николай Алексеевич|Н. А. Вознесенский]], Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары [[Маленков Георгий Максимилианович|Г. М. Маленков]], тышҡы сәйәсәт наркомы [[Микоян Анастас Иванович|А. И. Микоян]], ВКП(б) Үҙәк комитеты Секретары [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Жданов]], СССР Фәндәр академияһы президенты [[Вавилов Сергей Иванович|С. И. Вавилов]], СССР Фәндәр академияһы академигы [[Кафтанов Сергей Васильевич|С. В. Кафтанов]] ҡатнашалар. 1946 йылда Сталин атом фәнен һәм техникаһы үҫешен билдәләгән алтмышҡа яҡын документҡа ҡул ҡуя, уларҙы үтәү һөҙөмтәһендә 1949 йылдың 29 авгусында Ҡаҙағстандың Семипалатинск полигонында беренсе атом бомбаһы уңышлы һынау үтә 1954 йылда Обнинскиҙа беренсе атом электр станцияһы төҙөлә. === Вафаты === {{main| Сталинды ерләү}} Сталин үҙенең рәсми резиденцияһ — Ближняя дачала вафат була, ул унда һуғыштан һуңғы осорҙа даими рәештә йәшәй. 1953 йылдың 1 мартында һаҡсыларҙың береһе уны кесе ашхана иҙәнендә ятҡан ерҙә тап итә. 2 март өнө иртәнсәк Ближняя дачаға табиптар килә һәм уң яҡ кәүҙә [[паралич]]ы диагнозын ҡуялар. 5 мартта 21 сәғәт 50 минутта Сталин вафат була<ref name=stalin>{{Cite web |url=http://www.stalin.su/hronology.php?action=period&id=9 |title=ПОСЛЕДНИЕ ГОДЫ ЖИЗНИ И. В. СТАЛИНА (1950—1953) |accessdate=2013-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509103030/http://www.stalin.su/hronology.php?action=period&id=9 |archivedate=2013-05-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509103030/http://www.stalin.su/hronology.php?action=period&id=9 |date=2013-05-09 }}</ref>. Медицина һығымтаһы буйынса, мейеһенә ҡан һауыу арҡаһында үлә. Медицина картаһы һәм үләкһә ярыу һөҙөмтәләренә ярашлы, Сталиндың бер нисә [[инсульт|ишемия инсульты]] (лакунар, әммә атеротромбик булыуы ла ихтимал) булған, Бөтә донъя неврологтар федерацияһы президенты В. Хачински фекеренсә, ҡан тамыры системаһының когнитив үҙгәрештәренә килтереүҙән тыш, психика боҙолоуыуын көсәйтә<ref name="Hachinski">{{Статья|автор=Vladimir Hachinski |год=1999 |doi=10.1111/j.1468-1331.1999.tb00004.x |issn=1468-1331 |выпуск=2 |язык=en |страницы=129—132 |издание=European Journal of Neurology |заглавие=Stalin's last years: delusions or dementia? |ссылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-1331.1999.tb00004.x |том=6}}</ref>. Сталиндың бальзамланған күҙәһе [[Ленин Мавзолейы]]на урынлаштырыла, ул 1953—1961 йылдарҙа «В. И. Ленин һәм И. В. Сталин мавзолейы» тип исемләнә. 1961 йылдың 30 октябрендә [[КПСС-тың XXII съезы]], постановил, что ''«Ленин васыяттарын етди рәүештә боҙған өсөн… уның кәүҙәһе янында Сталиндың табутын Мавзолейҙа ҡалдырыу мөмкин түгел»'', тигән ҡарарға килә. 1961 йылдың 31 октябренән 1 ноябргә ҡараған төндә Сталиндың кәүҙәһе Мавзолейҙан сығарыла һәм Кремль диуары янындағы некрополдә ерләнә<ref>{{Cite web|url=http://www.diletant.ru/articles/7800412/|title=Вынос тела Сталина из Мавзолея|author=|website=|date=2012-10-31|publisher=|accessdate=2019-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201195759/http://www.diletant.ru/articles/7800412/|archivedate=2013-02-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201195759/http://www.diletant.ru/articles/7800412/ |date=2013-02-01 }}</ref>. == Сталин шәхесе баһалары == === Ыңғай яҡтары === {{Төп мәҡәлә|Сталинизм|Неосталинизм}} Сталин менән шәхсән аралашҡан замандаштар йыш ҡына уға ҡапма-ҡаршылыҡлы баһа бирә. Үҙенең «Икенсе Донъя һуғышы» исемле китабында Уинстон Черчилль бер нисә тапҡыр Сталиндың ҡәтғи, хатта ҡайһы берҙә тупаҫ, аралашыу манераһына акцент яһай, әммә шул уҡ ваҡытта Черчилль Сталиндың стратегик һәләттәрен юғары баһалай: {{начало цитаты}}Ошо моментта Сталин, күрәһең, ҡапыл «Торч» операцияһының стратегик өҫтөнлөктәрен баһалай. Ул уның файҙаһына дүрт төп дәлил килтерә. <…> Был иҫ киткес иҫкәртмә миңә тәрән тәьҫир итте. Ул, урыҫ диктаторы быға тиклем уның өсөн яңы булған проблемаға тиҙ һәм тулыһынса төшөнөүен, күрһәтә. Беҙ бер нисә ай дауамында баш ватҡан уй-фекерҙәрҙе бер нисә минут эсендә аңлаған кешеләр бик һирәктер. Ул быларҙың бөтәһен дәйәшен тиҙлегендә баһаланы{{конец цитаты|источник=Уинстон Черчилль<ref>{{книга |автор=[[Уинстон Черчилль]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Вторая Мировая война |оригинал= |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books?id=XF_lAgAAQBAJ&pg=PT1583&dq=В+этот+момент+Сталин |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Альпина Паблишер |год=1998 |том=4 |страницы=218 |столбцы= |страниц=2636 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>}} Маршал Г. К. Жуков үҙенең «Хәтирәләр һәм уй-фекерҙәр» исемле хеҙмәтенең 11 главаһында Сталин шәхесенең тасуираламаһына бик күп иғтибар бүлә һәм, дөйөм алғанда, уның ойоштороу һәм лидерлыҡ сифаттарын танып, юғары баһа бирә. Шул уҡ ваҡытта Сталиндың ауыр холҡона акцент яһала.. {{начало цитаты}}Ғәҙәттә тыныс һәм аҡыл менән эш иткән, ул ваҡыты-ваҡыты менән бик ныҡ ҡуҙғыуға бирелә ине. Ул саҡта объективлығын юғалта һәм күҙ алдында киҫкен рәүештә үҙгәрә ине, ул тағы ла нығыраҡ ағарына, ҡарашы ауыр, ҡаты булып китә. Сталин һөжүменә ҡаршы торорға батырсылыҡ иткән һәм яуап бирә алған кешеләрҙе мин аҙ беләм{{конец цитаты|источник=Г. К. Жуков<ref>{{книга |автор=Г. К. Жуков |часть= |ссылка часть= |заглавие=Воспоминания и размышления |оригинал= |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=ICsWAQAAMAAJ&q=Обычно+спокойный+рассудительный |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Новости |год=1992 |том=2 |страницы=110 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>}} [[Альберт Шпеер]] хәтерләүенсә, Гитлер шулай уҡ Сталинға юғары баһа биргән: {{начало цитаты}} Сталин тураһында Гитлер ҙур ихтирам менән ҡарай ине һәм айырыуса улар эләккән һәм уларҙан ныҡ нервылар талап икән ситуацияларҙың оҡшашлығын билдәләй. <…> Ҡабаттан еңеү ышанысын тойған осраҡта, ул ирония менән, Рәсәй еңелгәндән һуң уның етәкселегенә Сталинды ҡуйыр кәрәк, ти ине — әлбиттә уның герман властарына буйһоноу шарты менән, сөнки ул ғына урыҫ халҡы менән идара итә ала. Ғөмүмән, ул Сталинда уҙаҡташын күрә ине һәм, күрәһең, уға ихтирам йөҙөнән уның пленға эләккән улы менән яҡшы мөғәмәлә итергә ҡуша {{конец цитаты|источник=''Альберт Шпеер''. «Воспоминания» (1969).}} 1953 йылдың 6 мартында И. В. Сталиндың вафаты айҡанлы некрологта британ журналисты, Поляк социалистик партия ағзаһы [[Исаак Дойчер]] Сталин идаралығына баһа бирә һәм иҡтисади йәһәттән Советтар Союзының артта ҡалған илдән донъяның икенсе индустриаль үҫешкән ил кимәленә әүерелеүен уның төп ҡаҙанышы тип һанай: {{Врезка | Заголовок = | Содержание = Сталиндың тарихи ҡаҙаныштарының асылы Рәсәйҙе һуҡанан ҡабул итеп, уны ядер реакторҙары менән ҡалдырыуында тора. Ул Рәсәйҙе икенсе донъя индустриаль державаһы кимәленә тиклем күтәрҙе. Был тик матди прогресс һәм ойоштороу һөҙөмтәһе генә булманы. Бындай ҡаҙаныштар бөтөнөһөн үҙ эсенә алған СССР-ҙағы мәҙәни революцияһыҙ булмаҫ ине, уның барышында бөтә халыҡ мәктәпкә йөрөй һәм бик көсөргәнешле уҡый. | Подпись = ''The Manchester Guardian. 6 March 1953.'' | Оригинал =The core of Stalin's historic achievements consists in this, that he had found Russia working with wooden ploughs and is leaving her equipped with atomic piles. He has raised Russia to the level of the second industrial Power of the world. This was not a matter of mere material progress and organization. No such achievement would have been possible without a vast cultural revolution, in the course of which a whole nation was sent to school to undergo a most intensive education. | Язык оригинала =en | Источник оригинала = ''[[Дойчер, Исаак|Isaac Deutscher]].'' End of Stalinism. // The Manchester Guardian. — 1953. — 6 March | Выравнивание = | Ширина = | Высота = | Размер шрифта = | Фон = | Без разрывов = }} 1956 йылда уның һуҡа һәм атом реакторы тураһындағы фразаһы Британ энциклопедияһының «Сталин» мәҡәләһенә индерелә<ref>Encyclopædia Britannica: a new survey of universal knowledge. — [[Лондон|London]], 1956. — V. 21. — p.303<br>''The year 1945 marked the climax in Stalin’s crowded and chequered career. As generalissimo and uncontested leader he was surrounded by an adulation and a cult which assumed its most grotesque forms toward the end of his life. Soviet scientists, writers, musicians, linguists, philosophers and others were made to accept his judgment as final. Underlying the bizarre cult were Stalin’s indubitable achievements. He was the originator of planned economy; he found Russia ivorking with wooden plows and left it equipped with atomic piles; and he was «father of victory.»''</ref>. [[Файл:May Day in London.jpg|thumb|right| [[Лондон]]дағы маевка, 1 май 2009 йыл|250x250пкс]] Бер нисә тарихсы һәм иҡтисадсы (М. М. Горинов<ref>{{книга |автор=М. М. Горинов |часть= |ссылка часть= |заглавие=НЭП: поиски путей развития |оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=Знание |год=1990 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=62 |серия= |isbn=5-07-000717-3 |тираж= |ref= }}</ref>, Н. Д. Колесов<ref name="Kolesov">''Колесов Н. Д.'' [http://www.m-economy.ru/art.php?nArtId=119 Экономический фактор победы в битве под Сталинградом] // Проблемы современной экономики. 2002. № 3.</ref>, Г. А. Черемисинов<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-mobilizatsionnoy-modeli-i-makroekonomicheskaya-dinamika-sssr-v-gody-pervoy-pyatiletki-i-velikoy-otechestvennoy-voyny|автор=Черемисинов Г. А.|заглавие=Формирование мобилизационной модели и макроэкономическая динамика СССР в годы первой пятилетки и Великой отечественной войны|год=2015|язык=|издание=Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения|том=|номер=4 (34)|страницы=19—35|issn=1998-9938}}</ref> и др.) 1920-се йылдар аҙағында иҡтисади сәйәсәт өлкәһендә Сталин стратегик яҡтан дөрөҫ тиҙләтелгән индустриәлләштереү һәм планлы иҡтисад моделен булдырыу юлын һайлаған, ә индустриәлләштереү һәм коллективлаштырыуҙы үткәреү өсөн ҡулланылған ҡаты ысулдар мәжбүри булған, сөнки ул замандағы хәрби хәүеф шарттарында (Японияның Көнсығыш азияла ССР сиктәренә яҡын экспансияһы<ref name="Нефёдов - итоги коллективизации" /> һәм Японияның 1920-се- 1930-сы йылдар сиктәрендә СССР-ға һөжүм итеүгә әҙерлеге<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennaya-rossiyskaya-i-zarubezhnaya-istoriografiya-o-podgotovke-sovetskoy-ekonomiki-k-velikoy-otechestvennoy-voyne|автор=Кондрашин М. В.|заглавие=Современная российская и зарубежная историография о подготовке советской экономики к Великой отечественной войне|год=2015|язык=|издание=Вестник Самарского государственного университета|том=|номер=4 (126)|страницы=127—133|issn=}}</ref>).) совет дәүләтенең йәшәйешен ҡайғыртырға кәрәк була, тип билдәләйҙәр<ref>{{Книга|автор=Лев Лопуховский, Борис Кавалерчик|год=2019-07-25|isbn=978-5-457-24370-5|страниц=876|издательство=Litres|заглавие=Июнь 1941. Запрограммированное поражение|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s25M7qTwco8C&pg=PT32&dq=%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%B0+1927&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj41pKbnbjmAhVG_SoKHWs_AjsQ6AEINTAB#v=onepage&q=%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%B0%201927&f=false}}</ref>, барыһы ун йыл тирәһе ваҡыт эсендә сәнәғәт үҫеше һөҙөмтәһендә Көнбайыш илдәренән артта ҡалыу радикаль рәүештә кәметелә, абсолют күрһәткестәр буйынса СССР стал донъяла икенсе урын ала (АҠШ-тан һуң). Индустриалләштереү СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышында еңеүендә төп факторы булып тора<ref name="Kolesov" />. 1920-се йылдар аҙағында булдырылған Сталин иҡтисади моделе (Сталин үҙе уның «төп архитекторы» булып тора) өс тиҫтә йыл ғәмәлдә була (1950-се йылдар аҙағына тиклем) һәм үҙенең бөтә дауамында юғары иҡтисади үҫеш юлында була, уларҙы, Григорий Ханин фекеренсә, «совет иҡтисади мөғжизәһе» тип атап була. Ошо уҡ ваҡытта Сталин моделенең аҙаҡҡы осоронда (1940-сы йылдар аҙағынан 1950-се йылдар аҙағына тиклем) иҡтисади сәйәсәттең эффектлығы артыуы арҡаһында экстенсив үҫештән интенсив үҫешкә күсеш башлана<ref name="Ханин" />. Инглиз тарихсыһы Саймон Себаг-Монтефиоре фекеренсә, Сталин бик ҙур интеллектуаль һәләттәргә эйә була: мәҫәлән, [[Платон]]ды оригиналда уҡыған. Когда Сталин власҡа килгәндә, тип дауам итә тарихсы, ул һәр саҡ телмәрҙәрен һәм мәҡәләләрен үҙе яҙа<ref name="autogenerated20130630-6" />. Наҙан Сталин тураһында уйҙырманы [[Троцкий Лев Давидович|Троцкий]] тыуҙырған. Ысынында Сталиндың китапханаһы 20 000 том тәшкил итә, ул көн һайын күп сәғәттәр дауамында китап уҡыу артында үткәрә, уларҙың биттәрендә иҫкәрмәләр эшләй һәм уларҙың каталогын төҙөй. Үҙенең мемуарҙарында Г. К. Жуков шулай уҡ Сталиндың китап уҡырға яратыуын телгә ала: «Күп уҡый һәм төрлө белем өлкәләрендә үҙен хәбәрҙар булыуын күрһәтә». Ошо уҡ ваҡытта китап уҡыу йәһәтенән ҡыҙыҡһыныуы эҙмә-эҙлекһеҙ була: [[Мопассан Ги де|Мопассан]], [[Уайльд Оскар|Уайльд]], [[Гоголь Николай Васильевич|Гоголь]], [[Гёте Иоганн Вольфганг фон|Гёте]], [[Золя Эмиль|Золя]]. Бынан тыш, уға шиғриәт оҡшай (үҫмер сағында ул үҙе грузин телендә шиғырҙар яҙа). Сталин киң белемле кеше була — ул [[Библия]]нан, [[Бисмарк Отто фон|Бисмарк]], [[Чехов Антон Павлович|Чехов]] әҫәрҙәренән өҙөктәр килтерә, [[Достоевский Фёдор Михайлович|Достоевский]] менән һоҡлана һәм уны иҫ киткес психолог тип һанай<ref name="autogenerated20130630-6" />. Инглиз яҙыусыһы Чарльз Сноу шулай уҡ Сталиндың белем кимәлен ярайһы уҡ юғары баһалай: <blockquote> ''«Сталинға ҡағылышлы булған ҡыҙыҡ хәлдәрҙән: ул уға замандаш булған дәүләт эшмәкәрҙәре араһынан әҙәби йәһәттән күпкә белемлерәк була. Уның менән сағыштырғанда [[Ллойд Джордж]] һәм [[Уинстон Черчилль]] — иҫ китерлек наҙан кешеләр. [[Франклин Делано Рузвельт|Рузвельт]] та улар рәтендә»''<ref>{{Cite web|url=http://vlastitel.com.ru/stalin/itog/snou.html|title=Чарльз П. Сноу Сталин - Великие властители прошлого|publisher=vlastitel.com.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. </blockquote> === Кире яҡтары === [[Файл:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb|1989 год, митинг в [[Куропаты|Куропатах]], [[Белоруссия]].|250x250пкс]] Ҡайһы бер тарихсылар, Сталин шәхсән диктатураһын булдыра, тип һанаһа<ref name="Volkogonov">''Волкогонов Д. А.'' [http://militera.lib.ru/bio/volkogonov_dv/05.html Сталин. Политический портрет. В 2-х книгах. Гл. 5.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313155545/http://militera.lib.ru/bio/volkogonov_dv/05.html |date=2008-03-13 }} — М.: Новости, 1992. — ISBN 5-7020-0097-8</ref><ref name="Bakunin-AV">''Бакунин А. В.'' История советского тоталитаризма. В 2-х кн. — [[Екатеринбург]]: [[Институт истории и археологии УрО РАН]], 1996. Т. 1; 1997. Т. 2. — ISBN 5-7851-0053-3</ref><ref name="Khlevnuk">''Хлевнюк О. В.'' 1937-й. Сталин, НКВД и советское общество. — М.: [[Республика (издательство)|Республика]], 1992. — ISBN 5-250-01537-9</ref>; башҡалары, 1930-сы йылдар уртаһына тиклем диктатура коллектив характер йөрөтә, тип иҫәпләй<ref name="Sabov_2002-11-18">{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/22677/22077/|title=Жупел Сталина|author=Комсомольская правда {{!}} Сайт «Комсомольской правды»|date=2002-11-19|publisher=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Тарихсы О. В. Хлевнюк фекеренсә<ref name="Khlevniuk">{{Статья|автор=Oleg Khlevniuk |год=2001 |doi=10.1353/kri.2008.0052 |issn=1538-5000 |выпуск=2 |язык=en |страницы=319—327 |издание=Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History |заглавие=Stalinism and the Stalin Period after the "Archival Revolution" |ссылка=https://muse.jhu.edu/article/234071 |том=2}}</ref>, Сталин диктатураһы сиктән тыш үҙәкләштергән режимдан ғибәрәт, ул башлыса көслө партия-дәүләт структураларына, террор һәм көсләүгә таяна, ә шулай уҡ йәмғиәт менән идеологик алымдарға, өҫтөнлөклө төркөмдәр һәм прагматик стратегиялар булдырыуға. Оксфорд университеты профессоры Р. Хингли буйынса, сирек быуат ваҡыт дауамында үҙенең вафатына тиклем Сталин тарихта бер кем эйә булмаған ҙур сәйәси хакимлыҡҡа эйә була<ref name="Britannica">''Hingley R. F.'' Stalin, Joseph. // [[Энциклопедия Британника]]. [[Чикаго|Chicago]]: Encyclopædia Britannica, 2007. Vol. 28, No. 628</ref>. Ул режимдың символы ғына булып ҡалмай, ә уның лидеры була һәм принципиаль ҡарарҙар ҡабул итә һәм ниндәй булһа мөһим дәүләт сараларының инициаторы була<ref name="Khlevniuk" />. Һәр Политбюро ағзаһы Сталин ҡабул иткән ҡарарҙар менән риза булырға тейеш, шул уҡ ваҡытта уларҙы үтәү өсөн яуаплылыҡты үҙенә буйһонған кешеләргә йөкмәтә<ref name="Gregory-05">''[[Грегори, Пол|Gregory P.]], Harrison M.'' Allocation under Dictatorship: Research in Stalin’s Archives // Journal of Economic Literature. 2005. Vol. 43. P. 721. {{cite web |url=http://web.nps.navy.mil/~relooney/00_New_631.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215145322/http://web.nps.navy.mil/~relooney/00_New_631.pdf |archivedate=2010-02-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215145322/http://web.nps.navy.mil/~relooney/00_New_631.pdf |date=2010-02-15 }}{{ref-en}}</ref>. Ҡайһы бер сәйәсмәндәр, фән, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре, социлогтар, ә шулай уҡ Мәскәү патриархаты<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=357667|title=РПЦ считает, что победа состоялась не благодаря, а вопреки Сталину|publisher=vesti.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> еңеү Сталин арҡаһында түгел, ә уға ҡарамаҫтан булды, тигән фекер йөрөтәләр. 25 совет фәне, әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәрҙәренең асыҡ хатында, һуғышҡа әҙерлекһеҙ булыу өсөн,Сталиндың яуаплылығы тураһында һүҙ бара<ref>{{Cite web |url=http://www.novayagazeta.ru/data/2010/018/24.html |title=Письмо 25 деятелей советской науки, литературы и искусства |accessdate=2012-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110819184203/http://novayagazeta.ru/data/2010/018/24.html |archivedate=2011-08-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819184203/http://novayagazeta.ru/data/2010/018/24.html |date=2011-08-19 }}</ref>. 2010 йылдың 20 апрелендәге аысҡ хатта года ветерандар шулай Сталинды тәнҡит утына тоттолар һәм уның Гитлер менән килешеүен «енәйәт» булараҡ ҡылыҡһырланылар<ref name="pismoveteranov">{{Cite web|url=https://svpressa.ru/society/article/24241/|title=Ветераны назвали Сталина военным преступником|date=2010-04-20|publisher=svpressa.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/social/article/2010/04/19/471339-portretam-stalina-ne-mesto-na-ulitsah-moskvyi.html|title=Портретам Сталина не место на улицах Москвы|publisher=[[Московский комсомолец]]|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Инглиз тарихсыһы Саймон Себаг-Монтефиоре буйынса, һуғыш башында Сталин «компетентһыҙ ҡарарҙар ҡабул итә. Улар бик күп. Улар араһында иң ҡот осҡосо: 1941 йылдың сентябрендә, бөтә генералдар Киев тирәһенән ғәскәрҙәрҙе сығарыуҙы үтенгәндә, ул нацистарға уларҙы „ҡапҡанға“ алырға һәм биш армиянан торған хәрби төркөмдө тар-мар итергә мөмкинлек бирә. Һуғыштың аҙағына ғына Сталин хәрби статтегка әйләнә һәм илда еңеүгә алып килә ала. Әммә ниндәй хаҡ менән!»<ref name="autogenerated20130630-6" />. Ю. Левада фекеренсә, Сталин тупаҫ, наҙан, алдан күрә белмәгән, әхләҡи критерийҙарҙан һәм шик-шөбһәләрҙән азат кеше. Уның баҫма әҫәрҙәренә аргументтар, полемик алымдар, тел примитивлығы хас<ref>''Ю. Левада'' Сталинские альтернативы // Осмыслить культ Сталина. — М., Прогресс, 1989. — Тираж 100000 экз. — с. 448</ref>. Сталин заманында тотош ғилми йүнәлештәр баҫтырыла һәм тыйыла, ә күп кенә күренекле ғалимдарға, инженерҙарға һәм табиптарға ҡаршы һөсләү ойошторола<ref name="ReferenceD">{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж.-Л. |заглавие = Чёрная книга коммунизма |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = М. |издательство = Три века истории |год = 2001 |страниц = 864 |страницы = 12 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>, ул ил фәненә һәм мәҙәниәтенә иҫ киткес ҙур зыян килтерә<ref name="ReferenceD"/>. Ҡайһы бер осраҡтарҙа әлеге кампаниялар [[антисемитизм]] менән бәйле була<ref name="Костырченко">''Геннадий Костырченко.'' [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_7.html Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм]</ref>. Теге йәки был кимәлдә идеологик ҡыҫылыу физика<ref>''Барсенков А. С., Вдовин А. И.'' История России. 1917—2007. — М.: Аспект Пресс, 2008. — С. 417. — ISBN 978-5-7567-0491-4</ref>, химия<ref name="sonin">{{статья |автор = Сонин А. С. |заглавие = Печальный юбилей одной кампании |ссылка = http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |язык = |издание = [[Вестник Российской академии наук|Вестник РАН]] |тип = |год = 1991 |том = 61 |номер = 8 |страницы = 96—107 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |archivedate = 2010-05-05 |архив = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |архив дата = 2010-05-05 |deadlink = yes }}</ref>, астрономия<ref>Астрономия на крутых поворотах XX века. / Ред.-сост. А. И. Еремеева. — Дубна: Феникс+, 1997. — ISBN 5-87905-026-2</ref>, языкознание<ref name="ReferenceD"/><ref name="Alpatov">''[[Алпатов, Владимир Михайлович|Алпатов В. М.]]'' История одного мифа. Марр и марризм. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1991. — ISBN 5-02-017117-4</ref>, статистика<ref>{{Книга|автор=David Salsburg |год=2002-05 |isbn=978-0-8050-7134-4 |страниц=356 |издательство=Macmillan |заглавие=The Lady Tasting Tea: How Statistics Revolutionized Science in the Twentieth Century |ссылка=https://books.google.com/books?id=ej9xytYdkyAC&pg=PA147&dq=lady+with+tea+soviet+statistics&as_brr=3&ei=6FwMR7-yPIP06wLAy6DUCQ&sig=lFxEvOOxaGPB-mRsiVuhbJoENO8#PPA148,M1}}</ref>, әҙәбиәт ғилеме<ref name="ReferenceD"/>, философия<ref>{{Cite web|url=https://iphras.ru/institute.htm|title=Об Институте философии РАН|publisher=iphras.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, социология<ref name="eaw8-9">''Элизабетр Анн Вайнберг.'' Развитие социологии в Советском Союзе. Тэйлор & Френсис, 1974, ISBN 0-7100-7876-5, [https://books.google.com/books?id=RXwOAAAAQAAJ&pg=PA8&vq=sociology+disappeared&dq=sociology+%22Soviet+Union%22&lr=&as_brr=3&source=gbs_search_s&cad=0 Google Print, с. 8—9].</ref>, демография<ref name="demo1">{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0103/tema01.php|title=Время большой лжи|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>, экономика<ref name="ReferenceD"/>, генетика<ref>{{книга |автор = [[Лорен Грэхэм]] |часть = Лысенкоизм после 1948 г. Гл. IV. Генетика |заглавие = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе |ссылка = http://scepsis.ru/library/id_800.html |издание = |ответственный = Послесл. [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В. С. Стёпина]] |место = М. |издательство = [[Политиздат]] |год = 1991 |страницы = |страниц = 480 |isbn = 5-250-00727-9 }}</ref>, педология<ref name="blim">{{статья | автор = [[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А. В.]] | заглавие = Советская цензура эпохи большого террора | ссылка = http://www.index.org.ru/censor/297blum.html | автор издания = | издание = [[Индекс/Досье на цензуру]] | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1997 | выпуск = | том = | номер = 2 | страницы = | issn = 18133541 }}</ref>, тарих<ref name="nekrich">{{статья | автор = [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]] | заглавие = Отрешись от страха | ссылка = http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/NEKRITCH.HTM | издание = [[Нева (журнал)|Нева]] | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1995 | номер = 6 | страницы = | isbn = }}</ref> һәм кибернетика кеүек дисциплиналарға ҡағыла. Үҙәк статистик идаралығының билдәле демографтары<ref name="demo1" /><ref>{{Cite web|url=http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html|title=Microform Collection: The all-union population census, [1937 and] 1939 {{!}} Yale University Library Slavic and East European Collection|publisher=www.library.yale.edu|accessdate=2019-11-25}}</ref>СССР-ҙа халыҡтың аслыҡтан бик күп юғалтыуҙарын күрһәткән<ref name="sv">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/1602745.html|title=Руководитель Центра демографии и экологии человека Анатолий Вишневский|publisher=Радио Свобода|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре Сталинға оҡшамағанлыҡтан атып үлтерелә<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0275/nauka01.php|title=Создан Институт демографии ГУ-ВШЭ|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polka/gold_fund08.html|title=Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>''Кваша А.'' Цена побед // СССР: демографический диагноз / Сост. [[Мукомель, Владимир Изявич|В. И. Мукомель]]. — {{М.}}: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1990. — С. 241—251. — ISBN 5-01-002569-8</ref><ref name="sv"/>. Һөҙөмтәлә 1950-се йылдар уртаһына тиклем Сооветтар Союзына нисә кеше йәшәгәнен бер кем белмәй<ref name="sv" />. {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Антисемитизм СССР-ҙа}} Тарих фәндәре докторы Геннадий Костырченко, Сталинға шәхси антисемтиизм хас була, улар Октябрь революцияһына тиклем ук, 1920-се йылдарҙа троцкистар оппозицияһы меннә көрәштә күҙәтелә, тип раҫлай<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/staliname/551813-echo/|title=Интервью / Сталин против космополитов / Геннадий Костырченко|author=Костырченко Геннадий|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Сталиндың сәйәси эшмәкәрлеге башында уҡ шәхсән антисемитлығы хаҡында бер нисә шаһитлыҡ бар. Атап әйткәндә, Сталин менән революцияға тиклем бер һөргөндә булған [[Свердлов Яков Михайлович|Яков Свердловтың]] ялыуы буйынса һөргөнсөләр намыҫы суды Сталинға антисеминтлыҡ өсөн шелтә яһай<ref name="eleven">{{ЭЕЭ|13935|Сталин}}</ref>. Свердловтан тыш, Сталиндың антисеминтлығын үҙенең хәтирәләрендә уның ҡыҙы [[Аллилуева Светлана Иосифовна|Светлана Аллилуева]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wonder.ru/alex/rogovin/t4/xix.htm|title=XIX. Антисемитский подтекст московских процессов - 1937 - В. Роговин|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2019-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928201709/http://www.wonder.ru/alex/rogovin/t4/xix.htm|archivedate=2007-09-28|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928201709/http://www.wonder.ru/alex/rogovin/t4/xix.htm |date=2007-09-28 }}</ref>, уның элекке секретары [[Бажанов Борис Георгиевич|Борис Бажанов]] һәм тағы ла уны яҡшы белгән бер нисә яҡын кешеләре билдәләй<ref name="eleven" />. Ошо хаҡта мемуарҙарында поляк генералы Владислав Андерс яҙа<ref>{{статья|автор=[[Андерс, Владислав|Андерс В.]] |заглавие=Без последней главы |ссылка=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=1345 |автор издания=Пер. с польск. Т. Уманской; послесл. Н. Лебедевой |издание=[[Иностранная литература]] |год=1990 |номер=11 |страницы=231—255}}</ref>. Сталин үҙенең сәйәси оппоненттарының, мәҫәлән, Троцкийҙың, йәһүдлеген не телгә алырға тартынмай. Ҡыҫҡаса йәһүд энциклопедияһына ярашлы, 1927 йылда оппозицияны эҙәрлекләү өлөшләтә антисентлыҡ кампанияһы төҫөн ала<ref name="eleven" />. Күмәк кеше алдында Сталин 1931 йылда антисемитлыҡты ҡаты фашлаған рәсми белдереү менән сығыш яһай<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/stalin/13-21.htm «Правда», № 329, 30 ноября 1936 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071105005816/http://www.magister.msk.ru/library/stalin/13-21.htm |date=2007-11-05 }}</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң 1948—1953 йылдарҙа СССР-ҙа бер нисә репрессив акция һәм кампания, тикшеренеүселәр фекеренсә, йәһүдтәргә ҡаршы төҫ ала. Бындай акциялар араһында иң билдәлеләре — «[[космополитизм менән көрәш]]», [[Фашизмға ҡаршы йәһүд комитеты эше]] һәм «[[табиптар эше]]»<ref name="CCCP">{{ЭЕЭ|15418|Евреи в Советском Союзе в 1945—53 гг.}}</ref><ref>{{книга|автор=Кимерлинг А. С. |заглавие=Террор на излёте. «Дело врачей» в уральской провинции |ссылка=http://www.hse.ru/data/2011/10/05/1270325509/kimmerling.pdf |место=Пермь |издательство=Пермский государственный институт искусства и культуры |год=2011 |страниц=163 |isbn=978-5-91201-074-3 |страница=39}}</ref><ref>{{статья|автор=[[Смиловицкий, Леонид Львович|Смиловицкий Л. Л.]] |заглавие=«Дело врачей» в Белоруссии: политика властей и отношение населения (январь-апрель 1953) |издание=Репрессивная политика Советской власти в Беларуси |тип=Сборник научных работ |издательство=[[Мемориал (организация)|Мемориал]] |год=2007 |выпуск=2 |страницы=270 |страниц=377}}</ref><ref name="rap1">{{книга|автор = [[Раппопорт, Яков Львович|Раппопорт Я. Л.]] |заглавие = На рубеже двух эпох. Дело врачей 1953 года |часть = Предисловие автора |место = {{М.}} |издательство = Пушкинский Фонд |серия = Время и судьбы |год = 2003 |ссылка =https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |страниц = 280 |isbn = 5-89803-107-3 |тираж = 2000 |архив = https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |архив дата = 2010-12-02}} {{Cite web |url=http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |title=Архивированная копия |accessdate=2013-04-23 |archive-date=2010-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |dead-url=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt |date=2010-12-02 }}</ref>. Геннадий Костырченко яҙыуынса, , «СССР-ҙа 1953 йылдың башындағы рәсми антисемитлыҡ күләмдәре ул ваҡытта рөхсәт ителгән сәйәси-идеологик системаһы сиктәрендә үткәрелә»<ref>{{Cite web|url=https://lechaim.ru/ARHIV/125/kost.htm|title=ДЕПОРТАЦИЯ – МИСТИФИКАЦИЯ Геннадий Костырченко|publisher=lechaim.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Әлеге акциялар хатта халыҡ-ара коммунистик хәрәкәте мөхитендә протесттар тыуҙыра. Шулай, Говард Фаст белдереүенсә, 1949 йылда АҠШ Коммуниар партияһының Милли Комитеты рәсми рәүештә Советтар Союзы компартияһын 1921—1941 йылдарҙағы «ҡот осҡос антисемитлыҡ акттарҙа» ғәйепләй<ref>''[[Фаст, Говард Мелвин|Фаст Г.]]'' [http://magazines.russ.ru/druzhba/2001/11/fast-pr.html Как я был красным]</ref>. Профессор А. А. Кара-Мурза «[[Эхо Москвы]]» радиостанцияһы эфирында, Сталин үҙе хакимлыҡ йылдары дауамында, 1953 йылдың мартына тиклем, Сталин культын булдырыу менән шәғәлләнгән, тип әйтә<ref name="ReferenceA" />. Профессор фекеренсә, культ биографияһын төҙәтеү, яңы дәреслектәр сығарыу, ниндәй булһа фәндәргә, сәнғәткә һәм мәҙәниәткә ҡыҫылыу юлы менән ойошторола<ref name="ReferenceA" />. Ю. Н. Жуков фекеренсә, КПСС -тың ХХ съезында ''«эволюция артҡа… барлыҡҡа килде. Консерватив партократия өлөшө шул тиклем нығына, хатта вафат булған диктатор культына бөтә яуызлыҡтары өсөн яуаплылыҡты бер үҙенә йөкмәтеп, үҙҙәрен ҡорбан сифатында күрһәтергә батырсылыҡ итә»''<ref name="Sabov" />. Культ идеяһы<ref name="autogenerated20130709-1" /> — бөтә совет халҡының бөтә нимә өсөн партияға, дәүләткә һәм үҙенең башлығына бурыслы булыуында<ref name="autogenerated20130709-1" />. Һәм Сталинға, мәҫәлән, социаль хеҙмәтләндереү өсөн һәм ғөмүмән һиндә булған бөтә нимә өсөн рәхмәт әйтеү кәрәклеге ошо система «бүләктәренең» бер аспекты булып тора<ref name="autogenerated20130709-1" />. Джонс Хопкинс университетының урыҫ тарихы профессоры Джеффри Брукс билдәләүенсә, «[[Сталин иптәшкә беҙҙең бәхетле баласаҡ өсөн рәхмәт! ]]» тигән билдәле һүҙбәйләнеш, Сталин уларға бәхетле баласаҡты тәьмин иткән өсөн генә балалар бәхетле тигәнде аңлата<ref name="autogenerated20130709-1" />. «Рәсәйҙең иҡтисади үҫеше өсөн кәрәк булған микән Сталин?» исемле тикшеренеүендә иҡтисади фәндәр докторы Сергей Гуриев башҡа иҡтисадсылар менән берлектә, Сталин иҡтисады ҡыҫҡа перспективала һәм шулай уҡ оҙайлы перспективала ла альтернатив үҫеш сценарийҙарын уҙҙырмаған, тигән һығымтаға киләләр. Мәҫәлән, япон иҡтисады һуғышҡа тиклем сағыштырмаса шул уҡ кимәлдә була һәм СССР-ҙағы кеүек үҫеш темптарын күрһәтә. СССР-ҙан айырмалы рәүештә Япония индустриалләштереүҙе үткәрә һәм ошо уҡ ваҡытта репрессияларһыҙ һәм ауыл хужалығын емермәйенсә күпкә юғарыраҡ етештереү кимәленә һәм граждандарҙың етешлегенә өлгәшә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://republic.ru/posts/34931|author=Сергей Гуриев, {{нп4|Голосов, Михаил|Михаил Голосов||Mikhail Golosov}}, {{нп4|Цывинский, Олег|Олег Цывинский||Aleh Tsyvinski}}, Антон Черёмухин|title=Был ли нужен Сталин для экономического развития России?|website=republic.ru|accessdate=2020-09-20}}</ref>. Ошоға оҡшаш фекерҙе Юғары иҡтисад мәктәбе профессоры Олег Вьюгин да әйтә, ул Сталин иҡтисад системаһын эффектив тип һанамай. Уның фекеренсә, Сталин иҡтисадын «һаҡһыҙ, маҡсаттарға ирешеү өсөн матди һәм кешелек ресурстарын ашаған» иҡтисад тип иҫәпләй, сөнки баҙар иҡтисадлы башҡа илдәр ошо уҡ маҡсаттарға күпкә әҙерәк юғалтыуҙарһыҙ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2017/08/02/727592-effektivnii-menedzher|title=Эффективный менеджер и выдающаяся историческая личность|author=Олег Вьюгин|website=Ведомости|date=02 августа 2017|publisher=|accessdate=2021-02-13}}</ref>. 1951—1952 йылдарҙа капиталь төҙөлөш программаларының сиктән тыш артыуы совет иҡтисадын инвестицион көрсөккә алып килә. Сығымдарҙы арттырыу тамамланмаған төҙөлөштә юғалтыуҙар менән оҙатыла. Капиталь төҙөлөшө пландары үтәлмәй, яңы предприятеларҙың асылыу сроктары һуҙыла. Ауыл хужалығы һәм социаль өлкәһендәге торғонлоҡ күренеште тулыландыра.<ref name=":4" />. Сталин мобилизацион иҡтисади модель матди яҡтан тик өҫтөнлөклө йәмғиәт ҡатламдарына ярҙам итә, уларҙы ул үҙенең терәге тип (бюрократия, ижади һәм ғилми интеллигенция, производство алдынғылары)<ref name=":4" /> Ҡалған халыҡ, айырыуса ауыл халҡы, мәрхәмәтһеҙ иҙелә, хатта көслө аслыҡ ваҡытында ла<ref name=":0" />. Халыҡ дәүләт иҡтисады ресурсы булып тора (карточка тәьминәтендәге контингентты ҡыҫҡартыу, аҡса реформаһын үткәреү, хаҡтарҙы һәм тарифтарҙы арттырыу һәм башҡа саралар аша үткәрелә) һәм дәүләт килемен тулыландырыу сығанағы булған «ирекле-мәжбүри» заемдар<ref name=":5" /> йәки халыҡтан аслыҡ йылдарында, мәҫәлән Торгсин аша, аҙыҡ-түлек һатыу иҫәбенә байлыҡтарын тартып алыуаша үткәрелә[72]. Халыҡ араһында ҡатламдар барлыҡҡа килә. Сталиндың вафатынан һуң ғына дәүләт социаль курсты бөтә граждандар мәнфәғәтенә бора<ref name=":4" /> {{Шулай уҡ ҡарағыҙ |СССР-ҙа коррупция}} Сталиндың массауи репрессиялар буйынса системалы рәүештә дәүләт органдарын ришүәтселәрҙән һәм ҡаҙна талаусыларҙан таҙартыу булараҡ киң таралған фекергә<ref>{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26153.3/3041378/|title=Как Сталин победил коррупцию|author=Сайт «Комсомольской правды»|website=kp.ru - Сайт «Комсомольской правды»|date=2013-10-31|accessdate=2020-09-21}}</ref>, коррупция менән көрәш Сталин дәүерендә башлыса декларатив төҫ ала. Совет һәм партия чиновниктары коррупция ғәйепләнеүҙәр менән судҡа киң матбуғат сараларында яҡтыртылған йәки оппоненттарҙы юҡҡа сығарыу өсөн сәйәси кампаниялар осраҡтарында эләгәләр. Номенклатура һәм яуаплы партия хеҙмәткәрҙәренең бик бәләкәй өлөшө генә коррупция һәм дәүләт мөлкәтен талау өсөн енәйәт язаһы ала. Йышыраҡ уларға шелтә бирәләр йәки вазифаһынан<ref>{{Статья|ссылка=http://modernhistory.ru/d/govorov.pdf|автор=И. В. Говоров|заглавие=Коррупция в условиях послевоенного сталинизма (на материалах Ленинграда и Ленинградской области)|год=2011|язык=|издание=Новейшая история России|тип=|месяц=|число=|том=|номер=1|страницы=66—81|issn=}}</ref><ref name=":1" />. Корупция при Сталине носила повседневный характер и считалась нормой<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-provintsialnoy-sovetskoy-korruptsii-v-1946-1953-godah-na-materiale-molotovskoy-oblasti|автор=Кимерлинг Анна Семеновна|заглавие=Особенности провинциальной советской коррупции в 1946-1953 годах на материале Молотовской области|год=2012|издание=Вестник Пермского университета. Серия: История|выпуск=3 (20)|страницы=101–108|issn=2219-3111}}</ref>. Номенлатура хеҙмәткәре өсөн төп сифат — Сталинға шәхсән сикһеҙ лояллек һәм һис һүҙһеҙ күрһәтмәләрҙе үтәү. О. Хлевнюк үҙенең «Сталин. Жизнь одного вождя» исемле китабында бер генә миҫал килтерә: Сталин Әзербайжан Үҙәк Комитетының беренсе секретары М. Д. Багировты Әзербайжан етәкселәренең массауи ришуәтлек һәм законһыҙ байыу факттары асыҡланғандан һуң, уны бер аҙ шелтәләү менән сикләнә (1948 йылда Дәүләт контроле министрлығы тикшереүенән һуң). Артабан Сталин әлеге министрлыҡтың ведомстволарҙы һәм төбәктәрҙе тикшергән саҡтағы хоҡуҡтарын бик ныҡ ҡыҫҡарта<ref name=":0">{{Книга|ссылка=|автор=Хлевнюк, О. В|заглавие=Сталин. Жизнь одного вождя|ответственный=|год=2017|издание=|место=М|издательство=Corpus (АСТ)|страницы=|страниц=|isbn=978-5-17-087722-5}}</ref>. Ошоға оҡшаш осраҡ маршал Григорий Кулик менән дә була, Кулик Сталин менән Царицынды обороналаған саҡтан таныш була һәм генерал-майор дәрәжәһенә тиклем генә төшөрөлә һәм вазифаларынан бушатыла<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1862626|title="Злоупотребляя званием маршала Советского Союза"|author=Е.Жирнов|website=Коммерсантъ Власть №7|date=2012-02-20|publisher=|accessdate=2020-11-11}}</ref>. Сталин осоро, дөйөм алғанда, ҙур демографик юғалтыуҙар менән ҡылыҡһырлана. Аслыҡ арҡаһында 1933 йылғы беренсе демографик көрсөк биш йыллыҡ тәбиғи тыуымды юғалтыуға килтерә (1935 йылда СССР халҡының һаны 1930 йылдағы күрһәткестәрҙән айырылмай)<ref name="Нефёдов - итоги коллективизации" />. Шулай уҡ 1946—1947 йылдарҙағы аслыҡ былай ҙа һуғыш һөҙөмтәләре айҡанлы ауыр демографик эҙемтәләрен юғары сабый үлеме иҫәбенә киҫкенләштерә һәм яҡынса 1 миллион кеше үлеменә килтерә<ref name=":10" />. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, РСФСР-ҙа 100,9 млн кеше йәшәгән (һуңынан тапшырылған территориялар иҫәбе менән 92,7 млн). Массауи репрессиялар һөҙөмтәһендәге негатив демографик эҙемтәләр; лагерҙарҙа юғары үлем; кулактарҙы һөргөнгә ебәреү һәм халыҡтарҙы депортациялау; Икенсе донъя һуғышында бик ҙур юғалтыуҙар арҡаһында 100 млн кеше билдәһенә республика тик 1948 йылда ҡайта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/info/6036200|title=Динамика изменения населения России с 1897 года|website=ТАСС|access-date=2021-05-15}}</ref> . 1926 йылда Сталин власҡа килгәндә Рәсәйҙә 93 млн кеше йәшәй, уның вафатына ҡарата барыһы 107 млн кеше иҫәпләнә. А. Вишневский баһалауынса, Сталин осоронда кәрәгенән артыҡ юғалтыуҙарһыҙ рәсәйлеләрҙең һаны 1953 йылда 40 миллионға артыҡ булыр ине. Сталин осоронда халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр дәүләт серенә әүерелә, халыҡ иҫәбе һөҙөмтәләре бер нисә тапҡыр үҙгәртелә (мәҫәлән, 1937 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр ҡортоҡос тип иғлан ителә)<ref name=":9" /><ref name=":10">{{Книга|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/modern/modernizacija_ch5.pdf|автор=Вишневский А. (ред)|заглавие=Демографическая модернизация России: 1900-2000|год=2006|издательство=Новое издательство|страницы=406—444}}</ref>. === Музейҙар һәм һәйкәлдәр === {{Основная статья|Сталин һәйкәлдәре| Сталин музейҙары}} [[Файл:Goristatue.JPG|thumb|250px|Сталин һәйкәле. Гори, [[Грузия]]]] [[Файл:Stalin haus in Gori.jpg|thumb|250x250px|Сталин йорто. Гори]] Сталин йәшәгән ваҡытта совет пропагандаһы уның тирәләй «бөйөк юлбашсы һәм уҡытыусы» ореолын булдыра. Күп кенә предприятиелар үҙенең исеменә «И. В. Сталин исемендәге» тигән өҫтәмә ала; Сталиндың исемен 1930—1950-се йылдарҙа сығарылған совет техникаһы исемдәрендә осратып була (Сталинец-1, Паровозов ИС, Сталинец-60, ИС-1 һәм ИС-2 танкылары). Сталин осорондағы матбуғатта уның исеме Маркс, Энгельс һәм Ленин исемдәре менән бер рәттән телгә алына. Сталин тураһында йырҙар яҙыла: шағир А. А. Сурков һүҙҙәренә «Нас воля Сталина вела» йыр башҡарыла (композитор В. И. Мурадели) һәм «Сталин тураһында йыр» (М. И. Блантер музыкаһы). 1939 йылда композитор С. С. Прокофьев Сталинға арналған «Здравица» кантатаһын ижад итә. Сталин исеме бик күп әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм нәфис фильмдарҙа телгә алына. Сталин исеме шулай уҡ күп кенә донъя илдәрендәге географик объекттарға бирелә. Сталиндың вафатынан һуң Сталин тураһындағы йәмғиәт фекере башлыса СССР һәм Рәсәй рәсми кешеләре ҡараштарына бәйле формалаша. КПСС-тың XX съезынан һуң совет тарихсылары Сталинға СССР идеологик органдары ҡараштары иҫәбенән сығып баһа бирәләр. 1974 йылда баҫтырылған Ленин әҫәрҙәренең тулы йыйынтығы исемлегендә Сталин тураһында ошолай яҙылған<ref>См. заметку о Сталине в указателе имён к изданию: ''Ленин В. И.'' [http://vilenin.eu/t35/p540 Полное собрание сочинений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720173430/http://vilenin.eu/t35/p540 |date=2011-07-20 }} — М: 1974, Т. 35, С. 540</ref>: {{начало цитаты}} Сталин эшмәкәрлегендә ыңғай яҡтары менән бер рәттән кире яғы ла була. Мөһим партия һәм дәүләт вазифаларын биләп, Сталин Ленин коллектив етәкселеге һәм партия тормошо нормалар принциптарын, социалистик законлығын тупаҫ боҙоуға, Советтар Союзының күренекле дәүләт, сәйәси һәм хәрби етәкселәренә һәм башҡа намыҫлы совет кешеләренә ҡаршы нигеҙләнмәгән массауи репрессияларға юл ҡуя. {{конец цитаты}} Карнеги Фонды докладында (2013), 1989 йылда иң бөйөк тарихи шәхестәр исемлегендә Сталиндың «рейтингы» минималь булһа (12 %, Ленин — 72 %, Пётр I — 38 %, Александр Пушкин — 25 %), 2012 йылда ул 49 % менән беренсе урынға сыға, тип яҙыла<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.com/russia/04mar2013/stalin.html|title=Социологи порассуждали над загадкой Сталина в связи с годовщиной смерти - и "кровавый тиран", и "мудрый вождь"|date=2013-03-04|publisher=NEWSru.com|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 2006 йылдың 18 — 19 февралендә Фонды үткәргән йәмғиәт һорауламаһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй халҡының 47 % Сталиндың тарихтағы ролен ыңғай яҡтан баһалай, 29 % — кире<ref name="fom">{{Cite web|url=https://bd.fom.ru/report/map/of060822|title=База данных ФОМ > XX съезд КПСС: разоблачение культа личности|publisher=bd.fom.ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. «Рәсәй» телеканалы Рәсәй тарихында иң баһаланған, күренекле һәм символик шәхесте билдәләү маҡсатында үткәрелгән йәмғиәт һорауламаһы барышында (2008 йылдың 7 майы — 28 декабре, Сталин ҙур айырма менән алдынғы урындарҙы биләй. Һөҙөмтәлә, ике тарихи шәхестән яҡынса 1 % тауышҡа ҡалышып, өсөнсө урын ала (ҡарағыҙ: «Имя Россия»). Заманса Рәсәйҙә һәм Кавказ аръяғында Сталин роленең баһаһы тураһындағы Карнеги Фонды докладында (2013)<ref>{{Cite web|url=http://potok.ua/novost-dnya/56183-stalin-zhiv.html|title=Сталин жив? » ИИИ "Поток" {{!}} Главные новости дня|publisher=potok.ua|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117054607/http://potok.ua/novost-dnya/56183-stalin-zhiv.html |date=2019-11-17 }}</ref> уның шәхесе әлегә тиклем постсовет киңлектәрендә бик күп кешене хайран ҡалдыра, тип билдәләнә. «Ниндәй һүҙҙәр менән һеҙҙең фекерҙе Сталинға ҡарата тасуирлай алаһығыҙ?» һорауға яуап биргәндә, күпселек рәсәйлеләр, әрмән һәм әзербайжан битарафлыҡ (32 %, 25 и 15 %) һүҙен һайлайҙар, грузиндар иһә — ихтирам (27 %), рәсәйлеләрҙә һәм әрмәндәрҙә ихтирам — 21 и 16 %. Доклад авторҙары, респонденттарҙың күпселеге Советтар Союфашистик германияны еңеүҙә сталиндың өлөшөн юғары баһалай, шул уҡ ваҡытта күпселек Сталин репрессияларына ҡырҡа кире ҡарашта — һорауламала ҡатнашыусыларҙың яртыһы тиерлек уларға аҡлау юҡ, тип һанай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан яҡынса 20 %, репреесияларҙа, бәлки, сәйәси ихтыяж булғандыр, тип яуаплай. Докладта шулай уҡ ике ҡапма-ҡаршылыҡлы тенденция тураһында әйтелә: бер яҡтан, «Рәсәйҙә Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Сталиндың роле арта», икенсе яҡтан — йәштәр бәхәс тыуҙырған тарихи шәхесенә индифферентлыҡ күрһәтә. 2015 йылдың башында «Левада-Центр», рәсәйлеләрҙең Иосиф Сталинға ыңғай ҡарашы үҙ максимумына етә (52 % респондент), тип билдәләй<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2015/01/21/za-stalina-carya-i-otechestvo|title=Россияне положительно оценивают и Сталина, и Николая II - «Левада-центр»|publisher=Ведомости|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. === Психик һаулығы === {{Төп мәҡәлә: Сталиндың психик һаулығы}} Психик һаулығы психоаналитиктар<ref name=autogenerated10>''Эрих Фромм (Erich Fromm).'' Анатомия человеческой деструктивности=The anatomy of human destractiveness. Holt Paperbacks 1973, С. 11.</ref><ref name=autogenerated15>''[[Быховский, Густав|Bychowski G.]]'' Dictators and disciples: From Caesar to Stalin. N.Y., 1969. P. 233.</ref><ref>''Moraitis G.'' The psychoanalyst’s role in the biographer’s quest for self-awareness // Introspection in biography / S. Baron, C. Pletsch. Hillsdale, N.J., 1985. P. 336.</ref>, психиатрҙар<ref name=autogenerated15 />, психотерапевтар<ref name=autogenerated8>[https://www.youtube.com/watch?v=KpswwVICyCg Кандидат психологических наук, член Европейской Ассоциации Психотерапии] [[Сосланд, Александр Иосифович|Александр Сосланд]] о параноидальности Сталина</ref>, неврологтар<ref name="Hachinski"/>, социологтар<ref>''Lasswell H. D.'' Psychopathology and politics: A new edition with afterthoughts by the author. N.Y., 1960.</ref> һәм тарихсылар<ref name="Шукман">[https://www.youtube.com/watch?v=_tocHNH8bME Старший научный сотрудник] [[Ноттингемский университет|Ноттингемского университета]] д-р [[Шукман, Гарольд|Гарольд Шукман]]. 2 минуты 42 секунды</ref><ref name=autogenerated12>[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ Профессор истории Института современной истории при] [[Национальный центр научных исследований|Национальном центре научных исследований]] [[Верт, Николя|Николя Верт]] в эфире программы «Именем Сталина»</ref><ref name=autogenerated14>[https://www.youtube.com/watch?v=_tocHNH8bME Британский историк, специалист по русской истории, профессор] [[Файджес, Орландо|Орландо Файджес]]. 10 минут 57 секунд.</ref><ref name=autogenerated11>''[[Такер, Роберт Чарльз|Tucker R. С.]]'' A twentieth-century Ivan the Terrible // Stalin / Т. Н. Rigby. Englewood Cliffs, N.J., 1966.</ref> кеүек эксперттарҙың тикшеренеү объекты булып тора. Тикшеренеүселәр Сталин характерында нарциссизм<ref name=autogenerated13>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 60.</ref>, маһайыусанлыҡ<ref>''[[Суварин, Борис|Souvarine В.]]'' Stalin: A critical survey of bolshevism N.Y., 1939.</ref><ref>''[[Лайонс, Юджин|Lyons E.]]'' Assignment in Utopia. N.Y., 1937.</ref><ref>''Эрих Фромм (Erich Fromm).'' Анатомия человеческой деструктивности=The anatomy of human destractiveness. Holt Paperbacks 1973, С. 78.</ref>, социопатия<ref>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 12, 98.</ref>, садист ғәҙәттәре<ref name=autogenerated13 /><ref>''Siomopoulos V., Goldsmith J.'' Sadism revisited // [[American Journal of Psychotherapy]]. 1976. № 3U.</ref><ref>''[[Лассуэлл, Гарольд Дуайт|Lasswell H. D.]]'' Psychopathology and politics: A new edition with afterthoughts by the author. N.Y., 1960. P. 75.</ref>, эҙәрлекләү манияһы<ref>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 33, 161.</ref> һәм параноидаллек<ref name="Hachinski"/><ref name=autogenerated8/><ref name=autogenerated12/><ref name=autogenerated14/><ref name=autogenerated9>''[[Такер, Роберт Чарльз|Tucker R. С.]]'' [https://www.jstor.org/stable/2009322 The dictator and totalitarianism] // Word politics. 1965. Vol. 17, No. 4. P. 555.</ref><ref>''Даниель Ранкур-Лаферриер.'' — Психика Сталина. — М.: Прогресс-Академия, 1996. — С. 53.</ref> кеүек һыҙаттарҙы билдәләйҙәр. Деструктивлыҡ һәм садизм кимәле буйынса Эрих Фромм Сталинды Гитлер һәм Гиммлер менән рәттән ҡуя<ref name=autogenerated10 />. Тарихсы Роберт Такер, Сталин аҡыл яғынан ауырыу<ref name=autogenerated11 /><ref>''[[Хорни, Карен|Horney К.]]'' The neurotic personality of our time. N.Y.: Norton, 1994.</ref> («паранойя тип билдәләнгән патологик шәхес») булған тип раҫлай<ref name=autogenerated9 />. Ауырыу тарихы һәм үләкһә ярыу һөҙөмтәләре Сталин бер нисә ишемия инстультын үткәреүен күрһәтә, былар барыһы ла, Бөтә донъя неврологтар федерацияһы президенты Владимир Хачински фекере буйынса, когнитив үҙгәрештәрҙән тыш инсульттар психика боҙолоуына килтерә<ref name="Hachinski"/>. === Сталин СССР һәм Рәсәй етәкселәре баһаһында === [[Файл:Dmitry Medvedev in Kyiv - 17 May 2010.jpeg|thumb|200px|[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] һәм [[Янукович Виктор Фёдорович|Виктор Янукович]] Украиналағы аслыҡ ҡорбандарын хөрмәтләп иҫкә ала, 2010 йыл]] — ЦК КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары Н. С. Хрущёв КПСС-тың XX съезында «Шәхес культы һәм уның эҙемтәләре» исемле докладында, Сталин «идея көрәше ҡарашынан административ баҫтырыу юлына, массауи репрессиялар юлына, террор юлына күсә. Ул каратель органдары аша киңерәк һәм ныҡышмалыраҡ эш итә, шул уҡ ваҡытта йыш бөтә булған әхләҡ нормаларын һәм совет закондарын» тип белдерә<ref>''Хрущёв Н. С.'' О культе личности и его последствиях. Доклад XX съезду КПСС // [[Известия ЦК КПСС]], 1989 г., № 3.</ref>. — СССР экс-президенты М. С. Горбачёв позицияһына ярашлы, «Сталин — ҡанға батҡан кеше»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6XlkfHHJkuk|title=Горбачев о Сталине|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. — 2009 йылда Рәсәй Хөкүмәте рәйесе В. В. Путин , Сталин етәкселегендә ил «аграрҙан индустриаль илгә әүерелә. Һүҙ юҡ, крәҫтиәнлек ҡалмай, әммә индустриаллек ысынлап та барлыҡҡа килә. Беҙ Бөйөк Ватан һуғышында еңдек. Һәм кем нимә тип кенә әйтмәһен, еңеүгә өлгәшелде.». шул уҡ ваҡытта Рәсәй Премьер-министры репрессияларҙы «дәүләт идараһының килешмәгән ысулы» тип атай<ref>{{Cite web|url=http://premier.gov.ru/ru/events/news/8412/|title=Специальная программа «Разговор с Владимиром Путиным. Продолжение»|author=|website=АРХИВ САЙТА ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РФ В.В.ПУТИНА 2008-2012|date=|publisher=|accessdate=2019-11-25|archiveurl=http://archive.is/GHfH|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120713192644/http://premier.gov.ru/ru/events/news/8412/ |date=2012-07-13 }}</ref>. — Рәсәй Президенты Д. А. Медведев, Катынь фажиғәһе тураһында һөйләп, был «Сталиндың һәм уның ярандарының енәйәте» тине<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100418213030.shtml Д. Медведев: Трагедия с самолётом Л. Качиньского под Смоленском может сблизить Россию и Польшу.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817054304/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100418213030.shtml |date=2017-08-17 }} // www.rbc.ru</ref>. Президент, «Сталин үҙ халҡына ҡаршы бик күп енәйәттәр эшләне… Һәм, күп эшләүенә ҡарамаҫтан, уның етәкселеге аҫтында ил уңыштарға өлгәшеүенә ҡарамаҫтан, үҙ кешеләренә ҡарата эшләнгәне ғәфү итерлек түгел» тип билдәләй<ref name="medved">{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/7659|title=Интервью Дмитрия Медведева газете «Известия»|publisher=Президент России|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name=rbc>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/08/05/2010/404058.shtml |title=Коммунисты установили бюст И. Сталина в Тамбове // Top.rbc.ru |accessdate=2010-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100511084907/http://top.rbc.ru/politics/08/05/2010/404058.shtml |archivedate=2010-05-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511084907/http://top.rbc.ru/politics/08/05/2010/404058.shtml |date=2010-05-11 }}</ref>. === Халыҡ-ара ғәйепләү === Шулай уҡ ҡарағыҙ: Европа сталинизм һәм нацизм ҡорбандары көнө — Украина: 2010 йылдың 13 ғиуарында Киев Апелляция суды<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.com/world/13jan2010/golodomor.html|title=Украинский суд признал Сталина, Молотова и других большевиков виновными в голодоморе. И закрыл дело|date=2010-01-13|publisher=NEWSru.com|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>[http://vened.org/world/3085-2010-01-14-04-22-36.html Суд Киева признал Сталина виновным в геноциде украинского народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324180309/http://www.vened.org/world/3085-2010-01-14-04-22-36.html |date=2012-03-24 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rian.com.ua/politics/20100114/78271622.html|title=Апелляционный суд Киева признал Сталина виновным в геноциде украинцев|author=R. I. A. Novosti|date=20100114T0812+0200Z|publisher=РИА Новости Украина|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref> Сталинды һәм башҡа совет етәкселерен 1932—1933 йылдарҙа украин халҡы геноцидында ғәйепле, тип таный, уның һөҙөмтәһендә, судья таныуы буйынса, Украинала 3 млн 941 тыс. Кеше һәләк була<ref name="Суд" /><ref>{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/news.aspx?DocsID=1303081|title=Киевский суд признал Сталина виновным в геноциде украинцев|author=|website=|date=|publisher=Ъ-Новости|accessdate=2019-11-25|archiveurl=http://archive.is/SF4H|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120804011709/http://www.kommersant.ru/News/1303081 |date=2012-08-04 }}</ref>. Суд, И. В. Сталин һәм башҡалар судҡа тиклемге тикшереү органы тарафынан ғәйепләнмәгән, ә ғәйепләү хөкөмө уларға ҡарата әлеге енәйәт эшенде сығарылмаған. Суд Сталин И. В. һәм башҡаларҙың вафаты айҡанлы геноцид факты буйынса асылған енәйәт эшен ябырға ҡарар итә<ref name="Суд" />. — Европа берлеге: Европейская организация ПАСЕ Европа ойошмаһы шулай уҡ Сталин сәйәсәтен хөкөм итә, ул, ПАСЕ фекеренсә, миллионлаған кешенең асылығына һәм һәләк булыуына килтерә<ref>[http://top.rbc.ru/politics/29/04/2010/401008.shtml ПАСЕ осудила политику Сталина, которая привела к голодомору] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501133315/http://top.rbc.ru/politics/29/04/2010/401008.shtml |date=2010-05-01 }} // top.rbc.ru</ref>. 2009 йылдың 2 апрелендә Европа парламенты 23 август көнөн Сталинизм һәм нацизм ҡорбандары иҫтәлеге көнө тип тәҡдим итеү тураһындағы Декларация ҡабул итә<ref name="resolution">{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2008-0439+0+DOC+XML+V0//EN|title=Texts adopted - Tuesday, 23 September 2008 - European Day of Remembrance for Victims of Stalinism and Nazism - P6_TA(2008)0439|publisher=www.europarl.europa.eu|accessdate=2019-11-25}}</ref>. Декларация «хәрби енәйәттәр һәм кешелелеккә ҡаршы категорияға ҡараған сталинизм һәм нацизм яғынан агрессия акттары контекстында башҡарылған массауи депортациялар, үлтереүҙәр һәм иҙеү акттарын исемләй. Халыҡ-ара хоҡуҡҡа ярашлы, юллау срогының һуҙымы хәрби енәйәттәргә һәм кешелеклеккә ҡаршы хәрби енәйәттәргә ҡарамай». == Өҫтәмә мәғлүмәт == — Хәҙерге ваҡытта Сталин Ческе-Будеёвице (Чехия ҡалаһының почетлы гражданы тип иҫәпләнә)<ref>{{Cite web|url=https://apn-nn.com/news/gitler-stalin-i-slozhnosti-s-istoriey/|title=Гитлер, Сталин и сложности с историей|publisher=Агентство Политических Новостей - Нижний Новгород|lang=ru|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190202212146/http://apn-nn.com/news/gitler-stalin-i-slozhnosti-s-istoriey/ |date=2019-02-02 }}</ref>. 1947 йылдың 7 ноябренән 2004 йылдың 29 апреленә тиклем Сталин Будапешт ҡалаһының почетлы гражданы тип һанала<ref name="autogenerated4">{{Cite web|url=https://rg.ru/2004/04/09/Stalin.html|title=Сталина не могут лишить почётного гражданства|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref name="autogenerated2">История. Большой справочник. / Под ред. Н. А. Полторацкой. — М.: [[Дрофа (издательство)|Дрофа]], 1998. — С. 90. — ISBN 5-7107-1916-1</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.com/world/29apr2004/stalin.html|title=Сталина лишили звания Почётного гражданина Будапешта|date=2004-04-29|publisher=NEWSru.com|accessdate=2019-11-25}}</ref>. 1947 йылдан алып 2007 йылға тиклем шулай уҡ Кошице словак ҡалаһының почетлы гражданы була<ref>{{Cite web|url=https://for-ua.com/world/2007/10/26/172041.html|title=Словацкий город исключил Сталина из списков почётных жителей (Законодательное собрание Кошице, Словакия, исключило Иосифа Сталина из числа почётных жителей города)|publisher=for-ua.com|accessdate=2019-11-25}}</ref>. — 1940 йылдың 1 ғинуарында американ журналы Time Сталинды «йыл кешеһе» (1939) тип иғлан итә. Журнал мөхәрриәте үҙенең һайлауын һөжүм итмәү тураһындағы «нацист-коммунистик» пактына ҡул ҡуйыуы һәм совет-фин һуғышын башлауы менән аңлата, уның һөҙөмтәһендә, Time фекеренсә, Сталин радикаль рәүештә сәйәси көстәр балансын үҙгәртә һәм агрессия буйынса Гитлерҙың партнерына әүрелә<ref name="Time-1940">{{Статья|год=1940-01-01 |issn=0040-781X |язык=en |издание=[[Time]] |заглавие=RUSSIA: Man of the Year, 1939 |ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,763293,00.html |тип=magazine}}</ref>. 1943 йылдың 4 ғинуарында журнал икенсе тапҡыр Сталинды «йыл кешеһе» тип иғлан итә<ref>{{Статья|год=1943-01-04 |issn=0040-781X |язык=en |издание=[[Time]] |заглавие=INTERNATIONAL: Die, But Do Not Retreat |ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,790648,00.html |тип=magazine}}</ref>. Был ваҡиға тураһындағы мәҡәләлә ошолай яҙыла: «Ни тиклем Рәсәй 1942 йылда еңелеүгә яҡын булғанын тик Иосиф Сталин ғына белә. Һәм Рәсәй еңеп сыҡһын өсөн уға нимә эшләргә тура килгәнен тик Иосиф Сталин ныҡлап белә…»<ref>{{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2306/|title=04 января 1943 года {{!}} Хронограф {{!}} Вокруг Света|publisher=www.vokrugsveta.ru|accessdate=2019-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510073644/http://vokrugsveta.ru/chronograph/2306/ |date=2013-05-10 }}</ref>{{Efn|Оригинал текста (англ.): ''«Only Joseph Stalin fully knew how close Russia stood to defeat in 1942, and only Joseph Stalin fully knew how he brought Russia through».''}} — Сталиндың туған теле грузин теле була. Урыҫ телен Сталин һуңғараҡ өйрәнә һәм һәр саҡ тиерлек билдәле грузин акценты менән һөйләшә. Сталин үҙе анкеталарҙа, немец һәм инглиз телдәрендә уҡыйым, тип яҙа<ref>''Максименков Л.'' [http://ricolor.org/history/rsv/good/lit/ Очерки номенклатурной истории советской литературы. Западные пилигримы у сталинского престола (Фейхтвангер и другие)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515095630/http://ricolor.org/history/rsv/good/lit/ |date=2013-05-15 }}</ref>. — 1942 йылда Америка индеецтары конфедерацияһы Сталинға «күренекле яугир» булараҡ индеецтар башлығының баш кейемен бүләк итә<ref>{{cite web | url = https://news.google.com/newspapers?nid=2506&dat=19420222&id=CpNIAAAAIBAJ&sjid=cgkNAAAAIBAJ&pg=4629,5228495 | title = The News and Courier — Google News Archive Search }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/news/273250|title=Сталин - вождь всех индейских племен|author=Николай Молок|date=2003-02-20|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/2003/02/20/ivstalinvper.shtml|title=И. В. Сталин в перьях|publisher=[[Газета.Ru]]|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/368877|title=У племени в плену|date=2003-03-03|publisher=www.kommersant.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-25}}</ref>. — Сталиндың иң яратҡан анекдоты. Анекдот геройҙары — профессор һәм фатир буйынса уның күршеһе, чекист. Бер саҡ профессор, күршеһенең наҙанлығын күреп, уға: "Их, һеҙ! Һеҙ бит «Евгений Онегинды» кем яҙғанын да белмәйһегеҙ! — тигән, ти. Чекист ысынлап белмәгән һәм үпкәләгән. Тиҙҙән ул профессрҙы ҡулға алған һәм таныштарына: «Ул таныны! Ул үҙе автор икән!» — тип һөйләгән<ref>''[[Аллилуева, Светлана Иосифовна|Аллилуева С. И.]]'' Один год дочери Сталина. — М., Алгоритм, 2014. — с. 293</ref>. Шулай уҡ ҡарағыҙ: ''Совет фәнендә идеологик күҙәтеү'' һәм ''Лысенковсылыҡ'' {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Сталин исемлектәре}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Иосиф Сталин библиографияһы]] * [[Сталин хөрмәтенә ҡушылған объекттар исемлеге]] * [[Сталин һәм дин]] * [[Сталин һәм шахмат]] * [[Сталин премияһы]] * [[Сталиндың тәбиғәтте үҙгәртеп ҡороу планы]] * [[Сталиндың персональ дачалары исемлеге]] * [[Сталиниана|И. В. Сталин образы совет сәнғәтендә]] * [[Ерёмин хаты]] == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === {{иҫкәрмәләр|group="lower-alpha"}} === Сығанаҡтар === {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == ; урыҫ телендә {{refbegin|2}} * {{БСЭ3 |статья= Сталин, Иосиф Виссарионович|автор= |том=24а|страницы= |ref=БСЭ}} * И. В. Сталин сам о себе. Редакционная правка собственной биографии // [[Известия ЦК КПСС]]. 1990. № 9. * [[Белади, Ласло|Белади Л.]], [[Краус, Тамаш|Краус Т.]] Сталин. М.: [[Издательство политической литературы]], 1989. * {{книга|автор=Кардашов В. И., [[Семанов, Сергей Николаевич|Семанов С. Н.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Иосиф Сталин: жизнь и наследие|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Новатор|год=1997|страниц=528|серия=РОСС — Российские судьбы|isbn=5-85862-057-4|isbn2=5-85862-096-5|ref=Кардашов, Семанов}} * {{книга|автор=[[Иванов, Роберт Фёдорович|Иванов Р. Ф.]]|заглавие=Сталин и союзники: 1941—1945 годы|ссылка=|издание=|место=М.|издательство=[[Вече (издательство)|Вече]]|год=2005|страницы=|страниц=480|серия=Эпоха Сталина|isbn=5-9533-0517-6|ref=Иванов}} * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Кто стоял за спиной Сталина? (статья) // Из глубины времён. Выпуск 1. СПб., 1992. * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Родственные связи первой жены Сталина (беседа с Р. М. Монаселидзе) (литературная запись и комментарии) // Из глубины времён. Выпуск 7. СПб., 1996. * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Джугашвили Мачабели (к биографии И. В. Сталина) // Известия Русского генеалогического общества. Выпуск 7. СПб., 1997. * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Предки Сталина // Генеалогический вестник. Выпуск 1. СПб., 2001. С. 39—47. * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' Кто стоял за спиной Сталина? — (Серия «Архив») — М.: Нева: ОЛМА-пресс, 2002. — 638 с. — ISBN 978-5-7654-1771-3. М.-СПб, 2003 (допечатка); 2-е изд. М.-СПб., 2004. — 642 с. (с именным указателем). * ''[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас. С. Ю.]]'' Сталин. — (Серия «Жизнь замечательных людей») М.: «Молодая гвардия», 2009. — 901 с. ISBN 978-5-235-03281-1 * [[Спирин, Леонид Михайлович|Спирин Л. М.]] Когда родился Сталин: поправки к официальной биографии // Известия ЦК КПСС. 1990. № 11 * {{Книга|автор=Секретно |заглавие=Народное хозяйство СССР за 1913-1955 года |ссылка=http://istmat.info/files/uploads/36699/narodnoe_hozyaystvo_sssr_za_1913-1955_gg.pdf |ответственный= |издание= |место= |издательство=ЦСУ СССР |год=1955 |страницы= |страниц=251 |isbn= |isbn2= |ref=ЦСУ СССР}} * ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' О Сталине и сталинизме. — М., Прогресс, 1990. — 488 c. * {{книга|автор=[[Такер, Роберт Чарльз|Роберт Такер]]|заглавие= Сталин. Путь к власти. 1879—1929 |оригинал= Tucker, R. C. Stalin as Revolutionary: 1879—1929|ссылка= |ответственный= В. С.Лелельчук|место=М. |издательство= [[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1991|страниц=479|серия=|isbn=985-438-591-4|тираж=100 тыс.|ref= Такер}} {{refend}} ; башҡа телдәрҙә {{refbegin|2}} * {{книга|автор={{нп3|Амброз, Стивен|Ambrose S. E.||Stephen E. Ambrose}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Eisenhower and Berlin, 1945: The Decision to Halt at the Elbe|ссылка=https://archive.org/details/eisenhowerberlin00ambr|ответственный=Under the Gen. Editorship of {{ы|{{нп3|Займам, Гарольд|H. M. Hyman||Harold Hyman}}}}|издание=|место=N. Y.|издательство=[[W. W. Norton & Company]]|год=1967|allpages=119|язык=en|ref=Ambrose}} * {{книга |год=2014 |заглавие=Stalin: Paradoxes of Power, 1878—1928 |место=London |издательство=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9944-0 |ref=Kotkin |автор=[[Коткин, Стивен|Kotkin S.]]}} * {{книга |год=2017 |заглавие=Stalin: Waiting for Hitler, 1929—1941 |место=London |издательство=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9945-7 |ref=Kotkin |автор=Kotkin, Stephen }} * {{Книга: The Cambridge History of Russia|автор=Shearer D. R.|часть=Stalinism, 1928—1940|id=217|том=3|страницы=192—216|ref=Shearer}} {{refend}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/11312-stalin-iosif-vissarionovich|автор=Калашников Ю. В.}} {{Навигация |Портал = СССР |Викицитатник = Иосиф Виссарионович Сталин |Викитека = Иосиф Виссарионович Сталин }} * ''Сенников Е''. [https://gorky.media/context/prochti-etu-knigu-obyazatelno/ Прочти эту книгу обязательно. Библиотека Иосифа Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030150834/https://gorky.media/context/prochti-etu-knigu-obyazatelno/ |date=2017-10-30 }} // «[[Горький (сетевое издание)|Горький]]», 04.10.2017 * [https://www.loc.gov/exhibits/archives/intro.html Revelations from the Russian Archives] — [[Library of Congress]]{{ref-en}} * [http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/ Electronic archive of Stalin’s letters and presentations]{{ref-en}} * [http://www.spartacus-educational.com/RUSstalin.htm Stalin Biography from Spartacus Educational]{{ref-en}} * [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Total%20Biblio/Stalin%20Bibliography.htm A List of Key Documentary Material on Stalin]{{ref-en}} {{Внешние ссылки}} {{Иосиф Сталин}} {{Wikidata/FamilyTree|descendants=1|ancestors=4}} {{СССР башлыҡтары}} {{КПСС етәкселәре}} {{Советтар Союзы Маршалдары}} {{«Победа» ордены кавалерҙары}} {{Рәсәй Премьер-министрҙары}} {{Рәсәй Генералиссимустары}} [[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:РСДРП ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Сәйәси псевдонимдар]] [[Категория:Иосиф Сталин]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] ta1t1k9rt3e9gpin5myy0paaxivr7gd 10 45798 1299992 365850 2026-06-27T22:53:34Z Milenioscuro 6347 updated map 1299992 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Кот-д’Ивуар |top = 11 | bottom = 4 | left = -9 | right = -2 |image={{#switch: {{{2|}}} |physical=Côte d'Ivoire relief location map.jpg |#default=Côte d'Ivoire adm location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Кот-д’Ивуар}} [[Категория:Ҡалыптар:Позиция карталары:Кот-д’Ивуар]] </noinclude> h7khzhh7rl3g3ojcocyzafy2wvxttig 0 67745 1299994 1103859 2026-06-28T03:59:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299994 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Физик дәүмәл | Название = Тиҙләнеш | Символ = <math>\vec a = {d\vec v \over dt}</math> | Размерность = {{math|''LT''}}⁻² | СИ = м/с² | СГС = см/с² | Примечания = }} [[Файл:Gravity gravita grave.gif|140px|мини|справа|Һауа ҡаршылығы булмағанда аҫҡа төшөүсе туп тиҙләнә, йәғни тиҙлеге арта.]] '''Тиҙләнеш''' (ғәҙәттә {{math|''a''}} (от {{lang-la|[[wikt:acceleratio|acceleratio]]}}) йәки {{math|''w''}}) латин хәрефтәре менән тамғалана — есемдең хәрәкәт итеү тиҙлегенең үҙгәреү тиҙлеген билдәләүсе физик дәүмәл, йәғни [[тиҙлек|тиҙлектең]] [[Ваҡыт буйынса сығарылма|ваҡыт буйынса]] беренсе сығарылмаһы. Тиҙләнеш есемдең тиҙлек векторы <math>\vec v</math> ваҡыт берәмеге эсендә күпмегә үҙгәргәнен күрһәтеүсе [[Вектор (математика)|вектор]] дәүмәл булып тора: : <math> \vec a={d\vec v \over dt}.</math> Мәҫәлән, вертикаль буйынса [[Ер]] өҫтөнә яҡын ирекле төшөүсе есем, уға тәьҫир иткән [[ҡаршы ҡаршылыҡ|һауаның ҡаршылығы]] бәләкәй булғанда, үҙенең тиҙлеген яҡынса һәр секундта 9,8 м/с-ҡа арттыра, йәғни [[ирекле төшөү тиҙләнеше|уның тиҙләнеше]] сама менән {{nobr|9,8 [[Метр секунд квадратта|м/с²]]}}. Тура һыҙыҡлы булмаған хәрәкәттә тиҙлек дәүмәленең үҙгәреүе генә түгел, ә уның йүнәлешенең үҙгәреүе лә иҫәпкә алына: әйтәйек, әйләнә буйынса модуле буйынса даими тиҙлек менән хәрәкәт итеүсе есемдең тиҙләнеше нулгә тигеҙ түгел: әйләнәнең үҙәгенә йүнәлгән, модуле буйынса даими (һәм йүнәлеше буйынса үҙгәреүсән) тиҙләнеш күрәбеҙ. [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы|(СИ) халыҡ-ара берәмектәр системаһында]] тиҙләнештең үлсәү берәмеге секундына [[метр]] [[секунд]] (русса тамғаланышы: '''м/с²'''; халыҡ-ара: '''m/s²'''). == [[Нөктә кинематикаһы]]нда тиҙләнеш == === Дөйөм осраҡ === ==== Тиҙләнеш һәм бәйле дәүмәлдәр ==== [[Материаль нөктә]]нең теләһә ниндәй ваҡыт моментында тиҙләнеш векторы материаль нөктәнең тиҙлек векторын ваҡыт буйынса бер тапҡыр дифференциаллау (йәки [[радиус-вектор]]ҙы ике тапҡыр дифференциаллау) юлы менән табыла: : <math>\vec a = {d\vec v \over dt} = {d^2\vec r \over dt^2}.</math> Әгәр нөктә траекторияһында ниндәй ҙә булһа {{math|''t''₀}} ваҡыт моментында <math>\vec r (t_0) = \vec r_0</math> координаталары һәм тиҙлек векторы <math>\vec v(t_0) = \vec v_0</math>, шулай уҡ тиҙләнештең ваҡытҡа бәйлелеге <math>\vec a (t)</math> билдәле булһа, был тигеҙләмәне интеграллап нөктәнең теләһә ниндәй {{math|''t''}} ваҡыт моментында координаталарын һәм тиҙлеген табырға мөмкин ({{math|''t''₀}} ваҡыт моментына тиклем дә, унан һуң да): : <math>\vec v (t) = \vec v_0 + \int_{t_0}^t \vec a(\tau) d\tau,</math> : <math>\vec r (t) = \vec r_0 + (t-t_0)\vec v_0 + \int_{t_0}^t\int_{t_0}^\xi \vec a(\tau) d\tau d\xi.</math> Тиҙләнештең ваҡыт буйынса [[Функцияның сығарылмаһы|сығарылмаһы]], йәғни тиҙләнештең үҙгәреү тиҙлеген характерлаусы дәүмәл, [[Ынтылыш (кинематика)|ынтылыш]] тип атала: : <math> \vec j=\frac {\mathrm{d} \vec a} {\mathrm{d}t},</math> где <math>\vec j</math> — ынтылыш векторы. ==== [[Кәкре]] һыҙыҡ буйынса хәрәкәт анализы ==== [[Файл:Acceleration 1.png|364px|thumb|Яҫылыҡта хәрәкәт өсөн тиҙләнеште [[Френе өсҡыры|тоташҡан базис]] буйынса тарҡатыу]] Материаль нөктәнең бәләкәй участкалағы хәрәкәт траекторияһын яҫы тип һанарға була. Тиҙләнеш векторын <math>\vec a</math> [[тоташҡан базис]] буйынса тарҡатырға мөмкин <math>\left\{\vec \tau, \vec{n}, \vec{b}\right\}:</math> : <math> \vec a = {a}_\tau {\vec \tau} + {a}_n {\vec n} + {a}_b {\vec b} = \frac{dv}{dt}{\vec \tau} + \frac{v^2}{R} {\vec n} + {a}_b {\vec b} ,</math> бында : <math> v\ </math> — тиҙлек [[Векторҙың модуле|дәүмәле]], : <math> {\vec \tau} = \vec v/|\vec v| </math> — тиҙлек буйынса йүнәлгән траекторияға тейеүсе берәмек вектор (тейеүсе [[Берәмек вектор|орт]]), : <math> {\vec n} </math> — траекторияға [[төп нормаль|төп нормалдең]] орты, уны <math> d \vec \tau / d l </math> йүнәлешендә берәмек вектор булараҡ билдәләп була : <math> {\vec b} </math> — траекторияға [[Бинормаль|бинормалдең]] орты, бер үк ваҡытта <math> {\vec \tau} </math> һәм <math> {\vec n}</math> орттарына перпендикуляр (йәғни траекторияның кинәт яҫылығына ортогональ), : <math>R</math> — траекторияның [[кәкрелек радиусы]]. Бинормаль тиҙләнеш тип аталған <math>{a}_b{\vec b}</math> ҡушылыусыһы һәр ваҡыт нулгә тигеҙ. Быны <math>\vec n, \vec b:</math> векторҙары билдәләмәһенең тура эҙемтәһе тип иҫәпләргә була, уларҙы беренсеһе һәр ваҡыт нормаль тиҙләнеш, икенсеһе беренсеһенә ортогональ булырлыҡ итеп һайлайҙар. <math>{a}_\tau{\vec \tau}</math> һәм <math>{a}_n{\vec n}</math> векторҙары ярашлы рәүештә тейеүсе ([[Тангенциаль тиҙләнеш|тангенциаль]]) һәм [[нормаль тиҙләнеш]] тип аталалар. Шулай итеп, юғарыла әйтелгәндәрҙән сығып, теләһә ниндәй траектория буйынса хәрәкәт ваҡытында тиҙләнеш векторын ошолай яҙып була: : <math> \vec a = {a}_\tau {\vec \tau} + {a}_n {\vec n} = \frac{dv}{dt}{\vec \tau} + \frac{v^2}{R} {\vec n}.</math> === Мөһим айырым осраҡтар === ==== Тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт ==== {{main|Равноускоренное движение}} Әгҙәр <math>\vec a </math> векторы ваҡыт үтеү менән үҙгәрмәһә, хәрәкәт [[Тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт|тигеҙ тиҙләнешле]] тип атала. Тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәттә юғарыла килтерелгән дөйөм формулалар түбәндәге күренешкә тиклем ябайлашалар: : <math>\vec v(t) = \vec v_0 + (t - t_0)\vec a,</math> : <math>\vec r(t) = \vec r_0 + (t-t_0)\vec v_0 + {(t-t_0)^2\over 2}\vec a.</math> Бөтә хәрәкәт итеү ваҡыты дауамында тиҙләнеш нулгә тигеҙ булған осраҡ тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәттең айырым осрағы булып тора. Был осраҡта тиҙлек даими, ә хәрәкәт тура һыҙыҡлы траектория буйлап бара (әгәр тиҙлек тә нулгә тигеҙ булһа, есем хәрәкәтһеҙ була), шуға күрә бындай хәрәкәтте тура һыҙыҡ буйлап тигеҙ хәрәкәт тип атайҙар. Нөктәнең тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәте һәр саҡ яҫы була, ә [[ҡаты есем|ҡаты есемдең]] — яҫы-параллель ([[алға ынтылышлы хәрәкәт|алға ынтылышлы]]) була. Киреһе, ғөмүмән алғанда, дөрөҫ түгел. Тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт башҡа инерциаль иҫәпләү системаһына күскәндә тигеҙ тиҙләнешле булып ҡала. Тиҙләнеш (даими) һәм тиҙлек бер тура һыҙыҡ буйлап, ләкин төрлө яҡҡа йүнәлгән тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт осрағы тигеҙ аҡрынайыусы хәрәкәт тип атала. Тигеҙ аҡрынайыусы хәрәкәт һәр саҡ бер үлсәмле. Хәрәкәтте тиҙлек нулгә тигеҙ булған моментҡа тиклем генә тигеҙ аҡрынайыусы хәрәкәт тип ҡарап була. Бынан тыш, һәр ваҡыт хәрәкәт тигеҙ аҡрынайыусы хәрәкәт булмаған инерциаль иҫәпләү системалары бар. ==== Тура һыҙыҡлы хәрәкәт ==== Тура һыҙыҡлы хәрәкәт тиҙләнешле хәрәкәттең мөһим айырым осрағы булып тора, был осраҡта тиҙләнеш теләһә ниндәй ваҡыт моментында тиҙлеккә коллинеар (мәҫәлән, есемдең вертикаль башланғыс тиҙлек менән төшөү осрағы). Тура һыҙыҡлы хәрәкәт осрағында координаталар күсәренең береһен хәрәкәт итеү йүнәлешендә һайларға һәм радиус-векторҙы, тиҙләнеш векторын һәм тиҙлекте скалярҙарға алмаштырырға була. Был ваҡытта, тиҙләнеш даими булғанда юғарыла килтерелгән формулаларҙан ошо килеп сыға : <math> v^2= v_0^2 + 2 \, a s. </math> Бында {{math|''v''₀}} һәм {{math|''v''}} — есемдең башланғыс һәс аҙаҡҡы тиҙлеге, {{math|''a''}} — уның тиҙләнеше, {{math|''s''}} — есем үткән юл. Күп кенә практик яҡтан мөһим формулалар тура һыҙыҡлы тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәттә сарыф ителгән ваҡытты, үтелгән юлды, өлгәшкән тиҙлекте һәм тиҙләнеште нуленсе (<math>v_0=0</math>) башланғыс тиҙлек менән бәйләйҙәр: : <math> t = \sqrt{\frac{2 s}{a}} = \frac{v}{a} = \frac{2s}{v}, \qquad\qquad s = \frac{vt}{2}=\frac{a t^2}{2} = \frac{v^2}{2a}, </math> : <math> v = \sqrt{2 \, a s} = at = \frac{2s}{t}, \qquad\qquad a = \frac{v}{t} = \frac{2s}{t^2} = \frac{v^2}{2s}, </math> шулай итеп был дәүмәлдәрҙең теләһә ниндәй икәүһе ҡалған икәүһен билдәләй (бында ваҡыт хәрәкәт башланғандан алып иҫәпләнә тип фаразлана: {{math|''t''₀ {{=}} 0}}). ==== Әйләнә буйлап хәрәкәт ==== [[Файл:Cinematique_mouvement_circulaire_uniforme.png|thumb|Әйләнә буйлап ''тигеҙ'' хәрәкәт. Тиҙләнеш һәр ваҡыт тиҙлеккә перпендикуляр һәм үҙәккә йүнәлгән.]] [[Файл:Oscillating_pendulum.gif|thumb|Әйләнә буйлап ''тигеҙһеҙ'' хәрәкәт миҫалы ([[математик маятник]]). Тангенциаль һәм үҙәккә ынтылышлы компоненттарҙан торған тиҙләнеш, төрлө моменттарҙа траекторияға тулыһынса тейеүсе булғандан тулыһынса нормаль булғанға тиклем үҙгәрә.]] Тиҙләнеш векторын : <math> \vec a = \frac{d \vec v}{dt} </math> нөктә әйләнә буйлап хәрәкәт иткәндә ике ҡушылыусыға (компоненттарға) тарҡатып була: : <math>\vec a = \vec a_\tau + \vec a_n .</math> '''[[Тангенциаль тиҙләнеш|Тангенциаль]]''' йәки '''тейеүсе''' тиҙләнеш <math>\vec a_\tau</math> (ҡайһы берҙә <math>\vec w_\tau, \vec u_\tau</math> һәм башҡа шулай тамғалана, тиҙләнеште конкрет текста ниндәй хәреф менән тамғалау ҡабул ителеүенә бәйле) траекторияға тейеүсе буйлап йүнәлгән. <math>\vec a</math> тиҙләнеш векторының кинәт тиҙлек векторына коллинеар төҙөүсеһе булып тора. Тиҙлектең модуле буйынса үҙгәреүен характерлай. : <math>\vec a_\tau = \frac{\vec v}{|\vec v|} \cdot \frac{d |\vec v|}{dt}.</math> '''[[Үҙәккә ынтылышлы тиҙләнеш|Үҙәккә ынтылышлы]]''' йәки '''нормаль''' тиҙләнеш <math>\vec a_n</math> (шулай уҡ ҡайһы берҙә <math>\vec w_n, \vec u_n</math> һәм башҡа шулай тамғалана) нөктәнең әйләнә буйлап хәрәкәтендә генә түгел (нулдән айырмалы), нулдән айырмалы кәкрелектәге теләһә ниндәй траектория буйлап хәрәкәт ваҡытында ла һәр ваҡыт барлыҡҡа килә. <math>\vec a</math> тиҙләнеш векторының кинәт тиҙлек векторына перпендикуляр төҙөүсеһе булып тора. Тиҙлектең йүнәлеш буйынса үҙгәреүен характерлай. Нормаль тиҙләнеш векторы һәр ваҡыт ҡапыл әйләнеү күсәренә йүнәлгән, : <math>\vec a_n = {|\vec v|} \cdot \frac{d}{dt}\frac{\vec v}{|\vec v|},</math> ә модуле : <math>|\vec a_n| = \omega ^2 r = {v^2 \over r}</math> тигеҙ, бында {{math|ω}} — әйләнеү үҙәгенә ҡарата [[мөйөш тиҙлеге]], ә {{math|''r''}} — әйләнә радиусы. Был ике компоненттан тыш, шулай уҡ '''[[мөйөш тиҙләнеше]]''' төшөнсәһе ҡулланыла, ул [[мөйөш тиҙлеге]] ваҡыт берәмеге эсендә күпмегә үҙгәреүен күрһәтә, һәм, һыҙыҡлы тиҙләнешкә оҡшаш рәүештә, ошолай иҫәпләнә: : <math>\vec \varepsilon = {d\vec \omega \over dt}.</math> Бында векторҙың йүнәлеше тиҙлек модуле артамы әллә кәмейме икәнен күрһәтә. Әгәр мөйөш тиҙләнеше һәм мөйөш тиҙлеге векторҙары бер йүнәлештә булһа (йәки уларҙың исмаһам скаляр ҡабатландығы ыңғай булһа), тиҙлектең ҡиммәте арта, һәм киреһенсә. Әйләнә буйлап ''тигеҙ'' хәрәкәт айырым осрағында мөйөш тиҙләнеше һәм тангенциаль тиҙләнеш векторҙары нулгә тигеҙ, ә үҙәккә ынтылышлы тиҙләнеш модуле буйынса даими. {{clear}} === Ҡатмарлы хәрәкәттә тиҙләнеш === {{main|Ҡатмарлы хәрәкәт}} Әгәр есем ниндәйҙер иҫәпләү системаһына ҡарата хәрәкәт итһә, ә система үҙ сиратында икенсе, «лаборатор», иҫәпләү системаһына ҡарата хәрәкәт итһә, материаль нөктә (есем) ҡатмарлы хәрәкәт башҡара тип әйтәләр. Ул саҡта есемдең лаборатор системала абсолют тиҙләнеше сағыштырма, күсермәле һәм [[Кориолис көсө|Кориолис]] тиҙләнештәренең суммаһына тигеҙ: : <math>\vec a=\vec {a}_{r'} + \vec {a}_e + 2\left[\vec \omega \times \vec {v}_{r'} \right].</math> Һуңғы быуын хәрәкәт итеүсе иҫәпләү системаһының әйләнеү мөйөш тиҙлегенең һәм материаль нөктәнең был хәрәкәт итеүсе системала тиҙлегенең векторлы ҡабатландығы. == Ҡаты есем кинематикаһында тиҙләнештәр == {{main|Кинематика твёрдого тела}} [[Абсолют ҡаты есем]]дең ике {{math|''A''}} һәм {{math|''B''}} нөктәләренең тиҙләнештәренең бәйләнешен был нөктәләр тиҙлектәренең [[Эйлер формулаһы (ҡаты есем кинематикаһы)|Эйлер формулаһынан]] алырға мөмкин: : <math>\vec{v}_B = \vec{v}_A + \left[\vec{\omega}\times\vec{AB}\right],</math> бында <math>\vec{\omega}</math> — есемдең [[мөйөш тиҙлеге]] векторы. Уны ваҡыт буйынса [[Функцияның сығарылмаһы|дифференциаллап]], Ривальс формулаһын алабыҙ<ref name="Маркеев">{{книга |автор = [[Маркеев, Анатолий Павлович|Маркеев А. П.]] |заглавие = Теоретическая механика |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ЧеРо |год = 1999 |том = |страниц = 572 |страницы = 59 |isbn = }}</ref><ref>Обзор результатов Ривальса: {{статья|заглавие=Appendice au Mémoire de M. Bresse|ссылка=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k433693f/f112.image|издание=Journal de l'École polytechnique|год=1853|том=20|страницы=109—115}}</ref> (Marc-Joseph-Émilien Rivals, 1833—1889<ref>{{статья|автор=Joulin L.|заглавие=Notice biographique sur M. le commandant Rivals|ссылка=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5720338q/f555|издание=Mémoires de l'Académie royale des sciences, inscriptions et belles-lettres de Toulouse|год=1891|выпуск=9|том=3|страницы=535—539}}</ref>): : <math>\vec{a}_B = \vec{a}_A + \left[\vec{\omega}\times \left[ \vec{\omega}\times \vec{AB}\right] \right] + \left[ \vec{\varepsilon}\times \vec{AB} \right],</math> бында <math>\vec{\varepsilon}</math> — есемдең [[мөйөш тиҙләнеше]] векторы. Икенсе ҡушылыусы ''күсәргә ынтылышлы тиҙләнеш'', ә өсөнсөһө — ''әйләнеү тиҙләнеше'' тип атала<ref name="Маркеев" />. == Тиҙләнеште булдырыу. Нөктә [[Динамика (физика)|динамикаһы]] == [[Ньютондың беренсе законы]] [[Инерциаль иҫәпләү системаһы|инерциаль иҫәпләү системаһының]] булыуын аксиомалаштыра. Бындай иҫәпләү системаларында, әгәр есем ([[материаль нөктә]]) үҙенең хәрәкәт итеү процесында бер ниндәй ҙә тышҡы тәьҫиргә дусар ителмәһә, ул тура һыҙыҡ буйлап тигеҙ хәрәкәт итә. Был закон нигеҙендә, есемгә тышҡы тәьҫир булараҡ, механика өсөн төп төшөнсә булған [[көс]] төшөнсәһе барлыҡҡа килә. Көс есемде тынлыҡ хәленән сығара йәки уның хәрәкәт итеү тиҙлегенә тәьҫир итәк. Шулай итеп, '''инерциаль иҫәпләү системаһында''' нулдән айырмалы тиҙләнештең барлыҡҡа килеүенең сәбәбе булып һәр ваҡыт ниндәйҙер тышҡы көс тәьҫире тороуы аксиомалаштырыла<ref>Для того, чтобы использовать уравнение движения в форме, совпадающей с формой уравнения второго закона Ньютона, применительно к ускорениям, возникающим в неинерциаль иҫәпләү системаларында даже в отсутствие каких-либо воздействий на тело, вводят фиктивные [[Сила инерции|силы инерции]]. Например, пусть тело массой {{math|''m''}} покоится в инерциальной системе отсчёта на некотором расстоянии {{math|''R''}} от оси. Если привести систему отсчёта во вращение с угловой скоростью {{math|ω}} вокруг этой оси, то система становится неинерциальной, а тело будет совершать видимое вращательное движение с линейной скоростью {{math|''v''{{=}}ω''R''}} по окружности вокруг оси. Для его описания во вращающейся системе отсчёта необходимо ввести центростремительное ускорение, которое можно формально считать результатом действия одной из сил инерции — [[Сила Кориолиса|силы Кориолиса]], равной по модулю {{math|2''mv''ω}} и направленной к оси, перпендикулярно оси и скорости тела; при этом она наполовину компенсируется действием другой силы инерции — [[центробежная сила|центробежной силы]], равной по модулю {{math|''mv''ω}} и направленной от оси вращения.</ref>. === Классик механика === Релятивистик булмаған хәрәкәткә (йәғни яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә бәләкәй тиҙлек менән барған хәрәкәткә) ҡарата [[Ньютондың икенсе законы]], материаль нөктәнең тиҙләнеше һәр ваҡыт уға ҡуйылған һәм тиҙләнеш тыуҙырған көскә пропорциональ тип раҫлай, шуның менән бергә пропорционаллек коэффициенты көс тәьҫире төрөнә бәйһеҙ рәүештә һәр ваҡыт бер үк (ул материаль нөктәнең инертлы [[масса]]һы тип атала): : <math>m \vec a = \vec F.</math> Әгәр материаль нөктәнең массаһы һәм (ваҡыт функцияһы булараҡ) уға тәьҫир итеүсе көс билдәле булһа, Ньютондың икенсе законынан уның тиҙләнешен табып була: <math>\vec a = \vec F /m.</math> Көс даими булғанда тиҙләнеш тә даими була. Есемдең теләһә ниндәй ваҡыт моментында тиҙлеген һәм координаталарын, нөктәнең кинематикаһы тураһында бүлектәге формулалар буйынса бирелгән башланғыс тиҙлек һәм координаталар ярҙамында тиҙләнеште интеграллап табыла. === Релятивистик механика === {{main|Релятивистски равноускоренное движение}} Релятивистик физикала Ньютондың икенсе законы ошондай формала яҙыла : <math>m \frac{d}{dt}\frac{\vec{v}}{\sqrt{1-v^2/c^2}} = \vec F</math> был тиҙләнеште табыуҙы классик осраҡтағыға ҡарағанда тағы ла ҡатмарлыраҡ мәсьәлә итә. Атап әйткәндә, даими тиҙләнеш менән оҙайлы хәрәкәт ҡағиҙә булараҡ мөмкин түгел (кире осраҡта нөктәнең тиҙлеге ахыр килеп [[яҡтылыҡ тиҙлеге]]н үтеп китә), ә көстөң үҙгәрмәүе тиҙләнештең үҙгәрмәүен аңлатмай: тиҙлек арта барғанда көс нулгә ынтыла. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, әгәр <math>\vec a(t)</math> бәйлелеге шулай ҙа табылһа, <math>\vec v(t)</math> һәм <math>\vec r(t)</math>-ты иҫәпләүҙе релятивистик булмаған сиктәге кеүек шул уҡ формулалар буйынса башҡарып була. == Сағыштырмалылыҡ теорияһында тиҙләнеш == {{main|4-ускорение}} [[Сағыштырмалылыҡ теорияһы]]нда есемдең 4-үлсәмле арауыҡ-ваҡытта [[йыһан һыҙығы]] буйынса үҙгәреүсән тиҙлек менән хәрәкәте тиҙләнешкә оҡшаш билдәле бер дәүмәл менән характерлана. Ғәҙәттәге (өс үлсәмле) тиҙләнеш векторынан айырмалы, тиҙләнештең [[4-вектор]]ы ([[4-тиҙләнеш]] тип аталған) {{math|''a_i''}} есемдең йыһан һыҙығы буйынса {{math|''x_i''}} координаталарының 4-векторынан ваҡыт буйынса түгел, ә {{math|τ}} [[арауыҡ-ваҡыт интервалы]] буйынса (йәғни [[үҙ ваҡыт]]ы буйынса) икенсе сығарылмаһы булып тора: : <math> a^i = \frac {d^2 x^i}{d\tau^2} = \frac{du^i}{d\tau} .</math> Йыһан һыҙығының теләһә ниндәй нөктәһендә тиҙләнештең 4-векторы [[4-тиҙлек]]кә һәр ваҡыт ортогональ: : <math> u_i a^i = 0 \, .</math> Был, атап әйткәндә, 4-тиҙлектәр модуле буйынса түгел, ә тик йүнәлеше буйынса үҙгәреүен аңлата: арауыҡ-ваҡытта йүнәлешкә бәйһеҙ рәүештә теләһә ниндәй есемдең 4-тиҙлеге модуле буйынса яҡтылыҡ тиҙлегенә тигеҙ. Геометрик, 4-тиҙләнеш йыһан һыҙығының кәкрелеге менән тап килә һәм классик кинематикалағы нормаль тиҙләнештең аналогы булып тора. Классик механикала тиҙләнештең ҡиммәте бер [[инерциаль иҫәпләү системаһы]]нан икенсеһенә күскәндә үҙгәрмәй, йәғни тиҙләнеш [[Галилей үҙгәртеүе]]нә ҡарата инвариантлы. Релятивистик механикала 4-тиҙләнеш 4-вектор булып тора, йәғни [[Лоренц үҙгәртеүе|Лоренц үҙгәртеүҙәрендә]] арауыҡ-ваҡыт координаталары кеүек үҙгәрә. «Ғәҙәттәге» өс үлсәмле <math>\vec{v}</math> тиҙлегенең координата ваҡыты <math>\vec{w}=d\vec{v}/dt</math> буйынса сығарылмаһы булараҡ билдәләнгән «ғәҙәттәге» өс үлсәмле тиҙләнеш векторы <math>\vec{w}</math> (алдағы бүлектәрҙәге <math>\vec a(t)</math> кеүек үк, тамғалау 4-тиҙләнеш менән бутауҙы булдырмаҫ өсөн алмаштырылды), релятивистик кинематика сиктәрендә лә ҡулланыла, ләкин Лоренц үҙгәртеүҙәренең инварианты булмай. Кинәт тоташҡан инерциаль иҫәпләү системаһында 4-тиҙләнеш — ул <math>a=(0, \vec{w}).</math> Даими көс тәьҫир иткәндә нөктәнең тиҙләнеше <math>\vec{w}</math> тиҙлек артыу менән кәмей, ләкин 4-тиҙләнеш үҙгәрешһеҙ ҡала («ғәҙәттәге» тиҙләнеш был ваҡытта даими булмаһа ла, бындай осраҡты [[релятивистик тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт]] тип атайҙар). == Тиҙләнеш үлсәмдәре == === Ҡулланылған берәмектәр === * [[метр]] [[секунд]]ына квадратта (секундына секундына метр), [[м/с²]], [[СИ]] системаһының сығарылма берәмеге; * [[сантиметр]] секундына квадратта (секундына секундына сантиметр), [[см/с²]], [[СГС]] системаһының сығарылма берәмеге, шулай уҡ үҙ атамаһы бар ''[[Гал (үлсәү берәмеге)|гал]]'', йәки ''галилео'' (башлыса [[Гравиметрия (геодезия)|гравиметрияла]] ҡулланыла); * {{math|''g''}} («же» тип уҡыла), Ер өҫтөндө стандарт [[ирекле төшөү тиҙләнеше]], билдәләмә буйынса {{nobr|9,80665 м/с²}}-ҡа тигеҙ. 2%-тан юғары теүәллек талап ителмәгән техник иҫәпләүҙәрҙә, йыш ҡына {{nobr|{{math|''g''}} ≈ 10 м/с²}} яҡынса ҡиммәтен ҡулланалар. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ {{nowrap|Тиҙләнештең төрлө берәмектәре араһында бәйләнештәр}} |- ! ! м/с² ! фут секундына квадратта|фут/с² ! {{math|''g''}} ! см/с² |- ! 1 [[м/с²]] = | '''1''' | 3,28084 | 0,101972 | 100 |- ! 1 [[фут]]/с² = | 0,304800 | '''1''' | 0,0310810 | 30,4800 |- ! 1 [[Ирекле төшөү тиҙләнеше|{{math|''g''}}]] = | 9,80665 | 32,1740 | '''1''' | 980,665 |- ! 1 [[см/с²]] = | 0,01 | 0,0328084 | 0,00101972 | '''1''' |- |} === Техник саралар === Тиҙләнеш үлсәү приборҙары [[акселерометр]]ҙар тип аталалар. Улар туранан-тура тиҙләнеште «детекторламайҙар», ә тиҙләнешле хәрәкәттә барлыҡҡа килгән терәү {{Нп3|Реакция көсө|реакция көсөн|uk|Сила реакції}} үлсәйҙәр. Тартылыу ҡырында шуға оҡшаш ҡаршылыҡ көстәр барлыҡҡа килгәнлектән, акселерометрҙар ярҙамында шулай уҡ [[гравитация]]ны ла үлсәп була. Акселерографтар — ынтылышлы һәм әйләнешле хәрәкәттең тиҙләнеше ҡиммәтен үлсәүсе һәм автоматик яҙыусы (графиктар күренешендә приборҙар. === Ҡайһы бер осраҡтарҙа тиҙләнештең ҡиммәттәре === Төрлө хәрәкәттәрҙең тиҙләнеше ҡиммәттәре:<ref>{{книга|автор=Кошкин Н.И., Ширкевич М.Г.|заглавие=Справочник по элементарной физике|издание=10-е, испр. и доп.|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страницы=61|страниц=256|isbn=5-02-013833-9}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Хәрәкәт төрө !! Тиҙләнеш, м/с² |- | Ҡояш системаһының Галактикала орбита буйынса хәрәкәтендә үҙәккә ынтылышлы тиҙләнеше || 2,2{{e|−10}} |- | Ерҙең Ҡояш тирәләй орбиталь хәрәкәтендә үҙәккә ынтылышлы тиҙләнеше || 0,0060 |- | Айҙың Ер тирәләй орбиталь хәрәкәтендә үҙәккә ынтылышлы тиҙләнеше || 0,0027 |- | Пассажирҙар [[лифт]]ы || 0,9—1,6 |- | [[Поезд]] [[метрополитен|метро]] || 1 |- | [[Жигули (автомобиль)|«Жигули» автомобиле]] || 1,5 |- | [[Спринтер|Ҡыҫҡа дистанцияларҙа йүгереүсе]] || 1,5 |- | [[Велосипедсы]] || 1,7 |- | [[Конькиҙә йүгереү спорты|Конькиҙа шыуыусы]] || 1,9 |- | [[Мотоцикл]] || 3—6 |- | Автомобилде авриялы тормозлау || 4—6 |- | [[Болт, Усэйн|Усэйн Болт]], максималь тиҙләнеш || 8<ref>[http://elementy.ru/news/430846 У. Болттың тиҙләнештең ваҡытҡа бәйлелеге графигы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510012040/http://elementy.ru/news/430846 |date=2013-05-10 }} — [[Йәйге Олимпия уйындары 2008|2008 йылда Пекинда Йәйге Олимпия уйындарында]] 100 м-ға йүгереү</ref> |- | [[Уҙышыу автомобиле]] || 8—9 |- | [[Парашют]] асылғанда тормозланыу || 30 (3 {{math|''g''}}) |- | [[Космик аппарат|Космос карабын]] осороу һәм тормозлау || 40—60 (4—6 {{math|''g''}}) |- | [[Реактив самолёт|реактив самолёттың]] манёвры || до 100 (до 10 {{math|''g''}}) |- | [[копёр]] менән һуҡҡанда [[свай]]ҙың || 300 (30 {{math|''g''}}) |- | [[Эске яныулы двигатель|эске яныулы двигателдең]] [[Поршень|поршены]] || 3×10³ |- | [[винтовка]] [[Көбәк (ҡорал)|көбәгендә]] [[пуля]] || 2,5×10⁵ |- | [[Зарядлы киҫәксәләрҙең тиҙләткесе|Тиҙләткестә]] микрокиҫәксәләр || (2—50)×10¹⁴ |- | төҫлө телевизорҙың [[Электрон-нурлы көпшә|көпшәһендә]] [[катод]] һәм [[анод]] араһында [[электрон]]дар(20 к[[вольт|В]], 0,5 м) || ≈7×10¹⁵ |- | төҫлө телевизор көпшәһендә электрондар [[люминофор]] менән бәрелешкәндә (20 кВ) || ≈10²² |- | атом ядроһында [[Альфа-киҫәксә|Альфа-киҫәксәләр]] || ≈10²⁷ |} <small>Иҫкәрмә: бында {{math|''g''}} ≈ 10 м/с².</small> == «Дөйөмләштерелгән тиҙләнеш» төшөнсәһе == Әгәр механик система динамикаһы Декарт координаталарында түгел, ә [[Дөйөмләштерелгән координата (механика)|дөйөмләштерелгән координаталарҙа]] <math>q_i</math> тасуирланһа (мәҫәлән, механиканың [[Гамильтон механикаһы|Гамильтон]] йәки [[Лагранж механикаһы|Лагранж]] формулировкаларында), дөйөмләштерелгән тиҙләнеш <math>\ddot{q_i}</math> — [[Тиҙлек|дөйөмләштерелгән тиҙлектәрҙең]] ваҡыт буйынса беренсе сығарылмаһы <math>\dot{q_i}</math> йәки вторые производные по времени дөйөмләштерелгән координаталарҙың ваҡыт буйынса икенсе сығарылмаһы индерергә мөмкин; мәҫәлән, әгәр дөйөмләштерелгән координаталарҙың береһе сифатында мөйөш һайланһа, дөйөмләштерелгән тиҙләнеш ярашлы [[мөйөш тиҙләнеше]] була. Дөйөмләштерелгән тиҙләнештәрҙең үлсәме дөйөм осраҡта {{math|''LT''⁻²}}-ға тигеҙ түгел. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация |Тема = Ускорение |Викисловарь = ускорение |Викитека = ЭСБЕ/Ускорение }} {{кол}} * [[Ускорение свободного падения]] * [[Собственное ускорение]] * [[Релятивистски равноускоренное движение]] * [[Приливное ускорение]] * [[Кориолисово ускорение]] * [[Рывок (кинематика)]] {{конец кол}} == Һылтанмалар == * {{Книга:Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М.: Механика|2004|авторы}} * {{книга |заглавие=Understanding physics |издательство={{Нп3|Birkhäuser}} |год=2002 |isbn=978-0-387-98756-9 |ссылка=https://books.google.com/books?id=iPsKvL_ATygC |автор=David C. Cassidy, Gerald James Holton, and F. James Rutherford }} * {{книга |заглавие=Theory of Relativity |издательство=Dover |год=1981 |isbn=978-0-486-64152-2 |автор=Pauli W. }} == Иҫкәрмәләр == <references/> [[Категория:Механика]] [[Категория:Физика]] 2340qu147evm5wtnaq9mtcuvky5fhl7 0 71374 1299982 1244908 2026-06-27T18:56:18Z Телсе 41238 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1299982 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 179-сы ([[кәбисә йыл]]ында 180-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 186 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} == === {{Халыҡ-ара байрамдар}} === * {{Ер}} [[Ер]]: Социаль бизнес көнө. ** Пирсинг көнө. === {{Милли байрамдар}} === * {{Флагификация|АҠШ}}: Логистика көнө. ** Страховкалау көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Польша}}: Милли хәтер көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Адыгей Республикаһы]]ның Дәүләт суверенететы тураһында декларация көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар * {{Флагификация|Россия}}: ** Суд эксперттары көнө. ** Букмекерҙар көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Элемтә һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1779]]: [[Мәскәү]]ҙә һыу үткәргес төҙөү тураһында указ баҫылып сыға. * [[1865]]: [[Александр II]] указы менән [[Рәсәй империяһы]]ның Тимер юлы эштәре министрлығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1919]]: Милләттәр Лигаһы ойошторола. * [[1988]]: [[СССР]]-ҙа сәйәси реформалар тураһында ҡарарҙар ҡабул иткән [[КПСС]]-тың XIX [[Бөтә Союз]] конференцияһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сәғитов Хәкимйән Әбделғәни улы]] (1935—6.05.2013), [[театр]] артисы, 1959—1995 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Иванова Эвилина Алексеевна]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1966—1972 һәм 1979—1981 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 1998 йылдан — төп, 2000 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы]] (1955), ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2015). * [[Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы]] (1975), ғалим-[[Философия|философ]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (2009), доцент (2013). * [[Ләйсән Үтәшева]] (1985), [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы һәм [[телевидение]] тапшырыуҙарын алып барыусы. Художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, команда иҫәбендә [[Ер|донъя]] һәм ике тапҡыр [[Европа]] чемпионы; халыҡ-ара спорт комментаторы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Харитонов Константин Петрович]] (1881—1942), земство эшмәкәре, хоҡуҡ органдары хеҙмәткәре. [[Өфө губернаһы]]нан Рәсәй империяһының өсөнсө саҡырылыш (1907—1912) [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты. * [[Копылов Павел Иванович]] (1921—11.06.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның элекке инженеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия подполковнигы. Гвардия кавалерия дивизияһының танк взводы командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Пономарёвка районы]] Борисовка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхтәмов Ислам Әхтәм улы]] (1921— ?), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Ситдиҡов Фәнил Ситдиҡ улы]] (1936—09.1995), хужалыҡ, совет һәм [[КПСС|партия]] органдары эшмәкәре. 1975 йылдан [[Илеш районы|Илеш район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1982—1991 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Борай районы|Борай район]] комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның бер нисә саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Илеш районы [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәримова Зинаида Фёдоровна]] (1941), муниципаль хеҙмәт ветераны. 1983—1998 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1998—2005 йылдарҙа ҡала хакимиәте ҡарамағындағы Тауар етештереүселәр советы рәйесе. 1980—1995 йылдарҙа ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1995). Ҡаланың почётлы гражданы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Каменка ҡалаһынан. * [[Низаметдинов Мөнәүис Зөфәр улы]] (ижади псевдонимы [[Мөнәүис Низами]]; 1961), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. «Нурлы Илеш» гәзите мөхәррире. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кирәй Мәргән]] (1912—24.01.1984), [[Журналистика|журналист]], [[фән|ғалим]]-фольклорсы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Әҙип|яҙыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан хәҙерге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан — сектор мөдире; 1965—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1982 йылдарҙа [[башҡорт әҙәбиәте]] һәм фольклоры кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). * [[Рәшит Йыһанов]] (1952), композитор, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. 1977—2012 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—2001 йылдарҙа композиция кафедраһы мөдире. 1992—1995 йылдарҙа Рәсәй Композиторҙар союзы Музыка фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры, 1992—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары. Профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мифтәхетдинов Нурхәниф Шәһәбутдин улы]] (1928), [[Агрономия|агроном]], комсомол органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы, йәмәғәтсе. 1952—1954 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире; 1957 йылдан Карл Маркс исемендәге колхоз агрономы, баш агрономы, 1985—1988 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары; 1969—1985 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1988—2018 йылдарҙа [[Тәкәрлек]] ауылы ветерандар советы рәйесе; 1996—2002 йылдарҙа ветерандарҙың «Беҙ ҡабыҙған уттар» хоры етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1967) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1967), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1879) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1967, 1972) ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. * [[Кознов Александр Вячеславович]] (1963—20.12.2009), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры. 1990 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге Евгений Вахтангов исемендәге дәүләт академия театры артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Туҡаев Нуран Хөснөлхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны, [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге ауыл хужалығы кооперативының элекке малсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан. * [[Ринат Камал]] (1954), яҙыусы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге премияһы лауреаты (2002). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә тыуғандар</categorytree>'' * [[1577]]: [[Питер Пауль Рубенс]], [[Нидерланд]] рәссамы, [[барокко]] сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. * [[1712]]: [[Жан-Жак Руссо]], [[Франция]]ның [[мәғрифәтселек дәүере]] [[Философия|философы]], яҙыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1860]]: Сергей Платонов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың [[тарих]]сы [[фән|ғалимы]]. * [[1930]]: Николай Каретников, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, авангардист. * [[1940]]: [[Мөхәммәт Юныс]], [[Бангладеш]] банкиры, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1940]]: Павел Финн, СССР киносценарисы, актёр, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991). * [[1945]]: Розалина Шәһиева, СССР һәм Рәсәйҙең [[сәнғәт]] белгесе, [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се һәм рәссам. [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017). * [[1955]]: Николай Зимятов, СССР [[спорт]]сыһы, [[Саңғы спорты|саңғысы]], дүрт тапҡыр [[олимпия]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Е28]] [[Категория:28 июнь]] it9iy9yz1avy2kkx7se6iysu9i63hco 1299983 1299982 2026-06-27T19:01:25Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1299983 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 179-сы ([[кәбисә йыл]]ында 180-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 186 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} == === {{Халыҡ-ара байрамдар}} === * {{Ер}} [[Ер]]: Социаль бизнес көнө. ** Пирсинг көнө. === {{Милли байрамдар}} === * {{Флагификация|АҠШ}}: Логистика көнө. ** Страховкалау көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Польша}}: Милли хәтер көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Адыгей Республикаһы]]ның Дәүләт суверенететы тураһында декларация көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар * {{Флагификация|Россия}}: ** Суд эксперттары көнө. ** Букмекерҙар көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Элемтә һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1779]]: [[Мәскәү]]ҙә һыу үткәргес төҙөү тураһында указ баҫылып сыға. * [[1865]]: [[Александр II]] указы менән [[Рәсәй империяһы]]ның Тимер юлы эштәре министрлығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1919]]: Милләттәр Лигаһы ойошторола. * [[1988]]: [[СССР]]-ҙа сәйәси реформалар тураһында ҡарарҙар ҡабул иткән [[КПСС]]-тың XIX [[Бөтә Союз]] конференцияһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сәғитов Хәкимйән Әбделғәни улы]] (1935—6.05.2013), [[театр]] артисы, 1959—1995 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Иванова Эвилина Алексеевна]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1966—1972 һәм 1979—1981 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 1998 йылдан — төп, 2000 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы]] (1955), ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2015). * [[Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы]] (1975), ғалим-[[Философия|философ]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (2009), доцент (2013). * [[Ләйсән Үтәшева]] (1985), [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы һәм [[телевидение]] тапшырыуҙарын алып барыусы. Художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, команда иҫәбендә [[Ер|донъя]] һәм ике тапҡыр [[Европа]] чемпионы; халыҡ-ара спорт комментаторы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Харитонов Константин Петрович]] (1881—1942), земство эшмәкәре, хоҡуҡ органдары хеҙмәткәре. [[Өфө губернаһы]]нан Рәсәй империяһының өсөнсө саҡырылыш (1907—1912) [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты. * [[Копылов Павел Иванович]] (1921—11.06.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның элекке инженеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия подполковнигы. Гвардия кавалерия дивизияһының танк взводы командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Пономарёвка районы]] Борисовка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхтәмов Ислам Әхтәм улы]] (1921— ?), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Ситдиҡов Фәнил Ситдиҡ улы]] (1936—09.1995), хужалыҡ, совет һәм [[КПСС|партия]] органдары эшмәкәре. 1975 йылдан [[Илеш районы|Илеш район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1982—1991 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Борай районы|Борай район]] комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның бер нисә саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Илеш районы [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәримова Зинаида Фёдоровна]] (1941—2021), иҡтисадсы, муниципаль орган хеҙмәткәре. Салауат машиналар эшләү заводының производствоны әҙерләү начальнигы. 1983—1998 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1998—2005 йылдарҙа ҡала хакимиәте ҡарамағындағы Тауар етештереүселәр советы рәйесе. 1980—1995 йылдарҙа ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1995). Ҡаланың почётлы гражданы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Каменка ҡалаһынан. * [[Низаметдинов Мөнәүис Зөфәр улы]] (ижади псевдонимы [[Мөнәүис Низами]]; 1961), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. «Нурлы Илеш» гәзите мөхәррире. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кирәй Мәргән]] (1912—24.01.1984), [[Журналистика|журналист]], [[фән|ғалим]]-фольклорсы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Әҙип|яҙыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан хәҙерге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан — сектор мөдире; 1965—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1982 йылдарҙа [[башҡорт әҙәбиәте]] һәм фольклоры кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). * [[Рәшит Йыһанов]] (1952), композитор, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. 1977—2012 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—2001 йылдарҙа композиция кафедраһы мөдире. 1992—1995 йылдарҙа Рәсәй Композиторҙар союзы Музыка фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры, 1992—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары. Профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мифтәхетдинов Нурхәниф Шәһәбутдин улы]] (1928), [[Агрономия|агроном]], комсомол органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы, йәмәғәтсе. 1952—1954 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире; 1957 йылдан Карл Маркс исемендәге колхоз агрономы, баш агрономы, 1985—1988 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары; 1969—1985 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1988—2018 йылдарҙа [[Тәкәрлек]] ауылы ветерандар советы рәйесе; 1996—2002 йылдарҙа ветерандарҙың «Беҙ ҡабыҙған уттар» хоры етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1967) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1967), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1879) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1967, 1972) ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. * [[Кознов Александр Вячеславович]] (1963—20.12.2009), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры. 1990 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге Евгений Вахтангов исемендәге дәүләт академия театры артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Туҡаев Нуран Хөснөлхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны, [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге ауыл хужалығы кооперативының элекке малсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан. * [[Ринат Камал]] (1954), яҙыусы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге премияһы лауреаты (2002). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә тыуғандар</categorytree>'' * [[1577]]: [[Питер Пауль Рубенс]], [[Нидерланд]] рәссамы, [[барокко]] сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. * [[1712]]: [[Жан-Жак Руссо]], [[Франция]]ның [[мәғрифәтселек дәүере]] [[Философия|философы]], яҙыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1860]]: Сергей Платонов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың [[тарих]]сы [[фән|ғалимы]]. * [[1930]]: Николай Каретников, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, авангардист. * [[1940]]: [[Мөхәммәт Юныс]], [[Бангладеш]] банкиры, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1940]]: Павел Финн, СССР киносценарисы, актёр, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991). * [[1945]]: Розалина Шәһиева, СССР һәм Рәсәйҙең [[сәнғәт]] белгесе, [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се һәм рәссам. [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017). * [[1955]]: Николай Зимятов, СССР [[спорт]]сыһы, [[Саңғы спорты|саңғысы]], дүрт тапҡыр [[олимпия]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Е28]] [[Категория:28 июнь]] ajkhwvhm18zqv00ldg4un1yimnkzwsc 1299985 1299983 2026-06-27T20:43:51Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1299985 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 179-сы ([[кәбисә йыл]]ында 180-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 186 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} == === {{Халыҡ-ара байрамдар}} === * {{Ер}} [[Ер]]: Социаль бизнес көнө. ** Пирсинг көнө. === {{Милли байрамдар}} === * {{Флагификация|АҠШ}}: Логистика көнө. ** Страховкалау көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Польша}}: Милли хәтер көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Адыгей Республикаһы]]ның Дәүләт суверенететы тураһында декларация көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар * {{Флагификация|Россия}}: ** Суд эксперттары көнө. ** Букмекерҙар көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Элемтә һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1779]]: [[Мәскәү]]ҙә һыу үткәргес төҙөү тураһында указ баҫылып сыға. * [[1865]]: [[Александр II]] указы менән [[Рәсәй империяһы]]ның Тимер юлы эштәре министрлығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1919]]: Милләттәр Лигаһы ойошторола. * [[1988]]: [[СССР]]-ҙа сәйәси реформалар тураһында ҡарарҙар ҡабул иткән [[КПСС]]-тың XIX [[Бөтә Союз]] конференцияһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сәғитов Хәкимйән Әбделғәни улы]] (1935—6.05.2013), [[театр]] артисы, 1959—1995 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Иванова Эвилина Алексеевна]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1966—1972 һәм 1979—1981 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 1998 йылдан — төп, 2000 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы]] (1955), ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2015). * [[Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы]] (1975), ғалим-[[Философия|философ]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (2009), доцент (2013). * [[Ләйсән Үтәшева]] (1985), [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы һәм [[телевидение]] тапшырыуҙарын алып барыусы. Художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, команда иҫәбендә [[Ер|донъя]] һәм ике тапҡыр [[Европа]] чемпионы; халыҡ-ара спорт комментаторы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Харитонов Константин Петрович]] (1881—1942), земство эшмәкәре, хоҡуҡ органдары хеҙмәткәре. [[Өфө губернаһы]]нан Рәсәй империяһының өсөнсө саҡырылыш (1907—1912) [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты. * [[Копылов Павел Иванович]] (1921—11.06.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның элекке инженеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия подполковнигы. Гвардия кавалерия дивизияһының танк взводы командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Пономарёвка районы]] Борисовка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхтәмов Ислам Әхтәм улы]] (1921— ?), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Ситдиҡов Фәнил Ситдиҡ улы]] (1936—09.1995), хужалыҡ, совет һәм [[КПСС|партия]] органдары эшмәкәре. 1975 йылдан [[Илеш районы|Илеш район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1982—1991 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Борай районы|Борай район]] комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның бер нисә саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Илеш районы [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәримова Зинаида Фёдоровна]] (1941—2021), иҡтисадсы, муниципаль орган хеҙмәткәре. Салауат машиналар эшләү заводының производствоны әҙерләү начальнигы. 1983—1998 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1998—2005 йылдарҙа ҡала хакимиәте ҡарамағындағы Тауар етештереүселәр советы рәйесе. 1980—1995 йылдарҙа ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1995). Ҡаланың почётлы гражданы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Каменка ҡалаһынан. * [[Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы]] (1941), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Асҡын районы|Асҡын район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан – район хакимиәте башлығы. [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы (2020). * [[Низаметдинов Мөнәүис Зөфәр улы]] (ижади псевдонимы [[Мөнәүис Низами]]; 1961), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. «Нурлы Илеш» гәзите мөхәррире. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кирәй Мәргән]] (1912—24.01.1984), [[Журналистика|журналист]], [[фән|ғалим]]-фольклорсы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Әҙип|яҙыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан хәҙерге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан — сектор мөдире; 1965—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1982 йылдарҙа [[башҡорт әҙәбиәте]] һәм фольклоры кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). * [[Рәшит Йыһанов]] (1952), композитор, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. 1977—2012 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—2001 йылдарҙа композиция кафедраһы мөдире. 1992—1995 йылдарҙа Рәсәй Композиторҙар союзы Музыка фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры, 1992—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары. Профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мифтәхетдинов Нурхәниф Шәһәбутдин улы]] (1928), [[Агрономия|агроном]], комсомол органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы, йәмәғәтсе. 1952—1954 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире; 1957 йылдан Карл Маркс исемендәге колхоз агрономы, баш агрономы, 1985—1988 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары; 1969—1985 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1988—2018 йылдарҙа [[Тәкәрлек]] ауылы ветерандар советы рәйесе; 1996—2002 йылдарҙа ветерандарҙың «Беҙ ҡабыҙған уттар» хоры етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1967) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1967), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1879) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1967, 1972) ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. * [[Кознов Александр Вячеславович]] (1963—20.12.2009), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры. 1990 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге Евгений Вахтангов исемендәге дәүләт академия театры артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Туҡаев Нуран Хөснөлхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны, [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге ауыл хужалығы кооперативының элекке малсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан. * [[Ринат Камал]] (1954), яҙыусы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге премияһы лауреаты (2002). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә тыуғандар</categorytree>'' * [[1577]]: [[Питер Пауль Рубенс]], [[Нидерланд]] рәссамы, [[барокко]] сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. * [[1712]]: [[Жан-Жак Руссо]], [[Франция]]ның [[мәғрифәтселек дәүере]] [[Философия|философы]], яҙыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1860]]: Сергей Платонов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың [[тарих]]сы [[фән|ғалимы]]. * [[1930]]: Николай Каретников, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, авангардист. * [[1940]]: [[Мөхәммәт Юныс]], [[Бангладеш]] банкиры, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1940]]: Павел Финн, СССР киносценарисы, актёр, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991). * [[1945]]: Розалина Шәһиева, СССР һәм Рәсәйҙең [[сәнғәт]] белгесе, [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се һәм рәссам. [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017). * [[1955]]: Николай Зимятов, СССР [[спорт]]сыһы, [[Саңғы спорты|саңғысы]], дүрт тапҡыр [[олимпия]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Е28]] [[Категория:28 июнь]] njiy8z28k5oyr3izipof3dum4qhpks1 1299986 1299985 2026-06-27T20:54:06Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1299986 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 179-сы ([[кәбисә йыл]]ында 180-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 186 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} == === {{Халыҡ-ара байрамдар}} === * {{Ер}} [[Ер]]: Социаль бизнес көнө. ** Пирсинг көнө. === {{Милли байрамдар}} === * {{Флагификация|АҠШ}}: Логистика көнө. ** Страховкалау көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Польша}}: Милли хәтер көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Адыгей Республикаһы]]ның Дәүләт суверенететы тураһында декларация көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар * {{Флагификация|Россия}}: ** Суд эксперттары көнө. ** Букмекерҙар көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Элемтә һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1779]]: [[Мәскәү]]ҙә һыу үткәргес төҙөү тураһында указ баҫылып сыға. * [[1865]]: [[Александр II]] указы менән [[Рәсәй империяһы]]ның Тимер юлы эштәре министрлығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1919]]: Милләттәр Лигаһы ойошторола. * [[1988]]: [[СССР]]-ҙа сәйәси реформалар тураһында ҡарарҙар ҡабул иткән [[КПСС]]-тың XIX [[Бөтә Союз]] конференцияһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сәғитов Хәкимйән Әбделғәни улы]] (1935—6.05.2013), [[театр]] артисы, 1959—1995 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Иванова Эвилина Алексеевна]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1966—1972 һәм 1979—1981 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 1998 йылдан — төп, 2000 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы]] (1955), ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2015). * [[Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы]] (1975), ғалим-[[Философия|философ]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (2009), доцент (2013). * [[Ләйсән Үтәшева]] (1985), [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы һәм [[телевидение]] тапшырыуҙарын алып барыусы. Художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, команда иҫәбендә [[Ер|донъя]] һәм ике тапҡыр [[Европа]] чемпионы; халыҡ-ара спорт комментаторы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Харитонов Константин Петрович]] (1881—1942), земство эшмәкәре, хоҡуҡ органдары хеҙмәткәре. [[Өфө губернаһы]]нан Рәсәй империяһының өсөнсө саҡырылыш (1907—1912) [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты. * [[Копылов Павел Иванович]] (1921—11.06.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның элекке инженеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия подполковнигы. Гвардия кавалерия дивизияһының танк взводы командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Пономарёвка районы]] Борисовка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхтәмов Ислам Әхтәм улы]] (1921— ?), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Ситдиҡов Фәнил Ситдиҡ улы]] (1936—09.1995), хужалыҡ, совет һәм [[КПСС|партия]] органдары эшмәкәре. 1975 йылдан [[Илеш районы|Илеш район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1982—1991 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Борай районы|Борай район]] комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның бер нисә саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Илеш районы [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәримова Зинаида Фёдоровна]] (1941—2021), иҡтисадсы, муниципаль орган хеҙмәткәре. Салауат машиналар эшләү заводының производствоны әҙерләү начальнигы. 1983—1998 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1998—2005 йылдарҙа ҡала хакимиәте ҡарамағындағы Тауар етештереүселәр советы рәйесе. 1980—1995 йылдарҙа ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1995). Ҡаланың почётлы гражданы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Каменка ҡалаһынан. * [[Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы]] (1941), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Асҡын районы|Асҡын район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан с район хакимиәте башлығы. [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы (2020). * [[Патракова Елизавета Архиповна]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1983—1986 йылдарҙа «Дуҫлыҡ» балалар шифаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Сыуаш-Ҡарамалы]] ауылынан. * [[Низаметдинов Мөнәүис Зөфәр улы]] (ижади псевдонимы [[Мөнәүис Низами]]; 1961), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. «Нурлы Илеш» гәзите мөхәррире. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кирәй Мәргән]] (1912—24.01.1984), [[Журналистика|журналист]], [[фән|ғалим]]-фольклорсы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Әҙип|яҙыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан хәҙерге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан — сектор мөдире; 1965—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1982 йылдарҙа [[башҡорт әҙәбиәте]] һәм фольклоры кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). * [[Рәшит Йыһанов]] (1952), композитор, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. 1977—2012 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—2001 йылдарҙа композиция кафедраһы мөдире. 1992—1995 йылдарҙа Рәсәй Композиторҙар союзы Музыка фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры, 1992—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары. Профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мифтәхетдинов Нурхәниф Шәһәбутдин улы]] (1928), [[Агрономия|агроном]], комсомол органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы, йәмәғәтсе. 1952—1954 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире; 1957 йылдан Карл Маркс исемендәге колхоз агрономы, баш агрономы, 1985—1988 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары; 1969—1985 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1988—2018 йылдарҙа [[Тәкәрлек]] ауылы ветерандар советы рәйесе; 1996—2002 йылдарҙа ветерандарҙың «Беҙ ҡабыҙған уттар» хоры етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1967) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1967), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1879) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1967, 1972) ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. * [[Кознов Александр Вячеславович]] (1963—20.12.2009), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры. 1990 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге Евгений Вахтангов исемендәге дәүләт академия театры артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Туҡаев Нуран Хөснөлхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны, [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге ауыл хужалығы кооперативының элекке малсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан. * [[Ринат Камал]] (1954), яҙыусы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге премияһы лауреаты (2002). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә тыуғандар</categorytree>'' * [[1577]]: [[Питер Пауль Рубенс]], [[Нидерланд]] рәссамы, [[барокко]] сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. * [[1712]]: [[Жан-Жак Руссо]], [[Франция]]ның [[мәғрифәтселек дәүере]] [[Философия|философы]], яҙыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1860]]: Сергей Платонов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың [[тарих]]сы [[фән|ғалимы]]. * [[1930]]: Николай Каретников, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, авангардист. * [[1940]]: [[Мөхәммәт Юныс]], [[Бангладеш]] банкиры, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1940]]: Павел Финн, СССР киносценарисы, актёр, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991). * [[1945]]: Розалина Шәһиева, СССР һәм Рәсәйҙең [[сәнғәт]] белгесе, [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се һәм рәссам. [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017). * [[1955]]: Николай Зимятов, СССР [[спорт]]сыһы, [[Саңғы спорты|саңғысы]], дүрт тапҡыр [[олимпия]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Е28]] [[Категория:28 июнь]] fpif7uh9o9st1xlckjos9p01k9cu6f3 1299988 1299986 2026-06-27T21:03:05Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1299988 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 179-сы ([[кәбисә йыл]]ында 180-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 186 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} == === {{Халыҡ-ара байрамдар}} === * {{Ер}} [[Ер]]: Социаль бизнес көнө. ** Пирсинг көнө. === {{Милли байрамдар}} === * {{Флагификация|АҠШ}}: Логистика көнө. ** Страховкалау көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Польша}}: Милли хәтер көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Адыгей Республикаһы]]ның Дәүләт суверенететы тураһында декларация көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар * {{Флагификация|Россия}}: ** Суд эксперттары көнө. ** Букмекерҙар көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Элемтә һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1779]]: [[Мәскәү]]ҙә һыу үткәргес төҙөү тураһында указ баҫылып сыға. * [[1865]]: [[Александр II]] указы менән [[Рәсәй империяһы]]ның Тимер юлы эштәре министрлығы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1919]]: Милләттәр Лигаһы ойошторола. * [[1988]]: [[СССР]]-ҙа сәйәси реформалар тураһында ҡарарҙар ҡабул иткән [[КПСС]]-тың XIX [[Бөтә Союз]] конференцияһы эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сәғитов Хәкимйән Әбделғәни улы]] (1935—6.05.2013), [[театр]] артисы, 1959—1995 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Иванова Эвилина Алексеевна]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1966—1972 һәм 1979—1981 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 1998 йылдан — төп, 2000 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы]] (1955), ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2015). * [[Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы]] (1975), ғалим-[[Философия|философ]]. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (2009), доцент (2013). * [[Ләйсән Үтәшева]] (1985), [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы һәм [[телевидение]] тапшырыуҙарын алып барыусы. Художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, команда иҫәбендә [[Ер|донъя]] һәм ике тапҡыр [[Европа]] чемпионы; халыҡ-ара спорт комментаторы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Харитонов Константин Петрович]] (1881—1942), земство эшмәкәре, хоҡуҡ органдары хеҙмәткәре. [[Өфө губернаһы]]нан Рәсәй империяһының өсөнсө саҡырылыш (1907—1912) [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты. * [[Копылов Павел Иванович]] (1921—11.06.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның элекке инженеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия подполковнигы. Гвардия кавалерия дивизияһының танк взводы командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Пономарёвка районы]] Борисовка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхтәмов Ислам Әхтәм улы]] (1921— ?), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Ситдиҡов Фәнил Ситдиҡ улы]] (1936—09.1995), хужалыҡ, совет һәм [[КПСС|партия]] органдары эшмәкәре. 1975 йылдан [[Илеш районы|Илеш район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1982—1991 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Борай районы|Борай район]] комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның бер нисә саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Илеш районы [[Дөмәй|Иҫке Дөмәй]] ауылынан. * [[Кәримова Зинаида Фёдоровна]] (1941—2021), иҡтисадсы, муниципаль орган хеҙмәткәре. Салауат машиналар эшләү заводының производствоны әҙерләү начальнигы. 1983—1998 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1998—2005 йылдарҙа ҡала хакимиәте ҡарамағындағы Тауар етештереүселәр советы рәйесе. 1980—1995 йылдарҙа ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1995). Ҡаланың почётлы гражданы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Каменка ҡалаһынан. * [[Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы]] (1941), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Асҡын районы|Асҡын район]] советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан с район хакимиәте башлығы. [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы (2020). * [[Патракова Елизавета Архиповна]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1983—1986 йылдарҙа «Дуҫлыҡ» балалар шифаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Сыуаш-Ҡарамалы]] ауылынан. * [[Низаметдинов Мөнәүис Зөфәр улы]] (ижади псевдонимы [[Мөнәүис Низами]]; 1961), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. «Нурлы Илеш» гәзите мөхәррире. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы [[Үрнәк (Илеш районы)|Үрнәк]] ауылынан. * [[Антонов Игнатий Георгиевич]] (1966—25.09.1986), воин-интернационалист, [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (үлгәндәнһуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Миәкә районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кирәй Мәргән]] (1912—24.01.1984), [[Журналистика|журналист]], [[фән|ғалим]]-фольклорсы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Әҙип|яҙыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан хәҙерге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан — сектор мөдире; 1965—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1982 йылдарҙа [[башҡорт әҙәбиәте]] һәм фольклоры кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). * [[Рәшит Йыһанов]] (1952), композитор, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. 1977—2012 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—2001 йылдарҙа композиция кафедраһы мөдире. 1992—1995 йылдарҙа Рәсәй Композиторҙар союзы Музыка фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры, 1992—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары. Профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мифтәхетдинов Нурхәниф Шәһәбутдин улы]] (1928), [[Агрономия|агроном]], комсомол органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыусы, йәмәғәтсе. 1952—1954 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының ойоштороу бүлеге мөдире; 1957 йылдан Карл Маркс исемендәге колхоз агрономы, баш агрономы, 1985—1988 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары; 1969—1985 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. 1988—2018 йылдарҙа [[Тәкәрлек]] ауылы ветерандар советы рәйесе; 1996—2002 йылдарҙа ветерандарҙың «Беҙ ҡабыҙған уттар» хоры етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1967) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1967), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1879) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1967, 1972) ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан. * [[Кознов Александр Вячеславович]] (1963—20.12.2009), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры. 1990 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге Евгений Вахтангов исемендәге дәүләт академия театры артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Туҡаев Нуран Хөснөлхаҡ улы]] (1949), хеҙмәт ветераны, [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге ауыл хужалығы кооперативының элекке малсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан. * [[Ринат Камал]] (1954), яҙыусы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге премияһы лауреаты (2002). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә тыуғандар</categorytree>'' * [[1577]]: [[Питер Пауль Рубенс]], [[Нидерланд]] рәссамы, [[барокко]] сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. * [[1712]]: [[Жан-Жак Руссо]], [[Франция]]ның [[мәғрифәтселек дәүере]] [[Философия|философы]], яҙыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1860]]: Сергей Платонов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың [[тарих]]сы [[фән|ғалимы]]. * [[1930]]: Николай Каретников, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, авангардист. * [[1940]]: [[Мөхәммәт Юныс]], [[Бангладеш]] банкиры, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1940]]: Павел Финн, СССР киносценарисы, актёр, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991). * [[1945]]: Розалина Шәһиева, СССР һәм Рәсәйҙең [[сәнғәт]] белгесе, [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се һәм рәссам. [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017). * [[1955]]: Николай Зимятов, СССР [[спорт]]сыһы, [[Саңғы спорты|саңғысы]], дүрт тапҡыр [[олимпия]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 июндә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Е28]] [[Категория:28 июнь]] 2j36c7zeb68hxqp64t5tz55n1ozg1a2 0 77627 1299990 1288338 2026-06-27T22:23:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299990 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} '''Сәғәт бүлкәте'''нең ике төп төшөнсәһе бар: * '''Географик сәғәт бүлкәте''' — Ер шары өҫтөндәге 15°-лы шартлы һыҙат (урта меридианға ± 7,5°). Нолле сәғәт бүлкәтенең уртаҡ меридианы булып ''Гринвич меридианы'' һанала. * '''Административ сәғәт бүлкәте''' ([[Рәсәй]]ҙә, 1919 йылдан 2011 йылға тиклем был төшөнсә '''сәғәт зонаһы''' төшөнсәһенә тура килмәгән<ref name = "zakon">[http://www.rg.ru/2011/06/06/vremya-dok.html Федеральный закон Российской Федерации от 3 июня 2011 г. № 107-ФЗ «Об исчислении времени».]</ref>, сөнки айырым территорияларҙа күрше сәғәт бүлкәттәре ваҡытын ҡулланыу рөхсәт ителгән<ref name=":0" />) — ҡайһы бер ҡанундарға ярашлы, билдәле бер рәсми ваҡыт булдырылған ер ѳҫтѳ участкаһы. Ҡағиҙә булараҡ, административ сәғәт бүлкәте төшөнсәһенә тағы ла календар датаһы инә — был ваҡытта UTC−10:00 һәм UTC+14:00 бүлкәттәре, уларҙа бер үк тәүлек сәғәте булыуға ҡарамаҫтан, төрлө тип һанала. Сәғәт бүлкәттәренең формалашыуы бер яҡтан Ерҙең үҙ күсәрендә әйләнеүенә, ә икенсе яҡтан яҡынса тигеҙ булған төбәк ваҡыты (уларҙың айырмалары бер сәғәткә бүленә) менән территорияларҙы (ваҡыт зоналары) билдәләүгә бәйле. Һөҙөмтәлә 24 административ сәғәт бүлкәте һәм улар әҙме-күпме булһа ла географик сәғәт бүлкәттәренә яҡын булырға тейеш тигән ҡарарға килгәндәр. Гринвич меридианы, нолле сәғәт меридианы, урта меридиан (UTC±00:00) иҫәпләү нөктәһе тип ҡабул ителгән. Хәҙер ваҡыт Гринвич ваҡыты (GMT) урынына индерелгән Бөтә донъя координациялы ваҡыт (UTC) менән урынлаштырыла. UTC шкалаһы халыҡ-ара атом ваҡытының (TAI) тигеҙ үлсәмле шкалаһында нигеҙләнә һәм ҡулланыуға уңайлыраҡ булып тора. Сәғәт бүлкәттәре UTC-тан ыңғай (нолле меридиандандан көнсығышҡа) һәм кире (нолле меридиандан көнбайышҡа) яҡтарға үҙгәрә ала. UTC буйынса ваҡыт ҡышҡы һәм йәйге ваҡытҡа бер ваҡытта ла күсерелмәй. {| class="transparent" align="center" width="100%" |- |align="left"|__TOC__ |align="right"| [[Файл:Time zones of the world.svg|thumb|500px|Сәғәт бүлкәттәре]] |} == Бүлеү сиктәре принциптары == Бөтә сәғәт бүлкәттәре Бөтә донъя координациялы ваҡытҡа (UTC) бәйләнгән һәм 24 сәғәт бүлкәтенә шартлы бүленгән. Бер бүлкәттән икенсе бүлкәткә күскән ваҡытта, минут һәм секунд мәғәнәләре үҙгәрмәй тик сәғәт кенә алыштырыла. Ҡайһы бер дәүләттәрҙә төбәк ваҡыты бер нисә тулы сәғәткә генә түгел, ә тағы ла 30 йәки 45 минутҡа үҙгәрә. Ер шарының 24 сәғәт бүлкәте теорияла һәр бүлкәттең урта меридиандан 7°30'-ҡа көнсығышҡа һәм көнбайышҡа үткән меридиандар менән сикләнергә тейеш. Гринвич меридианы тирәһендә бөтә донъя ваҡыты урынлашҡан. Ләкин ғәмәлдә, бер үк административ йәки тәбиғи берәмектә берҙәм ваҡыт һаҡлар өсөн ҡайһы бер урындарҙа бүлкәт сиктәре меридиандан күскән йәки юғалған<ref>Мәҫәлән, Рәсәйҙә 2011 йылдың 27 мартынан 2014 йылдың 25 октябренә тиклем UTC+5 (MSK+1) сәғәт бүлкәте булмаған.</ref>. [[Көньяҡ полюс|Көньяҡ]] һәм [[төньяҡ полюс]]тарҙа меридиандар бер урында ҡушыла, һәм шунлыҡтан бында сәғәт бүлкәте төшөнсәһенең мәғәнәһе юғала. Полюстарҙа бөтә донъя ваҡыты булырға тейеш тип һанала, әммә, мәҫәлән [[Антарктида]]лағы Амундсен-Скотт станцияһында [[Яңы Зеландия]]ның ваҡыты ҡабул ителгән. == Йәйге ваҡыт == {{Төп мәҡәлә|Йәйге ваҡыт}} [[Файл:DaylightSaving-World-Subdivisions.png|350px|thumb|{{legend|#2a78e2| Йәйге ваҡытҡа күсеү ҡабул ителгән төбәктәр}} {{legend|#ef690a| Йәйге ваҡытҡа күсеү ғәмәлдән сыҡҡан төбәктәр }} {{legend|#c00000| Йәйге ваҡытҡа күсеү бер ваҡытта ла булмаған төбәктәр}}]] Йәйге ваҡытҡа күсеү ҡулланылыуы өҫтәмә аңлашылмаусанлыҡ тыуҙыра. [[Йәйге ваҡыт]]ҡа күскән саҡта бөтә донъя ваҡыты менән сағыштырмаса үҙенең бүлкәтенең ваҡыты үҙгәрә. Йәйге ваҡытҡа күсеү бөтә төбәктәрҙә лә бер үк ваҡытта тормошҡа ашырылмай. Мәҫәлән, көньяҡ ярымшарҙағы илдәрҙә йәй булғанда, төньяҡ ярымшарҙа ҡыш була, һәм киреһенсә. == Декрет ваҡыты == '''Декрет ваҡыты''' — «бүлкәт ваҡыты плюс бер сәғәт» ҡулланылған ваҡыт. == Төрлө илдәрҙә бүлкәт ваҡыты == [[Файл:Time zones in Russia, difference with standard time.gif|300px|thumb|Рәсәйҙең сәғәт зоналары. Географик сәғәт бүлкәттәре менән ваҡыт айырмаһы]] Ҡайһы бер илдәр бер нисә сәғәт бүлкәттәрендә урынлашҡан: * [[Рәсәй]] — 11 сәғәт бүлкәтендә (2014 йылдың 26 октяберенән алып<ref>[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_165841/ Федеральный закон от 21.07.2014 N 248-ФЗ «О внесении изменений в Федеральный закон „Об исчислении времени“» (21 июля 2014 г.)]</ref>) * [[Австралия]] (Норфолк, Лорд-Хау, Кокос утрауҙары менән бергә) — 7 сәғәт бүлкәтендә, йәйен 8 сәғәт бүлкәтендә<ref>[http://worldtimezone.com/wtz020.php World Time Zone Map by Sections and current time- WTZ Section 20 — 12 hour format.]</ref>; * [[АҠШ]]— 6 сәғәт бүлкәтендә. Америкалы Самоа, Мидуэй , Пуэрто-Рико, Виргин утрауҙары һәм башҡа утраулы территориялары менән— 11 сәғәт бүлкәтендә; * [[Дания]]ның автономиялы территорияһы — [[Гренландия]] — 4 сәғәт бүлкәтендә<ref>[http://archive.travel.ru/greenland Гренландия — Travel.Ru: Страны — Гренландия: погода, визы, карты, гостиницы, туры, отзывы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110234215/http://archive.travel.ru/greenland/ |date=2012-11-10 }}</ref>; * [[Канада]] — 6 сәғәт бүлкәтендә; * [[Бразилия]] (Фернанду-ди-Норонья, Триндади һәм Мартин-Вас, Рокас һәм башҡа утрауҙар менән бергә), [[Мексика]], [[Индонезия]] һәм [[Кирибати]] — 3 сәғәт бүлкәтендә; * [[Испания]] ([[Канар утрауҙары]] менән бергә), [[Португалия]] (Азор утрауҙары менән бергә), [[Ҡаҙағстан]], [[Монголия]], [[Конго Демократик Республикаһы]], [[Микронезия Федератив Штаттары]] — 2 сәғәт бүлкәтендә. * [[Франция]] — 1 сәғәт бүлкәтендә. Диңгеҙ аръяғындағы территориялары менән бергә — 12 сәғәт бүлкәтендә. * [[Бөйөк Британия]] — 1 сәғәт бүлкәтендә. Диңгеҙ аръяғындағы территориялары менән бергә — 8 сәғәт бүлкәтендә. Башҡа дәүләттәр бер үк сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. [[Ҡытай]]ҙа биш географик сәғәт бүлкәте булыуға ҡарамаҫтан, уның бөтә территорияһында ла берҙәм Ҡытай стандарт ваҡыты йөрөй. Ике сәғәт бүлкәтенән күберәк ике административ-территориаль берәмек бар — Рәсәйҙәге [[Саха (Яҡутстан) Республикаһы]] һәм Канадалағы Нунавут территориһы, улар өсөшәр сәғәт бүлкәтенә бүленгән. АҠШта һәм Канадала сәғәт бүлкәттәренең сиктәре йыш ҡына боролмалы формала була, һәм йыш ҡына штаттарҙы, провинцияларҙы йәки территорияларҙы бүлә, сөнки уларҙа территорияларҙың теләһә ниндәй бүлкәткә ҡарауы икенсе түбәндәге административ-территориаль берәмектә ҡабул ителә (графлыҡтар йәки округтар). {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="100%" |- ! Дәүләт || Сәғәт бүлкәттәренең һаны|| UTC-ҡа иң яҡыны|| UTC-тан иң алыҫы || Йәйге ваҡытҡа күсеү |- | {{Флагификация|Австралия}} || 7 , йәйен 8 || UTC+6:30|| UTC+11:30 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|АҠШ}} || 6 || UTC-5 || UTC-10 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Бөйөк Британия}} || 8 || UTC+6 || UTC−8 ||'''Ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Бразилия}} || 3 || UTC−4 || UTC−2 || '''Күп өлөшөндә ғәмәлдән сыҡҡан''' |- | {{Флагификация|Гренландия}} || 4, йәйен 3 || UTC+0 || UTC-4 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Дания}} || 5 || UTC+1 || UTC-4 ||'''Ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Индонезия}} || 3 || UTC+7 || UTC+9 || '''Бер ваҡытта ла булмаған''' |- | {{Флагификация|Испания}} || 2|| UTC+1 || UTC||'''Ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Канада}} || 6 || UTC−3:30 || UTC−8 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Кирибати}} || 3 || UTC+12 || UTC+14 || '''Бер ваҡытта ла булмаған''' |- | {{Флагификация|Конго Демократик Республикаһы }} || 2 || UTC+1 || UTC+2 || '''Бер ваҡытта ла булмаған''' |- | {{Флагификация|Ҡаҙағстан}} || 2 || UTC+5 || UTC+6 || '''Ғәмәлдән сыҡҡан''' |- | {{Флагификация|Мексика}} || 3 || UTC−6 || UTC−8 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Микронезия Федератив Штаттары}} || 2 || UTC+10 || UTC+11 || '''Бер ваҡытта ла булмаған''' |- | {{Флагификация|Монголия}} || 2 || UTC+7 || UTC+8|| '''Ғәмәлдән сыҡҡан''' |- | {{Флагификация|Нидерланды}} || 2 || UTC+1 || UTC-4||'''Ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Рәсәй}} || 11 || UTC+2 || UTC+12 || '''Ғәмәлдән сыҡҡан''' |- | {{Флагификация|Португалия}} ||2 || UTC || UTC-1 ||'''Ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Франция}} || 12 || UTC+12 || UTC-10 ||'''Ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Чили}} || 2 || UTC-4 || UTC-6 ||'''Ҡулланыла''' |- | {{Флагификация|Эквадор}} || 2 || UTC-5 || UTC-6 ||'''Ғәмәлдән сыҡҡан''' |- | {{Флагификация|Яңы Зеландия}} || 2 || UTC+12|| UTC+12:45|| '''Ҡулланыла''' |} == Сәғәт бүлкәттәренең исемлеге == {| class="wikitable" style="clear: both; float: right;" ! colspan="4" | Ҡояш ваҡыты[[Файл:Gnome globe current event.svg|link=Сонячний годинник|30px]] |- | {{SAM}} ||{{#time: H:i | -11 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -11 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{USA}} [[Гавайҙар]] ||{{#time: H:i | -10 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -10 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{GMB}} || {{#time: H:i | -9 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -9 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{PCN}} || {{#time: H:i | -8 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -8 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{USA}} [[Аризона]] || {{#time: H:i | -7 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -7 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{GTM}} || {{#time: H:i | -6 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -6 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{JAM}} || {{#time: H:i | -5 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -5 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{LCA}} || {{#time: H:i | -4 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -4 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{BRA}} || {{#time: H:i | -3 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -3 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | [[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20пкс]] [[Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары|Көньяҡ Георгия утрауы]] || {{#time: H:i | -2 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -2 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{CPV}} || {{#time: H:i | -1 hours -30 minutes}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -1 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{BFA}} || {{#time: H:i | 0 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | 0 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{COG}} || {{#time: H:i | +1 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +1 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{BDI}} || {{#time: H:i | +2 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +2 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{DJI}} || {{#time: H:i | +3 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +3 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{MUS}} || {{#time: H:i | +4 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +4 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{MDV}} [[Башҡортостан]]|| {{#time: H:i | +5 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +5 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{BGD}} || {{#time: H:i | +6 hours -30 minutes}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +6 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{LAO}} || {{#time: H:i | +7 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +7 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{PHL}} || {{#time: H:i | +8 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +8 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{PLW}} || {{#time: H:i | +9 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +9 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{PNG}} || {{#time: H:i | +10 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +10 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{VUT}} || {{#time: H:i | +11 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +11 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | {{TUV}} || {{#time: H:i | +12 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +12 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}} |- | colspan="3" | [[Файл:Daylight_Map,_nonscientific_({{CURRENTHOUR}}00_UTC).jpg|200px]]<br/>{{CURRENTTIME}}(UTC) |} {| | * UTC−12 — дата алышыныу һыҙығы (Yankee) * UTC−11 — [[Америка Самоаһы]] (X-ray) * UTC−10 — [[Гавай утрауҙары]] (Whiskey) * UTC−9 — [[Аляска]] (Victor) * UTC−8 — Төньяҡ америкалы тымыҡ океан ваҡыты ([[АҠШ]] һәм [[Канада]]) (Uniform) * UTC−7 — Тау ваҡыты ([[АҠШ]], [[Канада]]), [[Мексика]] (Tango) * UTC−6 — Үҙәк ваҡыт ([[АҠШ]], [[Канада]]) Үҙәк америка ваҡыты, [[Мексика]] (Sierra) * UTC−5 — Төньяҡ америкалы көнсығыш ваҡыты ([[АҠШ]] һәм [[Канада]]), Көньяҡ Америка ваҡыты ([[Колумбия]], [[Перу]]), [[Эквадор]]) (Romeo) * UTC−4:30 — [[Венесуэла]] * UTC−4 — Атлантик ваҡыт ([[Канада]]), [[Боливия]], [[Чили]]) (Quebec) * UTC−3:30 — Ньюфаундленд * UTC−3 — Көньяҡ Америкалы көнсығыш ваҡыты ([[Бразилия]], [[Аргентина]], [[Гайана]]), [[Гренландия]] (Papa) * UTC−2 — Урта атлантик ваҡыт (Oscar) * UTC−1 — Азор утрауҙары, Кабо-Верде (November) * UTC+0 — Көнбайыш Европа ваҡыты ([[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]], [[Португалия]], [[Марокко]], [[Либерия]]) (Zulu) * UTC+1 — Үҙәк Европа ваҡыты ([[Нидерланды]], [[Германия]], [[Швейцария]], [[Бельгия]], [[Австрия]], [[Дания]], [[Испания]], [[Франция]], [[Италия]], [[Швеция]], [[Сербия]], [[Словакия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Словения]], [[Чехия]], [[Босния һәм Герцеговина]], [[Македония]], [[Хорватия]]), Көнбайыш Африка үҙәк ваҡыты (Alpha) * UTC+2 — Калининград ваҡыты ([[Калининград]]), — Көнсығыш Европа ваҡыты (ҡышын, йәйен — UTC+3; [[Греция]], [[Румыния]], [[Литва]], [[Украина]], [[Молдавия]], [[Латвия]], [[Болгария]], [[Эстония]], [[Финляндия]]), [[Египет]], [[Израиль]], [[Ливан]], [[Ливия]], [[Төркиә]], [[КАР]] (Bravo) * UTC+3 — Мәскәү ваҡыты, Белоруссия ваҡыты ([[Минск]]), Көнсығыш Африка ваҡыты ([[Кения]], [[Эфиопия]], [[Эритрея]], [[Танзания]], [[Сомали]], [[Уганда]], [[Судан]], [[Мадагаскар]]), [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Кувейт]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Катар]] (Charlie) * UTC+3:30 — Тегеранское ваҡыты ([[Иран]]) * UTC+4 — Һамар ваҡыты ([[Һамар өлкәһе]], [[Удмурт Республикаһы]]), [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Грузия]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], [[Оман]] (Delta) * UTC+4:30 — [[Афғанстан]] * UTC+5 — [[Екатеринбург ваҡыты]] ([[Башҡортостан]], [[Ырымбур өлкәһе]], [[Пермь крайы]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]], [[Свердловск өлкәһе]], [[Төмән өлкәһе]]), Көнбайыш [[Ҡаҙағстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Төрөкмәнстан]], [[Үзбәкстан]] (Echo) * UTC+5:30 — [[Һиндостан]], [[Шри-Ланка]] * UTC+5:45 — [[Непал]] * UTC+6 — Омск ваҡыты, Көнсығыш [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Бангладеш]], [[Бутан]]) (Foxtrot) * UTC+6:30 — [[Мьянма]] * UTC+7— Красноярск ваҡыты, Көньяҡ-Көнсығыш Азия ([[Таиланд]], [[Индонезия]], [[Вьетнам]]) (Golf) * UTC+8 — Иркутск ваҡыты, [[Монголия]], [[Малайзия]], [[Гонконг]], [[Ҡытай]], [[Сингапур]], [[Тайвань]], Көнбайыш Австралия ваҡыты (Hotel) * UTC+8:45 — [[Австралия]]ның биш ҡалаһы * UTC+9 — Яҡут ваҡыты, [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]], [[Корея Республикаһы]], [[Япония]] (India) * UTC+9:30 — Үҙәк Австралия ваҡыты (Аделаида, Дарвин) * UTC+10 — Владивосток ваҡыты, Көнсығыш Австралия ваҡыты (Брисбен, Канберра, Мельбурн, Сидней), [[Тасмания]], Көнбайыш Тымыҡ океан ваҡыты ([[Гуам]], [[Папуа — Яңы Гвинея]]) (Kilo) * UTC+10:30 — [[Австралия]]ның өлөшө * UTC+11 — Урта Колыма ваҡыты, Үҙәк Тымыҡ океан ваҡыты ([[Соломон Утрауҙары]], Яңы Каледония) (Lima) * UTC+11:30 — Норфолк утрауы ([[Австралия]]) * UTC+12 — Камчатка ваҡыты, [[Маршалл Утрауҙары]], [[Фиджи]], [[Яңы Зеландия]] (Mike) * UTC+12:45 — Чатем архипелагы ([[Яңы Зеландия]]) * UTC+13 — [[Самоа]], [[Тонга]] * UTC+14 — Лайн утрауҙары ([[Кирибати]]) Йәйәләр эсендә ваҡыт зоналарының аббревиациялары күрһәтелгән. |} == Рәсәй һәм СССР == [[Файл:Dateline-animation-3deg-borderonly-180px.gif|thumb|right|250px|Дата алышыныу барышы]] 1884 йылда уҙған Халыҡ-ара меридианаль конференцияһында Рәсәй империяһының вәкиле булған астроном Отто Васильевич Струве үҙенең отчетында сәғәт бүлкәттәренә бүленеү проектына кире баһалама биргән. Рәсәй империяһының хөкүмәте халыҡ-ара системаға ҡушылмаған, һәм Рәсәйҙә Октябрь революцияһына тиклем сәғәт бүлкәттәре булмаған. 1919 йылда РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы илде 11 сәғәт бүлкәттәренә бүлгән<ref name=":0">[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_441.htm Постановление от 8 февраля 1919 года — «О введении счёта времени по международной системе часовых поясов».]</ref>, Европа өлөшөндә һәм Көнбайыш Себерҙә уларҙың сиктәре йылғалар һәм тимер юлдар менән билдәләнгән. Ғәмәлдә РСФСР һәм ССРБ территорияларында сәғәт бүлкәттәре системаһы 1924 йылда ҡабул ителгән<ref>[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_1984.htm Постановление СНК СССР от 15 марта 1924 года «О введении счёта времени по международной системе часовых поясов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108191823/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_1984.htm |date=2014-11-08 }}</ref>. 1956, 1980 һәм 1992 йылдарҙа төбәк топографияһын һәм административ сиктәрен иғтибарға алып сәғәт бүлкәттәре сиктәре яңынан үҙгәртелә<ref>Решение Междуведомственной комиссии единой службы времени при Комитете стандартов, мер и измерительных приборов при Совете Министров СССР от 28 мая 1956 года «Об установлении новых границ часовых поясов на территории СССР».</ref><ref>Постановление Совмина СССР от 24.10.1980 № 925 О порядке исчисления времени на территории СССР.</ref><ref name=":1">RELP. Постановление Правительства РФ от 8 января 1992 г. № 23 «О порядке исчисления времени на территории Российской Федерации»</ref>. 2010 йылдың 28 мартында Рәсәй Федерацияһының 5 субъектының төбәк ваҡытын күрше көнбайыштараҡ урынлашҡан сәғәт бүлкәтенә күсерелә<ref name=":1" />. 2011 йылда «Ваҡыт билдәләү тураһындағы» («Об исчислении времени») ҡанунына ярашлы сәғәт бүлкәте төшөнсәһенә тура килмәгән '''сәғәт зонаһы''' исемле төшөнсә индерелгән. 2011 йылдың 31 авгусында Рәсәй Хөкүмәте ҡабул иткән ҡарарға ярашлы илдә 9 сәғәт зонаһы урынлаштырыла<ref>Постановление от 31 августа 2011 г. № 725 «О составе территорий, образующих каждую часовую зону, и порядке исчисления времени в часовых зонах, а также о признании утратившими силу отдельных постановлений Правительства Российской Федерации»</ref>. 2014 йылдың 1 июлендә был ҡарарға үҙгәртеүҙәр индерелгән, уларға ярашлы сәғәт зоналары составы үҙгәрә һәм гел ҡышҡы ваҡыт ҡабул ителә. 2014 йылдың 26 октяберендә Рәсәйҙә һуңғы тапҡыр сәғәттең телдәрен бер сәғәткә артҡа шылдыралар. === Асыҡ диңгеҙҙә сәғәт бүлкәттәре === 1920 йылға ҡарата асыҡ диңгеҙҙәге бөтә караптарҙа ла дөрөҫ (астрономик) төбәк ваҡыты ҡулланылған. Асыҡ диңгеҙҙә ваҡытты һаҡлау буйынса инглиз-француз конференцияһында бөтә караптарға ла сәғәт бүлкәттәре ваҡытын тотоу тәҡдим ителгән. Капитанға сәғәт бүлкәттәре сиктәрен үткән саҡта карап сәғәтен үҙ ҡарары менән күсерергә рөхсәт ителгән. Был ҡағиҙәләр һәм ваҡыт бүлкәттәре 1920 һәм 1925 йылдар араһында күпселек флотилиялар менән ҡабул ителгән. === Зулу системаһы === 1950-се йылдарҙа ваҡыт зонаһына таусирламаһына бер хәрефле суффикс өҫтәлгән — нолле бүлкәткә Z, көнсығыш бүлкәттәргә A-M (I хәрефенән башҡа) һәм көнбайыш бүлкәттәргә — N-Y. I хәрефе (башҡа сығанаҡтарҙа J хәрефе күрһәтелгән) диңгеҙҙә ҡулланылмаған төбәк ваҡыты файҙаланыла. Суффикстарҙы фонетик алфавит менән уҡыуы мөмкин, мәҫәлән Z хәрефе— Зулу (Гринвич буйынса ваҡыт). Ошонан «зулу ваҡыты» йәки «зулу буйынса ваҡыт» термины барлыҡҡа килә. === GMT, DST, Зулу һәм гражданлы сәғәт бүлкәттәре яраҡлыштырыу системаһы === [[File:Time zones of Europe.svg|300px|thumb|right|'''Европаның сәғәт бүлкәттәре:''' {| |- |style="background:#AFB1FF;color:black;text-align:center;"| зәңгәр || Көнбайыш Европа сәғәте (WET) (UTC+0) |- |style="background:#5F61BF;color:white;text-align:center;"| күк || Көнбайыш Европа сәғәте (WET) (UTC+0)<br/>Көнбайыш Европаның йәйге сәғәте (UTC+1) |- |style="background:#C15F61;color:white;text-align:center;"| ҡыҙыл || Үҙәк Европа сәғәте (CET) (UTC+1)<br/>Үҙәк Европаның йәйге сәғәте (UTC+2) |- |style="background:#F7F689;color:black;text-align:center;"| һары || Калининград сәғәте (FET) (UTC+2) |- |style="background:#D7D65C;text-align:center;"| хаки || Көнсығыш Европа сәғәте (EET) (UTC+2)<br/>Көнсығыш Европаның йәйге сәғәте (UTC+3) |- |style="background:#a5ffa5;color:black;text-align:center;"| йәшел || Минск сәғәте, Мәскәү сәғәте (MSK) (UTC+3) |} <small>Асыҡ төҫтәр менән [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсеү булмаған илдәр күрһәтелгән: [[Алжир]], [[Белоруссия]], [[Исландия]], [[Рәсәй]], [[Тунис]].</small>]] {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="time" | GMT !! data-sort-type="time" | DST !! Зулу !! Фонетик !! CTZ |- | +0:00 || +0:00 || z || Зулу (Zulu) || UTC |- | +0:00 || +1:00 || - || - || GMT, WET |- | -1:00 || +0:00 || a || Альфа (Alpha) || WAT |- | -2:00 || -1:00 || b || Браво (Bravo) || AT |- | -3:00 || -2:00 || c || Чарли (Charlie) || - |- | -4:00 || -3:00 || d || Дельта (Delta)|| AST |- | -5:00 || -4:00 || e || Эхо (Echo) || EST |- | -6:00 || -5:00 || f || Фокстрот (Foxtrot) || CST |- | -7:00 || -6:00 || g || Гольф (Golf) || MST |- | -8:00 || -7:00 || h || Хотел (Hotel) || PST |- | -9:00 || -8:00 || j || Джулетт (Juliet) || YST |- | -10:00 || -9:00 || k || Кило (Kilo) || AHST, CAT, HST, EAST |- | -11:00 || -10:00 || l || Лима (Lima) || NT |- | -12:00 || -11:00 || m || Майк (Mike) || IDLW |- | +1:00 || +2:00 || n || Новембер (November) || CET, FWT, MET, MEWT, SWT |- | +2:00 || +3:00 || o || Оскар (Oscar) || EET |- | +3:00 || +4:00 || p || Папа (Papa) || BT |- | +4:00 || +5:00 || q || Квебек (Quebec) || ZP4 |- | +5:00 || +6:00 || r || Ромео (Romeo) || ZP5 |- | +6:00 || +7:00 || s || Сьерра (Sierra) || ZP6 |- | +7:00 || +8:00 || t || Танго (Tango) || WAST |- | +8:00 || +9:00 || u || Юниформ (Uniform) || CCT |- | +9:00 || +10:00 || v || Виктор (Victor) || JST |- | +10:00 || +11:00 || w || Виски (Whiskey) || GST |- | +11:00 || +12:00 || x || Икс-рэй (X-ray) || - |- | +12:00 || +13:00 || y || Янки (Yankee) || IDLE, NZST, NZT |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Куликов К. А. | заглавие = Курс сферической астрономии | оригинал = | ссылка = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = | год = 1969 | страниц = | isbn = | тираж = | ref = }} * ''Benjamin Quénelle.'' La Russie supprime deux fuseaux horaires pour rapprocher l'Extrême-Orient de la capitale. 2010.{{ref-fr}} * {{книга | автор = Books Llc | заглавие = Time Zones: Time Zone, Greenwich Mean Time, Prime Meridian, Western European Summer Time, List of Tz Database Time Zones | оригинал = | ссылка = | ответственный = | издание = | место = | издательство = General Books LLC | год = 2010 | страниц = 482 | isbn = 9781157506935 | тираж = | ref = }} * ''Bowditch, Nathaniel.'' American Practical Navigator. Washington: Government Printing Office, 1925, 1939, 1975.{{ref-en}} * {{книга | автор = Graham Dolan | заглавие = Time Zone | оригинал = | ссылка = | ответственный = | издание = | место = | издательство = Pearson Education Australia | год = 2001 | страниц = 31 | isbn = 9780731232833 | тираж = | ref = }} * ''Hill, John C., Thomas F.'' Utegaard, Gerard Riordan. Dutton's Navigation and Piloting. Annapolis: United States Naval Institute, 1958.{{ref-en}} * ''Howse, Derek.'' Greenwich Time and the Discovery of the Longitude. Oxford: Oxford University Press, 1980. ISBN 0-19-215948-8.{{ref-en}} * ''Friedrich Karl Ginzel'': Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie. 3 Bände, Hinrichs, Leipzig 1906–1914. (Bis heute das deutschsprachige Standardwerk schlechthin, aus der Zeit der internationalen Einführung des Zeitzonensystems){{ref-de}} * ''Robert Weber'' (Institut für Theoretische Geodäsie der TU Wien): Zeitsysteme. In: Hermann Mucke (Hrsg.): Moderne astronomische Phänomenologie. 20. Sternfreunde-Seminar, 1992/93, und 21. Seminar 1994, Planetarium der Stadt Wien und Österreichischer Astronomischer Verein, Wien 1992, S. 33–54 (Übersichtliches Skriptum zu den Formeln der Zeitberechnung, ausführlicher stellen das die Standardwerke von Jean Meeus dar).{{ref-de}} * ''P. K. Seidelmann, B. Guinot, L. E. Dogget'': Time. Chapter 2. In: P. K. Seidelmann, U. S. Naval Observatory (Hrsg.): Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac. University Science Books, Mill Valley, CA 1992, S. 39 (Standardwerk der astronomischen Zeitmessung).{{ref-de}} * ''Poulle, Yvonne''. "La France à l'heure allemande". Bibliothèque de l'école des chartes 157 (2): 493–502. doi:10.3406/bec.1999.450989.{{ref-fr}} * The Astronomical Almanac 1983, US Government Printing Office (Washington) and Her Majesty's Stationery Office (London), page B4.{{ref-en}} == Һылтанмалар == {{Викисклад|Time zones|Сәғәт бүлкәте}} * [http://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/T-SP-LT.1-2014-PDF-E.pdf LEGAL TIME 2014 {{ref-en}}] * [http://ru.wtzclock.com/ Мир часового пояса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140603164853/http://ru.wtzclock.com/ |date=2014-06-03 }} * [http://www.worldtime.com/ Справочник по часовым поясам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060722072656/http://www.worldtime.com/ |date=2006-07-22 }} * [http://www.timeanddate.com/ Еще один справочник по часовым поясам] * [http://www.worldtimezone.com/time-russia24.php Карта часовых поясов России] * [http://besp.narod.ru/ Исследование по часовым поясам] * [http://www.timezonesworldwide.com/time-zone-converter/ Time Zone Converter: Local times world wide in the past, now, and in the future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203082254/http://timezonesworldwide.com/time-zone-converter/ |date=2010-12-03 }} * [http://www.clearcomputer.ru/timezone-change/ Как это было: смена часового пояса на примере Кемеровской области и разных ОС.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111145122/http://www.clearcomputer.ru/timezone-change/ |date=2012-01-11 }} [[Категория:Сәғәт бүлкәттәре|*]] 16goj5yy2me02ujf4d9pymv9gvg3tck 0 90336 1299968 1284638 2026-06-27T16:15:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299968 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = Социаль өлкәлә инновация үҙәге |прежние названия = |логотип = |тип = инновация үҙәге |основана = [[2013]] |основатели = |упразднена = |причина упразднения = |преемник = |расположение = |ключевые фигуры = Анастасия Савельева (генераль директор)<ref name="Филантроп" /> |листинг на бирже = |отрасль = |продукция = |оборот = |операционная прибыль = |чистая прибыль = |активы = |капитализация = |число сотрудников = |материнская компания = [[Русал]] |дочерние компании = |сайт = }} '''Социаль өлкәлә инновация үҙәге ''' — 2013 йылда [[Русал]] компанияһы төҙөгән [[инновация]] үҙәге. Рәсәйҙә үҙ-ара оҡшаш булған үҙәктәр араһында һәм эре бизнес ярҙам иткән беренсеһе проект һанала<ref name="Бизнес России">{{cite web|url=http://businessofrussia.com/май/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html|title=Социальное предпринимательство: всё только начинается|publisher=Бизнес России|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/PLP1b|archivedate=27 апреля 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150427001515/http://businessofrussia.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B9/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html |date=2015-04-27 }}</ref><ref name="НЭП" />. Үҙәккә «Социаль программалар үҙәге» фонды, төбәк һәм ҡала хөкүмәттәре, [[Сбербанк]]тың төбәк бүлексәләре, урта һәм бәләкәй бизнесҡа ярҙам итеү фондтары, муниципаль һәм төбәк Һатыу-етештереү палаталары һәм башҡа ойошмалар ярҙам итәләр<ref name="Краснотурьинск">{{cite web|url=http://krasnoturinsk-adm.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4290&Itemid=264|title=В Школе социального предпринимательства открыт набор участников|date=9 февраля 2015|publisher=Официальный сайт администрации Краснотурьинска|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/Mp4bV|archivedate=1 мая 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150501230437/http://krasnoturinsk-adm.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4290&Itemid=264 |date=2015-05-01 }}</ref>. == Тарихы == Үҙәк «Русал» компанияһы тарафынан [[Красноярск]]та [[Яңы проекттарҙы үҫтереү стратегик инициатива агентлығы]] ярҙамы менән 2013 йылда барлыҡҡа килә<ref name="НЭП">{{cite news|url=http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/|title=АСИ и Русал откроют в Красноярске первый в России совместный «Центр инноваций социальной сферы»|date=27 марта 2013|publisher=НЭП 08|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/mVxoe|archivedate=1 мая 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518065535/http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/ |date=2015-05-18 }}</ref>. Уға 5 миллион АҠШ доллары инвестиция йәлеп ителгән<ref name="Финам">{{cite web|url=http://www.finam.ru/analysis/newsitem727B7/|title="РУСАЛ" инвестирует $5 млн в создание Центра инноваций в социальной сфере|date=29 марта 2013|publisher=Финам|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/Fwveh|archivedate=1 мая 2015}}</ref>. «Русал» менән шул ваҡытта Иркутск өлкәһендә һәм [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Краснотурьинск]] ҡалаһында оҡшаш проекттар төҙөлә<ref name="Краснотурьинск" /><ref name="Финам" />. 2014 йылдың октябренә ҡарата үҙәк 10 миллиард һумдан ашыу аҡсаны хәйриә һәм социаль программаларға йүнәлтә. Русалдың социаль проекттары һәм коммуникация департаменты директоры Рөстәм Зәкиев һүҙҙәренсә, [[Себер]]ҙә XIII төбәк ара эшҡыуарлыҡ форумында, [[Красноярск крайы]]нан өс социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары үҙәктән процентһыҙ бурысҡа аҡса алалар: «Дети мегаполиса» балалар үҫеш үҙәге, хәйриә һәм бәләкәй нәшриәттәрҙең китаптарын һатыу менән шөғөлләнеүсе «Федор Михалыч» китап магазины һәм һаулығы насар булған кешеләрҙе дауалаусы «Зубник» профессионал стоматологияһы<ref>{{cite news|url=http://newslab.ru/news/617328|title=3 красноярских проекта получили займы от Центра инноваций в социальной сфере РУСАЛа|date=24 октября 2014|publisher=newslab.ru|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/WHtFH|archivedate=1 мая 2015}}</ref>. 2014 йылдың ноябрендә «Стенгазета» Рәсәй мәктәп нәшриәт ойошмалары үҙәккә ярҙам итә башлайҙар<ref name="Филантроп">{{cite news|url=http://philanthropy.ru/press-relizy/2014/11/25/18996/|title=РУСАЛ в Красноярске презентовал успешные проекты социального бизнеса|last=Сидорова|first=Марина|date=25 ноября 2014|publisher=Филантроп|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/1ILZl|archivedate=1 мая 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20150501222650/http://philanthropy.ru/press-relizy/2014/11/25/18996/ |date=2015-05-01 }}</ref>. 2015 йылдың 17 мартында «Русал» компанияһы «Формула будущего» социаль проекты конкурсын ойоштора<ref>{{cite news|url=http://science.spb.ru/tenders/item/2960-formula-budushchego|title=Конкурс социальных проектов компании РУСАЛ "Формула будущего"|date=17 марта 2015|publisher=Управление научных исследований СПБГТИ (ТУ)|accessdate=2015-05-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414110812/http://science.spb.ru/tenders/item/2960-formula-budushchego |date=2015-04-14 }}</ref>. == Мәсьәләләре һәм маҡсаттары == Үҙәктең маҡсаты: актив эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән кешеләрҙе, эре һәм бәләкәй бизнес етәкселәрен һәм коммерция булмаған социаль ойошмаларҙы социаль эшҡыуарлыҡ проекттары аша төбәк [[социаль мәсьәләләр]]ен хәл итеүгә йәлеп итеү<ref name="Бизнес России" />. == Оҡшаш проекттар == Оҡшаш проекттар [[Санкт-Петербург]]та, [[Иркутск өлкәһе]]ндә һәм [[Омск өлкәһе]]ндә бар<ref name="НЭП" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Электрон хеҙмәттәр === * {{cite web|url=http://businessofrussia.com/май/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html|title=Социальное предпринимательство: всё только начинается|publisher=Бизнес России|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/PLP1b|archivedate=27 апреля 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150427001515/http://businessofrussia.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B9/item/222-socialnoe-predprinimatelstvo.html |date=2015-04-27 }} * {{cite news|url=http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/|title=АСИ и Русал откроют в Красноярске первый в России совместный «Центр инноваций социальной сферы»|date=27 марта 2013|publisher=НЭП 08|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/mVxoe|archivedate=1 мая 2015}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518065535/http://www.nep08.ru/industry/news/2013/03/27/asi_rusal_centr/ |date=2015-05-18 }} * {{cite web|url=http://krasnoturinsk-adm.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4290&Itemid=264|title=В Школе социального предпринимательства открыт набор участников|date=9 февраля 2015|publisher=Официальный сайт администрации Краснотурьинска|accessdate=2015-05-01|archiveurl=https://archive.is/Mp4bV|archivedate=1 мая 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150501230437/http://krasnoturinsk-adm.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4290&Itemid=264 |date=2015-05-01 }} [[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]] [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]] 1i1qd9lvlbscy641eev5mvfosu1e2id 0 96697 1300017 1292444 2026-06-28T07:44:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300017 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Тяньцзинь |оригинальное название = ([[ҡытай теле|ҡытайса]] 天津 |изображение = Tianjin montage.jpg |страна = Ҡытай |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 39 |lat_min = 8 |lat_sec = |lon_deg = 117 |lon_min = 11 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(10316000)_region:CN |CoordScale = |ЯндексКарта = |размер карты страны = 300 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |подчинение = Үҙәк ҡарамағындағы ҡала |внутреннее деление = |вид главы = Мэр |глава = Хуан Синго<br />(Ҡытай Коммунистар партияһының ҡала комитеты секретары — Чжан Гаоли) |дата основания = 1404 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 11 943 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = континенталь |официальный язык = ҡытай теле |официальный язык-ref = |население = {{Рост}} 14 425 000 |год переписи = 2009 |плотность = 1 210 |агломерация = 23 800 423 |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +8 |DST = |телефонный код = +86 22 |почтовые индексы = 300000-319000 |автомобильный код = 津A, B, C; 津E (такси) |вид идентификатора = ISO 3166-2 |цифровой идентификатор = CN-12 |категория в Commons = Tianjin |сайт = http://www.tj.gov.cn/ |язык сайта = zh |add1n = Аббревиатура |add1 = }} '''Тяньцзи́нь''' ([[ҡытай теле|ҡытайса]] ябай 天津, пиньин телендә: Tiānjīn) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның үҙәк ҡарамағындағы дүрт ҡалаһының береһе. Ҙурлығы яғынан континенттағы [[Ҡытай]]ҙа өсөнсө. Майҙаны — 11 943 км², 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халҡы 14 425 000 кеше, [[Эске тулайым продукт]] — 750 млрд юань (2009). == Географияһы == Тяньцзинь Төньяҡ Ҡытайҙа, Бохай ҡултығы буйында, [[Хуанхэ]] и [[Янцзы]] йылғалары менән тоташҡан Бөйөк Ҡытай каналының төньяҡ осонда урынлашҡан. Ҡала көнсығыштан Бохай ҡултығы һыуҙары менән йыуылһа, төньяҡтан, көньяҡтан һәм көнбайыштан Хэбэй провинцияһы, төньяҡ-көнбайышта үҙенән 96 саҡрымда ятҡан [[Пекин]] биләмәләре менән сиктәш һәм баш ҡала менән юғары тиҙлекле тимер юлы менән бәйләнгән. 11 943 км² майҙаны менән Тяньцзинь илдә 31-се урында. Ҡала зонаһы Хайхэ йылғаһы буйында, ә порттар унан ситтәрәк, [[Тымыҡ океан]]дың Бохай ҡултығы ярҙарында урын алған. [[Һары диңгеҙ]]ҙең яҡын булыуына ҡарамаҫтан, һауа температураһында киҫкен айырма булған континенталь климат өҫтөнлөк итә. Ҡала диңгеҙ буйҙарындағы тигеҙ рельефлы ерҙә ултыра. == Тарихы == [[Сун династияһы]] хакимлегенә тиклем Хайхэ йылғаһы үҙәндәре аҙ үҙләштерелгән була. XII быуатта үҙәк һәм көньяҡ Ҡытайҙың ашлыҡ һәм башҡа төр аҙыҡ-түлеген артабан илдең төньяҡ төбәктәренә бүлеп оҙатыу өсөн тауар келәттәре (складтар) төҙөлә. [[Юань династияһы]] осоронда ҡалала [[тоҙ]] ҡайнатыу ойошторола. [[Файл:TianjinDrumTower.jpg|thumb|left|Тяньцзиндәге Гулоу (Барабан) башняһы.]] == Климаты == {{Климат местности | Ширина = 70% | Положение = center | Место_род = Тяньцзинь | Источник = [http://climatebase.ru/station/54527/ Climatebase] | Ғин_ср = -3.3 | Янв_ср_осад = 3 | Фев_ср = 0.0 | Фев_ср_осад = 8 | Мар_ср = 6.6 | Мар_ср_осад = 10 | Апр_ср = 14.6 | Апр_ср_осад = 31 | Май_ср = 20.6 | Май_ср_осад = 40 | Июн_ср = 24.8 | Июн_ср_осад = 75 | Июл_ср = 26.8 | Июл_ср_осад = 177 | Авг_ср = 26.0 | Авг_ср_осад = 164 | Сен_ср = 21.3 | Сен_ср_осад = 52 | Окт_ср = 14.2 | Окт_ср_осад = 25 | Ноя_ср = 5.4 | Ноя_ср_осад = 11 | Дек_ср = -1.1 | Дек_ср_осад = 5 | Год_ср = 13.0 | Год_ср_осад = 606 | Янв_ср_мин = -8.3 | Янв_ср_макс = 1.7 | Фев_ср_мин = -5.3 | Фев_ср_макс = 5.3 | Мар_ср_мин = 0.9 | Мар_ср_макс = 11.8 | Апр_ср_мин = 8.2 | Апр_ср_макс = 20.1 | Май_ср_мин = 14.2 | Май_ср_макс = 26.2 | Июн_ср_мин = 19.3 | Июн_ср_макс = 29.9 | Июл_ср_мин = 22.5 | Июл_ср_макс = 30.9 | Авг_ср_мин = 21.7 | Авг_ср_макс = 30.1 | Сен_ср_мин = 16.2 | Сен_ср_макс = 26.3 | Окт_ср_мин = 8.8 | Окт_ср_макс = 19.5 | Ноя_ср_мин = 0.6 | Ноя_ср_макс = 10.3 | Дек_ср_мин = -5.5 | Дек_ср_макс = 3.6 | Год_ср_мин = 7.8 | Год_ср_макс = 17.9 | Янв_а_мин = -18.1 | Янв_а_макс = 14.3 | Фев_а_мин = -16.0 | Фев_а_макс = 20.8 | Мар_а_мин = -11.1 | Мар_а_макс = 30.5 | Апр_а_мин = -6.0 | Апр_а_макс = 33.1 | Май_а_мин = 5.0 | Май_а_макс = 38.5 | Июн_а_мин = 8.7 | Июн_а_макс = 42.0 | Июл_а_мин = 13.9 | Июл_а_макс = 40.5 | Авг_а_мин = 10.0 | Авг_а_макс = 38.1 | Сен_а_мин = 6.5 | Сен_а_макс = 34.9 | Окт_а_мин = -3.0 | Окт_а_макс = 30.8 | Ноя_а_мин = -12.0 | Ноя_а_макс = 23.0 | Дек_а_мин = -16.2 | Дек_а_макс = 14.4 | Год_а_мин = -18.1 | Год_а_макс = 42.0 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} == Административ-территориаль бүленеш == Тяньцзинь 13 районға һәм 3 өйәҙгә бүленгән: {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Карта ! # ! Статус ! Исеме ! Иероглифтар ! Пиньинь ! Халҡы <br /> (2010) ! Майҙаны <br /> (км²) |- !rowspan=17 style="background:#FFFFFF"|[[File:Tianjin mcp.png|300px]] |- |1 |Район |Хэпин |和平区 |Hépíng qū |470 000 |10 |- |2 |Район |Хэдун |河东区 |Hédōng qū |680 000 |39 |- |3 |Район |Хэси |河西区 |Héxī qū |760 000 |41 |- |4 |Район |Нанькай |南开区 |Nánkāi qū |760 000 |41 |- |5 |Район |Хэбэй |河北区 |Héběi qū |620 000 |29 |- |6 |Район |Хунцяо |红桥区 |Hōngqiáo qū |560 000 |21 |- |7 |Район |Биньхай |滨海新区 |Bīnhăi xīnqū |1 000 000 |2 270 |- |8 |Район |Дунли |东丽区 |Dōnglì qū |460 000 |320 |- |9 |Район |Сицин |西青区 |Xīqīng qū |330 000 |545 |- |10 |Район |Цзиньнань |津南区 |Jīnnán qū |380 000 |401 |- |11 |Район |Бэйчэнь |北辰区 |Běichén qū |320 000 |478 |- |12 |Район |Уцин |武清区 |Wǔqīng qū |840 000 |1 570 |- |13 |Район |Баоди |宝坻区 |Bǎodǐ qū |650 000 |1 523 |- |14 |Өйәҙ |Нинхэ |宁河区 |Nínghé qu |360 000 |1 414 |- |15 |Өйәҙ |Цзинхай |静海区 |Jìnghǎi qu |520 000 |1 476 |- |16 |Өйәҙ |Цзисянь |蓟县 |Jì xiàn |810 000 |1 593 |} == Халҡы == 2009 йыл аҙағына Тяньцзинь халҡының һаны 14 425 000 кеше була, шуларҙың 9,8 млн. ҡала биләмәһендә даими йәшәүселәр — ''хукоу''), үҙ сиратында уларҙың 5,99 млн. ҡаланыҡылар, 3,81 млн. — ауыл халҡы. Күҙаллауҙар буйынса, халыҡ һаны 14 млн-ға етәсәк һәм уларҙың 11,5 млн. ҡаланыҡылар буласаҡ<ref>[https://web.archive.org/web/20110927043811/http://www.stats.gov.cn/was40/gjtjj_detail.jsp?channelid=4362&record=6 第二次江苏R＆D资源清查主要数据公报（第一号）]</ref> Халыҡтың күпселеге [[Хань (халыҡ)|ханьдар]], һәм шул уҡ ваҡытта ҡалала Ҡытайҙа рәсми теркәлгән 55 ваҡ халыҡтың 51-нең вәкилдәре йәшәй. Уларҙың һан яғынан күберәктәре: хуэйҙар, корейҙар, манжурҙар һәм [[Монгол теле|монголдар]]. [[Файл:Tianjin guanyinhao.JPG|thumb|right|200px|Гуаньиньхан — боронғо банктарҙың береһе]] {| class="wikitable" ! align=center colspan=3 |Тяньцзиндең аҙ һанлы халҡы (2000 йылда) |- ! ҠХР-ҙың ваҡ халыҡтары !! Һаны !! Процент |- | [[Хань (халыҡ)|Ханьдар]] || 9 581 775 || 97,29 % |- | Хуэйҙар || 172 357 || 1,75 % |- | Манжурҙар || 56 548 || 0,57 % |- | Монголдар || 11 331 || 0,12 % |- | Корейцтар || 11 041 || 0,11 % |- | Чжуандар || 4 055 || 0,041 % |- | Туцзя халҡы || 3 677 || 0,037 % |} == Сәйәсәт == Ҡытай Халыҡ Республикаһының башҡа райондарындағы кеүек, Тяньцзиндә лә «партия-хөкүмәт» идара итеү берлеге ғәмәлгә эйә. Ҡала хөкүмәте башлығы — ҡала мэры. == Туғанлашҡан ҡалалар == Тяньцзинь төрлө илдәрҙең түбәндәге ҡалалары менән күрһәтелгән йылдарҙа туғанлашҡан: {{col-begin}} {{col-3}} * {{флаг|Япония}} Кобе, [[Япония]] — [[1973]] * {{флаг|США}} Фитчберг, [[АҠШ]] — [[1980]] * {{флаг|США}} [[Филадельфия]], [[АҠШ]] — [[1980]] * {{флаг|США}} Гринвилл, Көньяҡ Каролина, [[АҠШ]] — [[1980]] * {{флаг|Израиль}} Ришон-ле-Цион, [[Израиль]] — [[1980]] * {{флаг|Австралия}} Мельбурн, [[Австралия]] — [[1980]] * {{флаг|Япония}} Йоккаити, [[Япония]] — [[1980]] * {{флаг|Босния и Герцеговина}} Сараево, [[Босния һәм Герцеговина]] — [[1981]] * {{флаг|Франция}} Нор — Па-де-Кале төбәге, [[Франция]] — [[1984]] * {{флаг|Италия}} Милан, [[Италия]] — [[1985]] {{col-3}} * {{флаг|Нидерланды}} Гронинген, [[Нидерланды]] — [[1985]] * {{флаг|Япония}} Тиба, [[Япония]] — [[1986]] * {{флаг|Грузия}} Кутаиси, [[Грузия]] — [[1987]] * {{флаг|Болгария}} Пловдив өлкәһе, [[Болгария]] — [[1989]] * {{флаг|Турция}} [[Измир]], [[Төркиә]] — [[1991]] * {{флаг|Кот-д’Ивуар}} Абиджан, [[Кот-д’Ивуар]] — [[1992]] * {{флаг|Монголия}} [[Улан-Батор]], [[Монголия]] — [[1992]] * {{флаг|Украина}} [[Харьков]], [[Украина]] — [[1993]] * {{флаг|Швеция}} Йёнчёпинг, [[Швеция]] — [[1993]] * {{флаг|Республика Корея}} Инчхон, [[Корея республикаһы]] — [[1993]] {{col-3}} * {{флаг|Польша}} Лодзь, [[Польша]] — [[1994]] * {{флаг|Бразилия}} Рио-де-Жанейро штаты, [[Бразилия]] — [[1995]] * {{флаг|Бразилия}} Амазонас штаты, [[Бразилия]] — [[1997]] * {{флаг|США}} Даллас, [[АҠШ]] — [[1995]] * {{флаг|США}} Кларенс (Нью-Йорк), [[АҠШ]] — [[1997]] * {{флаг|Вьетнам}} Хайфон, [[Вьетнам]] — [[1999]] * {{флаг|Финляндия}} Турку, [[Финляндия]] — [[2000]] * {{флаг|Греция}} Салоники, [[Греция]] — [[2002]] * {{флаг|КНДР}} Нампхо, [[КХДР]] — [[2002]] * {{флаг|Украина}} Николаев (өлкә), [[Украина]] — [[2001]] * {{флаг|Россия}} Благовещенск, Амур өлкәһе, [[Рәсәй]] — [[2015]] {{col-end}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.tj.gov.cn/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208221000/http://www.tj.gov.cn/ |date=2011-02-08 }} [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡытай ҡалалары]] [[Категория:ҠХР-ҙың үҙәк ҡарамағындағы ҡалалар]] [[Категория:Ҡытайҙың миллионлы ҡалалары]] jk4qz7ngz431jg5znj9sknqpwlzlol3 0 128490 1299989 1292425 2026-06-27T22:23:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299989 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Ibn Saud 1945.jpg|thumb|Сәғүд Ғәрәбстанының тәүге короле Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман]] [[Ғәрәп ярымутрауы]]ның бөгөн [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] биләгән өлөшө тарихи рәүештә дөйөмләштереп Хижаз йәки Нәжд тип атап йөрөтөлә. VII быуат башында [[Мәккә]]лә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең рисаләте башлана, Мәккә мөшриктәре быны ҡабул итмәй. 13 йыл буйы мосолмандарҙың [[Мәҙинә]]гә (Йәсрибкә) күсенеүе — Һижрәте бара; был ҡалала ғәрәптәр һәм йәһүдтәр йәшәгән була, улар үҙ-ара тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөй. Яйлап ғәрәптәр тотош ярымутрауҙа йәшәй башлай. == Исламға тиклемге Ғәрәбстан == Иртә палеолит осоронда тап Ғәрәп ярымутрауы планета буйынса кешелек тарала башлаған тәүге төбәк була<ref>[http://www.countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm Цивилизации Древней Южной Ғәрәбстани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511015708/http://countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm |date=2012-05-11 }}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2012/01/27/arabia/ Арабский полуостров признали первым плацдармом человеческой миграции]</ref>. Сәғүд Ғәрәбстанында Нәфүд сүллегендә палеокүлдәрҙең ҡороған төптәре эргәһендә 46 түбәнге палеолитик археологик объект, улар араһында таш ҡоралдар һәм хайуан һөйәктәре, табылған<ref>[https://www.livescience.com/59998-46-prehistoric-sites-saudi-arabia.html 46 Prehistoric Sites with Paleolakes Discovered in «Green Arabia»], August 1, 2017</ref><ref>[http://www.historicus.ru/2088/ В Сәғүдовской Ғәрәбстани обнаружены палеолитические стоянки], 3 августа 2017</ref>. Люминесцент хронология мәғлүмәттәре буйынса, бынан 130 мең йыл элек [[Ғәрәп ярымутрауы]]нда һауа йылыраҡ булған, ямғырҙар йышыраҡ яуған, шуға күрә бында үҫемлектәр үҫкән, кешегә йәшәрлек мөмкинлектәр асылған. Был осорҙа [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең кимәле түбән булған һәм уның көньяҡ өлөшөндәге киңлеге 4 км тәшкил иткән. Кешеләр Баб-әл-Мәндәб боғаҙы ([[:en:Jebel Faya]]) аша ҡыҫҡа ваҡыт арауығанда үткән һәм хәҙерге Ғәрәбстанда, [[Яҡын Көнсығыш]]та, тәүтөйәк таба алған.<ref>[http://elementy.ru/news/431505 Найдено новое подтверждение раннего выхода сапиенсов из Африки «южным путем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205803/http://elementy.ru/news/431505 |date=2016-03-04 }} — Элементы — новости науки</ref><ref>[http://archive.archaeology.org/1105/trenches/homo_sapien_migration_africa_arabia.html From the Trenches — New Evidence for Mankind’s Earliest Migrations] — Archaeology Magazine Archive</ref>. Климат үҙгәреүе сәәбәәпле, [[Африка]]нан китеүсе тәүге мигранттар «Ҡайғы ҡапҡаһы» аша бөгөнгө [[Йәмән]] һәм Оман ерҙәренә үткән, артабан Ғәрәп ярымутрауында яйлыраҡ климат шарттарын эҙләгәндәр. Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Джәбәл-Файя ([[БҒӘ]]) араһы — 2000 км, бында хәҙер кеше йәшәй алмай торған сүллек, мәгәр нәүбәттәге боҙлоҡ осоро тамамланыуға, 130 мең йыл элек, Ҡыҙыл диңгеҙ ярайһы һай булған, уның аша йәшеллек ҡаплаған Ғәрәп ярымутрауына йөҙөп тә, һал яһап та, сығырға мөмкин булған. Таас әл-Ғәдһә (Taas al-Ghadha) тигән ерҙә 90 мең йыл элек йәшәгән кешенең бармаҡ һөйәге табылған урын Сәғүд Ғәрәбстанының төньяҡ-көнбайышындағы Тема (Тәймә) тигән оазисынан йыраҡ түгел<ref>[http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3749180/Does-finger-prove-ancestors-left-Africa-earlier-believed-90-000-year-old-human-bone-discovered-Saudi-Arabia.html Does this finger prove our ancestors left Africa earlier than believed? 90,000-year-old human bone discovered in Saudi Arabia]</ref>. Боҙлоҡ осоро тамамланғас [[Европа]]ла климат эҫе һәм ҡоро була барған, Ғәрәбстан ярымутрауы кешегә йәшәргә яраҡһыҙ сүллеккә әйләнгән. [[Асир (административный округ)|Әсир]] провинцияһының Таслис (Tathlīth) муһафазаһында урынлашҡан Әл-Макар (al-Maqar или al‑Magar) ер өҫтөндә хайуан һынташтары (улар араһында эт, дөйәғош, ыласын), таш ҡоралдар, уҡ башаҡтары, ҡырғыс, һөңгө остары табылған. Яндырылған дүрт һөйәкте (нимәнеке икәне аңлашылмай) радиоуглерод ысулы менән тикшереп, б.э.т. 7300—6640 йылдарға ҡарағанын билдәләгәндәр. Әл-Макар тигән ерҙә урта палеолиттан прототарих осорона тиклем кеше йәшәгәнлеге раҫланған. 86 см оҙонлоҡтаҡы билдәһеҙ хайуан һынташы фрагментын Дэвид Энтони аттыҡы түгел, ҡырағай ишәктеке (''[[Equus africanus]]'') тип иҫәпләй<ref>{{Cite web |url=http://cy.revues.org/3280 |title=The Horse in Arabia and the Arabian Horse: Origins, Myths and Realities |access-date=2017-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827211633/http://cy.revues.org/3280 |archive-date=2017-08-27 |url-status=dead }}</ref>. Харрат-Хайбар (Harrat Khaybar) лава яланындағы Умм-Джирсан (Umm Jirsan Cave) мәмерйәһендә 7000 йыл элек йәшәгән кешеләрҙең баш һөйәктәре табылған<ref>[https://saudigazette.com.sa/article/608243/SAUDI-ARABIA/Heritage-Commission-announces-new-7000-year-old-discovery-in-Umm-Jirsan-Cave Heritage Commission announces new 7,000-year-old discovery in Umm Jirsan Cave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629150931/https://saudigazette.com.sa/article/608243/SAUDI-ARABIA/Heritage-Commission-announces-new-7000-year-old-discovery-in-Umm-Jirsan-Cave |date=2021-06-29 }}, June 28, 2021</ref>. Әл-Ула төбәгендәге Харрат-Увайрида вулкан ҡалҡыулығында (IDIHA-0001825) неолит-энеолит дәүерендә 600 йылдан кәм булмаған ерләүҙәр үткәрелгән монументаль кәшәнәлә 11 кешенең — алты өлкән, үҫмер һәм дүрт бала һөйәктәре табыла. Шулай уҡ унда б.э.т. 4200-4000 йыл элек йәшәгән һәм артриттан яфаланған бер йорт эте һөйәктәренең 26 фрагменты табыла. Төбәктә табылған ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр неолит осоро халҡының тау кәзәләрен һәм башҡа хайуандарҙы һунарҙа эттәрҙе ҡулланғанын күрһәтә<ref name="Thomas2021">''Hugh Thomas'' et al. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00934690.2021.1892323?journalCode=yjfa20 Monumentality, Social Memory, and Territoriality in Neolithic-Chalcolithic Northwestern Arabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902171358/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00934690.2021.1892323?journalCode=yjfa20 |date=2021-09-02 }}, 18 Mar 2021</ref><ref>[https://newsroom.taylorandfrancisgroup.com/archaeologists-uncover-earliest-evidence-of-domesticated-dogs-in-arabian-peninsula/ Archaeologists uncover earliest evidence of domesticated dogs in Arabian Peninsula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413064858/https://newsroom.taylorandfrancisgroup.com/archaeologists-uncover-earliest-evidence-of-domesticated-dogs-in-arabian-peninsula/ |date=2021-04-13 }}, 9th April 2021</ref>. == Ғәрәп хәлифәлегенең барлыҡҡа килеүе == [[Файл:Tribes english.png|thumb|upright|Ислам таралған ваҡытта [[Племена и кланы Аравийского полуострова|Ғәрәбстан ҡәбиләләре]] (киңәйтеп була торған карта)]] 632 йылда баш ҡалаһы Мәҙинә булған Ғәрәп хәлифәлеге барлыҡҡа килә, ул ғәмәлдә Ғәрәп ярымутрауын тулыһынса биләп ала. Үҙҙәре теләп ҡушылыуҙар һәм яулап алыуҙар һөҙөмтәһендә, IX быуатҡа ғәрәп дәүләте Яҡын Көнсығышты, Фарсыстанды, Урта Азияны, Кавказ аръяғын, Төньяҡ Африканы, шулай уҡ Көньяҡ Европаны биләй. VI—VIII быуаттарҙа хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны территорияһының күпселек өлөшө [[Омейядский халифат|Өмәүиҙәр хәлифәлеге]] составына инә. 661 йылда хәлифәлектең баш ҡалаһын Мәҙинәнән Дамаскҡа күсереү Ғәрәбстандың был ҙур дәүләттең ситке өлкәһенә әйләнеүенә килтерә. VIII—IX быуаттарҙа хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны территорияһының күпселек өлөшө [[Аббасидский халифат|Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] составында була. Һуңынан Ғәрәбстанда бик күп ваҡ үҙаллы дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта исламдың дини үҙәге әһәмиәтен һаҡлап ҡалған [[Хиджаз|Хижәз]] XII быуатҡа тиклем [[Фатимидский халифат|Фатимиҙар хәлифәлеге]] фатимидтар хәлифәтенә, XII—XIII быуаттарҙа [[Айюбиды|Әйүбиҙәрг]]ә, ә 1425 йылдан [[Мамлюкский султанат|мәмлүктәр]] Солтанлығына буйһона. == Ғосман империяһына инеүе == XV быуатта Ғәрәбстанда төрөк хакимлығы нығына башлай. 1574 йылға [[Селим II|Сәлим II]] етәкселегендәге [[Ғосман империяһы]] Ғәрәп ярымутрауын тулыһынса яулап ала. Һөҙөмтәлә уларҙың хакимлығы аҫтында Ғосман империяһында Ислам дине нығынып китә. Солтан Мәхмүд I-нең (1730—1754) сәйәси йомшаҡлығынан файҙаланып, ғәрәптәр үҙ дәүләтен ҡороу йәһәтенән тәүге аҙымдар яһай башлай. Ул мәлдә Әл Сәғүдтәр нәҫеле Үҙәк Ғәрәбстанда иң көслөһө була. == Беренсе Сәғүд дәүләте == [[Файл:First Saudi State Big.png|thumb|upright|[[Дирийский эмират|Беренсе Сәғүд дәүләте]] 1744—1818 йй.]] Сәғүд дәүләте 1744 йылда Ғәрәп ярымутрауы үҙәгендә барлыҡҡа килә. Урындағы хаким Мөхәммәт ибн Сәғүд һәм үәһһәбилекте барлыҡҡа килтергән Мөхәммәт ибн Абдулүәһһәб Ғосман империяһына ҡаршы берҙәм ҡеүәтле дәүләт булдырыу идеяһы менән берләшәләр. XVIII быуатта барлыҡҡа килгән был берлек бөгөнгә тиклем идара итеп килгән Сәғүдиҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Бер ни тиклем ваҡыттан көньяҡ сиктәрендә көсәйә барған һәм борсоуға һалған йәш ғәрәп дәүләтенә Ғосман империяһы ҡаршы сыға. 1817 йылда ғосман солтаны Ғәрәп ярымутрауына [[Мухаммед Али Египетский|Мөхәммәт Али-паша]] етәкселегендә ғәскәр ебәрә, улар Имам Абдалланың бик көслө булмаған ғәскәрен еңә. Шулай итеп, Беренсе Сәғүд дәүләте 73 йыл йәшәп ҡала. == Икенсе Сәғүд дәүләте == Осман Империяһы еңеүгә ҡарамаҫтан, бары 7 йыл үтеүгә (1824 йылда) Икенсе Сәғүд дәүләте төҙөлә, баш ҡалаһы итеп [[Әр-Рияд]] билдәләнә. Был дәүләт 67 йыл йәшәп ҡала һәм Сәғүдиҙәрҙең көнәркәштәре — әр-Рәшид тоҡомо тарафынан бәреп төшөрөлә. Сәғүдиҙәр Кувейтҡа ҡасырға мәжбүр була. {{кратное изображение | зона = right | направление = vertical | заголовок = | зона_заголовка = | фон_заголовка = | Подпись изображения = | зона_подписи = center | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = Second Saudi State Big.png | подпись1 = <small>[[Эмират Неджд|Икенсе Сәғүд дәүләте]] 1824–1891 йй., экспансияның иң ҙур дәрәжәһендә</small> | изобр2 = Alrasheed hail english.png | подпись2 = <small>[[Аль Рашид|Рәшиҙи]] ([[Джебель-Шаммар]]) короллеге 1830-1921 йй., экспансияның иң ҙур дәрәжәһендә</small> }} Ғосман Империяһының еңеүенә ҡарамаҫтан, ни бары 7 йылдан һуң (1824 йылда) баш ҡалаһы Эр-рияд булған Икенсе Сәғүд дәүләте ойошторола. Яңы дәүләт берәмеге Башлығы Итеп Сәғүдтәрҙең ҡабырға тармағы вәкиле [[Турки ибн Абдуллах|Төрки Ибн Абдуллаһ ибн Мөхәммәт Ибн Сәғүд]] тәғәйенләнә. 1834 йылда Төрки вафат була, мысыр әсирлегенән ҡасҡан улы [[Фейсал ибн Турки|Фәйсәл]] вариҫы булып була. Сәғүдтәр хакимлығы аҫтында, ҡәбиләләрҙең ихтилалдарын баҫтырып һәм күрше дәүләт берәмектәрен уға яһаҡ түләргә мәжбүр итеп, әмирлек яйлап көсәйә. Әмирлектең көсәйеүенә борсолған мысырҙар 1838 йылда Үҙәк һәм Көнсығыш Ғәрәбстанға яңы экспедиция ойоштора. Баҫып алынған Ғәрәбстан менән бер үҙе идара иткәндән һуң, мысыр ғәскәрҙәре менән етәкселек иткән Хөршит-паша әмирлек башында Мысырҙарға лояль булған Сәғүдтәр йорто ағзаһы әмир Хәлитте ҡуя. 1840 йылда Мысырҙар Ғәрәбстандан китә. 1840 йылда мысырҙар, моғайын, Ғосман империяһына ҡатмарлыҡтар килтереү ниәте менән, әмир Фәйсәл ибн Төркиҙе әсирлектән азат итә, һәм ул, ҡаты көрәшеп, 1843 йылда әмирлектең баш ҡалаһында нығына. Үҙен ғосман солтаны вассалы тип танып, әмир Үҙәк һәм Көнсығыш Ғәрәбстанды сираттағы буйһондороуына тотона. Джебель-Шаммар Фейсалдың сюзеренитетын теләп таный, үҙидараһын һаҡлап ҡала һәм үҙенең экспансияһын Төньяҡ Ғәрәбстанға йүнәлтә Ғүмеренең аҙағына Фәйсәл әмирлек менән идара итеүҙе өс улына:[[Абдуллах ибн Фейсал|Ғабдуллаһ]], [[Сауд ибн Фейсал|Сәғүд]] һәм [[Мухаммад ибн Фейсал|Мөхәммәт]] бүлеп бирә. Улдары үҙҙәренең биләмәләрендә йәшәгән ҡәбиләләргә таяна. 1865 йылда әмир Фәйсәл вафат булғас, властҡа Ғабдуллаһ ибн Фәйсәл килә, Ғабдуллаһ менән Сәғүд араһында, Көнсығыш Ғәрәбстандың бөтә дәүләт берәмектәре тиерлек, Ғосман империяһы һәм Бөйөк Британия йәлеп ителгән низағ башлана. Ғабдулла ярҙам һорап Бағдад ''[[Вали (должность)|вәли]]''йе Миҙхәт пашаға мөрәжәғәт итә, Был 1871 йылда [[Эль-Хаса]]ға ҡаршы ғосман оккупацияһын башлауға рәсми һылтау ғына була. 1880-се йылдарҙа Ғәрәбстанда идара итеү көрәшенә 1890-сы йылдарҙа Үҙәк Ғәрәбстанда бәхәсһеҙ хакимдар булып нығынасаҡ Джебель-Шаммар хакимдары ҡыҫыла. == Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеген булдырыу == [[Файл:Arabia%2C Egypt%2C Nubia and Abyssinia 1883 map.jpg|thumb|upright|1883 йылғы атластың картаһы года]] [[Файл:030Arab.jpg|thumb|left|upright|1916-1918 йылдарҙағы ғәрәп ихтилалы ваҡытында ғәрәп армияһы һалдаттары ғәрәп ихтилалы флагын күтәрә. Ғәрәп сүллегендә һүрәтләнгәндәр.]] [[Файл:Arabia 1914.png|thumb|upright| Ғәрәбстан ярымутрауы 1914 йылда]] Икенсе Сәғүд дәүләте тарҡалғас, Сәғүдиҙәрҙең тыуған ере Нәжд ҡалаһында Әл Рәшид тоҡомдары идара иткән [[Джебель-Шаммар|Джәбәл-Шәммәр]] әмирлеге йоғонтоһо үҫә. Сәғүд Ғәрәбстаны империяһына нигеҙ һаласаҡ Сәғүдиҙәр тоҡомонан Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман Әл Сәғүд 1893 йылдан Күвәйттә һөргөндә була. 1902 йылда 22 йәшлек Әбд әл-Әзиз күп һанлы ғәскәр менән, губернатор Рәшиди һәм уның ғаиләһен бәреп төшөрөп, [[Әр-Рияд]]ты яулап ала. 1904 йылда Рәшидиҙәр ярҙам һорап Ғосман империяһына мөрәжәғәт итә. Тегеләр үҙ ғәскәрен индерә, әммә был юлы уңышһыҙлыҡҡа осрайҙар Һәм ҡасалар. 1903—1907 йылдарҙа Әбд әл-Әзиз, Рәшиҙиҙәр идара иткән Джебель-Шәммәр әмирлеге (Джебель-Шәммәр Хаиль) менән һуғыша. Әмирлеккә ғосман империяһының 8 пехота батальоны ярҙам итә, әммә һөҙөмтәлә уның Әл-Ҡасим ерҙәре Неджд һәм Хаса әмирлеге составына инә. 1912 йылда Әбд әл-Әзиз тотош Нәждде баҫып ала. Иң ҙур ҡәбиләләрҙең тоғролоғона өлгәшергә тырышып, ибн-Сәғүд, дини уҡытыусылары кәңәше буйынса, уларҙы ултыраҡлыҡҡа күсерергә тотона. Ошо маҡсатта 1912 йылда хәрби-дини туғанлыҡ «ихваны» (ғәр. «ағалы-энеле»). Ихван хәрәкәтенә ҡушылыуҙан һәм Ибн Саудты үҙенең әмире һәм имамы тип таныуҙан баш тартҡан бөтә бәҙүин ҡәбиләләре һәм оазистары Недждтың дошмандары тип һанала башлай. Ошо маҡсатта 1912 йылда ''ихвандар'' (ғәр. «ағалы-энеле туғандар») хәрби-дини туғандашлығына нигеҙ һалына. Ихван хәрәкәтенә ҡушылыуҙан һәм Ибн Сәғүдте үҙенең әмире һәм имамы тип таныуҙан баш тартҡан бөтә бәҙүин ҡәбиләләре һәм оазистары Нәдждең дошмандары тип һанала башлай. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында, 1916 йылдың июнендә, Мәккә шәрифе [[Хусейн ибн Али аль-Хашими|Хөсәйен ибн Әли әл-Хашими]] ғәрәп халҡын төрөктәргә ҡаршы ихтилал башларға саҡыра. 1916 йылдың 2 ноябрендә ғәрәп әмирҙәре йыйылышы Хөсәйенде ғәрәп милләте короле тип иғлан итә. Шул уҡ ваҡытта Мәккәлә төп вазифаларҙы король улдары биләгән ғәрәп хөкүмәте ойошторола. Король Хөсәйен ибн Әли Ғәрәбстан ярымутрауын үҙенең хакимлығы аҫтында берләштерергә ҡарар итә. Әммә [[Нәдж]] әмире Ғәбд Әл-Әзиз Ибн Сәғүд уның дошманына әйләнә. 1917 йылдың көҙөнән Хөсәйен ибн Әли менән Сәғүҙиҙәр араһында Нәдждән килгән юлдағы Хижәз ҡапҡаһы тип һаналған Тураба һәм Әл-Хөрмә оазистары өсөн ҡораллы бәрелештәр башлана. 1919 йылдың майында Хөсәйендең улы Ғабдулла Ибн Хөсәйен Турабаны баҫып ала, әммә бер нисә көндән нәжддәр уның отрядына һөжүм итә һәм ҡыйрата. Сәғүҙиҙәр Хижәзгә һөжүм итергә әҙерләнә, әммә июнь айында Бөйөк Британия үҙенең союздашы Хөсәйенде яҡлай, Әбдел-Әзиз ибн Сәғүдтән Тураба менән Әл-Хөрмәне ҡалдырыуҙы талап итә. Британия ғәскәрҙәре Джидда джиддаға килә, Һәм Сәғүдтәр сигенергә мәжбүр була. 1920 йылда, Ғосман империяһы ярсыҡтарында нығынырға өмөт иткән инглиздәрҙең көслө яҡлауына таянып, Әбд әл-Әзиз Рәшиҙиҙәрҙе тар-мар итә. 1920 йылда ихвандар Күвәйт территорияһына баҫып инә, әммә 1920 йылдың 10 октябрендә Әл-Джахра янында тар-мар ителә һәм Күвәйт территорияһын ташлап китергә мәжбүр була. 1922—1924 йылдарҙа ихвандар Трансиорданияға һөжүмдәр яһай. 1925 йылда Әбдел-Әзиз ибн Сәғүд көстәре [[Мәккә]] һәм [[Хижәз]]де тотош яулап ала. Яулап алыу һөҙөмтәһендә берләшкән Нәжд һәм Хижәз короллеге барлыҡҡа килә. 1927 йылда Мутаир һәм Ажман ҡәбиләләре Ибн Сәғүд власына ҡаршы баш күтәрә һәм ихвандар ихтилалына башланғыс һала. Был ихтилал 1930 йылдың башына баҫтырыла. Нәжд һәм Хижәз короллеген [[Советтар Союзы]] 1926 йылда, бөйөк Британия — 1927, АҠШ — 1931 йылда таный. Сәғүдиҙәр Әсир әмирлеген, Әл-Хасаны һәм Кәтифте 1932 йылдың 23 сентябрендә яулап алғас, Нәжд һәм Хижәз короллеге Сәғүд Ғәрәбстаны тип атала башлай. Әбд әл-Әзиз дәүләттең короле булып китә. == Король Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман һәм уның вариҫтары == [[Файл:Ibn Saud.jpg|thumb|upright|[[Абдул-Азиз ибн Абдуррахман Аль Сауд|Әбдел-Әзиз ибн Абдуррахман]], Сәғүд Ғәрәбстанына нигеҙ һалыусы]] [[Файл:Officers Juhayman al-Otaibi-1.jpg|thumb|upright|Мәккәлә 1979 йылдың 20 ноябре терактында Ҙур мәсетте баҫып алыуҙа ҡатнашҡан иҫән ҡалған һуғышмандар сәғүд властары һағы аҫтында, 1980 й. тирәһе]] 1938 йылдың мартында Сәғүд Ғәрәбстанында үтә бай нефть ятҡылыҡтары табыла. Икенсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле, уларҙы файҙаланыу 1946 йылда ғына башлана, ә 1949 йылда уҡ илдә яҡшы яйға һалынған нефть индустрияһы барлыҡҡа килә. Нефть дәүләттең байығыу һәм сәскә атыу сығанағына әүерелә. Нефть сығарыу йылдан йылға даими арта барған. 1938 йылда 0,5 млн тонна нефть сығарылған булһа, 1946 йылда — 7,8 млн тонна, 1950 йылда — 25,9 млн тонна, 1955 йылда — 47,5 млн тонна, 1970 йылда — 176,8 млн тонна, 1973 йылда — 375,5 млн тоннаға етә<ref>Ас-Самак А. И. Фейсал и внешняя политика Королевства Саудовская Аравия. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. М., 2014. — С. 126. Режим доступа: http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306111855/http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017 |date=2016-03-06 }}</ref>. Шул уҡ осорҙа нефть сығарыуҙың үҙҡиммәте көнбайыш илдәренә ҡарағанда күпкә түбәнерәк була. 1960-сы йылдар уртаһында ул короллектә бер баррель өсөн 10 центтан кәмерәк тәшкил итә (АҠШ-ТА шул уҡ ваҡытта бер баррель — 1,5 долларҙан 1,75 долларға тиклем була)<ref>Ас-Самак А. И. Фейсал и внешняя политика Королевства Саудовская Аравия. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. М., 2014. — С. 125. Режим доступа: http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306111855/http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017 |date=2016-03-06 }}</ref>. Сәғүд Ғәрәбстанының тәүге короле Икенсе донъя һуғышында Гитлерға ҡаршы коалицияға терәк булырлыҡ ыңғай [[нейтралитет]]) сәйәсәте алып бара: 1941 йылда нацист Германияһы, 1942 йылда — Италия менән мөнәсәбәттәрен өҙә. 1943 йылда [[АҠШ]] Сәғүд Ғәрәбстанында ленд-лиз тураһындағы законды тарата. 1945 йылдың февралендә короллек Германияға һуғыш иғлан итә, әммә уның ғәскәрҙәре хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай.<ref>''Васильев А.'' Саудовская Аравия и Вторая мировая война. // [[Азия и Африка сегодня]]. — 2005. — № 8. — С.54.</ref> Был осроҙа дәүләт Милләттәр Лигаһына ла инмәй. 1953 йылда вафат булғанына тиклем король 3 тапҡыр ғына илдән ситкә сыға. Шуға ҡарамаҫтан 1945 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны [[ООН|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын]] һәм [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы]]н төҙөүҙә ҡатнаша. Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман Әл Сәғүдтең вариҫы булып улы Сәғүд ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд ҡала. Уның эске сәйәсәттә уйламай эш ҡылыуҙары һөҙөмтәһендә дәүләттә түңкәрелеш була, Сәғүд [[Европа]]ға ҡаса, власть уның ҡустыһы [[Фейсал ибн Абдул-Азиз Аль Сауд|Фәйсәл]] ҡулына күсә. Фәйсәл илдең үҫешенә ҙур өлөш индерә. Ул хакимлыҡ иткәндә нефть сығарыу ныҡ арта, был иһә күп кенә социаль реформалар үткәреү һәм заманса инфраструктура төҙөү мөмкинлеген бирә. 1973 йылда, Фәйсәл барлыҡ сауҙа майҙандарынан Сәғүд нефтен алдыртҡандан һуң, Көнбайышта нефть һәм энергетика көрсөгө барлыҡҡа килә. Уның радикализмын хатта үҙенекеләр ҙә аңламай, 2 йылдан Фәйсәлде ағаһының улы атып үлтерә. Уның үлеменән һуң килгән король Хәлит ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд идара иткәндә, Сәғүд Ғәрәбстанының тышҡы сәйәсәте тынысыраҡҡа әйләнә. Хәлиттән һуң тәхет ҡустыһы Фәхд ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүдкә ҡала, ә 2005—2015 йылдарҙа король Абдалла ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд идара итә, унан һуң бөгөнгө көнгә тиклем Сәлмән ибн Хәлит Әл Сәғүд (Сәлмән) король булып тора. Ул Әбд әл-Әзиздең кесе улдарының береһе. Сәғүд Ғәрәбстаны миҫалында Джеймс Э. Акинс (Дәүләт департаментының яғыулыҡ һәм энергетика идаралығы директоры) XX быуатта модернизация алдында торған традицион ҡәбилә дәүләте өсөн нефттән күп миллиардлы килем йәмғиәттең һәм дәүләттең бығаса булмаған трансформацияһына сәбәпсе булған тип билдәләй. «Көсһөҙ милләт финанс һәм сәйәси йәһәттән бер ҡасан да бындай ҡеүәткә эйә булмай», — ти Джеймс Э.Акинс.<ref>"A Nation We’d Better Get to Know, " Forbes, (Feb. 15, 1973), p. 42.</ref> 1982 йылда Хәлид вафат булғандан һуң, тәхеткә уның туғаны [[Фахд ибн Абдул-Азиз Аль Сауд|Фәхд]] ултыра. Уның идара итеү осоронда [[Эль-Джубайль]] һәм [[Янбу-эль-Бахр|Янбу]] ҡалаларында нефть химияһы предприятиелары комплексы төҙөлә, диңгеҙ порттарының, шоссе юлдары һәм аэропорттарҙың заманса селтәрҙәре булдырыла. 1992 йылда дүрт мөһим закон: Сәғүд Ғәрәбстаны идаралығының Төп законы (фактик рәүештә Конституция), Консультатив совет тураһында Закон, провинциялар менән идара итеү тураһында закон һәм министрҙар Советы тураһында закон ҡабул ителә. Сәғүд Ғәрәбстанының Консультатив советы йәки Аш-Шура Мәжлесе ойошторола, «фән кешеләре йәки махсус белем талап иткән башҡа һөнәрҙәр» араһынан уның ағзалары король итеп тәғәйенләнә. Провинциялар менән идара итеү тураһында Закон «провинция Советы» составына «кәм тигәндә ун кеше» (ғалимдар, бизнесмендар һ. б.) индерелә тип билдәләй<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/saudovskaya-araviya-reformy-i-stabilizatsiya |title=Саудовская Аравия: реформы и стабилизация |access-date=2022-10-10 |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010172304/https://cyberleninka.ru/article/n/saudovskaya-araviya-reformy-i-stabilizatsiya |url-status=live }}</ref>. 2005—2015 йылдарҙа король — Абдалла ибн Әбдел-Әзиз Әл Сәғүд идара итә, ә унан һуң һәм әлеге ваҡытта ла — Әбдел Әзиздың кесе улдарының береһе — Сәлмән ибн Әбдел-Әзиз Әл Сәғүд идара итә. XXI быуаттың беренсе ун йыллығында Консультатив совет составы һәм вәкәләттәре киңәйтелә, йәмәғәт (эшлекле, ҡатын-ҡыҙҙар, мәҙәни, студенттар) ойошмалары әүҙемләшә, 2003 йылда Милли диалог үҙәге (хөкүмәт һәм йәмғиәт диалогы) булдырыла, урындағы власть органдарына ирекле һайлауҙар үткәрелә. Әммә илдең сәйәси тормошонда төп субъект булып хакимлыҡ иткән Әл Сәғүд ғаиләһе (унда төрлө төркөмдәр һәм кландар бар) ҡала, шуның өсөн Әл Сәғүд ғаиләһенең хакимлығына реаль хәүеф тыуҙырмаған реформалар ғына үткәрелә. 2011 йылдағы, Сәғүд Ғәрәбстанындағы сыуалыштарҙы (2011—2012) үҙ эсенә алған, «Ғәрәп яҙы» ваҡиғалары (шиғый аҙсылығы ризаһыҙлыҡ белдерҙе) режимдың ҡатылығын көсәйтте: күп һанлы сит ил хеҙмәткәрҙәренә, шулай уҡ шиғыйҙар аҙсылығына ҡарата контроль көсәйтелде. 2011 йылда шулай уҡ үҙ илендә протест хәрәкәте менән осрашҡан Бахрейн хөкүмәте, хәлде тотороҡландырыу маҡсатында, хәрби структура йәки «Ярымутрау ҡалҡаны» көстәренән ([[ССАГПЗ]]) ярҙам һораны. [[Мост короля Фахда|Король Фәхд күпере]] аша 1 мең хәрби Бахрейнға килә һәм протестарҙы баҫтырыуҙа ҡатнаша. [[2014 йыл]]дың аҙағынан сәғүд армияһы Йәмәндә 2015 йылдың мартында әүҙемләшкән [[хуситтар]]ға ҡаршы интервенцияла ҡатнаша<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/vlast-i-nasilie-v-saudovskoy-aravii-evolyutsiya-tseley-i-metodov-v-nachale-xxi-v |title=Власть и насилие в Саудовской Аравии: эволюция целей и методов в начале XXI в. |access-date=2022-10-10 |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010172302/https://cyberleninka.ru/article/n/vlast-i-nasilie-v-saudovskoy-aravii-evolyutsiya-tseley-i-metodov-v-nachale-xxi-v |url-status=live }}</ref>. Сәғүд Ғәрәбстаны ҡораллы көстәренең Йәмәнде блокадаһы был илдәге гуманитар һәләкәт сәбәптәренең береһе булып тора: Йәмән өсөн бик мөһим булған импорт продукцияһы һәм сит ил ярҙамы килеүе ҡырҡа кәмей. БМО-ның 2021 йылғы мәғлүмәттәре буйынса, Йәмәндә ҡорбан булған 377 000 кешенең 60%-ы аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан һәләк булған. 2017 йылдың ноябрендә, ришүәт алыҙа ғәйепләнеп, Сәғүд Ғәрәбстанында тиҫтәләгән сәғүд министры, эшҡыуары һәм король ғаиләһе ағзалары ҡулға алына. Дәүләткә тиҫтәләрсә миллиард доллар тапшырырға ризалашҡандан һуң ғына, уларҙы азат итәләр. 2018 йылдың октябрендә [[Истанбул]]дағы сәғүд консуллығында Сәғүд Ғәрәбстаны властары тураһында тәнҡит мәҡәләләре менән Америка киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһаған сәғүд журналисы [[Хашогги, Джамаль|Жамаль Хашогги]] үлтерелә. 2020 йылдың мартында король ғаиләһе ағзалары ҡулға алына: король Сәлмәндең ҡустыһы һәм туғанының улы Әхмәт ибн Әбделәзиз һәм Мөхәммәт бин Нәйеф бин Әбделәзиз ҡулға алына. Хәбәр итеүҙәренсә, дәүләткә хыянат итеү, дәүләт түңкәрелеше маҡсатында башҡа илдәр, шул иҫәптән АҠШ властары менән, бәйләнеш булдырыу бының сәбәбе булып тора<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/2878448.html |title=В Эр-Рияде снова неспокойно |access-date=2022-10-10 |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010172300/https://regnum.ru/news/2878448.html |url-status=live }}</ref>. 2010 йылдарҙа Сәғүд Ғәрәбстанында ҡатын-ҡыҙҙарға бер нисә мөһим хоҡуҡ бирелә. 2011 йылда Король Абдалла беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙарға 2015 йылдағы урындағы һайлауҙарҙа тауыш биреү хоҡуғын, шулай уҡ Илдең Закондар сығарыу органы Консультатив советына һайланыу хоҡуғын бирә. 2017 йылдың 26 сентябрендә король Сәлмән Сәғүд Ғәрәбстаны ҡатын-ҡыҙҙарына автомобиль йөрөтөргә рөхсәт итеү указына ҡул ҡуя. Киләһе йылдың 24 июнендә указ көсөнә инә. 2017 йылдың октябрендә тәүге тапҡыр сәғүд ҡатын-ҡыҙҙары спорт стадиондарына ҡулға алыныу ҡурҡынысыһыҙ йөрөй ала. 2019 йылдың авгусында ҡатын-ҡыҙҙар никахҡа инергә һәм никахты тарҡатырға, документтар алырға һәм, ҡурсалаусы (опекун) ир-ат рөхсәтенән тыш, сит илгә сығырға мөмкинлек ала. Илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡи хәле яҡшырыуға ҡарамаҫтан, параллель рәүештә 2010 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәттең бер нисә активисы ҡулға алына һәм язаға тарттырыла. 2018 йылда активистарҙың береһе, Люджейн әл-Хазлүл Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә урлап алып кителә һәм Сәғүд Ғәрәбстанына оҙатыла. 2018—2020 йылдарҙа ҡулға алынған ваҡытта ул язалана һәм үҙенең адвокаты менән осрашыу мөмкинлегенән мәхрүм ителә. 2020 йылдың декабрендә әл-Хазлүл биш йыл һигеҙ айға төрмәгә хөкөм ителә, әммә 2021 йылдың февралендә үк, биш йыл илдән сығыуын тыйып, азат ителә. == Галерея == <gallery class="center"> Teima stone Louvre AO1505.jpg|<small>Тайма ҡалаһынан [[Арамейские языки|арамей]] яҙмаһы (б.э.т.6 быуат)</small> Pergamon-Museum - Wandmalerei 2.jpg|<small>Пергам музейы (Берлин). «Ғәрәбстан юлдары» күргәҙмәһе. Ирҙәр башы һәм боронғо көньяҡ-ғәрәп сығышлы яҙыу менән стена рәсеме фрагменты, моғайын, банкет тамашаһы (б. э. I-II быуаттары), аҡ штукатуркала ҡара, ҡыҙыл һәм һары буяу, 53x36 см, {{iw|Карьят-аль-фау||en|Qaryat al-Faw}} (Милли музей, Эр-Рияд)</small> Allat.jpg|<small>[[Аллат]], [[Таиф (город)|Таиф]] [[барельеф]]ы, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], б.э. 100 йылы тирәһе.</small> Rashidun654wVassal.png|<small>[[Праведный халифат|Ғәҙел хәлифәлек]] картаһы (ҡара йәшел), вассал дәүләттәре (асыҡ йәшел), 654 й. тирәһе г.</small> عين زبيدة.png|<small>{{iw|Дорога Зубейды||ar|عين زبيدة}} — Һарун әр-Рәшит хакимлығы осоронда Зөбәйдә бинт Жафар үтенесе буйынса төҙөлгән Һәм һижриҙең 979 йылында (григориан календары буйынса 1571 һәм 1572 йылдар) [[Сөләймән I]] идара иткәндә тергеҙелгән [[Эль-Куфа]]нан Мәккәгә хаж ҡылыусылар юлы.<ref>[http://www.alriyadh.com/2009/06/05/article435252.html «عين زبيدة» مشروع سبق زمانه ووفر السقيا للحجاج وساكني مكة:] جريدة الرياض {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102023549/http://www.alriyadh.com/2009/06/05/article435252.html |date=02 يناير 2013}}</ref></small> Mosque of Omar Ibn al-Khattab.jpg|<small>{{iw|Омар ибн әл-Хаттаб||ar|مسجد عمر بن الخطاب (الجوف)}} мәсете {{iw|Думат аль-Джандал||en|Dumat al-Jandal}} ҡалаһында, Сәғүд Ғәрәбстаны. 634–644 йй. төҙөлгән, перестроена в 1793–1794 йй. яңынан төҙөлгән</small> United Arab Flag.jpg|[[Панарабизм]] флагы. Image-Abdullah bin Saud FSS2.JPG|<small>Беренсе сәғүд дәүләте Дирий әмирлегенең һуңғы хакимы Абдуллаһ Ибн Сәғүд портреты.</small> Flag of the First Saudi State.svg|<small>[[Дирийский эмират|Беренсе сәғүд дәүләте]] флагы</small> </gallery> == Халҡы == [[Файл:Saudi-Arabia-demography.png|мини|350px|Сәғүд Ғәрәбстанының демографик күрһәткесе]] 2014 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны халҡының һаны — 27 345 986 кеше, шуларҙың 30 % — иммигранттар булған. Был һан кәмететелгән булыуы ихтимал, сөнки 2006 йылда 27,02 млн кеше теркәлгән, шул иҫәптән 5,58 млн — сит илдеке<ref>[http://cyberleninka.ru/article/n/sotsiokulturnye-predposylki-vozniknoveniya-vysshego-pedagogicheskogo-obrazovaniya-v-korolevstve-saudovskaya-araviya] С. 188</ref>. Урбанизация кимәле бик юғары — халыҡтың 81 % ҡалаларҙа йәшәй<ref>[http://lenta.ru/articles/2016/04/04/saudianchanges/ Меняется ли Саудовская Аравия] // Lenta.ru, апрель 2016</ref>. === Төп ҡалалар === Сәғүд Ғәрәбстанының 88 % халҡы ҡалаларҙа тупланған. Иң ҙур ҡала — [[Әр-Рияд]]та 4 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Джиддә — ҙурлығы буйынса икенсе ҡала, Ҡыҙыл диңгеҙҙең бик мөһим порты. [[Мәккә]] менән [[Мәҙинә]] Сәғүд Ғәрәбстанының һәи Ислам донъяһының иң мөһим һәм бик ҙур ике ҡалаһы. [[Хаж]]ға килеүселәр арҡаһында Мәккә халҡы ике тапҡырға артып китә. Шуға күрә унда донъялағы иң ҙур палатка ҡаласыҡтары, паркингтар һәм илдәге тәүге метрополитен урынлашҡан. Иҡтисадта ҙур урын тотҡан ҡалалар: Даммам, Джубәйл һәм Хафжи. Тап ошо ҡалаларҙа төп нефть сығарыусы ҡеүәттәр төҙөлгән. <center> <gallery> |[[Джидда]]<br>Халыҡ һаны — 3 400 000 кеше. Файл:Mescidi nebevi.JPG|[[Мәҙинә]]<br>Халыҡ һаны — 1 300 000 кеше. Файл:The Kaaba - Flickr - Al Jazeera English.jpg|[[Мәккә]]<br>Халҡы 1 700 000 кеше. </gallery> </center> === Дин === [[Файл:Masjid khuba puram.JPG|thumb|200px|left| [[Мәҙинә]]ләге әл-Ҡуба мәсете — донъялағы иң боронғо мәсет]] Рәсми дин — [[Ислам]], сөнни мосолмандар. Халыҡтың күпселеге сәләфи. Халыҡтың яҡынса 10—15 % башлыса илдең көнсығыш провинцияларында йәшәүсе [[шиғый]]ҙар тәшкил итә. Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте башҡа дин кешеләренә илгә инергә рөхсәт итә, әммә үҙҙәренсә ғибәҙәт үтәү рөхсәт ителмәй. Мосолман булмағандарға изге [[Мәккә]] менән [[Мәҙинә]]гә инергә рөхсәт юҡ. Илдә дини полиция (''муттава'') бар. Урамдарҙа даими шәриғәт гвардияһы һалдаттары патруле йөрөй, йәмәғәт урындарында Ислам ҡанундарын боҙоуға юл ҡуймай. Ҡанун боҙоусыны тотһалар, яза бирелә (штраф, хатта үлем язаһы). Илдә шулай уҡ башҡа дин тотоуслар ҙа йәшәй — нәсрани, индуист, буддист, сикх, бахаи. Нәсраниҙарҙың һаны 1,2 млн кешегә етә<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q|archivedate=2013-05-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530071605/http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php |date=2013-05-30 }}</ref>; иң күбеһе — [[Католицизм|католиктар]] (1,05 млн<ref name="pew" />) һәм илле меңселәр (пятидесятниктар) (83 мең<ref name="Dict">{{книга |автор= |часть=Saudi Arabia|заглавие= New International Dictionary of Pentecostal and Charismatic Movements, The|ответственный= Stanley M. Burgess, Eduard M. Van Der Maas|ссылка= https://books.google.md/books?id=1Ih2QgAACAAJ&dq=isbn:0310224810&source=gbs_navlinks_s|место= Grand Rapids, Michigan|издательство= Zondervan; Exp Rev edition|год= 2002|том= |страниц= 1328|страницы= 222|isbn= 0310224810|ref= }}</ref>). Мысыр, Хәбәшстан (Эфиопия), Эритрея һәм Ливандан күсеп килеүселәр араһында үҙҙәренең боронғо диндәрен тотоусылар бар. == Административ бүленеш == [[Файл:SaudiArabiaNumbered.png|мини|300px| Сәғүд Ғәрәбстанының административ округтары]] Сәғүд Ғәрәбстаны элегерәк провинция булараҡ билдәле булған <ref>{{Книга:СГНЗС|80}}</ref> 13 административ округҡа бүленгән<ref>{{Атлас мира|2010|118-119|Государства Аравийского полуострова}}</ref> ({{Lang-ar|المناطق الإدارية}}: almnat aladarih), улар әмирлек йәки ''минтәҡәт'' (mintaqat, берлектә — mintaqah) тип атала. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ececec" ! <small>#</small> !! <small>№ <br>на<br> картала</small> !! <small>Административ<br>округ !! {{Lang-ar|}} !! <small>Административ<br>үҙәк</small> !! <small>Майҙаны,<br>км² </small> !! <small>Халҡы,<br>кеше <br>(2015)</small><ref name="СаудСтат">{{cite web|url=http://www.cdsi.gov.sa/pdf/PopulationEstimates2010-2025-admareas.pdf|title=Распределение и прогноз динамики населения королевства по административным округам|publisher=[http://www.cdsi.gov.sa/english/ Центральный департамент статистики и информатики Сәғүд Ғәрәбстанының]|lang=ar|accessdate=July 1, 2014|year=2014|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509155043/http://www.cdsi.gov.sa/ar/indicators/1 |date=May 9, 2016 }}</ref> !!<small> Тығыҙлығы,<br>кеше/км²</small> |- |align="right"| 1 ||align="right"| 6 || Әр-Рияд (административ округ)|Эр-Рияд ||align="right"| الرياض || Әр-Рияд ||align="right"| 404240 ||align="right"| 7910864 ||align="right"| 19,57 |- |align="right"| 2 ||align="right"| 11 || Мәккә (административный округ)|Мәккә ||align="right"| مكة المكرمة || [[Мәккә]] ||align="right"| 153128 ||align="right"| 8099473 ||align="right"| 52,89 |- |align="right"| 3 ||align="right"| 4 || Мәҙинә (административный округ)|Мәҙинә||align="right"| المدينة المنورة || [[Мәҙинә]] ||align="right"| 151990 ||align="right"| 2061383 ||align="right"| 13,56 |- |align="right"| 4 ||align="right"| 5 || Әл-Ҡасим ||align="right"| القصيم ||Бурайда ||align="right"| 58046 ||align="right"| 1402974 ||align="right"| 24,17 |- |align="right"| 5 ||align="right"| 7 ||Әш-Шәрҡиә (административный округ)|Әш-Шәрҡиә||align="right"| المنطقة الشرقية || Әд-Даммам ||align="right"| 672522 ||align="right"| 4762871 ||align="right"| 7,08 |- |align="right"| 6 ||align="right"| 8 || Әсир (административный округ)|Әсир ||align="right"| عسير || Әбхә ||align="right"| 76693 ||align="right"| 2194463 ||align="right"| 28,61 |- |align="right"| 7 ||align="right"| 13 || Табуҡ ||align="right"| تبوك || Табуҡ ||align="right"| 146072 ||align="right"| 907494 ||align="right"| 6,21 |- |align="right"| 8 ||align="right"| 9 || Хәил ||align="right"| حائل || Хәил ||align="right"| 103887 ||align="right"| 685820 ||align="right"| 6,60 |- |align="right"| 9 ||align="right"| 2 || Әл-Худуд-әш-Шәмәлия ||align="right"| الحدود الشمالية || Әрьәр ||align="right"| 111797 ||align="right"| 367433 ||align="right"| 3,29 |- |align="right"| 10 ||align="right"| 10 || Джизан ||align="right"| جازان || Джизан ||align="right"| 11671 ||align="right"| 1568727 ||align="right"| 134,41 |- |align="right"| 11 ||align="right"| 12 || Нәжжран (административный округ)|Нәжран ||align="right"| نجران || Нәжран||align="right"| 149511 ||align="right"| 581789 ||align="right"| 3,89 |- |align="right"| 12 ||align="right"| 1 || Әл-Баха (административный округ)|Әл-Баха ||align="right"| الباحة || Әл-Баха ||align="right"| 9921 ||align="right"| 471755 ||align="right"| 47,55 |- |align="right"| 13 ||align="right"| 3 || Әл-Джәуф||align="right"| الجوف || Сәҡәҡә ||align="right"| 100212 ||align="right"| 506372 ||align="right"| 5,05 |- |align="right"| ||align="right"| || всего ||align="right"| || ||align="right"| 2149690 ||align="right"| 31521418 ||align="right"| 14,66 |} == Әҙәбиәт == * ''[[Васильев, Алексей Михайлович|Васильев А. М.]]'' История Саудовской Аравии от середины 18 в. до конца 20 в. — {{М.}}, 1994. * ''Васильев А. М.'' История Саудовской Аравии (1945 — конец XX в.). — {{М.}}, 1999. * ''[[Косач, Григорий Григорьевич|Косач Г. Г.]]'' Саудовская Аравия: внутриполитические процессы «этапа реформ» (конец 1990—2006 г.). — {{М.}}: Институт Ближнего Востока, 2007. * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} * {{статья | автор = Густерин П. | заглавие = Памяти Карима Хакимова — дипломата и учёного | ссылка = | издание = Дипломатическая служба | год = 2008 | том = | номер = 1 | страницы = }} * {{статья | автор = Густерин П. | заглавие = Полпред Назир Тюрякулов | оригинал = | ссылка = | издание = Азия и Африка сегодня | тип = | место = | год = 2011 | том = | номер = 11 | страницы = }} * ''Сауд Хусейн Саид Захрани''. Саудовская Аравия: политика в области культуры и образования (70-90 е-годы). — {{М.}}: 2001. — 132 с. * {{книга|автор=Нейматов А.Я.|заглавие=Внешняя политика и дипломатия Саудовской Аравии в контексте цветных революций «Арабской весны»|место=М.|издательство=Горячая линия — Телеком|год=2015|страниц=146|isbn=978-5-9912-0526-9}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.panasia.ru/main/araviya/sight/|title=Краткая история Саудовской Аравии|publisher=Panasia.ru|accessdate=2013-03-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fdi4TutA?url=http://www.panasia.ru/main/araviya/sight/|archivedate=2013-04-05}} * {{cite web|url=http://www.worcount.com/2/bligniyvostok.files/historsaudaravia.htm|title=Саудовская Аравия:История|publisher=Worcount.com|accessdate=2013-03-23|deadlink=unknown-host|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090615055859/http://www.worcount.com/2/bligniyvostok.files/historsaudaravia.htm|archivedate=2009-06-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615055859/http://www.worcount.com/2/bligniyvostok.files/historsaudaravia.htm |date=2009-06-15 }} {{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Сәғүд Ғәрәбстаны}} [[Категория:Сәғүд Ғәрәбстаны тарихы|*]] 81dbufrs9j2uc7g15qoymxo06tr6qny 0 128622 1299943 1296124 2026-06-27T11:59:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299943 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Синай ярымутрауы '''({{Lang-ar|}}شبه جزيرة سي, ''Сина''<ref>Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 27.</ref>; {{Lang-he|סיני}}) — [[Ҡыҙыл диңгеҙ|Ҡыҙыл диңгеҙҙәге]] [[ярымутрау]], [[Азия]] менән [[Африка]] араһында ята,  [[Мысыр]] территорияһы өлөшө. Территорияһы менән Азияға ҡарай<ref name="bse">{{Из БСЭ}}</ref>. == Географияһы == Көньяҡҡа табан ослайған шына рәүешендәге ярымутрау төньяҡтан  [[Урта диңгеҙ]] яр һыҙаты йә Суэц ҡултығы менән Акаба ҡултығының төньяҡ сиктәрен тоташтырған һыҙат менән сикләнгән<ref name="autogenerated1">География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.</ref>; көнбайыштан — Суэц ҡултығы, көнсығыштан Акаба ҡултығы менән сикләнгән. Ярымутрауҙың сиктәре шартлы булғас, уның территорияһының ҙурлығы, ниндәй  методика ҡулланыуға ҡарап, 25 меңдән 61 мең квадрат километрға тиклем тип баһалана <ref name="autogenerated1" />. Территория башлыса сүллектән тора, көньяғына табан тауҙары (иң юғары нөктәһе — Изге Екатерина тауы, 2637 м) һәм яҫы таулыҡтары бар. Ярымутрауҙа [[нефть]] ятҡылыҡтары табылған, шулай уҡ электән [[фирүзә]] сығарылған. == Климаты == Бөтә  Синай ярымутрауына  тропик сүл климаты хас, тик Урта диңгеҙгә сыҡҡан төньяҡ өлөшөндә генә урта диңгеҙ климаты хакимлыҡ итә. Климаты ҡоро, айырыуса төньяҡтан килгән һирәк циклондарҙың юлын тауҙар бүлеп торған көньяғында ныҡ ҡоро, айырым йылдарҙа унда яуым-төшөм бөтөнләй булмай, ә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары Шарм-әш-Шәйехтәге кеүек иҫәпле генә миллиметрҙар тәшкил итә. Йәй һауа температураһы ҡағиҙә булараҡ күләгәлә  +40 °C һәм унан юғарыраҡ, ҡышҡы температураһы түбәнерәк,  сүллектә төн ҡырауҙар төшкөләй. Ярымутрауҙың [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] йылытып торған көньяғында ҡыштар йылыраҡ.  == Тарихы == [[Файл:EgyptIsraelBorderEilat.JPG|мини|Эйлаттан төньяҡтараҡ Мысыр менән Израиль сиге  (Мысыр һулда, Израиль уңда)]] [[Файл:SinaiSand.JPG|мини]] Ярымутрауҙағы ерҙәр Беренсе династия осоронда уҡ боронғо мысырҙар тарафынан үҙләштерелә.   1260 йылдан 1518 йылға тиклем территорияны мысыр мәмлүктәре биләп тора, шунан уға бер нисә быуат буйы  [[Ғосман империяһы]] хужа була.  [[1906 йыл]]да ярымутрау [[Бөйөк Британия]] ҡарамағында булған Мысырҙың өлөшөнә әүерелә.  Шул саҡта территорияның көнсығыш сиге билдәләнә, ул әле лә Мысыр менән [[Израиль]] сиге булып тора. [[1948 йыл]]да мысыр армияһы Синай аша Израилгә бәреп инә, әммә һөжүм кире ҡағыла.  Суэц кризисы ваҡытында [[1956 йыл]]да израилдәр, инглиздәр һәм француздар Синайға һөжүм итә, маҡсаттары Суэц каналын  Англия менән [[Франция]] контроле аҫтына ҡайтарыу була. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яғынан яһалған баҫым уларҙы сигенергә мәжбүр итә. [[1967 йыл]]да Алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә израилдәр ярымутрауҙы оккупациялай; Суэц каналы суднолар йөрөшө өсөн ябыла. [[1973 йыл]]да  мысырҙар Суэц каналын ҡайтарыр өсөн Израилгә һөжүм итә. Израиль һөжүмде кире ҡаға. Һуңыраҡ Израиль каналдан көнбайышта торған ғәскәрҙәрен кире сығара.   [[1979 йыл]]да Мысыр менән Израиль араһында солох договорына ҡул ҡуйыла һәм  Израиль ярымутрауҙы яйлап булһа ла Мысырға кире ҡайтара башлай. Үҙенең тораҡ пункттарының күбеһен һүтеп алып китә, ҡайһы берҙәре генә Мысырға тороп ҡала (мәҫәлән, ярымутрауҙың көньяғындағы Офира ауылы хәҙерге Шарм-әш-Шәйехкә әйләнә).  [[1982 йыл]]дың яҙында  Израиль Синайҙан китеп бөтә.  Синай ярымутрауында Изге Екатерина православие монастыры бар. Ярымутрауҙың Сарабит әл Хәдим тигән төбәге Муса Аллаһынан 10 бойороҡ алған урын тип иҫәпләнә. Шул уҡ төбәктә боронғо мысыр алиһәһе Хатхор ғибәҙәтханаһы ла һаҡланған.  Синай ярымутрауында набатиҙарҙың яҙмалары, протосинай яҙмаһы өлгөләре табылған. Арада үҙәнендә бронза быуатының дольмендарға оҡшаш ҡәберлектәре осрай, улар Навамис тип йөрөтөлә. 2011 йылдан ярымутрауҙа исламсы боевиктар әүҙемләшә. 2015 йылдың 31 октябрендә Шарм-әш-Шәйех (Офира аэропорты)  — Санкт-Петербург (Пулково аэропорты) рейсы менән осҡан самолет Синай өҫтөндә һәләкәткә осрай. 224 кеше һәләк була. == Экологияһы == [[Файл:Sinai_Red_sea_ecological_disaster.jpg|мини|Набәктән төньяҡтараҡ яр буйындағы сүп-сар]] [[Файл:Sinai_Red_sea_ecological_disaster_Nabq_nature_reserve.jpg|мини|Ҡыҙыл диңгеҙҙәге пластик сүп]] Синай яр буйы экологик һәләкәт сигенә етеп килә. Туризм, балыҡсылыҡ, бөтә яр буйын солғаған урбанизация планетаның был мөйөшөн һаҡлау форсатын бик ныҡ кәметә. Ғалимдар баһалауынса, рифтарҙың күбеһе яҡындағы тиҫтә йыл эсендә Ер йөҙөнән бөтөнләйгә юҡ буласаҡ.  [[Мәрйен]]дәрҙең һәләк булыу сәбәптәре бик күп. Беренсе сиратта мәрйендең күҙәүҙәренә ҡом тулыу, ял итеүселәрҙең ҡырағайлығы, һыу температураһының күтәрелеүе һәм әселеге артыуы зыянлы.  Мәрйендәргә джиптар ҙур зарар килтерә, улар һыу буйындағы таштарҙы, йоҡа ғына мүк ҡатламын юҡ итә. Һөҙөмтәлә тупраҡ эрозия кисерә, ҡом бурандары йышая, диңгеҙгә тонна-тонна ҡом күсә.  Ел килтергән йә сумыусыларҙың ласттары күтәргән ҡом мәрйен күҙәүҙәренә тула һәм уларҙы һәләк итә. Мәрйендәр өсөн быуланыу эффекты һәм глобаль йылыныу ҙа файҙаға түгел. Һыу  температураһы +29 °C градустан артһа, мәрйен ылымыҡтан айырылырға тейеш, сөнки ундай  температурала ылымыҡтар мәрйен өсөн ағыулыға әйләнә. Яңғыҙ ҡалған мәрйен оҙаҡ тормай аслыҡтан һәләк була.  Мәрйен балыҡтарына аҙыҡ биреү  был балыҡтарҙың рационын үҙгәртә һәм шуның менән экологик тигеҙлекте боҙа. Һыуҙың сәскә атыуы, мәрйендәр менән туҡланыусы диңгеҙ йондоҙҙарының күпләп үрсеп китеүе  — ошо боҙолоу эҙемтәләренең бер аҙы ғына.  Яр буйҙарының бысраныуы һуңғы йылдарҙа һәләкәтле күләмдәргә еткән.   Дахабтан Шарм-әш-Шәйехкә барған экспедицияларҙың береһе<ref>[http://vizaviz.livejournal.com/43467.html Лицом к лицу — Конвульсии Красного моря]</ref> Набәктең төньяғы иң сүпле  территория булыуын күрә. Пластик ҡалдыҡтарҙы ташлаусылар пляждарҙа ял итеүселәр генә түгел. Катерҙарҙан, паромдарҙан асыҡан-асыҡ сүп ырғытыуға ла дәлилдәр күп.   == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Чичагов В. П.|заглавие=Синайская пустыня и древний Пелусий|издание=Природа|год=2012|номер=11|страницы=35-42}} * ''Мэтью Тиг.'' Новый Синай // National Geographic Россия, июль 2009, с. 120—137. == Һылтанмалар == * [https://ru.wikivoyage.org/wiki/ru:Синай Синайский полуостров на Викигиде] * [http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html The History of the Ancient Near East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512094846/http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html |date=2021-05-12 }} * [http://www.geographia.com/egypt/sinai/ Geographia: Sinai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421144543/http://www.geographia.com/egypt/sinai/ |date=2021-04-21 }} * [https://web.archive.org/web/20090116015503/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1116651677&men=gadm&lng=en&gln=xx&dat=32&srt=npan&col=aohdq&geo=-69 Egypt Governates] * [http://www.haubitz-zoche.de/pop_phot_f.html Sinai Hotels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126094900/http://www.haubitz-zoche.de/pop_phot_f.html |date=2009-01-26 }} by Haubitz, Zoche Publisher: Fotohof Editions, 2006{{Ref-en}}(инг.) ISBN 3-901756-64-7 ISBN 978-3-901756-64-1 * [http://www.velovuyki.com.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=67&Itemid=62 Велотур по Синайскому п-ову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614034736/http://www.velovuyki.com.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=67&Itemid=62 |date=2012-06-14 }} [[Категория:Азия ярымутрауҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса ярымутрауҙар]] 3zqtxg3me2lg1jogghgsmu5oftc85wd 0 130055 1299945 1296127 2026-06-27T13:55:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299945 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Сноуборд''', '''сноубординг''' ({{lang-en|snowboarding}}: {{lang-en|snow}} — ҡар һәм {{lang-en|board}} — таҡта) — ҡар менән ҡапланған битләүҙәрҙән һәм тауҙан махсус ҡулайламала — сноубордта шыуып төшөүҙе үҙ эсенә алған ҡышҡы спорт төрө. Тәү баштан уҡ ҡышҡы спорт төрө булараҡ танылыу таба, шулай ҙа ҡайһы бер экстремалдар, ҡомло битләүҙәрҙән шыуып, уны [[йәй]] көнө лә үҙләштерә (сэндбординг). Күпселек осраҡта, сноубордта шыуыу әҙерлеге булмаған битләүҙәрҙән ҙур тиҙлектә шыуыуҙы күҙ уңында тота. Шуға күрә ҡазаланыуҙан һаҡланыу өсөн күп төрлө кейем — шлем, быуындарҙы, ҡулдарҙы, аяҡтарҙы, арҡаны һаҡлауса беркеткестәр файҙаланыла. Нагано ҡалаһында 1998 йылда үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборд тәүге тапҡыр олимпия программаһына индерелә. == Тарихы == Сноубордтың уйлап сығарылыу ваҡыты итеп 1960 йыл баштары иҫәпләнә. Мичиган штатының {{Тәржемәһеҙ 5|Маскигон|4=Muskegon, Michigan}} ҡалаһынан булған Шерман Поппен үҙенең ҡыҙы өсөн 1965 йылда хәҙерге заман сноубордына оҡшаған һәм снёрфер (snurfer — һүҙе ике тамырҙан — snow («ҡар») һәм surf — «серф» тора) тип аталған нәмә уйлап сығара. Ул ике саңғыны бер бөтөн итеп йәбештереп ҡуя. Үҙенең конструкцияһы буйынса снёрфер скейтбордҡа оҡшаңҡырап тора, тик уның тәгәрмәстәре генә булмай. Снёрферҙа беркеткестәр ҡаралмаған була, һәм шыуғанда ҡолап китмәҫ өсөн, шыуыусы уның осона бәйләп ҡуйылған бауға тотоноп барырға тейеш була. Шулай уҡ снёрферҙы дөрөҫ ҡулланыу буйынса инструкцияла таймай торған аяҡ кейемен файҙаланыу тәҡдим ителә. 1966 йылда снёрфер балалар уйынсығы булараҡ производства масштабында етештерелә башлана.<ref name="История сноуборда">{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.fgssr.ru/board_istoriya.aspx|title=История сноуборда|format=|work=|publisher=Федерация горнолыжного спорта и сноуборда России|accessdate=2014-8-21|lang=ru|description=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Артабанғы йылдарҙа был спорт төрө киң таралыш ала. Шыуыу ҡоролмаһын камиллаштырыуға Димитрий Милович, Джейк Бёртон (Burton Snowboards компанияһына нигеҙ һалыусы), Том Симс (Sims Snowboards компанияһына нигеҙ һалыусы) һәм Майк Олсон (Mervin Manufacturing компанияһына нигеҙ һалыусы) ҙур өлөш индерә. АҠШ-тың көнсығыш яр буйҙарында йәшәгән сёрфер Димитрий Милович 1972 йылда сноубордтар етештереүсе Winterstick компанияһын булдыра, был компания өс йыл да үтмәҫтән, Ньюсуик журналында телгә алына. Winterstick таҡталары сёрф һәм саңғыларҙың конструкцияларына нигеҙләнеп эшләнгән. 1979 йылда Мичиган штатының Гранд Рапидс ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә тарихта тәүге тапҡыр снёрфинг буйынса Донъя чемпионаты ойошторола. Был ярыштарҙа Джейк Бёртон да ҡатнаша, аяҡтар өсөн нығытма өҫтәп, ул снёрфты тағы ла камиллаштырып алып килгән була. Бындай камиллыҡ, төп нөсхәнән айырылып торғанлыҡтан, башҡа ҡатнашыусылар тарафынан ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Әммә ул замандың иң яҡшы снёрфингсыһы булған Пол Грейвс башҡа спортсылар менән берлектә, ярышты ойоштороусылар менән Бёртонды ярыштарҙа ҡатнаштырыу тураһында килешеүгә өлгәшәләр. Һөҙөмтәлә айырым конкурс ойошторола, унда берҙән-бер ҡатнашыусы булғанлыҡтан, Бёртон еңеүсе була ла инде. Үҙ аллы дисциплина булараҡ, әлеге чемпионатты сноуборд буйынса ярыш тарихындағы тәүге чемпионат тип ҡабул ителгән. 1982 йылда [[Вермонт|Вермонт штатының]] Вудсток ҡалаһынан алыҫ булмаған Суисайд Сикс тигән урында слалом буйынса беренсе дөйөм миллиАҠШ ярыштары үткәрелә. 1983 йылда Калифорния штатының Сода Спрингсында хафпайп буйынса беренсе Донъя чемпионатын ойошторола. Ярыштың ойоштороусылары булып Том Симс һәм сноуборд буйынса урындағы инструктор Майк Чантри сығыш яһай. Сноубордтың популярлығы артыуы уны ҡышҡы спорт төрө сифатында рәсми танылыуына килтерә: 1985 йылда Австрияның Цюрс тау саңғыһы курортында беренсе Донъя кубогы үтә. Унан бер йыл элгәре, ярыштың һәм йәмғиәттең дөйөм ҡағиҙәләрен булдырыу өсөн, Халыҡ-ара сноуборд ассоциацияһы (ISA)<ref name="История сноуборда" /> ойошторола. 1990 йылда МОК (Халыҡ-ара олимпия комитеты) сноубордтың рәсми етәксе ойошмаһы итеп Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһын (ФИС) таный. Шуға күрә сноуборд буйынса халыҡ-ара ҙур ярыштарҙың бөтәһе лә 1990 йылдар уртаһында Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы ҡағиҙәләрҙе һәм уның эгидаһы аҫтында үткәрелә башлай<ref>[http://skatefilm.ru/snoubording/istoriya/isf-ili-fis.html ИСФ или ФИС?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310010253/http://skatefilm.ru/snoubording/istoriya/isf-ili-fis.html |date=2018-03-10 }}</ref>. Әлеге ваҡытта сноуборд, спорт төрө булараҡ, башҡа спорт төрҙәре араһында үҙ урынын яуланы, тип әйтергә була. Сноуборд буйынса юғары кимәлдәге бөтә төр ярыштар үткәрелә: олимпия уйындары, Донъя чемпионаттары, Донъя кубогы,X-Games, US Open һәм башҡалар. Был ярыштар телевидениенан бөтә донъяға трансляциялана. Күп кенә тау саңғыһы курорттары үҙҙәренең махсус сноуборд-парктарын — сноубордта һәм саңғыла трюклы шыуыу өсөн ҡарҙан эшләнгән ҡоролмаларын төҙөй<ref name="История сноуборда" />. == Спорт дисциплиналары == === Рәсми рәүештә танылған дисциплиналар === [[Файл:Snowboard_LG_FIS_World_Cup_Moscow_2012_006.jpg|мини|Донъя кубогының Мәскәү этабында параллель трассанан килеүсе спортсы. 2012]] [[Файл:LG_Snowboard_FIS_World_Cup_(5435317853).jpg|мини|Сноуборд-кросс]] [[Файл:LG_Snowboard_FIS_World_Cup_(5435936004).jpg|мини|Хаф-пайп]] Сноубордтың түбәндәге спорт дисциплиналары бар<ref>В соответствии с правилами ФИС 2014 года.</ref><ref name="FIS Rules">[http://www.fis-ski.com/mm/Document/documentlibrary/Marketing/02/06/25/ADVERTISINGRULES1314_SB_English.pdf ADVERTISING RULES 2013/14 SNOWBOARD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220125018/http://www.fis-ski.com/mm/Document/documentlibrary/Marketing/02/06/25/ADVERTISINGRULES1314_SB_English.pdf |date=2014-02-20 }}</ref>, улар буйынса иң юғары кимәлдәге ярыштар (олимпия уйындарындары, Донъя чемпионаттары, сноуборд буйынса Донъя кубогы) үткәрелә: * параллель слалом (PSL) — 2014 йылғы Олимпия уйындары дисциплинаһы һанала, әммә башҡарма комитет был ҡарарҙы 2015 йылда ғәмәлдән сығара<ref name="olympic0806">[http://olympic.ru/news/news/programma-zimnih-olimpiyskih-igr-uvelichilas-na-tri/ Олимпийский комитет России: Параллельный слалом в сноуборде исключён из программы Олимпийских зимних игр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115234528/http://olympic.ru/news/news/programma-zimnih-olimpiyskih-igr-uvelichilas-na-tri/ |date=2019-01-15 }}</ref> * параллель гигант слалом (PGS) — 2002 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * сноуборд-кросс (SBX) — 2006 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * хафпайп (HP) — 1998 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * слоупстайл (SBS) — 2014 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * биг-эйр (BA) — 2018 йылдан Олимпия уйындары программаһына индерелгән === Танылыу тапмаған дисциплиналар === [[Файл:LG_Snowboard_FIS_World_Cup_(5435329477).jpg|мини|Джиббинг-трюк шулай уҡ слоупстайлдың бер өлөшө һанала]] Әлеге көндә джиббинг буйынса ярыштар шулай уҡ киң таралыу ала бара, әммә был дисциплина FIS<ref>[http://www.fis-ski.com/snowboard/ Snowboard — FIS-SKI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209112810/http://www.fis-ski.com/snowboard/ |date=2015-12-09 }}</ref> исемлегенә лә, Рәсәй Федерацияһының танылған спорт төрҙәренең исемлегенә лә<ref>[http://www.minsport.gov.ru/sport/high-sport/priznanie-vidov-spor/ Спорт высших достижений — Министерство спорта Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119000234/https://www.minsport.gov.ru/sport/high-sport/priznanie-vidov-spor/ |date=2018-11-19 }}</ref> индерелмәгән, бының эҙемтәһе булып, уның берҙәм ҡағиҙәләре лә, баһалау критерийҙары ла юҡлығы тора. == Сноуборд йүнәлеш == === Ҡаты сноуборд === ''Ҡаты сноуборд'' ({{lang-en|alpine}}alpine) — нигеҙендә тауҙан техник түбән төшөү ятҡан йүнәлеш: # Карвинг һәм уның бөтә төрҙәре. # Уҙышлы техникалар — улар трассаны максималь тиҙлектә үтеүгә йүнәлтелгән. Бындай йүнәлештәге техника түбәндәге дисциплиналарҙа файҙаланыла: * параллель слалом * параллель гигант слалом * сноуборд-кросс === Фристайл === Ул түбәндәге трюктарҙы башҡарыуға йүнәлтелгән техникаларҙы үҙ эсенә ала: # Трамплиндан һикереү # Төрлө ҡоролмалар: баҫҡыстар, яндауырҙар, эскәмйәләр, парапеттар (сноуборд шыуа алған бөтә нәмәләр) ҡулланып шыуыу<ref>[http://www.need-for-adventures.ru/mountain_adventure/snoubording/slovar_snouborda/friraid_fristail_dzhibbing_i_drugie_vidy_snoubordinga/ Фрирайд, фристайл, джиббинг и другие виды сноубординга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826160809/http://www.need-for-adventures.ru/mountain_adventure/snoubording/slovar_snouborda/friraid_fristail_dzhibbing_i_drugie_vidy_snoubordinga/ |date=2014-08-26 }}</ref> # Ҡалҡыу урында трюк техникаларын ҡулланыу # Ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу Фристайл техникалары түбәндәге дисциплиналарҙа ҡулланыла: * сноуборд-кросс * хафпайп * слоупстайл * биг-эйр * джиббинг === Фрирайд === ''Фрирайд'' — сноуборд йүнәлеше, ул ирекле шыуыуҙы күҙ уңында тота. Сноубордтың был йүнәлешендә парктың йәки ҡалҡыулыҡтарҙың әҙерлеклеге менән сикләнмәйҙәр, бында шулай уҡ ҡәтғи билдәләнгән маршруттар ҙа, маҡсаттар ҙа, ҡағиҙәләр ҙә юҡ. Фрирайд элементтары булған күсмә ярыштар ойоштороусы йәмғиәттәр ҙә бар, мәҫәлән: алдан һынап ҡаралмаған маршрут буйынса түбән төшөү. === Пара-сноуборд === '''Пара-сноуборд''' йәки '''адаптив сноубординг''' — был ҡағиҙәләре, ҡорамалдары һәм техник нормалары [[Зәғифлек| физик яҡтан сикләнгән кешеләр]] өсөн яраҡлаштырылған сноубордтың үҙгәртелгән версияһы .Был йүнәлеш физик мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә әлеге спорт төрө менән рекреацион һәм ярыш кимәлендә шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә булһын өсөн булдырыла. 2014 йылда ҡышҡы Паралимпия уйындары программаһына индерелә. == Именлек һәм хәүефһеҙлек саралары == Башҡа күп кенә ҡышҡы спорт төрҙәре кеүек үк, сноуборд та кеше һаулығына хәүефле булыуы менән бәйле<ref>[http://www.abc-of-snowboarding.com/snowboardingsafety.asp Snowboarding Safety & Guidelines @ ABC-of-Snowboarding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307101908/http://www.abc-of-snowboarding.com/snowboardingsafety.asp |date=2016-03-07 }}</ref>. Йәрәхәтләнеү кимәле көнөнә мең кешегә яҡынса дүрт — алты кеше тәшкил итә, был тау саңғыһы спортында йәрәхәтләнеүҙән ике тапҡырға күберәк.<ref>{{Cite book|last=Roberts|year=2004|first=William O.|title=Bull's Handbook of Sports Injuries|publisher=McGraw-Hill Medical|page=550|isbn=0071402918}}</ref> Йәрәхәт алыусыларҙың күп өлөшө был спорт төрө менән яңы ҡуллана башлағандар, бигерәк тә, үҙ аллы шыуырға өйрәнеүҙе өҫтөн күреүселәр иҫәбенә тура килә. Йәрәхәтләнеүселәрҙең дүрттән бер өлөшө яңы ғына сноубордҡа баҫҡан рейдерҙарға тура килһә, бөтә йәрәхәтләнеүселәрҙең ҡалған яртыһы шыуыу стажы бер йылдан кәм булғандар иҫәбендә. Тәжрибәле райдерҙар һирәк ҡазалана, әммә уларҙың алған йәрәхәттәре, ғәҙәттә, ауыр йәрәхәттән һанала<ref name="bull555">{{Cite book|last=Roberts|year=2004|first=William O.|title=Bull's Handbook of Sports Injuries|publisher=McGraw-Hill Medical|page=555|isbn=0071402918}}</ref>. Йәрәхәттәрҙең өстән ике өлөшө — күкрәк, арҡаға, башҡа өстән бер өлөшө аяҡтарға тура килә, был сноубордты ҡазаланыуҙың өстән ике өлөшө аяҡтарға тура килгән тау саңғыһы спортынан айырып тора. Йәрәхәтленеүгә иң күп дусар булған ағза — ҡул суғы — сноубордсы алған йәрәхәттең яҡынса 40 % ҡул суғына тап килә, ә сноубордтағы 24 % йәрәхәттәр — ҡул суғының һыныуы. Сноубордсылар араһында бөтә ер йөҙөндә йыл һайын яҡынса 100 000 кеше ҡул суғын һындыра.<ref>[http://www.abc-of-snowboarding.com/info/wrist-fractures.asp Snowboarding Injuries — Wrist Fractures @ ABC-of-Snowboarding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309192023/http://www.abc-of-snowboarding.com/info/wrist-fractures.asp |date=2016-03-09 }}</ref> Шуға күрә ҡул суғын һаҡлау сараһын (айырым йәки бирсәткәгә беркетелгән) күреү кәңәш ителә. Йыш ҡына уларҙы ҡулланыу яңы шыуа башлағандар өсөн мотлаҡ тип иҫәпләнелә, һәм уларҙы ҡулланыу ҡазаланыуҙы ике тапҡырға кәметә<ref>{{Cite book|last=Roberts|year=2004|first=William O.|title=Bull's Handbook of Sports Injuries|publisher=McGraw-Hill Medical|page=556|isbn=0071402918}}</ref>. Сноубордсыларға дөрөҫ йығылыу ҡағиҙәһен дә белергә тәҡдим ителә, был осраҡта, йығылмаҫ өсөн ҡулды тура ҡуймаҫҡа кәрәк (ҡалҡыулыҡтан этәрелгәндә), сөнки 90 градусҡа бөкләнгән ҡул суғының һынып ҡуйыу ихтималлығы арта. Шулай уҡ ҡул суғының йәрәхәтләнеүен иҫкәртеү сараһы булып, уға күнекмәләр эшләү ҙә тора. Башты йәрәхәтләү ҡурҡынысы саңғысыларҙыҡы менән сағыштырғанда ике-алты тапҡырға юғары. Шлемдар файҙаланырға тәҡдим ителә, шулай уҡ күҙҙе һаҡлау сараларын да (уларҙы физик яҡтан да, шулай уҡ ультрафиолеттың интенсив сағылышынан да ҡазаларға мөмкин). Хатта көн болотло булғанда ла ультрафиолеттан һаҡлаусы күҙлектәр кейергә тәҡдим ителә<ref>{{Cite book|year=2001|title=Sports Injuries, Their Prevention and Treatment|publisher=Martin Dunitz|page=464|isbn=1853171190}}</ref>. Ультрафиолеттан һаҡлай алмаған ҡараңғылатылған күҙлектәр менән файҙаланырға ярамай, сөнки күҙ күреме диапозондағы яҡтылыҡтың сифатын кәметеүгә яуап итеп, күҙ үҙенең алмаһын киңәйтә, был иһә күҙгә ультрофииолеттың артыҡ күп эләгеүенә килтерә. Ультрофиолет миҡдарының артыҡ йоғонтоһо аҫтында бер аҙ ваҡыттан һуң (бер нисә сәғәттән һуң) күҙгә ҡом һипкәндәге кеүек әсеттереү башлана (был күҙҙе өтөп алып барыусы конъюнктивтың тәүге билдәһе), нурланыш ярайһы уҡ ҙур булһа, мөгөҙсәнең дә зыян күреүе ихтимал. Күҙлек һатып алғанда, күк йәки шәмәхә төҫөндәге фильтрҙарға өҫтөнлөк бирер кәрәк (фильтр яҡтылыҡ тулҡыны оҙонлоғо 450 нм бәләкәй булғанды үткәрергә тейеш түгел), йәшел, һары, ҡыҙыл төҫтәге күҙлектәргә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Һары йәки һары-хәнәүәт төҫтәр күҙ күреме контрасын дүрттән бергә тиклем арттыра, был насар күренгән ваҡытта шыуыу өсөн бик яҡшы. Поляризацион фильтрлы күҙлектәр ерҙән кире сағылған яҡтылыҡҡа ҡаршы тора алалар (мәҫәлән, ҡарҙың емелдәүенә), әммә күктән төшкән яҡтылыҡҡа һәм таралыусы яҡтыллыҡҡа ҡаршы улар көсһөҙ (сөнки бындай яҡтылыҡ полярлашмаған)<ref>[http://www.ski-school.ru/articles/eye/spectacles.html Выбор горнолыжных очков @ ski-school.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907014936/http://www.ski-school.ru/articles/eye/spectacles.html |date=2012-09-07 }}</ref>. Саңғы нығытмаларынан айырмалы рәүештә, сноуборд нығытмаларының барыһы ла йығылған ваҡытта ла айырылмаҫлыҡ итеп проектланған. Табандың нығытып ҡуйылыуы йәрәхәттәр һанын кәметә, мәҫәлән, сноубордта алған тубыҡ йәрәхәте 15 %, саңғы менән шыуғанда 45 % тәшкил итә. Тубыҡтарҙың типик яралары булып, һеңерҙәрҙең ҡазаланыуы тора, ә һөйәктәрҙең һыныуы — һирәк күренеш. Сираҡ һөйәгенең һыныу ла һирәк була, ул үксә менән балтыр ҡазаһының яҡынса 20 % тәшкил итә. [[Таран һөйәк|Таран һөйәге]] лә һирәк һына, башҡа спорт төрҙәренә ҡарағанда, сноубордта йәрәхәтләнеүҙең яҡынса 2 %. Тубыҡтарҙы һаҡлау өсөн махсус тубыҡлыҡтар ҡулланалар, ул сираҡ һөйәгенеке менән уртаҡ булырға мөмкин (ул сираҡ һөйәген йығылған саҡта осло мөйөшлө нәмәләрҙән һаҡлай). == Видео == Сноубордингтың ҡатмарлылығы һәм үҙенсәлекле булыуы уның тураһында сифатлы фильмдар төшөрөүҙә лә ҡатмарлыҡтар тыуҙыра. Был йүнәлештә эшләүсе махсус кинокомпаниялар бар: * Absinthe Films * Farm Brain * Isenseven * Mack Dawg Productions * Production Movie Pirate * StereoTactic (Рәсәй) === Сноуборд тураһындағы фильмдар === * {{Тәржемәһеҙ 3|Академия сноуборда|Академия сноуборда|4=Snowboard Academy}} (инг.)[[Академия сноуборда|баш.]]<ref>[[imdbtitle:0117676|Академия сноуборда (Video 1996) — IMDb]]</ref> (1996) * {{Тәржемәһеҙ 3|Искусство полёта 3D|Искусство полёта 3D|4=The Art of Flight}} (инг.)[[Искусство полёта 3D|баш.]]<ref>[[imdbtitle:1646967|Искусство полета 3D (2011) — IMDb]]</ref> (2011) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Сноуборд олимпия уйындарында * Сноуборд буйынса Донъя чемпионаты * Сноуборд буйынса Донъя кубогы * Пара-сноуборд == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{библиоинформация}} [[Категория:Сноуборд]] [[Категория:Спорттың экстремаль төрҙәре]] 80pyw2og5ooluaill49e6grqfcf3k59 0 137788 1299967 1037372 2026-06-27T16:02:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299967 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Софи́ Лоре́н'''<ref>В разных странах известна также как '''Софи́я Ло́рен''' или '''Со́фия Ло́рен'''.</ref> (''Sophia Loren''; ысын исеме — '''Софи́я Вилла́ни Шиколо́не''', {{lang-it|Sofia Villani Scicolone}}; [[20 сентябрь]] [[1934 йыл]]) — итальян актёры, йырсы. Канны (1961), Венеция (1958, 1998, 2002), Мәскәү (1965, 1997), Берлин (1994) кинофестивалдәренең почетлы премияларына лайыҡ. Сан-Себастьянда МКФ-ның иң яҡшы актрисаһы Призы (1974) хужаһы. Биш тапҡыр «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты («донъя публикаһының яратҡан актрисаһы» махсус номинацияһында). Сит ил фильмында иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһының Беренсе лауреаты (1962). «Кинематографҡа һүрелмәҫ гүзәллек биргән иҫтә ҡалырлыҡ ролдәргә бай карьераһы өсөн» тапшырылған почётлы «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» (1991) хужаһы. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === София Шиколоне 1934 йылдың 20 сентябрендә [[Италия]]ның баш ҡалаһы [[Рим]]дә тыуа. Ул тыуғандан һуң ғаилә Неаполь янындағы ҙур булмаған балыҡсылар ҡаласығы Поццуолиға күсә, Софияның бала сағы һәм үҫмер йылдары шунда үтә. Үҫмер сағында уға «Стеккетто» ҡушаматы тағыла, тәржемәлә «Шыйҙа» — буйының оҙон булыуы һәм ябыҡлығы быға сәбәп. Ун дүрт йәшендә урындағы матурлыҡ конкурсында еңеүе уның данға табан барған юлда иң тәүге баҫҡысы була, шунан һуң Софиялар ғаиләһе Римгә күсенә. 1950 йылда София «Мисс Италия» конкурсында ҡатнаша һәм «Мисс Элегантлыҡ» призын яулай. Сираттағы конкурс ваҡытында София продюсер һәм үҙенең буласаҡ тормош юлдашы, 22 йәшкә олораҡ Карло Понти менән таныша. Ул мәлдә Понтиҙың ғаиләһе була, ә католик өсөн айырылыу бик сетерекле хәл. [[Ватикан]]дың айырылышыуҙы раҫлауын көтөп-көтөп арығас, Карло менән София йәшерен рәүештә [[Мексика]]ла өйләнешә. Байтаҡ ваҡыттан айырылышыу, ысынлап та, раҫлана һәм 1966 йылдың апрелендә Карло икенсе тапҡыр Софияға өйләнә. Тәүҙә Понти үҙенең ҡатынын «Аҡ ҡолдарҙы һатыу» (1953) кеүек әллә ни киң танылыу алмаған кинофильмдарҙа секс-бомба сифатында күрергә теләй. Ул София Лазарро (итал. Lazarro) псевдонимы аҫтында төшә башлай, әммә 1953 йылда Понти кәңәше буйынса уны Лоренға алмаштыра (ул мәлдә популяр швед актрисаһы Мартой Торенға оҡшаш). 1960-сы йылдарҙа Карло Понти, халыҡ-ара ғауға ҡубыуҙан ҡурҡып, йәш Лорендың бөтә эротик фильмдарын да һатып ала. 1950-се йылдар уртаһына София йондоҙға һәм Италияның секс-символына әйләнә. «Аттила» (1954) фильмы — Лорендың сит илгә прокатҡа сыҡҡан беренсе фильмы, Энтони Куинн уның партнеры була. [[Файл:Cary_Grant-Sophia_Loren_in_Houseboat_trailer.jpg|слева|мини|270x270пкс|«Һыуҙағы йорт» (1958) фильмында Кэри Грант менән.]] === Бөтә донъяға танылыу === Витторио де Сиканың «Неаполь алтыны» (1954) фильмында Лорен тәүге тапҡыр етди кинотәнҡитселәрҙең иғтибарын үҙенә йәлеп итә, унда София үҙенең характерына хас ролде — ҡаны уйнап торған неополитан лавкасын уйнай. Де Сика София Лорендың актёрлыҡ һәләтен тулы кимәлдә аса. "Чочара"ла [[Жан-Поль Бельмондо]] менән (1961, Канн фестивале призы һәм «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]», Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн), «Кисә, бөгөн, иртәгә» (1963), «Итальянса никах» (1964, Мәскәү фестивале призы), «Көнбағыштар» (1970) — ошо режиссёр фильмдары. Һуңғы өс картинала [[Марчелло Мастроянни]] София Лорендың парнеры була, улар кино тарихында иң атаҡлы дуэтты тыуҙырыуға өлгәшә. «Чочара» фильмындағы әсә роле — София Лорендың актёрлыҡ һәләтенең иң юғары нөктәһе. Был неореалистик фильм Альберто Моравиа романы буйынса төшөрөлә. Ошо роль өсөн Лоренға «Оскар» премияһы бирелә. Шулай итеп, беренсе тапҡыр был номинацияла премия инглиз телендә төшөрөлмәгән фильмға тапшырыла. === Голливуд карьераһы === 1957 йылдан Лоренға Голливудта киноға төшөргә тәҡдиме даими килеп тора. Ул «MGM» һәм «Paramount Pictures» кеүек компаниялар контракттары буйынса Американың хыялдар фабрикаһында әүҙем эшләй. «Ғорурплыҡ һәм мөхәббәт дәрте» Голливудта төшкән тәүге фильмдарының береһе, унда София Фрэнк Синатра һәм [[Кэри Грант]] (1957) менән уйнай. Гранттың итальян актрисаһына ғишыҡ тотоуы тураһында имеш-мимеш күп йөрөй, әммә был турала әллә ни бер нимә лә билдәле түгел. «Рим империяһының түңкәрелеүе» фильмы өсөн ул донъяла беренсе булып миллион доллар гонорар ала. 1967 йылда уға бөйөк [[Чарли Чаплин|Чаплиндың]] «Гонконгтан килгән графиня» фильмында урыҫ фәхишәһе ролен уйнарға тура килә. Ун биш йыл барышында (1957—1972) Лорен Голливудтың иң популяр булған артистарының бөтәһе менән дә тип әйтерлек төрлө фильмдарҙа бергә уйнай. [[Файл:Joan_Collins_and_Sophia_Loren.jpg|мини|300x300пкс|209 йылдың июнендә актриса Джоан Коллинз менән]] 1994 йылда ул һуңғы тапҡыр [[Марчелло Мастроянни|Мастроянни]] менән Роберт Олтмендың «Юғары мода» фильмында, ә 1996 йылда Джек Леммон һәм Уолтер Маттау менән «Мыжыҡ ҡарттар болара» фильмында уйнай. 2002 йылда ул үҙенең улы Эдуардо Понтиның «Тик беҙҙең арала ғына» фильмында төп ҡатын-ҡыҙ ролдәренең береһен башҡара. === Модель карьераһы === 2014 йылда Damiani ювелир компанияһы актриса хөрмәтенә «Sophia Loren» тип аталған биҙәүестәр коллекцияһын сығара. Коллекцияға аҡ һәм алһыу алтындан алҡа, мунсаҡ, сылбырға тағылған сулпы, беләҙек һәм балдаҡ инә<ref>{{Cite web|url=http://www.gemtech.ru/article/sofi-loren-i-ee-ukrasheniya|title=Gemtech|publisher=www.gemtech.ru|accessdate=2016-08-16}}</ref>. Софи Лорен коллекцияның йөҙө була һәм коллекцияның фотосессияһында һәм промотурында ҡатнаша. === Шәхси тормошо === Кинола уңышҡа өлгәшеүенә ҡарамаҫтан, Софии Лорен балаһы булмауҙы бик ауыр кисерә. Бер нисә йыл буйы ул түлһеҙлектән дауалана. 1968 йылда улы {{нп3|Карло Понти (дирижёр)|кескәй Карло Понти-||Carlo Ponti (conductor)}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш., ә дүрт йылдан — икенсе улы {{нп3|Эдоардо Понти|Эдоардо||Edoardo Ponti}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш..тыуа. 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһында Лорен кинола һирәгерәк күренә, ә 1984 йылдан уның ролдәре бөтөнләй уңышлы булмай. В 1979—1980 йылдарҙа автобиографик китабын сығара һәм уның буйынса телефильм төшөрә. 1982 йылда һалым түләүҙән ситләшкән өсөн 18 көнгә төрмәгә ябып ҡуялар. Артабанғы йылдарҙа ул тағы ла бер хәтирәләр китабын яҙа һәм парфюмерия серияһына нигеҙ һала. 1999 йылда уның «Рецептар һәм иҫтәлектәр» тигән китабы сыға. 2007 йылда 72 йәшлек актриса танылған «Пирелли» календары өсөн киноға төшә. == Мираҫы == София Лорен йор һүҙле булыуы менән билдәле. Уның китаптарындағы ҡайһы бер һүҙбәйләнештәр Италияла тапҡыр һүҙҙәргә әйләнгән. Генуяның архиепоскобы бер тапҡыр, [[Ватикан]], нигеҙҙә, кешеләрҙе клонлаштырыуҙы хупламай, әммә Софии Лорен өсөн иҫкәрмә яһай алыр ине, тип мәрәкәләй.. София Лорендың Голливудтың «Дан аллеяһында» (№ 2000) йондоҙо бар. Этобиконың Торонто районында урамдарҙың береһе София Лорен<ref>[http://maps.google.ca/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=sophia+loren+crt,+toronto&sll=49.891235,-97.15369&sspn=22.063063,55.634766&ie=UTF8&ll=43.756949,-79.593667&spn=0.001507,0.003396&z=18 Sophia Loren Court, Toronto, Ontario at Google Maps]</ref> исемен йөрөтә. == Фильмография == 1950 - Голос (Madonna di Piedigrotta) - Девушка в толпе на празднике 1950 - Морские сердца (Cuori sul mare) - Девушка в ресторане 1950 - Тото Тарзан (Totò Tarzan) - Одна из девушек племени 1950 - Шесть жён Синей Бороды (Le sei mogli di Barbablù) - Похищенная девушка 1951 - Анна (Anna) - Девушка из ночного клуба 1951 - Волшебник (Il mago per forza) - Невеста 1951 - Миллионерша из Милана (Milano miliardaria) 1952 - Мечта о Зорро (Il sogno di Zorro) - Кончита 1952 - Настройщик прибыл (È arrivato l'accordatore) - Подруга Джульетты 1952 - Фаворитка (La Favorita) - Леонора 1953 - Аида (фильм-опера Aida) - Аида 1953 - Африка за морями (Africa Under the Seas) - Барбара Лама 1953 - Воскресный день добрых людей (Good Folk's Sunday) - Инес 1953 - Две ночи с Клеопатрой (Due notti con Cleopatra) - Клеопатра/Ниска 1953 - Мы находимся в галерее (Ci troviamo in galleria) - Мариса 1953 - Паломники любви (Pellegrini d'amore) 1953 - Страна Кампанелли (The Country of the Campanelli) 1953 - Торговля белыми рабынями (The White Slave Trade) - Эльвира 1954 - Аттила (Attila) - Юста Грата Гонория 1954 - Нищета и благородство (Miseria e nobilа) Гемма 1954 - Жаль, что ты каналья (Too Bad She) - Лина Строппиани 1954 - Золото Неаполя (The Gold of Naples) - София 1954 - Неаполитанская карусель (Neapolitan Carousel) - Сисина 1955 - Женщина с реки (Woman of the River) - Нивес Монголини 1955 - Знак Венеры (Il segno di Venere) - Агнес Тирабасси 1955 - Прекрасная мельничиха (La bella mugnaia) - Кармела 1955 - Хлеб, любовь и… (Pane, amore e...) - Донна София 1956 - Счастье быть женщиной (Lucky to Be a Woman) - Антониетта Фаллари 1957 - Гордость и страсть (The Pride and the Passion) - Хуана 1957 - Легенда о былом (Legend of the Lost) - Дита 1957 - Мальчик на дельфине (Boy on a Dolphin) - Фаэдра 1958 - Плавучий дом (Houseboat) - Чинция Дзаккарди 1958 - Ключ (The Key) - Стелла 1958 - Любовь под вязами (Desire Under the Elms) - Анна Кэбот 1958 - Чёрная орхидея (The Black Orchid) - Роуз Бианко 1959 - Такая женщина (That Kind of Woman) - Кэй/Катерина 1960 - Дыхание скандала (A Breath of Scandal) - Принцесса Олимпия 1960 - Миллионерша (The Millionairess) - Эпифания Парерга 1960 - Чертовка в розовом трико (Heller in Pink Tights) - Анджела Россини 1960 - Чочара (La ciociara) - Чезира 1960 - Это началось в Неаполе (It Started in Naples) -Лючия Курчио 1961 - Эль Сид (El Cid) - Химен 1962 - Боккаччо-70 (Boccaccio '70) Зои 1962 - Затворники Альтоны (The Condemned of Altona) - Джоанна 1962 - Мадам Бесцеремонность (Madame Sans-Gêne) - Катрин Юбшер 1962 - Пять миль до полуночи (Five Miles to Midnight) - Лиза Маклин 1963 - Вчера, сегодня, завтра - Аделина Сбаратти / Анна Мольтени / Мара 1964 - Брак по-итальянски (Matrimonio all'italiana) - Филумена Мартурано 1964 - Падение Римской империи (The Fall of the Roman Empire) - Луцилла 1965 - Операция «Арбалет» (Operation Crossbow) - Нора 1966 - Арабеска (Arabesque) - Ясмин Азир 1966 - Графиня из Гонконга (A Countess from Hong Kong) - Наташа Александрова, молодая графиня из России 1966 - Юдифь (Judith) - Юдифь 1967 - Жила-была… (C’era una volta…) - Изабелла Санделоро 1969 - Привидения по-итальянски (Ghosts - Italian Style) - Мария Поджаконо 1969 - Подсолнухи (Sunflower) - Джованна 1970 - Моё имя Клоун (Mera Naam Joker) - камео 1971 - Жена священника (The Priest's Wife) - Валерия Билли 1972 - Белый, красный и… (Bianco, rosso e…) - Эрмана Германа 1972 - Леди Свобода (Lady Liberty) - Маддалена Циарапицо 1972 - Человек из Ламанчи (Man of La Mancha) - Альдонца / Дульсинея 1974 - Вердикт (Verdict) Тереза Леони 1974 - Короткая встреча (Brief Encounter) - Анна Джессон 1974 - Поездка (Il viaggio) - Адриана де Мауро 1975 - Браво, куколка! (Get Rita) - Пупа (Куколка) 1976 - Перевал Кассандры (Cassandra Crossing) - Дженифер Рисполи Чемберлен 1977 - Необычный день/Особый день (Special Day) - Антониетта 1978 - Анджела (Angela) - Анджела Кинкэйд 1978 - Звездная мишень (Brass Target) - Мара 1978 - Кровавая стычка между двумя мужчинами (Blood Feud) - Титина Патерно 1979 - Огневая мощь (Firepower) - Адель Таска 1980 - История Софи Лорен (Sophia Loren: Her Own Story) - камео 1981 - Нотр-Дам с Круазет (Notre Dame de la Croisette) - камео 1984 - Нечто белокурое (Qualcosa di biondo) - Аврора 1986 - Смелость (Courage) - Марианна Миральдо 1987/2008 - сериал "Биография" (Biography) - камео 1988 - Счастливый пилигрим (Fortunate Pilgrim) - Лючия Санта Ангелуцци-Корбо 1990 - Суббота, воскресенье и понедельник (Saturday, Sunday and Monday) - Роза Приори 1994 - Высокая мода (Ready to Wear) - Изабелла де Ла Фонтейн 1995 - Старые ворчуны разбушевались (Grumpier Old Men) - Мария Рагетти 1997 - Солнце (Soleil) - Мама Леви 2001 - Франческа и Нунциата (Francesca and Nunziata) - Франческа Монторси 2002 - Только между нами (Between Strangers) - Оливия 2002/2003 - сериал "Шоу Грэма Нортона" - камео 2004 - В стеклянном доме (Lives of the Saints) - Тереза 2004 - Фаршированные перцы идут в дело (Too Much Romance... It's Time for Stuffed Peppers) - Мария 2004 - Признанная Европа (Europa riconosciuta) - камео 2006 - Турин 2006: 20-я зимняя Олимпиада (Turin 2006: XX Olympic Winter Games) - камео 2006 - Марчелло, одна сладкая жизнь (Marcello, una vita dolce) - камео 2008 - Ярость Пазолини (La rabbia di Pasolini) - камео 2009 - Девять (Nine) - Мать Гвидо 2010 - Мой дом полон зеркал (My House Is Full of Mirrors) - Ромильда 2011 - Тачки 2. Мама Тополино, голос 2013 - Человеческий голос (La voce umana/Angela) == Наградалары һәм номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 90%; margin-bottom: 58px;" |+Кинематографические награды !Йыл !Атамаһы !Награда !Категория !Һөҙөмтә |- |1961 |Чочара |Канн кинофестивале |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн Көмөш премия |Еңеүсе |- |1962 |Чочара |Оскар |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Еңеүсе |- |1962 |Чочара |Британия академияһы |Иң яҡшы сит ил актрисаһы |Еңеүсе |- |1964 |Золотой глобус |Иң яҡшы кинодебют |Еңеүсе |- |1965 |Итальянса никах |Оскар |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Номинант |- |1965 |Итальянса никах |Алтын глобус |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Номинант |- |1965 |Алтын глобус |Иң яҡшы кинодебют |Еңеүсе |- |1965 |Итальянса никах |Серебряная премия |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Еңеүсе |- |1966 |Алтын глобус |Иң яҡшы кинодебют |Номинант |- |1969 |Алтын глобус |Иң яҡшы кинодебют |Еңеүсе |- |1970 |Алтын глобус |Иң яҡшы кинодебют |Номинант |- |1971 |Алтын глобус |Лучший кинодебют |Номинант |- |1977 |Алтын глобус |Лучший кинодебют |Еңеүсе |- |1991 |Оскар |«Донъя кинематографы хазиналарының береһенә» почетлы премия хужаһы | Еңеүсе |- |1994 |Берлин кинофестивале |Почетлы Алтын Айыу | Еңеүсе |- |1995 |Юғары мода |Алтын глобус |Икенсе пландағы Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Номинант |- |1997 |Махсус Көмөш «Изге Георгий» |Донъя кинематографына индергән өлөшө өсөн | Еңеүсе |- |1998 |Венеция кинофестивале |Донъя кинематографына индергән өлөшө өсөн Алтын арыҫлан | Еңеүсе |} 1991 йылда Софи Лорен Почётный легион<ref>{{cite web|url=http://www.lorenarchives.com/profile_awards_EUR.html|author=|title=Sophia Loren Archives - Profile - Awards and Recognitions|publisher=lorenarchives.com|date=|accessdate=2017-03-05|lang=en|archiveurl=https://archive.is/20170305172741/http://www.lorenarchives.com/profile_awards_EUR.html|archivedate=2017-03-05}}</ref> француз орденының Кавалер тәреһе менән бүләкләнә, ә 1996 йылда «Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының<ref>{{cite web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/15/sofia-loren-diventa-cavaliere.html?refresh_ce|author=|title=Sofia Loren diventa cavaliere|publisher=la Repubblica.it|date=1997-03-15|accessdate=2017-03-05|lang=it|archiveurl=https://archive.is/20170305175235/http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/15/sofia-loren-diventa-cavaliere.html?refresh_ce|archivedate=2017-03-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/1997/03/08/096A7226/sg|author=|title=Conferimento di onorificenze dell'ordine "Al merito della Repubblica italiana". (GU Serie Generale n.56 del 8-3-1997 - Suppl. Ordinario n. 52)|publisher=Gazzetta Ufficiale|date=1997-03-08|accessdate=2017-03-05|lang=it|archiveurl=https://archive.is/20170305175756/http://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/1997/03/08/096A7226/sg|archivedate=2017-03-05}}</ref> Ҙур тәреһенә лайыҡ була. 2012 йылдың декабрендә Софи Лоренға Изге Агата санмарин орденының<ref>{{cite web|url=http://www.rbcasting.com/eventi/2012/12/09/sophia-loren-riceve-onorificenza-da-repubblica-di-san-marino/|author=|title=Sophia Loren riceve onorificenza da Repubblica di San Marino|publisher=RB Casting|date=2012-12-09|accessdate=2017-03-05|lang=it|archiveurl=https://archive.is/20170305165958/http://www.rbcasting.com/eventi/2012/12/09/sophia-loren-riceve-onorificenza-da-repubblica-di-san-marino/|archivedate=2017-03-05}}</ref>.Бөйөк офицеры дәрәжәһе бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * Софи Лорен. Авт.: Уоррен Харрис. Москва, «Эксмо», 2007. ISBN 978-5-699-21239-2 == Һылтанмалар == * [http://lady.mail.ru/article/445670-velikie-istorii-ljubvi-karlo-ponti-i-sofi-loren/?from=smi2 Великие истории любви: Карло Понти и Софи Лорен] * {{imdb name|0000047|София Лорен}} * [https://web.archive.org/web/20140925090516/http://bigpicture.ru/?p=383379 Софи Лорен в Москве] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Артистар псевдонимдары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:Япония император премияһы лауреаттары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Давид ди Донателло» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Кубок Вольпи» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Сезар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Сесил Б. Де Милль премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:20 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1934 йылда тыуғандар]] [[Категория:Римда тыуғандар]] hityxteoprjo3nocpz0b8r7w4yvpshl 0 146479 1300031 865455 2026-06-28T09:50:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300031 wikitext text/x-wiki {{Значения|Представление}} {{distinguish|Задание группы|заданием группы}} '''Төркөм күрһәтмәһе''' (теүәлерәк әйткәндә, '''һыҙыҡлы төркөм күрһәтмәһе''') — бирелгән [[Төркөм (математика)|төркөмдөң]] [[Векторлы арауыҡ|векторлы арауыҡтың]] әйләндерелмәле [[Һыҙыҡлы үҙгәртеү|һыҙыҡлы үҙгәртеүҙәр]] төркөмөнә [[гомоморфизм]]ы. == Билдәләмә == <math>G</math> — бирелгән төркөм һәм <math>W</math> — векторлы арауыҡ булһын, ти. Ул саҡта <math>G</math> төркөмө күрһәтмәһе — һәр <math>g\in G</math> элементына <math>A_g: W \to W</math> әйләндерелмәле һыҙыҡлы үҙгәртеүҙе ярашлы ҡуйған сағылыш ул, шуның менән бергә түбәндәге үҙсәнлектәр үтәлә : <math>A_{gh} = A_g \, A_h, \ \, A_{g^{-1}} = A_g^{-1} \quad (\forall g,h\in G).</math> [[Математика|Математиканың]] төркөм күрһәтмәләрен өйрәнгән бүлеге '''[[күрһәтмәләр теорияһы]]''' (төркөмдәрҙе) тип атала. Күрһәтмәне — төркөмдө матрицалар ярҙамында йәки һыҙыҡлы арауыҡтарҙы үҙгәртеүҙәр аша яҙыу тип аңларға мөмкин. Төркөмдәр күрһәтмәһен ҡулланыуҙың мәғәнәһе шунда, [[төркөмдәр теорияһы]] мәсьәләләре [[Һыҙыҡлы алгебра|һыҙыҡлы алгебраның]] асыҡ күренеп торған мәсьәләләренә ҡайтып ҡалалар. Күрһәтмәләр теорияһының алгебраның һәм математиканың башҡа бүлектәренең төрлө мәсьәләләрендә ҙур роле ошоноң менән аңлатыла. мәҫәлән, <math>S_n</math> [[Симметрик төркөм|симметрик төркөмдөң]] һәм <math>A_n</math> [[Үҙгәреүсән тамғалы төркөм|үҙгәреүсән тамғалы төркөмдөң]] бер үлсәмле күрһәтмәһе 4-тән ҙурыраҡ дәрәжәле алгебраик тигеҙләмәнең [[Абель — Руффини теоремаһы|радикалдарҙа хәл итеү мөмкин түгеллеген]] иҫбат иткәндә ҙур роль уйнайҙар. [[Квант механикаһы]]нда (уларҙа векторлы арауыҡ — [[Гильберт арауығы]]) төркөмдәрҙең (беренсе сиратта, [[Лоренц төркөмө|Лоренц төркөмөнөң]]) сикһеҙ үлсәмле күрһәтмәләре ҙур роль уйнай. == Бәйле билдәләмәләр == * <math>A:G\to\operatorname{Aut}(W)</math> <math>G</math> төркөмө күрһәтмәһе булһын, ти, бында <math>\operatorname{Aut}(W)</math> — <math>W</math> арауығының әйләндерелмәле һыҙыҡлы үҙгәртеүҙәр (автоморфизмдары) төркөмө. <math>A</math> күрһәтмәһенең '''үлсәнеше''' тип <math>(\dim W)</math> векторлы арауығының үлсәнеше атала. * Бер үк <math>G</math> төркөмөнөң <math>A:G\to\operatorname{Aut}(W)</math> һәм <math>A':G\to\operatorname{Aut}(W')</math> күрһәтмәләре, әгәр векторлы арауыҡтарҙың <math>A'_g=C^{-1} A_g C \ (\forall g \in G)</math> тигеҙлеге үтәлгән <math>C: W' \to W</math> изоморфизмы булһа, '''эквивалентлы''' тип аталалар. Ошонан эквивалентлы күрһәтмәләрҙең үлсәмдәре бер үк булыуы килеп сыға. Ғәҙәттә күрһәтмәләрҙе эквивалентлыҡҡа тиклем теүәллек менән ҡарайҙар. * <math>A:G\to\operatorname{Aut}(W)</math> күрһәтмәһе <math>A^{(i)}:G\to\operatorname{Aut}(W_i), \ i=1,\ldots, n,</math> күрһәтмәләренең '''тура суммаһы''' тип атала, әгәр <math>W=W_1\oplus \cdots \oplus W_n</math> булһа, (бында <math>\oplus</math> тамғаһы векторлы арауыҡтарҙың [[Тура сумма|тура суммаһын]] аңлата), шуның менән бергә һәр <math>g\in G</math> өсөн <math>W_i \subset W</math> аҫарауығы <math>A_g: W\to W</math> үҙгәртеүенә ҡарата инвариантлы һәм <math>W_i</math>-ға <math>A</math> сикләүе менән булдырылған <math>G\to\operatorname{Aut}(W_i)</math> күрһәтмәһе <math>A^{(i)}</math>-ға эквивалентлы == Күрһәтмәләрҙең төрҙәре == * Күрһәтмә, әгәр ярашлы гомоморфизмдың үҙәге тик берәмек элементтан ғына торһа, '''теүәл''' тип атала. * <math>G</math> төркөмөнөң күрһәтмәһе, әгәр <math>W</math> векторлы арауығында нулдән һәм <math>W</math>-ның үҙенән айырмалы, бөтә <math>A_g: W \to W\quad </math> <math>(\forall g \in G)</math> үҙгәртеүҙәре өсөн [[инвариантлы аҫарауыҡ|инвариантлы]] аҫарауыҡ булһа, '''килтереп сығарылмалы''' тип атала. Кире осраҡта күрһәтмә '''килтереп сығарылмалы түгел''' йәки '''ябай''' тип атала (шуның менән бергә <math>W=\{0\}</math> арауығында күрһәтмә килтереп сығарылмалы түгел тип һаналмай). [[Машке теоремаһы]], [[сикле төркөм|сикле төркөмдәрҙең]] [[сикле үлсәмле арауыҡ|сикле үлсәмле]] күрһәтмәләрен ноль (йәки ыңғай, ләкин [[төркөм тәртибе]]н бүлмәүсе) [[ялан характеристикаһы|характеристикалы]] ялан өҫтөндә һәр ваҡыт килтереп булмай торған күрһәтмәләрҙең тура суммаһына тарҡатып була тип раҫлай. * Коммутатив төркөмдөң комплекслы һандар яланы өҫтөндә һәр килтереп булмай торған күрһәтмәһе бер үлсәмле. Бындай күрһәтмәләр [[Характер (төркөмдәр теорияһы)|характерҙар]] тип аталалар. * Күрһәтмә, әгәр <math>W</math> — <math>G</math> төркөмөндә функциялар арауығы булһа һәм <math>A_g: W \to W</math> һыҙыҡлы үҙгәртеүе һәр <math>f(\omega), \ \omega \in G,</math> функцияһына <math>f(g\omega), \ \omega \in G</math> функцияһын ярашлы ҡуйһа, '''даими''' тип атала. * Күрһәтмә <math>\mathbb{C}</math> яланы өҫтөндә ниндәйҙер <math>W</math> [[Унитар арауыҡ|Эрмит скаляр ҡабатландығына]] ҡарата '''унитар''' тип атала, әгәр бөтә <math>A_g: W \to W\quad </math> <math>(\forall g \in G)</math> үҙгәртеүҙәре [[Унитар төркөм|унитар]] булһалар. Күрһәтмә, әгәр <math>W</math> векторлы арауығында (<math>\mathbb{C}</math> яланы өҫтөндә), уға ҡарата күрһәтмә унитар булған Эрмит скаляр ҡабатландығы индереп булһа, '''унитарлаштырылыусы''' тип атала. <math>G</math> сикле төркөмөнөң теләһә ниндәй күрһәтмәһе унитарлаштырылыусы: <math>W</math> арауығында ирекле <math>\langle x,y \rangle</math> Эрмит скаляр ҡабатландығы һайлау һәм эҙләнгән Эрмит скаляр ҡабатландығын <math>(x,y) = \sum_{g\in G} \langle A_g(x),A_g(y) \rangle</math> формулаһы менән билдәләү етә. * Әгәр <math>G</math> ― топологик төркөм булһа, ул саҡта <math>G</math> күрһәтмәһе аҫтында ғәҙәттә <math>G</math> төркөмөнөң топологик векторлы арауыҡта [[өҙлөкһөҙ һыҙыҡлы күрһәтмә]]һен аңлайҙар. == Миҫалдар == * [[U(1)]] [[Унитар төркөм]] ике үлсәмле арауыҡтың үҙәк тирәләй [[әйләнеүҙәр төркөмө]] итеп күрһәтелә ала. * <math>S_n</math> [[Симметрик төркөм|симметрик төркөмдөң]] күрһәтмәһен ошо рәүешле табып була. <math>n</math> үлсәмле <math>W</math> векторлы арауығында <math>e_1, \ldots, e_n</math> базисын һайлайбыҙ. Һәр <math>g\in S_n: \ (1,\ldots,n) \mapsto (i_1,\ldots,i_n)</math> алмаштырмаһы өсөн <math>e_k</math> базис векторын <math>e_{i_k}</math> базис векторына күсереүсе, бында <math>k=1,\ldots, n</math>, <math>A_g: W \to W</math> һыҙыҡлы үҙгәртеүен билдәләйбеҙ. Шул рәүешле <math>S_n</math> төркөмөнөң <math>n</math>-үлсәмле күрһәтмәһе килеп сыға. * <math>S_3</math> төркөмөнөң ике үлсәмле килтереп булмай торған күрһәтмәһен, <math>W</math> яҫылығында <math>e_1, e_2,</math> базисын һайлап алып, <math>e_3=-(e_1+e_2)</math> векторын һалып һәм һәр <math>g\in S_3: \ (1,2,3) \mapsto (i_1,i_2,i_3)</math> алыштырмаһы өсөн <math>e_1</math>-ҙе <math>e_{i_1}</math>-гә һәм <math>e_2</math>-не <math>e_{i_2}</math>-гә күсереүсе <math>A_g: W \to W</math> һыҙыҡлы үҙгәртеүен билдәләп, табырға мөмкин. == Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр == Киңерәк мәғәнәлә, төркөмдөң күрһәтмәһе аҫтында, төркөмдөң ниндәйҙер <math>X</math> күмәклегенең бөтә әйләндерелмәле үҙгәртеүҙәре төркөмөнә гомоморфизмын аңларға мөмкин. Мәҫәлән: * '''Төркөмдөң проекциялы күрһәтмәһе''' — төркөмдөң [[проекциялы арауыҡ|проекциялы арауыҡтың]] [[проекциялы үҙгәртеү|проекциялы үҙгәртеүҙәр]] төркөмөнә гомоморфизмы. == Әҙәбиәт == * ''Серр Ж.-П.'' Линейные представления конечных групп, — Любое издание. * ''Винберг Э. Б.'' Линейные представления групп, — Любое издание. * ''Наймарк М. А.'' Теория представлений групп, — Любое издание. * ''Березин Ф. А., Гельфанд И. М., Граев М. И., Наймарк М. А.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=7926&what=fullt&option_lang=rus Представления групп]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Шейнман О. К.'' Основы теории представлений, — М.: Изд-во МЦНМО, 2004. * ''Шафаревич И. Р., Ремизов А. О.'' Линейная алгебра и геометрия, — Физматлит, Москва, 2009. [[Категория:Алгебра]] [[Категория:Төркөмдәр теорияһы]] [[Категория:Күрһәтмәләр теорияһы]] idll97zzf8hytboazv22bhgmn2gsuvk 0 146530 1299970 1297643 2026-06-27T16:36:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299970 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Спокан'''<ref>{{Словарь географических названий зарубежных стран|345}}</ref> ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Spokane</span>, {{Ipa|spoʊˈkæn}}, амер. ''spō·kăn''') — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың көньяҡ-көнбайышында, [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]]ндағы ҡала, [[Сиэтл]] ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай 436. км (271 миль) һәм [[Канада]]ның төньяҡ сигенән 180 км (110 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан. Шул уҡ исемле йылға буйында ята һәм Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһенең административ үҙәге булып тора ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Inland Northwest</span>). Был иң ҙур ҡала һәм Спокан округының үҙәге<ref name="NAco">{{cite web|url=http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&Template=/cffiles/counties/state.cfm&statecode=wa|title=About Counties: Washington|publisher=National Organization of Counties|accessdate=2009-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605063042/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&Template=/cffiles/counties/state.cfm&statecode=wa|archivedate=June 5, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605063042/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fstate.cfm&statecode=wa |date=2008-06-05 }}</ref>. Дэвид Томпсон Спокан территорияһын өйрәнә һәм [[1810 йыл]]да Төньяҡ-Көнбайыш Spokane House компанияһының төҙөлөүе һәм киңәйеүе ваҡытында Европа ултырағына нигеҙ һала. Был сауҙа порты Вашингтонда беренсе ауыл һәм 16 йыл дауамында [[Ҡаялы тауҙар|Ҡаялы]] һәм Каскад тауҙары территорияһында йәнлек тиреһе менән һатыу итеүҙең үҙәге була. 19 быуат аҙағында бында алтын һәм көмөш табыла. Спокандың тирә-яғы Төньяҡ Америкала ҡаҙылмалар сығарыу буйынса иң файҙалы төбәктәрҙең береһе була. Спокан иҡтисады оҙаҡ ваҡыт тәбиғәт ресурстарының хаҡына бәйле була; әммә һуңынан тармаҡтарҙың диверфикацияһы үтә һәм хәҙер ҡалала юғары технологиялы йүнәлештәрәүҙем үҫешә. Спокан ҡалаһы (башта Спокан Фоллс тип аталған) [[1871 йыл]]да барлыҡҡа килә һәм [[1881 йыл]]да рәсми рәүештә ҡала статусын ала. Ҡаланың исеме индеецтар ҡәбиләһе Спокандан килеп сыҡҡан, урындағы Сэлиш индеецтары теленән тәржемә иткәндә «Ҡояш балалары» тигәнде аңлата<ref name="TourHandbook">{{Cite web|url=http://www.visitspokane.com/includes/media/docs/TourDirectorHandbook-New_2008_june.pdf|title=Tour Director Handbook, Spokane|publisher=Spokane Regional Convention & Visitors Bureau|accessdate=December 10, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219040344/http://www.visitspokane.com/includes/media/docs/TourDirectorHandbook-New_2008_june.pdf |date=December 19, 2008 }}</ref>. Ҡалаға шулай уҡ «Күксин ҡала» исеме лә нығынған, сөнки был ерҙәрҙә егерменсе быуаттар аҙағынан күпләп сирень үҫтергәндәр<ref>{{Cite web|title=History of the Spokane Lilac Festival|publisher=Spokane Lilac Festival|date=February 2004|url=http://www.spokanelilacfestival.org/history.html|accessdate=December 15, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424001505/http://www.spokanelilacfestival.org/history.html |date=April 24, 2008 }}</ref>. 1881 йылда Төньяҡ-тымыҡ океан тимер юлын төҙөү тамамланғандан һуң ҡаланың эре тимер юлы үҙәге булараҡ стратегик хәле арҡаһында Спокан халҡы ныҡ арта. Спокан шулай уҡ Атайҙар Көнө байрамы менән билдәле, ул йыл һайын июнь айында үткәрелә. 2010 йылда АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы ҡала халҡы 208 916 кеше тәшкил итә, ҙурлығы буйынса был Вашингтон штатында икенсе һәм Сиэтл һәм Портлендтан ҡала Тымыҡ океан Төньяҡ-Көнбайыштың Америка өлөшөндә өсөнсө күрһәткес. Спокан АҠШ-та халҡының һаны буйынса 102-се ҡала һәм Спокан метрополитен статистик ареалдың үҙәк ҡалаһы ролен үтәй, ул Спокан округы сиктәре менән тап килә. [[2010 йыл]]да округ халҡы 471 221 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.spokesman.com/stories/2011/feb/23/census-spokane-remains-states-second-largest-city/ Census: 's second remains Spokane state'-largest city — Spokesman.com — Два. 23, 2011]</ref>. Спокан округынан көнсығышҡа ҡарай Кёр-д'Ален статистик ҡала округы урынлашҡан, ул тулыһынса Кутеней округынан тора; ике округтың дөйөм халҡы 2010 йылда 609 715 кеше тәшкил иткән, был ҙурлығы буйынса Сиэтл, Портленд һәм [[Ванкувер]]ҙан ҡала Төньяҡ-Көнбайышта дүртенсе күрһәткес. Федераль хөкүмәт һәм Идаралыҡ Департаменты һәм Бюджет 2010 йылғы иҫәп алыу һөҙөмтәләре раҫланған осраҡта Спокан ҡала статистик округын Кутеней окургы менән рәсми берләштереүҙе планлаштыра. Яңы округ «Спокан-Кёр-д’Ален ҡала статистик округы» тип аталасаҡ. Был [[2013 йыл]]дан һуң да ҡалмай эшләнәсәк һәм шул ваҡытҡа халыҡтың һаны 650 000 тиклем артасаҡ<ref>[http://www.allbusiness.com/government/government-bodies-offices-us-federal-government/14104077-1.html Likely Combined MSA]</ref>. == Тарихы == [[Файл:Spokane_Falls_1888.jpg|справа|мини| Һүрәттә: Спокан шарлауыҡтары 1888 йылда]] Беренсе кешеләр Спокан территорияһында 8—12 мең йыл элек йәшәгән. Былар балыҡсылар һәм йыйыусылар берләшмәһе булған, уларҙы был төбәктең уңдырышлы ерҙәре йәлеп иткән. Ваҡыт үтеү менән урмандар ярлылана башлаған һәм төп америка ҡәбиләләре тамыраҙыҡтар, еләк йыйыу һәм балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән<ref name="Ruby 5-6">Al Ruby et. (2006), pp. 5-6</ref>. [[:en:Spokane (tribe)|Спокан ҡәбиләләре]] һунарсылар һәм йыйыусылар ҡәбиләләренең йәки Бөйөк Тигеҙлектәр ҡәбиләләренең тоҡомдары булған<ref name="Ruby 5-6" />. Тәүге тикшеренеүсе-европалылар урындағы ҡәбиләләрҙән уларҙың ата-бабалары «төньяҡтан» килгәнен беләләр<ref name="Ruby 5-6" />. Спокан шарлауыҡтары урындағы ҡәбиләләрҙең балыҡ тотоу һәм һатыу итеү үҙәге булған. [[XIX быуат]] башында Төньяҡ-Көнбайыш компания ике һунарсыны Ҡаялы тауҙарҙан көнбайышҡа ҡарай йәнлек тиреһен табыу өсөн урындарҙы эҙләргә ебәрә<ref>Al Ruby et. (2006), pp. 34</ref>. Был һунарсылар Спокан ҡәбиләләренә осраған беренсе аҡ тәнле кешеләр була. Индеецтар уларҙы ''Сама'' — изгеләр тип ҡабул иткәндәр, һәм уларҙы Колвилль йылғаһы үҙәнендә ҡышлауға туҡтауҙы һорағандар<ref name="Ruby 35">Al Ruby et. (2006), pp. 35</ref>. Һуңыраҡ ҡәбилә ҡунаҡтарҙың бер ниндәй ҙә «ҙур тылсымға» эйә булмауҙарын күргән, сөнки уларҙың ырыуҙаштары [[1782 йыл]]да тәүгә сифилис эпидимияһынан күпләп үлеүен дауам иткән, унан ҡәбиләнең яртыһынан ашыу халҡы үлгән<ref name="Ruby 35" /><ref>Al Ruby et. (2006), pp. 29</ref>. === Сауҙа посы === Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһен беренселәрҙән булып Колумбия округында Төньяҡ-Көнбайыш Компанияһы бүлексәһендә башлыҡ булып эшләгән ғалим-географ Дэвид Томпсон тикшергән<ref name="SpokaneH">{{Cite web|last=Oldham|first=Kit|title=The North West Company establishes Spokane House in 1810|work=Essay 5099|publisher=HistoryLink|date=January 23, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=5099|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Хәҙерге Канада-Американың сиктәре районында [[Британ Колумбияһы]]нан йүнәлештә урынды киҫеп үтеп, Томпсон Төньяҡ-көнбайыш компанияһының йәнлек тиреләрен, бигерәк тә ҡондоҙҙо табыу буйынса эшмәкәрлеген көньяҡҡа ҡарай киңәйтергә теләй. [[Айдахо]] һәм Монтанала Каллиспелл Хауз һәм Сэлиш Хауз сауҙа постарына нигеҙ һалғандан һуң, Томпсон артабан көнбайышҡа табан киңәйергә уйлай. [[1810 йыл]]да Томпсон һунарсы Жак Рафаэль Финлэйҙы һәм Финан МакДональдты Спокан йылғаһына Вашингтондың көнсығыш өлөшөндә сауҙа посты төҙөргә ебәрә, ул пост Спокан һәм Колвилль ҡәбиләләре индеецтары менән алмашыныу өсөн ҡулланылырға тейеш була<ref name="SpokaneH" />. Кесе Спокан һәм Спокан йылғалары ҡушылған урында Финлэй һәм МакДональд яңы сауҙа посы төҙөй, ул Вашингтон штатында беренсе оҙайлы Европа ултырағы була<ref name="SpokaneH"/>. Был Спокан Хауз йәки тик ябай «Спокан» исеме аҫтындағы сауҙа посы [[1810 йыл]]дан [[1826 йыл]]ға тиклем эшләй<ref>Phillips (1971), pp. 135</ref>. Британия Төньяҡ-көнбайыш компанияһы тарафынан идара ителеүсе Спокан Хауз һәм, һуңғараҡ, Гудзон ҡултығы компанияһы 16 йыл дауамында Ҡаялы һәм Каскад тауҙары араһында ҡиммәтле тиреләр менән сауҙа итеүҙең үҙәге була. Көньяҡ -Көнбайыш Компанияны Гудзон ҡултығы Компанияһы биләп алғандан һуң 1821 йылда эшмәкәрлек Спокан Хауздан Форт Колвиллгә күсерелә; әммә компания эшмәкәрлеген артабан Спокан янында дауам итә<ref>Meinig (1993), pp. 69</ref>. === Америка ауылы === 1818 йылғы Инглиз-америка конвенцияһына ярашлы Орегон ерҙәре менән уртаҡ инглиз-америка биләмәһе, ахыр сиктә Орегон сиге тураһында бәхәстәргә килтерә, был бәхәс Америка күскенселәренең Орегон юлы буйлап күп килеүенә бәйле була. Бәхәс Орегон килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, уға ярашлы [[1846 йыл]]да [[Бөйөк Британия]] 49-сы параллелдән көньяҡтараҡ ерҙәрҙе, [[Канада]]ның хәҙерге сиктәрен тапшыра. Беренсе Америка күскенселәре, сквоттер Джей Джей Даунинг һәм С.Р. Скрэнтон [[1871 йыл]]да Спокан шарлауыҡтары янында участка биләй<ref name="Downing-Scranton">{{Cite web|last=Wilma|first=David|title=J. J. Downing and S. R. Scranton file claims and build a sawmill at Spokane Falls in May 1871|work=Essay 5132|publisher=HistoryLink|date=January 27, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=5132|accessdate=January 2, 2009}}</ref>. Спокан шарлауыҡтарының көньяҡ яры буйында бергә ҙур булмаған таҡта ярыу заводы асалар<ref name="Downing-Scranton" />. 1873 йылда был төбәкте үтеүсе орегонлылар Джеймс Н. Гловер һәм Джаспер Матини Спокан йылғаһының һәм уның шарлауыҡтарының әһәмиәтен юғары баһалай. Улар инвестиция потенциалын күрә һәм Даунинг менән Скрэнтондан 160 акр (0,65 км²) участканы һәм таҡта ярыу заводын 4000 долларға һатып ала<ref>Schmeltzer (1988), pp. 39</ref>. Гловер һәм Матини Төньяҡ Тымыҡ океан тимер юлы компанияһының төньяҡ йүнәлештәге тармаҡ төҙөлөшөнә дәүләт заказы булғанын беләләр<ref>{{Cite journal|last=Hudson|first=Kensel W.|title=Spokane: The First Decade|publisher=[[Idaho State Historical Society]]|date=Spring 1971}}</ref>. Һуңыраҡ Гловер «Спокан атаһы» булараҡ билдәле була<ref>Schmeltzer (1988), pp. 40</ref>. [[1880 йыл]]дың 21 октябрендә АҠШ армияһы подполковник [[:en:Henry Clay Merriam|Генри Клэй Мерриам]] етәкселеге аҫтында Спокандан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 56 миль (90 км) алыҫлыҡта Колумбия һәм Спокан йылғалары тамағында Спокан Лагерына нигеҙ һалына<ref name="CampSpokane">{{Cite web|last=Oldham|first=Kit|title=U.S. Army establishes Fort Spokane at the junction of the Spokane and Columbia rivers in 1882|work=Essay 5358|publisher=HistoryLink|date=March 4, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=5358|accessdate=December 16, 2008}}</ref>. Лагерҙың стратегик торошо Төньяҡ Тымыҡ океан тимер юлын һәм америка ауылдарының һаҡлау кәрәклеге менән билдәләнә<ref>18</ref>. [[Файл:SpokaneFalls1895.jpg|слева|мини| Спокан 1895 йылдар тирәһендә]] 1881 йылға [[:en:Northern Pacific Railway|Төньяҡ-тымыҡ океан тимер юлы]] төҙөлөп бөтә, был яҡтарға Европа күскенселәренең килеүе тәьмин ителә<ref>{{Cite web|last=Wilma|first=David|title=First train arrives at Spokane Falls on June 25, 1881|work=Essay 5137|publisher=HistoryLink|date=January 28, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=5137|accessdate=}}</ref>. Спокан шарлауыҡтары ҡалаһы (Спокан булып 1891 йылда үҙгәртелгән) рәсми рәүештә 1881 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килә, яҡынса унда 1000 кеше йәшәгән<ref>{{Cite web|last=Arksey|first=Laura|title=Spokane Falls (later renamed Spokane) is incorporated as a first-class city on November 29, 1881|work=Essay 9176|publisher=HistoryLink|date=October 3, 2009|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=9176|accessdate=}}</ref>. Ҡала халҡы йылдам арта, [[1890 йыл]]ға 19 922 кеше тәшкил итә, [[1900 йыл]]да тимер юлдарының булыуы арҡаһында 36 848 тиклем кешегә арта<ref name="Rail">Schmeltzer (1988), pp. 44</ref>. Был яҡын төбәктәрҙән (Миннесота, [[Көньяҡ Дакота|Көньяҡ]] һәм Төньяҡ Дакота), шулай уҡ алыҫ илдәрҙән дә — Финляндия, Германия һәм Англиянан күскенселәрҙе йәлеп итә. [[1910 йыл]]ға халыҡ 104,000 кешегә етә; Төньяҡ-тымыҡ океан тимер юлының үҫеше Спокан ҡалаһына Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһендә коммерция үҙәге сифатында [[:en:Walla Walla, Washington|Уалла-Уалла]] ҡалаһын уҙып китергә ярҙам итә<ref>Stratton (2005), pp. 29-30, 32-33</ref>. Спокан [[1889 йыл]]дың 4 авгусына тиклем киңәйә, әммә иртәнге сәғәт алтыла башланған янғын үҙәк коммерция өлөшөн юҡҡа сығара<ref name="GreatSpokaneFire">{{Cite web|last=Arksey|first=Laura|title=Great Spokane Fire destroys downtown Spokane Falls on August 4, 1889|work=Essay 7696|publisher=HistoryLink|date=March 20, 2006|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&File_Id=7696|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Насос станцияһындағы техник проблемалар менән бәйле янғын башланған мәлдә ҡаланың һыу менән тәьмин итеү селтәрендә баҫым булмай. Уттың таралыуына ҡамасауларға тырышып, янғын һүндереүселәр биналарҙы динамит менән юҡ итә башлай. Был сараларға ҡарамаҫтан, ут таралыуын дауам итә. Ялҡынды һүндерергә маташҡанда шланганларҙың был маҡсат өсөн яраҡлы түгеллеге асыҡлана. Һөҙөмтәлә, ел иҫеүе туҡтай, һәм янғын да үҙенән үҙе туҡтай. Янғында 32 квартал емерелә һәм бер кеше һәләк була<ref>25</ref>. Янғын менән бәйле байтаҡ емерелеүҙәргә ҡарамаҫтан, Спокан үҙ үҫешенән туҡтамай; янғын ҙур төҙөлөш өсөн урын яһай<ref name="Rail">Schmeltzer (1988), pp. 44</ref>. 1889 йылда ҙур янғындан һуң ҡаланың үҙәк өлөшө тергеҙелә, [[1891 йыл]]да ул хәҙерге «Спокан» исеме аҫтында теркәлә<ref name="Encarta">{{Cite web|title=Spokane (city)|publisher=Microsoft Encarta Online Encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564306/Spokane_(city).html|accessdate=December 13, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426112507/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564306/Spokane_(city).html |date=April 26, 2009 }}</ref>. Янғындан һуң өс йыл үткәс, [[1892 йыл]]да, Джей Джеймс Хиллдың [[:en:Great Northern Railway (U.S.)|Оло Төньяҡ тимер юлы]] яңы барлыҡҡа килгән [[:en:Hillyard, Spokane, Washington|Хиллъярд]] ҡалаһына барып етә (ул Споканға 1924 йылда инә) — был урын рельефының тигеҙлеге арҡаһында оҫтаханалар һәм депо төҙөү өсөн һайлана<ref>{{Cite web|title=Spokane Neighborhoods: Hillyard|publisher=HistoryLink|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8406%3C/ref|accessdate=December 19, 2008}}</ref>. Тимер юлы тармағының булыуы ҡалаға мөһим транспорт үҙәге әүерелеүенә булышлыҡ итә<ref name="Railroads">Stratton (2005), pp. 32</ref>. Фермерлыҡ һәм руда табыу төбәктәре араһында урынлашыуы арҡаһында Спокан мөһим тимер юлы һәм логистика үҙәгенә әйләнә<ref>Schmeltzer (1988), pp. 41</ref>. Northern Pacific, [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Union_Pacific_Railroad Union Pacific Railroad], Great Northern, һәм Chicago, Milwaukee, St. Paul and Pacific тимер юлдары операторҙары килгәндән һуң Спокан АҠШ-тың көнбайышында иң мөһим тимер юл үҙәктәренең береһе булып китә<ref name="Rail" /><ref name="Railroads" />. === XX быуат === [[Файл:Spokane_Riverfront_Park_20061014.jpg|справа|мини|Great Часовня һәм Павильон Риверфронт Northern Depot аҡш парктар]] Спокан «Атайҙар көнөнөң тыуған иле» булараҡ билдәле. Споканда йәшәүсе Сонора Смарт Додд йыл һайын үткәрелә торған был байрамдың нигеҙ һалыусыһы булып һанала<ref name="leigh 276">Leigh, 1997, pp. [https://books.google.com/books?id=maF8mTPsJqsC&pg=PA276&vq=father's+day&source=gbs_search_s&cad=0 276].</ref>. «Атай Көнөнөң әсәһе» тип аталған Сонораға әсәһе уны һәм биш бәләкәй ҡустыһын алыҫтағы көнсығыш Вашингтонда атаһына тәрбиәләргә ҡалдырып вафат булғанда 16 йәш була. 1909 йылда, Сонора Споканда Central United Methodist сиркәүендә Әсә көнөнә вәғәз ишетә, ул атайҙарға шундай уҡ ихтирам күрһәтеү теләге менән рухлана. Киләһе йыл ул урындағы YMCA бүлексәһе менән үҙ идеяларын әйтә, ул, Ministerial Alliance кеүек, был идеяны хуплай һәм Споканда 1910 йылда тәүге тапҡыр байрамды ойоштороуҙа ярҙам итә<ref>{{Cite web|title=Father's Day is conceived by Spokane's Sonora Smart Dodd and celebrated for the first time in Spokane on June 19, 1910|publisher=HistoryLink|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=9458|accessdate=}}</ref>. Сонора был байрамды атаһының тыуған көнөндә, 5 июндә, билдәләргә тәҡдим итә. Әммә, байрамдарға әҙерләнеү өсөн пасторҙарға ваҡыт кәрәк була, шуға күрә Атайҙар Көнө 1910 йылдың 19 июнендә байрам ителә. Спокан ҡалаһының үҫеше [[XX быуат]]тың икенсе ун йыллығында ҡырҡа туҡтап ҡала, был халыҡ һанының кәмеүенә килтерә<ref>30</ref> Байтаҡ кимәлдә бының сәбәбе булып иҡтисадтың әкренәйеүе тора. Урындағы шахталар һәм ресурстар сығарыу буйынса контроль эре милли компанияларға күсә, улар алынған капиталды ҡаланан сығара, шулай итеп урындағы кимәлдә инвестицияның үҫеше кәмей<ref name="Stagnation">Stratton (2005), pp. 35</ref>. 20-30-сы йылдарҙа шулай уҡ кире иҡтисади хәл менән бәйле бик аҙ үҫеш күҙәтелә. Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһе файҙалы ҡаҙылмаларға, шулай уҡ ауыл һәм урман хужалығы продукттарына ихтыяждың кәмеүенә бәйле була<ref>Stratton (2005), pp. 38</ref>. Спокандағы хәл Икенсе Донъя һуғышы башланыу менән яҡшыра, сөнки Спокан үҙәнендә [[алюмин]]ий етештереү ойошторола, был төбәктә электр энергияһының осһоҙ булыуы менән аңлатыла һәм самолеттарға ихтыяждарҙың үҫеүенә сәбәп була. Яй үҫештең тиҫтә йылдарынан һуң Кинг Коул етәкләгән Спокан бизнесмендары Спокан Анлимитедын ойоштора, был ойошма ҡаланың үҙәк өлөшөндә эшлекле әүҙемлектең йәнләнеүенә булышлыҡ итергә тейеш була<ref>Stratton (2005), pp. 211-212</ref>. Ауыр көрәштән һуң, [[1965 йыл]]да яңы паркинг төҙөлөшө төрөндә уңыштар килә. Тиҙҙән, иҡтисадтың йәнләнеүе буйынса тырышлыҡтар ҡаланың үҙәк өлөшөндәге Хэйвермейл Утрауын яҡшыртыуға туплана, унда башлыса тимер юлы депоһы һәм складтар урынлашҡан була. Спокан шарлауыҡтарын демонстрациялап ял итеү паркын һайлау иң яҡшы вариант була, һәм ойошма тимер юлы компанияларына үҙенең инфраструктураһын утрауҙан ситкә сығарыуҙы күндереүгә өлгәшә<ref name="WorldsFair">Stratton (2005), pp. 215</ref>. 70-се йылдарҙа , Спокан үҙенең йөҙ йыллыҡ юбилейын байрам итергә йыйына һәм Спокан Анлимитед байрамды, йәримнкәне әҙерләү һәм үткәреү өсөн шәхси фирманы яллай<ref name="WorldsFair" />. Фирмалар халыҡ-ара күргәҙмә ойошторорға тәҡдим итә, был [[:en:Expo ’74|Экспо'74]] күргәҙмәһен үткәреүгә килтерә. Спокан 1974 йылда халыҡ-ара күргәҙмә ҡабул иткән иң бәләкәй ҡала булып, «Тирә-яҡ мөхит» темаһы буйынса беренсе халыҡ-ара күргәҙмә үткәрә <ref>Stratton (2005), pp. 207</ref>. Экспо'74 Икенсе донъя һуғышынан һуң шулай уҡ беренсе Америка күргәҙмәһе була, унда СССР вәкилдәре лә килә. Был ваҡиға ҡаланың үҙәген үҙгәртә, тимер юлдары алып ташлана һәм үҙәк өлөшөнөң ҡиәфәтен дә үҙгәртәләр. Экспо '74 күргәҙмәһенән һуң күргәҙмә биләмәһе 100 акр (0,4 км²) майҙаны менән Риверфронт паркына әүерелә<ref>{{Cite web|last=Wilma|first=David|title=Expo 74 Spokane World's Fair opens on May 4, 1974|work=Essay 5133|publisher=HistoryLink|date=January 27, 2003|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&File_Id=5133|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. 70-се йылдар аҙағы Спокандың үҫеш осоро була, 80-се йылдар башында ҡалала ике бейек йорт — 18 ҡатлы Фарм-Кредит Банкының бинаһы һәм 20 ҡатлы финанс үҙәге Сифест бинаһы төҙөлә, унда бөгөн Банк-оф-Америка урынлашҡан<ref>Schmeltzer (1988), pp. 85</ref>. Был осорҙоң уңыштары тағы иҡтисади түбәнәйеү менән туҡтап ҡала, уның процесында көмөшкә, ағасҡа һәм ауыл хужалығы продукцияһына хаҡтар һиҙелерлек кәмей. Ауыр осор булыуға ҡарамаҫтан, Спокан иҡтисады ҡалалағы үҫеүсе Key Tronic компанияһынан һәм башҡа технология компаниялары өсөн ғилми, маркетинг һәм етештереү потенциалынан файҙа күрә башлай, Был Спокандың тәбиғи ресурстарға ихтыяждарын кәметергә ярҙам итә<ref name="Diverse">Schmeltzer (1988), pp. 87</ref>. === XXI быуат === [[Файл:SpokaneSkywalks.jpg|мини|Споканда һауа коридоры селтәре киң үҫешкән]] Һуңғы йылдарҙа Спокан күләме өс миллиард долларлыҡ инвестицияға һәм River Park Square сауҙа үҙәге төҙөлөшөнөң тамаланыуына нигеҙләнгән глобаль яңырыу кисерә<ref>{{cite web | title = Welcome to Downtown Spokane| publisher = Downtown Spokane Partnership| url = http://www.downtownspokane.org/| accessdate = December 14, 2008}}</ref>. Киртланд Каттер проектлаған иҫке [[:en:The Davenport Hotel (Spokane) отель Давенпорт|Давенпорт]] ҡунаҡханаһы 20 йыл буйына эшләмәй торғандан һуң тулыһынса реконструкция үтә<ref name="Arksey">{{cite web | last = Arksey| first = Laura| title = Davenport Hotel (Spokane)| work = Essay 7545| publisher = HistoryLink| date = | url = http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=7545| accessdate = }}</ref>. Holley Mason бинаһы реконструкция үтә, Big Easy концерт залы төҙөлә, Spokane Convention Center киңәйтелә, тарихи ҡунаҡханалар [[:en:/Montvale Hotel|Montvale]] һәм [[:en:Fox Theater (Spokane, Washington)|Fox Theater]] (Спокан симфония оркестрының залы) бмналары тергеҙелә<ref name="Arksey"/>. Яңы төҙөлөш проекттары эшләнеү өҫтөндә. Урындағы төҙөүсе Роб Брюстер яңы VOX Башняһын төҙөргә тәҡдим итә, ул ҡалала иң бейек ҡоролма булыуы мөмкин<ref>{{Cite news|title=Vox Tower would be Spokane's tallest building|first=Alison|last=Boggs|url=http://www.spokesmanreview.com/tools/story_pf.asp?ID=129245|publisher=''The Spokesman-Review''|date=May 4, 2006|pages=B3|accessdate=January 15, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816145932/http://www.spokesmanreview.com/tools/story_pf.asp?ID=129245 |date=August 16, 2009 }}</ref>. Спокандың көнбайыш өлөшөндәге Kendall Yards (Спокан йылғаһының төньяҡ яры буйлап) төҙөлөшө ҡала тарихында иң ҙур проекттарҙың береһе була. Спокан йылғаһы ярында үҙәктән ҡапма-ҡаршы яҡтағы төҙөлөш үҙенә торлаҡ һәм коммерция зоналарын,шулай уҡ майҙандарҙы һәм ял итеү өсөн урындарҙы эсенә ала. 80 акр биләмәлә урынлашҡан Kendall Yards проекты тамамланғанда 2600 торлаҡ берәмектән һәм яҡынса 1 000 000 квадрат фут (93 000 м²) офис, коммерция һәм сауҙа майҙандарынан торасаҡ<ref name="KendallYards">{{Cite web|title=Kendall Yards|publisher=Black Rock Development|url=http://blackrockdevelopment.com/index.php?id=4&project=2&title=kendallyards/|accessdate=January 7, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113223642/http://blackrockdevelopment.com/index.php?id=4&project=2&title=kendallyards%2F |date=January 13, 2009 }}</ref>. [[2011 йыл]]дың ғинуарында Споканда террористик һөжүм маташыуҙарына юл ҡуйылмай. [[2015 йыл]]дың 6 февралендә ҡала өҫтөнән аҡһыл төҫтәге содалы сәйер «ҡойо ямғыр» үтә. Бер нисә ай үткәс, ғалимдар уның килеп сығышын аңлата: һелтеле Саммер күле өҫтөндә барлыҡҡа килгән дауыл, башлыса натрий карбонатынан торған саңды күлдән 800 километрға осороп алып китә, саң ямғыр болото менән уҡмаша, был ғәҙәти булмаған яуым-төшөи өс штаттың минимум 15 ҡалаһында үтә<ref>[http://seattle.cbslocal.com/2015/06/09/dirty-rain-mystery-solved/ Dirty Mystery Rain Scientists Say Solved They ' ve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226142207/http://seattle.cbslocal.com/2015/06/09/dirty-rain-mystery-solved/ |date=2015-12-26 }}{{ref-en}} сайты ''seattle.cbslocal.com'', 9 июнь 2015</ref>. [[Файл:SpokaneDTPanorama.jpg|центр|мини|700x700пкс|Спокандың үҙәк өлөшө панорамаһы, көньяҡтан күренеш]] == Географияһы == === Топография === Спокан Көнсығыш Вашингтонда Спокан йылғаһы буйында,шул уҡ исемдәге штаттың көнсығыш сиге эргәһендә, Айдахонан 20 миль (32 км) , Канада сигенән көньяҡҡа ҡарай 110 километр (180 км), Сиэтлдан көнсығышҡа табан 280 миль (450 км) һәм [[Калгари]]нан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 428 миль (689 км) алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{Cite web|title=Calculate distance between two locations|publisher=Time and Date AS|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/distance.html|accessdate=January 11, 2009}}</ref>. Спокан көнсығыш Вашингтонды, төньяҡ Айдахоны, көнбайыш Монтананы һәм төньяҡ-көнсығыш Орегонды үҙ эсенә алған Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәгә инә<ref name="Encarta"/>. АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса ҡала 152 км² майҙанды биләй, шуның 150 км² ҡоро һәм 2км² һыу тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US53&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7|title=GCT-PH1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000|publisher=United States Census Bureau|accessdate=January 27, 2009}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212214214/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US53&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7 |date=February 12, 2020 }}</ref>. [[Файл:Spokanefallsm05.jpg|слева|мини|Канада утрауҙары эргәһендә Спокан йылғаһы]] Спокан Колумбия йылғаһы бассейнының көнсығыш өлөшөндә — көнсығышҡа ҡарай Ҡаялы тауҙар итәге алдына, Селкирк тауҙарына ҡарай күтәрелгән киң ауыш тигеҙлектә урынлашҡан<ref name="NWS">{{Cite web|title=Station Information Data Sheet - Spokane, Washington|work=|publisher=National Weather Service|date=April 2008|url=http://www.wrh.noaa.gov/otx/spokane.php|accessdate=January 10, 2009}}</ref>. Ҡала үҙәк Вашингтондың Колумбия бассейнының сүл өлөшө һәм урман менән ҡапланған төньяҡ Айдахо тауҙары араһындағы ике аралыҡта ята<ref name="NWS" />. Спокан округының иң бейек нөктәһе булып Селкирк тауының көнсығыш яғында диңгеҙ кимәленән 5883 фут (1793 м.) бейеклектәге Спокан тауы тора<ref>{{Cite web|title=Mount Spokane|publisher=Washington State Parks|url=http://www.parks.wa.gov/parks/?selectedpark=Mount+Spokane&pageno=1|accessdate=February 4, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910105902/http://www.parks.wa.gov/parks/?selectedpark=Mount+Spokane&pageno=1 |date=September 10, 2012 }}</ref>. Төп һыу сығанағы булып Спокан йылғаһы тора, ул башланғысын төньяҡ Айдахолағы Кер-д Ален күленән алған Колумбия йылғаһының 179-километрлыҡ ҡушылдығы. Йылға Вашингтон штаты аша көнбайышҡа табан аға, Спокан ҡалаһының үҙәк өлөшөн киҫеп үтеп, Лата Крик йылғаһы менән ҡушыла, Лата Крик көньяҡтан көнбайышҡа ҡарай аға һәм Колумбия йылғаһына ҡарай ағып, төньяҡта Кесе Спокан йылғаһын ҡыуып етә һәм уның менән ҡушыла<ref name="SCP">{{Cite web|title=Spokane County Profile|publisher=Employment Security Department, Labor Market and Economic Analysis Branch|date=January 2001|url=http://www.wa.gov/esd/lmea/pubs/profiles/spokane.pdf|accessdate=December 18, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206043625/http://www.wa.gov/esd/lmea/pubs/profiles/spokane.pdf |date=February 6, 2007 }}</ref>. Спокан диңгеҙ кимәленән 1843 фут (562 м) бейеклектә урынлашҡан<ref>{{Cite web|title=NWS Spokane, WA|publisher=National Weather Service|url=http://forecast.weather.gov/MapClick.php?CityName=Spokane&state=WA&site=OTX&textField1=47.6589&textField2=-117.425&e=1|accessdate=February 11, 2009}}</ref>. Ҡаланың иң түбән нөктәһе ҡаланың төньяҡ сиге эргәһендә, Спокан йылғаһы буйында, 1608 фут бейеклектә (490 м) урынлашҡан ( [[:en:Riverside State Park|Риверсайд паркы]]), ә иң бейек нөктәһе төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[:en:Hillyard, Spokane, Washington|Хиллъярд]] янында, Бейкон-Хилл һәм Норз-Хилл-Резервуарға яҡын, 2591 фут (790 м) бейеклектә урынлашҡан<ref>2004 DeLorme. 5.0 Topo Delorme Побережье USA Region (CD-ROM) 5.0. January 24, 2009</ref>. === Климаты === Спокан дымлы континенталь климат зонаһында урынлашҡан ( Кеппен классификацияһына ярашлы), был климаттың һирәк төрө, үҙенең ҡалҡыу урында урынлашыуы һәм ҡыш яуым-төшөмдөң байтаҡ кимәле арҡаһында климаттың уртаса-ҡоро тибына индереп булмай<ref> {{Cite journal|title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif|format=GIF|accessdate=2007-09-28}}</ref><ref>{{Cite web|last=Godfrey|first=Bruce|title=Köppen Classification for Washington|publisher=Idaho State Climate Services: Biological and Agricultural Engineering Department - University of Idaho|date=February 11, 2000|url=http://snow.ag.uidaho.edu/Clim_Map/images/wa.gif|format=GIF|accessdate=2008-12-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081215205552/http://snow.ag.uidaho.edu//Clim_Map/images/wa.gif |date=2008-12-15 }}</ref>. Был территорияға йәй айҙарында йылы, ҡоро, ә ҡышын һалҡын һәм дымлы климат хас<ref name="NWS"/>. Ҡыш һәм йәй миҙгеле өҫтөнлөклө булып тора, шул уҡ ваҡытта миҙгелгә күсеш бик тиҙ алмашына. Уртаса алғанда, июль һәм август айҙары йылы була, ә декабрь иң һалҡын ай булып тора<ref name="TWC">{{Cite web|url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USWA0422?|title=Average Weather for Spokane, WA|publisher=[[The Weather Channel]]|accessdate=January 7, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630032705/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USWA0422 |date=June 30, 2014 }}</ref>. Йәй температура йыш ҡына 30&nbsp;°F (17&nbsp;°C) арта, ә ҡыш киреһенсә — 6&nbsp;°C тәшкил итә. Уртаса температура декабрҙә -2,7&nbsp;°C, июль-августа уртаса температура 20,3&nbsp;°C кимәлендә була. Көнбайышта Каскад тауҙары һәм төньяҡ-көнсығышта Ҡаялы тауҙары араһында урынлашыуы арҡаһында ҡала Тымыҡ океан Төньяҡ-Көнбайышының төп өлөшө өсөн хас булған һауа шарттарынан һаҡланып тора. Каскад тауҙары Тымыҡ океан яғынан дымлы һәм сағыштырмаса уртаса һауа торошоноң үтеп инеүе өсөн барьер булып тора<ref name="ClimWA">{{Cite web|title=Climate of Washington|work=Climates of the States, Climatography of the United States No. 60|publisher=National Weather Service|url=http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim60/states/Clim_WA_01.pdf|format=PDF|accessdate=February 2, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211224040/http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim60/states/Clim_WA_01.pdf |date=February 11, 2015 }}</ref>. һөҙөмтәлә Спокан территорияһында яуым-төшөм кимәләнең яртыһынан аҙырағы яуа, ул уның көнбайыш күршеһендә- Сиэтлда ла күҙәтелә. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ кимәле Споканда 430 мм, шул уҡ ваҡытта был күрһәткес Сиэтлда 940 мм тәшкил итә<ref name="ClimWA" />. Иң күп яуым-төшөм декабрь айында була, ә йәй йылдың иң ҡоро ваҡыты булып тора<ref name="TWC"/>. Ҡаялы тауҙар Споканды ҡышын [[Канада]] аша төньяҡтан килгән һалҡын һауа массаларының үтеп инеүенән һаҡлай, һәм артабан көньяҡҡа ҡарай китә, шулай итеп, ҡаланы ҡышҡы арктик һауаның насар күренештәренән яҡлай<ref name="ClimWA" />. Температураның экстремаль дәүмәле 42&nbsp;°C һәм -34&nbsp;°C тәшкил итә, әммә температура 38&nbsp;°C юғары һәм -23&nbsp;°C түбән бик һирәк күҙәтелә<ref name="NWS"/>. {{Климат местности | Ширина = 80% | Положение = center | Место_род = Спокан | Источник = [http://www.worldclimate.com/cgi-bin/grid.pl?gr=N47W117 World Climate] | Янв_ср = -1.6 | Янв_ср_осад = 45 | Фев_ср = 0.3 | Фев_ср_осад = 33 | Мар_ср = 4.3 | Мар_ср_осад = 40 | Апр_ср = 8.0 | Апр_ср_осад = 32 | Май_ср = 12.6 | Май_ср_осад = 41 | Июн_ср = 16.5 | Июн_ср_осад = 31 | Июл_ср = 20.7 | Июл_ср_осад = 16 | Авг_ср = 20.5 | Авг_ср_осад = 14 | Сен_ср = 15.3 | Сен_ср_осад = 17 | Окт_ср = 8.4 | Окт_ср_осад = 29 | Ноя_ср = 1.8 | Ноя_ср_осад = 58 | Дек_ср = -2.8 | Дек_ср_осад = 58 | Год_ср = 8.6 | Год_ср_осад = 420 | Янв_ср_мин = -4.6 | Янв_ср_макс = 1.3 | Фев_ср_мин = -3.6 | Фев_ср_макс = 4.2 | Мар_ср_мин = -0.7 | Мар_ср_макс = 9.4 | Апр_ср_мин = 2.1 | Апр_ср_макс = 14.0 | Май_ср_мин = 6.0 | Май_ср_макс = 19.1 | Июн_ср_мин = 9.7 | Июн_ср_макс = 23.2 | Июл_ср_мин = 12.9 | Июл_ср_макс = 28.5 | Авг_ср_мин = 12.6 | Авг_ср_макс = 28.3 | Сен_ср_мин = 8.0 | Сен_ср_макс = 22.7 | Окт_ср_мин = 2.3 | Окт_ср_макс = 14.5 | Ноя_ср_мин = -1.7 | Ноя_ср_макс = 5.3 | Дек_ср_мин = -5.8 | Дек_ср_макс = 0.1 | Год_ср_мин = 3.1 | Год_ср_макс = 14.2 | Янв_а_мин = -34.4 | Янв_а_макс = 16.6 | Фев_а_мин = -31.1 | Фев_а_макс = 17.2 | Мар_а_мин = -23.3 | Мар_а_макс = 23.3 | Апр_а_мин = -10.0 | Апр_а_макс = 32.2 | Май_а_мин = -4.4 | Май_а_макс = 36.1 | Июн_а_мин = 0.5 | Июн_а_макс = 38.3 | Июл_а_мин = 2.7 | Июл_а_макс = 42.2 | Авг_а_мин = 1.6 | Авг_а_макс = 42.2 | Сен_а_мин = -5.5 | Сен_а_макс = 36.6 | Окт_а_мин = -13.8 | Окт_а_макс = 30.5 | Ноя_а_мин = -29.4 | Ноя_а_макс = 21.1 | Дек_а_мин = -31.6 | Дек_а_макс = 15.5 | Год_а_мин = -34.4 | Год_а_макс = 42.2 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} == Ҡала өлөшө == [[Файл:Spokane_at_night_20071003.jpg|слева|мини|500x500пкс|Төнгө Спокан, көньяҡ-көнбайыштан күренеш]] Спокан уратып күп районындар менән уратып алынған. Улар араһында: Гринакрс, Вашингтон, Медикал-Лейк, [[:en:Cheney, Washington Чини|Вашингтон Чини]][[:en:Airway Heights, Washington|, Эйрвэй Хейтс]], [[:en:Mead, Washington|Мид,]] [[:en:Colbert, Washington|Колберт]], [[:en:Spokane Valley, Washington|Спокан-Валли]], [[:en:Millwood, Washington|Милвуд]], [[:en:Nine Mile Falls, Washington|Найн-Майл-Фоллс]], [[:en:Otis Orchards-East Farms, Washington|Отис-Орчардс]] һәм [[:en:Liberty Lake, Washington|Либерти-Лейк]] === Тирә-яҡтары === Спокан тарихының ҙур өлөшө уның тирә-яғының күп төрлөлөгөндә сағылған. Был диапазон үҙәк өлөштә Викториан дәүере стилендәге ҡоролмаларҙан башлана һәм Төньяҡ Спокандың заманса кварталдары менән тамамлана. Ҡаланың тирә-яҡтары үҙенең тарихы менән иғтибарҙы йәлеп итә, быны ҡалала 18 тарихи райондың булыуы дәлилләй, улар АҠШ-тың тарихи урындарының Милли реестрына индерелгән. Был Вашингтон штатында башҡалар араһында иң юғары күрһәткес булып тора<ref>57</ref>. Спокандың 50 проценттан ашыу үҙәк өлөшө тарихи мираҫ тип танылған<ref name="TourHandbook"/>. Милли реестрға ингән 1300 ашыу шәхси биләмәләр Спокан округы территорияһында урынлашҡан, шуларҙың 15 район булып тора<ref>{{Cite web|title=About Us|publisher=City-County of Spokane Historic Preservation Office|url=http://www.historicspokane.org/about_us.htm|accessdate=December 19, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/20071007035442/www.historicspokane.org/about_us.htm|archivedate=2007-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007035442/http://www.historicspokane.org/about_us.htm |date=2007-10-07 }}</ref>. == Халҡы == {{USCensusPop | 1880= 350 | 1890= 19922 | 1900= 36848 | 1910= 104402 | 1920= 104437 | 1930= 115514 | 1940= 122001 | 1950= 161721 | 1960= 181608 | 1970= 170516 | 1980= 171300 | 1990= 177196 | 2000= 195629 | 2010= 208916 |estimate = |estyear = |estref= | footnote=source:<ref>Moffatt, Riley. ''Population History of Western U.S. Cities & Towns, 1850-1990''. Lanham, Maryland: Scarecrow, 1996, 334.</ref><ref>{{cite web | url = http://www.census.gov/popest/cities/files/SUB-EST2009-53.csv | title = Subcounty population estimates: Washington 2000-2009| format = [[comma-separated values|CSV]] | publisher = [[United States Census Bureau]], Population Division | date = 2009-03-18 | accessdate = 2010-07-17|deadlink=404}}</ref> |}} |} 2005—2007 йылдарҙа Америка йәмәғәт һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, халҡының 86,4 % [[европеоид раса]]һы вәкилдәре тәшкил итә, 3,1 % — афроамерикандар, 3,5 % — америка индеецтары йәки Алясканың ерле халҡы, 3,7 проценты — [[азиаттар]], 0,6 % — Гавай утрауҙарының ерле халҡы, 1,1 % — башҡа раса вәкилдәре тәшкил итә. Дөйөм халыҡ һанының 3,9 процентын Латин америкаһы милләтенән вәкилдәр тәшкил итә. Халыҡтың 26,5 проценты юғары йәки бакалавр дәрәжәһенә эйә була<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=16000US5367000&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format= Spokane city, Washington — Selected in the United States Social Characteristics: 2005-2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606104400/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=16000US5367000&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |date=2011-06-06 }}</ref>. 2000 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы һаны 195 629 кеше, 81 512 йорт хужалығы, 47 276 ғаилә 87,941 берәмектәге торлаҡ фондында йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат милгә 3 387 кеше тәшкил итә (1 307.7/km²). Ҡаланың раса составы түбәндәгесә: 89,5 % — аҡ тәнлеләр, 2,1 % — афроамерикандар, 1,8 % — АҠШ-тың төп халҡы, 2,3 % — [[азиаттар]], 0,2 % — [[:en:Pacific Islander|Океаниянан сығыусылар]], 0,9 % — башҡа расалар, һәм 3,4 % — ике һәм унан күберәк раса вәкилдәре. Латиноамериканлылар халыҡтың дөйөм һанынан 3,0 % тәшкил итә. АҠШ-тың 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала даими 208 916 кеше йәшәгән. Спокан Америкала ҙурлығы буйынса йөҙөнсө ҡала булып тора. 81 512 йорт хужалығында 18 йәшкә тиклем балалар менән бергә 29,4 % йәшәй, 41,3 % никах та йәшәүсе парҙар, 12,4 % ғаиләлә яңғыҙ ҡатын-ҡыҙар, 42,0 % ғаилә ҡормағандар. 33,9 процент хужалыҡтарҙа яңғыҙ кешеләр йәшәй, ә 11,7 процент ғаиләлә 65 йәшлек һәм унан өлкән йәштәге яңғыҙ кешеләр йәшәй. Йорт хужалығынан уртаса күләме 2.32, ғаиләнең уртаса күләме 2.98 тәшкил итә. Халыҡтың йәш буйынса бүленеше түбәндәгесә билдәләнә: 24,8 проценты — 18 йәшкә тиклем, 11,1 % 18-24 йәш, 29,6 % 25-44 йәш, 20,5 % 45-64 йәш, һәм 14,0 % — һәм 65 йәштән өлкән. Уртаса йәш 35 йәш тәшкил итә. Һәр 100 ҡатын-ҡыҙға 93 ир-егет тура килә. Һәр 100 ҡатын-ҡыҙға 18 йәштән өлкән 89.9 ир-егет тура килә. Ҡалала уртаса килем кимәле - $32 273 доллар, ә ғаиләнең уртаса килеме $41 316 тәшкил итә. Ир-аттың уртаса килеме $31 676, ҡатын-ҡыҙҙарҙың $ 24 833 тәшкил итә. Ҡалала йән башына килем $18 451 доллар. Яҡынса 11,1 % ғаилә һәм 15,9 % халҡы ярлылыҡ сигендә йәшәй, шул иҫәптән 19,3 % 18 йәштән алып һәм 9,6 % 65 йәштән һәм өлкәнерәк йәштәгеләр. Дин мәғлүмәттәре архивтары Ассоциацияһы отчеттарына ярашлы 2000 йылда Спокан муниципаль статистик районы халҡының дини составы түбәндәгесә: 43 397 — протестант -инжилдар, 32 207 — протестанттар; 776 — православие динендәге кешеләр; 57 187 — католиктар; 17 351 — башҡа дин тотоусылар һәм 267 021 дин тотмағандар<ref>{{Cite web|title=Spokane, WA MSA|work=Metro Area Membership Report|publisher=The Association of Religion Data Archives|year=2000|url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/metro/7840_2000.asp|accessdate=January 2, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203222850/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/metro/7840_2000.asp |date=December 3, 2008 }}</ref>. == Иҡтисады == [[Файл:Peyton_Building.JPG|слева|мини|Спокан фонд биржаһы]] [[1883 йыл]]да алтын һәм көмөш Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәлә табылған; шул уҡ ваҡытта ҡала, логистика үҙәге булараҡ, шахтерҙарҙы тәьмин итә, улар Спокан аша юл буйлап Кер-д' Аленға, шулай уҡ Колвилль һәм Кутенайға үтә<ref>Stratton (2005), pp. 28</ref>. [[1890 йыл]]дар уртаһында төбәктә файҙалы ҡаҙылмаларҙың ятҡылыҡтары эшкәртелә<ref>48</ref>. Территория Төньяҡ Америкала файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу буйынса иң эре райондарҙың береһе иҫәпләнә<ref>66</ref>. Тәбиғәт ресурстары Спокан иҡтисади тормошонда ҙур роль уйнай, Спокан ағас, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек етештереү буйынса төп үҙәк булып ҡала. Төбәктең етештереү лидерҙары булып ағастан изделиелар етештереү буйынса заводы, тау-байыҡтырыу һәм аҙыҡ-түлек етештереүсе комбинаттар тора. 1000 Fortune рейтингында торған Потлэтч Корпорейшн компанияһының штаб-фатиры Споканда урынлашҡан, ул [[Арканзас]], [[Айдахо]], Миннесота, һәм Орегонда урман хужалыҡтарына ла хужа булып тора<ref>{{Cite news|title=Symbol not found|url=http://money.cnn.com/quote/snapshot/snapshot.html?symb=PCH|work=CNN|accessdate=May 23, 2010}}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Йәнәш торған көньяҡ йүнәлештәге ауыл хужалығы етештереү төбәге [[:en:Palouse|Пэлоуз]] булараҡ билдәле. Спокан районында шулай уҡ шарап һәм һыра етештереү комбинаттары эшләй<ref>Schmeltzer (1988), pp. 93</ref>. Урман һәм ауыл хужалығы урындағы иҡтисадтың мөһим элементы булыуын дауам итә, әммә Спокан шулай уҡ башҡа йүнәлештәрҙе лә әүҙем үҫтерә, уларға биотехнологиялар һәм юғары технологиялы тармаҡтар инә<ref name="Diverse">Schmeltzer (1988), pp. 87</ref>. Генетика өлкәһендәге тиҙ үҫешеүсе Signature Genomic Laboratories компанияһының Споканда штаб-фатиры бар<ref>{{cite web| title = About Us| publisher = Signature Genomic Laboratories, LLC| url = http://www.signaturegenomics.com/about.html| accessdate = February 6, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305152512/http://www.signaturegenomics.com/about.html |date=March 5, 2009 }}</ref>, мәғлүмәттәрҙе үлсәү һәм йыйыу өсөн программа менән тәьмин итеүҙең төп бүлексәһе Либерти-Лейкта урынлашҡан<ref>{{Cite news|title=Symbol not found|url=http://money.cnn.com/quote/snapshot/snapshot.html?symb=ITRI|work=CNN|accessdate=May 23, 2010}}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[:en:Red Lion Hotels Corporation|Red Lion Hotels Corporation]] компанияһының ҡалала шулай уҡ төп офисы бар. Спокан компанияларҙы сеймал материалдарға еңел үтеп инеү мөмкинселеге, шулай уҡ сығымдарҙың түбән кимәле, мәҫәлән, электр энергияһына хаҡтар түбәнерәк булыуы менән йәлеп итә<ref>{{cite web| last = Tatge| first = Mark| title = Paradise, Slightly Dry| work = Best Places| publisher = Forbes.com LLC| date = April 23, 2007| url = https://www.forbes.com/free_forbes/2007/0423/078.html| accessdate = February 10, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818084540/http://www.forbes.com/free_forbes/2007/0423/078.html |date=August 18, 2009 }}</ref><ref>{{cite web| last = Lydgate| first = Chris| title = The Buck Stopped Here| publisher = Mansueto Ventures LLC| date = May 2006| url = http://www.inc.com/magazine/20060501/buck-stopped-here.html| accessdate = February 10, 2009}}</ref>. Споканда иҡтисади үҫеш алты төп тармаҡҡа: етештереү, аэрокосмос индустрияһы, һаулыҡ һаҡлау, мәғлүмәти технологиялар, һанлы медиа һәм таҙартыу технологияларына йүнәлтелгән. Споканда 100 -квартал сымһыҙ селтәр йәйелдерелгән<ref>{{cite news| last = Riley| first = Kate| title = New spunk, new mayor spur Inland Empire's capital| publisher = ''The Seattle Times Company''| date = July 24, 2004| url = http://seattletimes.nwsource.com/html/opinion/2001977174_riley12.html| accessdate = February 4, 2009}}</ref> Төп тармаҡтары мәғариф, һаулыҡ һаҡлау һәм социаль хеҙмәттәр, ваҡлап һатыу сауҙаһы. Башҡа тармаҡтарҙан үҙ эсенә төҙөлөш, етештереү, транспорт, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, финанс хеҙмәте, коммуникациялар, күсемле һәм күсемһеҙ милек, сәйәси секторҙы ала<ref>{{cite web | title = Economy| publisher = City of Spokane| url = http://www.spokanecity.org/services/about/spokane/history/economy/| accessdate = December 13, 2008}}</ref>. Бынан тыш, Спокан округында АҠШ-тың барлыҡ төрөндәге ҡораллы көстәр бар. Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәнең үҙәге булараҡ, Спокан коммерция, етештереү, медицина,транспорт һәм сауҙа эшмәкәрлегенең, шулай уҡ күңел асыу индустрияһының мөһим үҙәктәренең береһе булып тора<ref name =AboutSpokane>{{cite web | title = About Spokane| publisher = City of Spokane| url = http://www.spokanecity.org/services/about/spokane/default.aspx?Tab=Overview | accessdate = December 14, 2008}}</ref><ref>{{cite news | last = Meyers| first = Jessica| title = Should Spokane learn to 'speak Canadian?'| work= The Spokesman-Review| date = July 30, 2007| url = http://www.heraldnet.com/article/20070730/BIZ/707300314/| accessdate = December 13, 2008}}</ref>. Ҡалала бөтә Төньяҡ-Көнбайыш өлкәне 80 000 кв. миль (210 000 км²) биләмәлә хеҙмәтләндереүсе ҙур сауҙа майҙандары бар. Спокан Рим-Католик Епархияһы, Спокан Епископ епархияһы һәм Көнсығыш Вашингтон Синодының — Айдахоның административ үҙәге булып тора. Был төбәктә туризм ныҡ үҫешә<ref>Schmeltzer (1988), pp. 88</ref>. Спокан рафтинг, кемпинг һәм туризмдың башҡа төрҙәре буйынса «база лагеры» булараҡ билдәле. == Мәҙәниәте == [[Файл:Spokane_Museum_of_Art_and_Culture.JPG|слева|мини|Төньяҡ-көнбайыш мәҙәниәт һәм сәнғәт музейы]] Спокан 4 миҙгелле климат зонаһында ята, уның янында күп һанлы йылғалар, күлдәр бар. Ҡаланан алыҫ түгел таулы урын бар, унда саңғыла, йәйәү һәм велосипедта йөрөргә мөмкин<ref>79</ref>. Ҡала халҡы һәм ҡунаҡтар бер-береһенән алыҫ булмаған аралыҡта 76 күлгә, гольф өсөн 33 майҙанға, 5 саңғы курортына, 5 милли паркҡа , [[:en:Columbia River Gorge|Колумбия йылғаһы тарлауы]]ғына, һәм Гранд-Кули<ref name =Destinations>{{cite web| title = Destinations: Spokane, Washington| publisher = MLT Inc.| url = http://www.nwaworldvacations.com/planning/destination.do?destinationCode=GEG&displayTab=HOTELS_AND_PRICING| accessdate = December 17, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114072923/http://www.nwaworldvacations.com/planning/destination.do?destinationCode=GEG&displayTab=HOTELS_AND_PRICING |date=January 14, 2009 }}</ref> дамбаһына бара ала. Глейшер милли паркы Спокандан дүрт сәғәтлек юлда ята, ә Маунт-Рейнир Милли паркы һәм Норт-Каскейдс Милли паркына дүрт сәғәт ярымда йәйәүләп барып етергә мөмкин. Һигеҙ сәғәт эсендә башҡа парктарға, шул иҫәптән Йеллоустон Милли паркына, һәм Канада Банф һәм Джаспер парктарына барып етергә була<ref name="Destinations" />. [[:en:National Civic League|Милли граждандар лигаһы]] ҡалаға 1974 һәм 2004 йылдарҙа Бөтә америка бүләген бирә. Милли граждандар лигаһы ойошмаһы граждандар менән бергә мөһим йәмәғәт бурыстарын билдәләй һәм уларҙы башҡарыуҙа ҙур һөҙөмтәләргә ирешә<ref>{{Cite press release|title=National Civic League Announces Recipients Of 2004 All-America City Award|publisher=[[National Civic League]]|url=http://www.ncl.org/about/press/2004/0612.htm|accessdate=February 22, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040628132337/http://www.ncl.org/about/press/2004/0612.htm |date=June 28, 2004 }}</ref><ref>{{Cite web|title=All-America City: Past Winners|publisher=[[National Civic League]]|accessdate=February 22, 2009|url=http://www.ncl.org/aac/past_winners/past_winners_1970s.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325101442/http://www.ncl.org/aac/past_winners/past_winners_1970s.html|archivedate=March 25, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822220256/http://www.ncl.org/aac/past_winners/past_winners_1970s.html |date=August 22, 2009 }}</ref>. Ҡалала бер нисә музей бар, уларҙың иң ҙурҙары [[:en:Northwest Museum of Arts and Culture|Мәҙәниәт һәм сәнғәттең Төньяҡ-көнбайыш музейы]], Смитсон музейы<ref>{{Cite web|title=Northwest Museum of Arts & Culture (MAC)|publisher=Smithsonian Institution|url=http://www.smithsonianmag.com/museumday/venues/Northwest_Museum_of_Arts__Culture_MAC.html|accessdate=February 8, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/20080926211248/www.smithsonianmag.com/museumday/venues/Northwest_Museum_of_Arts__Culture_MAC.html|archivedate=2008-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926211248/http://www.smithsonianmag.com/museumday/venues/Northwest_Museum_of_Arts__Culture_MAC.html |date=2008-09-26 }}</ref>. Спокандың XIX быуатта төҙөлгән ҡоролмалар араһында урынлашҡан музейы ҡала үҙәгенән бер нисә квартал алыҫлыҡта ята. === Театр һәм сәнғәте === [[Файл:Fox_Theater_Spokane.JPG|справа|мини| Фокс театры]] Споканда төп ҡала театры, Спокан симфония оркестры, джаз оркестры, опера театры һәм башҡа музыкаль урындар бар<ref>[http://spovangelist.com/spokane-all-ages-music-initiative/ All Initiative Spokane Ages Music | The Spovangelist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827193103/http://spovangelist.com/spokane-all-ages-music-initiative/ |date=2011-08-27 }}</ref>. Спокан мәҙәни ваҡиғалар сараларының үткәреү датаһы (февраль һәм октябрь айҙарының тәүге йомаһы). сәнғәт кварталдарында бик күп халыҡты йыя. Ошондай райондар булып Давенпорт, Гарленд-Бизнес һәм Ист-Спраг тора<ref>{{Cite news|title=Take a walk for the arts|first=Julianne|last=Crane|url=http://www.spokesmanreview.com/pf.asp?date=040104&ID=s1504786|work=The Spokesman-Review|date=April 1, 2004|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816145412/http://www.spokesmanreview.com/pf.asp?date=040104&ID=s1504786 |date=August 16, 2009 }}</ref>. Айҙың һәр йомаһында урындағы сәнғәт эшмәкәрҙәре үҙҙәренең оҫталығын күрһәтә<ref>{{cite web| title = First Friday| publisher = Downtown Spokane Partnership| url = http://www.downtownspokane.org/first-friday.php| accessdate = February 19, 2009}}</ref>.. Давенпорт районында күп художество галереяларын күрергә була, шулай уҡ театр коллективтарының сығышын ҡарарға була<ref>{{cite web| title = Galleries| publisher = Davenport District, Spokane, Washington| url = http://davenportdistrict.org/index.php?page=directory&x=G| accessdate = February 19, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817140127/http://davenportdistrict.org/index.php?page=directory&x=G |date=August 17, 2009 }}</ref>. [[:en:Spokane Symphony|Спокан симфония оркестры]] классик музыканы, Джаз Оркестры джаз музыкаһын уйнай. Симфония оркестры 1945 йылда ойошторолған һәм Спокан филармонияһы тип аталған<ref>{{Cite web|title=About SSO|publisher=Spokane Symphony|url=http://www.spokanesymphony.org/16,aboutsso|accessdate=January 25, 2009}}</ref>. Бөтә ил күләмендә танылған джаз оркестры 1962 йылда төҙөлгән,, коллектив 17 кешенән тора, сығыштарҙы профессиональ кимәлдә өҙлөкһөҙ үткәреп тора, үҙ яҡташтарының финанс ярҙамы менән файҙалана<ref>{{Cite web|title=History of the Spokane Jazz Orchestra|publisher=Spokane Jazz Orchestra|url=http://www.spokanejazz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=29|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827045014/http://www.spokanejazz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=29 |date=August 27, 2009 }}</ref>. Театр урындағы берҙән-бер Interplayers Ensemble профессиональ компанияһы тарафынан ойошторола<ref>{{cite web| title = About Interplayers| publisher = Interplayers Ensemble| url = http://www.interplayers.com/about/| accessdate = January 24, 2009}}</ref>. Театр саралары шулай уҡ Спокан граждандар театры һәм бер нисә һәүәҫкәр театрҙар һәм [[:en:Spokane Civic Theatre|ҙур булмаған коллективтар тарафынан үткәрелә]]. [[1931 йыл]]да ул яңынан үҙенең баштағы Ар-деко стилендә тергеҙелгән Фокс театры хәҙер Спокан симфония оркестрының урындағы сәхнәһе булып тора. Сәнғәттәрҙең Ҡала Үҙәге 1988 йылда тергеҙелә һәм 2006 йылда Споканда тыуған Бинг Кросби хөрмәтенә үҙгәртелгән<ref>{{Cite news|title=Spokane honors most famous hometowner Bing Crosby by naming theater after him|url=http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/07/arts/NA_A-E_CEL_US_Bing_Crosby_Theater.php|work=International Herald Tribune|date=December 7, 2006|accessdate=January 5, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121013070125/http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/07/arts/NA_A-E_CEL_US_Bing_Crosby_Theater.php|archivedate=October 13, 2012}}</ref>. === Ял итеү урындары һәм парктары === Спокан һәм уның тирә-яҡтарында ял итеү урындары, балыҡ тотоу һәм күңел асыу өсөн күп һанлы күлдәре, шулай уҡ бер нисә ҙур паркы бар. 1907 йылда парктар буйынса комиссия ҡала парктарын төҙөү буйынса Olmsted Brothers компанияһын план эшләү өсөн яллай<ref>{{Cite web|last=Kershner|first=Jim|title=Olmsted Parks in Spokane|work=Essay 8218|publisher=HistoryLink|date=July 18, 2007|url=http://historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8218|accessdate=January 6, 2009}}</ref>. Парк биләмәләре ҡала тарафынан [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем ойошторолған булған.<ref>Schmeltzer (1988), pp. 64-65</ref><ref>{{Cite web|last=Arksey|first=Laura|title=Spokane Board of Park Commissioners begins its duties on June 1, 1907|work=Essay 9387|publisher=HistoryLink|date=April 5, 2010|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=9387|accessdate=}}</ref>. Бөгөнгө көндә Споканда дөйөм майҙаны 3488 акр (14,12км²) булған 75 парк иҫәпләнә<ref>{{Cite web|title=Parks Tour|publisher=Spokane Park and Recreation Department|url=http://www.spokaneparks.org/Parks%20Tour/Parks%20tour.htm|accessdate=January 27, 2009}}</ref>. [[Файл:ManitoParkDuncanGarden.jpg|справа|мини|Манито парк Дункан баҡсаһы]] Экспо'74 күргәҙмәһенән һуң төҙөлгән Риверфронт паркы ҡаланың үҙәк өлөшөнөң 100 акрын (0,4 км²) биләй һәм ҙур ҡала сараларының үткәреү үҙәге булып тора<ref name="Riverfront">{{Cite web|title=About the Park|publisher=Riverfront Park|url=http://www.spokaneriverfrontpark.com/content.php?id=129|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818023129/http://www.spokaneriverfrontpark.com/content.php?id=129 |date=August 18, 2009 }}</ref>. Парктан [[:en:Spokane Falls|Спокан шарлауығын]] күрергә мөмкин, шулай уҡ Скайрайд (Skyride) кеүек бер нисә аттракционға, 5 ҡатлы IMAX кинотеатрына, күңел асыу паркына (ҡыш ула боҙ һырғалаҡҡа әйләнә)<ref name="Riverfront" />. барырға була. 1909 йылда Чарльз Луфф тарафынан барлыҡҡа килгән [[:en:Riverfront Park Carousel|Риверфронт парк]]ында ҡулдан эшләнгән карусель бар, уны Чарльз Луфф ҡыҙына туй бүләге итеп төҙөгән<ref>{{Cite web|title=Natatorium Carousel/ Looff Carousel|publisher=City-County of Spokane Historic Preservation Office|url=http://www.historicspokane.org/NationalRegister/nat_carousel.htm|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026195817/http://www.historicspokane.org/NationalRegister/nat_carousel.htm |date=October 26, 2007 }}</ref>. Карусель һаман да эшләй. Был парктан Спокан шарлауыҡтарын күрергә була, Спокан йылғаһының матур күренеше асыла. Иҫтәлекле урындарына шулай уҡ доктор Гейзер Дэвид исемендәге консерваторияны, Дункан классик баҡсаһын, Яңырыу дәүере стилендә Сакура Нагао төҙөгән япон Нисиномия баҡсаһын, Джон Финч дендрарийын индерегә була. Йылдың йылы ваҡытында Споканда 6 аква-үҙәк эшләй. Спокан районында бер нисә йылға һәм бик күп күлдәр бар. Йәй теләүселәр балыҡ тота, һыу инә алалар, бында һыу төрҙәре спорты һәм рафтинг менән шөғөлләнергә була. Иң ҙур һыу ятҡылығы булып Панд-Орей күле тора, уның майҙаны 383 км², тәрәнлеге 351 м тәшкил итә. Ҡыш биш саңғы курортына барырға була, улар ҡаланан ике сәғәтлек юлда ята. Бында саңғыла йөрөү өсөн юлдар булдырылған, эттәр егеп саф һауала йөрөргә мөмкин. Йылдың йылы ваҡытында был юлдар менән йәйәү йөрөгә яратыусылар һәм велосипедсылар файҙалана ала. === Ваҡиғалар һәм фестивалдәр === Спокан йыл һайын үткәрелә торған саралар урыны булып тороуы менән яҡындағы төбәктәрҙән кешеләрҙе йәлеп итә. Һәр йыл май айында Спокан күксин фестивале үткәрелә, ул осорҙа (май айының өсөнсө йәкшәмбеһендә) ҡораллы көстәр парады үткәрелә<ref>{{Cite web|title=Lilac Festival|publisher=Spokane Lilac Festival Association|url=http://www.spokanelilacfestival.org/index.html|accessdate=March 29, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015211941/http://www.spokanelilacfestival.org/index.html |date=October 15, 2014 }}</ref>. [[:en:Lilac Bloomsday Run|Сәскә атыу көнө]] май айының беренсе йәкшәмбеһендә үткәрелә, һәм спортсыларҙың ярыштарынан ғибәрәт, ул яҡынса 45 000 кешене йыя<ref>{{Cite web|title=Bloomsday History|publisher=Lilac Bloomsday Association|url=http://www.bloomsdayrun.org/BloomsdayHistory.htm|accessdate=March 13, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914182940/http://www.bloomsdayrun.org/BloomsdayHistory.htm |date=September 14, 2007 }}</ref>. [[:en:Spokane Hoopfest|Спокан Хупфесты]] урам баскетболы буйынса донъяла иң ҙур ярыш, 2010 йылда 26 000 кеше ҡатнашҡан<ref>{{Cite web|title=A History: 1990-Present|publisher=Spokane Hoopfest Association|url=http://www.spokanehoopfest.net/site/s/254/282/Organization/History.htm|accessdate=December 14, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121004502/http://www.spokanehoopfest.net/SITE/s/254/282/Organization/History.htm |date=November 21, 2008 }}</ref>. [[Файл:Bloomsday_2008_-_Fort_George_Wright_Drive_20080504.jpg|слева|мини| Сәскә атыу көнөндә йүгереп үтеү]] Спокандың төп кинофестивале булып Спокан Халыҡ-ара кинофестивале тора. Унда жюри бөтә донъянан ҡыҫҡа метражлы эштәрҙе һәм документаль фильмдарҙы баһалай<ref>99</ref>. Икенсе кинофестиваль йыл һайын ноябрь айында үтә һәм ЛГБТ-берләшмәләр өсөн заманса кинолар күрһәтә<ref>{{Cite web|title=Spokane's GLBT Film Festival|publisher=Spokane Film Festival|url=http://www.spokanefilmfest.org/|accessdate=January 24, 2009}}</ref>. Шулай уҡ, һәр августың икенсе шәмбеһендә музыка фестивале һәм Виллэдж Гарланд Сәнғәттәре (Garland Village Arts & Music Festival)ф фестивале үтә. Башҡа ваҡиғалар булып Спокан йәрминкәләре, Япон аҙналығы, Lit Get!, Спокан ғорурлыҡ парады үтә. Спокан йәрминкәһе йыл һайын сентябрь айында үткәрелә<ref>{{Cite web|title=Spokane Interstate Fair|publisher=Fair and Expo Center|url=http://www.spokanecounty.org/fair/|accessdate=March 29, 2009}}</ref>. Япон аҙналығы Спокан һәм Нисиномия ҡалаларының туғандаш дуҫлығы хөрмәтенә апрель айында уҙа<ref>{{Cite web|title=Japan Week Spokane|publisher=Japan Week Spokane|url=http://www.japanweekspokane.com/|accessdate=March 5, 2009}}</ref>. Спокан университетының Мукогауа бүлексәһе һәм Уитворт, Гонзага, Спокан-Фоллс университеттарынан студенттар япон мәҙәниәте стилендә саралар үткәрә. Get Lit! — был әҙиптәр һәм китап һөйөүселәр фестивале апрель айында уҙғарыла<ref>{{Cite web|title=The Get Lit! Mission Statement|publisher=Eastern Washington University|url=http://outreach.ewu.edu/getlit/mission.xml|accessdate=March 5, 2009}}</ref>. Спокан ғорурлыҡ парады июнь айында үҙенең байрағы аҫтына бөтә лесбиянка һәм гейҙарҙы йыйып, был донъяла ҡиммәттәрҙең күп төрлөлөгөн билдәләй<ref>{{Cite web|title=About OutSpokane|publisher=OutSpokane|url=http://www.outspokane.com/about_outspokane.html|accessdate=March 5, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201133318/http://www.outspokane.com/about_outspokane.html |date=February 1, 2015 }}</ref>. == Спорты == [[Файл:SpokaneArenaSECorner.jpg|справа|мини|Спокан Арена]] Спокандың профессиональ спорт командалары булып [[:en:Spokane Shock|Spokane Shock]] (Америка залындағы футбол), [[:en:Spokane Indians|Spokane Indians]] (Төньяҡ-көнбайыш бейсбол лигаһы), [[:en:Spokane Chiefs|Spokane Chiefs]] (Көнбайыш хоккей лигаһы), һәм [[:en:Spokane Black Widows|Spokane Widows Black]] ([[:en:Women's Premier Soccer League|ҡатын-ҡыҙҙар футбол премьер-лигаһы]])<ref>{{Cite web|title=Recreation & Sports|publisher=Experience Spokane|url=http://www.experiencespokane.com/sports/|accessdate=January 25, 2009}}</ref>. Спокан Чифс хоккей клубында ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Spokane Chiefs</span>, Спокан юлбашсылары), Валерий Бүре (1991—1994), Павел Буреның бер туған ҡустыһы сығыш яһай. . Спокандың университет командалары: [[:en:Gonzaga Bulldogs|Gonzaga Bulldogs]], улар Көнбайыш Яр буйы конференцияһында (WCC), [[:en:Washington State Cougars|Washington State Cougar]], [[:en:Eastern Washington Eagles|Eastern Washington Eagles]] [[:en:Idaho Vandals|һәм Idaho]] [[:en:Idaho Vandals|Vandals сығыш яһай.]]. 1995 йылда Спокан Йәмәғәт Ужреждениелар бүлеге спорт саралары үткәреү өсөн Спокан Арена төҙөй. Үҙенең асылған ваҡытынан алып бер нисә рәт эре спорт ярыштары үтә. Беренсе шундай мөһим ваҡиға булып [[:en:1998 Memorial Cup|Мемориал Кубогы — 1998]] була, Канада Хоккей Лигаһы чемпионы титулы өсөн уйын үтә<ref>{{Cite web|last=Knight|first=Stephen|title=1998 Memorial Cup Notebook|publisher=Canoe Inc.|date=May 8, 1998|url=http://www.canoe.ca/MemorialCup98/may17_memnotes_smk.html|accessdate=2009-01-08}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Дүрт йыл уҙғас, [[:en:2002 Skate America|America Skate 2002]]<ref>{{Cite web|title=2002 Smart Ones Skate America|publisher=U.S. Figure Skating|date=October 27, 2002|url=http://www.usfigureskating.org/event_details.asp?id=25110|accessdate=January 24, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015234359/http://www.usfigureskating.org/event_details.asp?id=25110 |date=October 15, 2014 }}</ref> Спокан Арена фигуралы шыуыу буйынса ярыштарҙы ҡабул итә<ref>!!№</ref>. Спокан Арена шулай уҡ баскетбол буйынса Штат чемпионаты урыны булып тора. 2007 йылда Спокан фигуралы шыуыу буйынса АҠШ чемпионатын Спокан Аренала ҡабул итә<ref name =FigureSkating>{{cite web| title = Spokane, Wash., Selected to Host 2010 U.S. Figure Skating Championships| publisher = U.S. Figure Skating| date = May 5, 2008| url = http://www.usfigureskating.org/Story.asp?id=41450| accessdate = January 7, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613143932/http://www.usfigureskating.org/Story.asp?id=41450 |date=June 13, 2011 }}</ref>. Был сара кешеләрҙең килеүе буйынса рекорд ҡуя. 155 меңгә яҡын билет һатыла, ''Sports Travel Magazine'' журналы версияһы буйынса Супер Боул XLI<ref name=":0" /> кеүек ҙур ваҡиғаларҙы уҙып китеп «Йылдың спорт ваҡиғаһы» титулын алыу мөмкинлегенә эйә була.I<ref name=":0">{{Cite news|title=2007 State Farm U.S. Figure Skating Championships named "Sports Event of the Year"|url=http://www.khq.com/global/story.asp?s=7272961|work=KHQ|publisher=WorldNow and KHQ|date=October 27, 2007|accessdate=December 15, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826194821/http://www.khq.com/global/story.asp?s=7272961 |date=August 26, 2009 }}</ref>. Һөйөүселәр, спортсылар һәм аналитиктар, боҙҙа бейеү буйынса чемпион Танит Белбинды индереп, ҡаланың сараларҙы ойоштороу кимәлен юғары баһалай. Һуңынан Спокан тағы ла бер тапҡыр АҠШ-тың фигуралы шыуыу буйынса чемпионатын ҡабул итә, ул 2010 йылдағы [[Ванкувер]]<ref name="FigureSkating" /> ҡышҡы олимпия уйындарына 18 көн ҡалғас тамамлана<ref>108</ref>. {| style="border: 1px solid #ADADAD; margin-bottom: 10px; padding-bottom: 5px;" ! width="250px" |Клуб ! width="200px" |Спорт ! width="400px" |Лига ! width="170px" |Арена |- |[[:en:Spokane Shock|Spokane Shock]] |[[:en:Arena Football|Америка Футзалы]] |[[:en:Arena Football 1|Футзал Лигаһы]] |[[:en:Spokane Arena|Спокан Арена]] |- |[[:en:Spokane Indians|Spokane Indians]] |[[Бейсбол]] |[[:en:Northwest League Лига|Төньяҡ-көнбайыш]] (көнсығыш дивизион ) | [[:en:Avista Stadium|Ависта]] стадионы |- |[[:en:Spokane Chiefs|Spokane Chiefs]] |[[Шайбалы хоккей|Шайба менән хоккей]] |Көнбайыш хоккей лигаһы (АҠШ дивизионы) |Спокан Арена |- |[[:en:Spokane Black Widows|Spokane Widows Black]] |[[Футбол]] |[[:en:Women's Premier Soccer League|Ҡатын-ҡыҙҙар премьер-лигаһы]] (Төньяҡ-тымыҡ океан дивизионы) |[[:en:Joe Albi Stadium|Алби Джо]] стадионы |} === Спидбол === Спидбол уйыны Америкала физик тәрбиә буйынса дәрестәр ваҡытында бик популяр булып тора, ул Льюис һәм Кларк мәктәбе тарафынан уйлап сығарылға, был мәктәптә үҙенең командаһы бар, ул Спокан һәм Кёр-д`Алендың башҡа мәктәптәре менән ярыша. Пол Маккартниға спидбол уйыны ныҡ оҡшай, ул уны 2000 йылдың 20 мартында концерты алдынан Споканға барған сағында күрә, һәм [[Пекин]]дағы [[Йәйге Олимпия уйындары]]нда ярыш программаһына индереү буйынса заявка бирә, әммә ул кире ҡағыла. Спидбол Даны Залы Льюис һәм Кларк мәктәбе ҡаршыһында урынлашҡан. == Медиа == [[Файл:Review_Building.JPG|слева|мини|Ревивать Бинаһында (Building Review)]] Споканда бик күп матбуғат баҫмалары сыға. Гәзиттәре араһынан төп көндәлек ''[[:en:The Spokesman-Review|The Spokesman-Review]]'' гәзитен айырып әйтергә мөмкин<ref>{{Cite news|title=Spokesman-Review.com|url=http://www.spokesmanreview.com/|work=[[The Spokesman-Review]]|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711051803/http://www.spokesmanreview.com/ |date=July 11, 2007 }}</ref>, шулай уҡ махсуслашҡан баҫмалар, шул иҫәптән ''[[:en:The Pacific Northwest Inlander|The Pacific Northwest Inlander]]'' гәзите, аҙнаһына ике тапҡыр сыҡҡан эшлекле ''журнал Споканский Журнал Бизнеса (Spokane The Journal of Business)'', ата-әсәләр өсөн айлыҡ ''Детская газета гәзите'', ай һайын яңылыҡтар журналы GLBT ''Q View Northwest'', әүҙем ял хаҡында айлыҡ күҙәтеү ''Out There Monthly'', һәм Гарланд (Garland) районындағы айлыҡ ваҡиғалар тураһында ''The Times Garland'' гәзитен атарға мөмкин. Споканда шулай уҡ журналдар баҫылып сыға — ''Spokane Coeur d’Alene Living'' — йорт һәм стиль тураһында айлыҡ журнал, ''The Spokane Sidekick'' күңел асыу һәм мәҙәни ваҡиғалар буйынса гид, ''The Word'' — юмористик айлыҡ баҫма, ''Sports HomeTeam'' — урындағы спорт ваҡиғаларына арналған таблоид ''Guide The Family'' — йыллыҡ баҫма, ул Спокан һәм Кёр- д' Ален мәктәптәрендә таратыла, унда Эске Төньяҡ-Көнбайыш өлкәлә ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу тураһында материалдар бар. Шулай уҡ Спокандағы һәм күрше төбәктәрҙәге ваҡиғаларға арналған бер рәт онлайн — баҫмалар бар. [[:en:Arbitron|Arbitron]] рейтингы мәғлүмәттәре буйынса Спокан АҠШ-та радто баҙарында ҙурлығы буйынса 92-се булып тора, 12 йәштән алып һәм өлкән тыңлаусыларҙың һаны 502 600 кеше тәшкил итә<ref>{{Cite web|title=Arbitron Radio Market Rankings: Spring 2008|publisher=Arbitron Inc.|date=March 14, 2009|url=http://www.arbitron.com/radio_stations/mm051100.asp|accessdate=December 14, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012233831/http://www.arbitron.com/radio_stations/mm051100.asp|archivedate=October 12, 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012233831/http://www.arbitron.com/radio_stations/mm051100.asp |date=October 12, 2007 }}</ref>. Споканда егерме һигеҙ Am һәм FM радио станциялары тапшырыуҙар алып бара. Ҡалала шулай уҡ бер йәмәғәт ([[:en:LPFM|LPFM]]) станцияһы — [[:en:KYRS-LP|KYRS-LP]] бар. KYRS урындағы берләшмә төркөмдәренә ҡыҙыҡлы булған трансляция алып бара. Спокан АҠШ-та ҙурлығы буйынса 75-се телевизион баҙар<ref>{{Cite web|title=Local Television Market Universe Estimates|work=|publisher=Nielsen Media Research, Inc.|date=September 27, 2008|url=http://www.tvb.org/rcentral/markettrack/us_hh_by_dma.asp|accessdate=December 18, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040604015745/http://www.tvb.org/rcentral/markettrack/US_HH_by_DMA.asp |date=June 4, 2004 }}</ref>. Ҡалала алты телевизион станция эшләй, улар төп коммерция селтәрен һәм йәмәғәт телевидениеһын күрһәтә. == Сәйәсәте һәм идара итеүе == [[Файл:SpokaneCityHall.jpg|справа|мини|Спокан ҡала Советы]] Спокан ҡалаһы мэр һәм ҡала советынан тора. Спокан был идара итеү системаһына 2001 йылдың ғинуарында күсә<ref name="CityGovernment">{{Cite web|title=City Government|publisher=City of Spokane|url=http://www.spokanecity.org/government/|accessdate=March 13, 2009}}</ref>. 1999 йылдың ноябрь айында үтәсәк. спокан инициативаһы буйынса идара итеү формаһы алмашыныу<ref name="Council">{{Cite web|title=Council|publisher=City of Spokane|url=http://www.spokanecity.org/government/citycouncil/|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Был етәкселек итеү формаһына ярашлы ҡалала ике бойондороҡһоҙ идара итеү тармағы бар: башҡарма (мэр) һәм закондар сығарыу (ҡала советы)<ref name="Council" />. Ҡала Советы ҡаланың сәйәсәтендә төп йүнәлеше бирә. Мэр Спокан ҡалаһында юғары вазифалы кеше булараҡ, идара итеү аппаратының эше һәм Ҡала Советы ҡабул иткән ҡарарҙар өсөн яуаплы. Башҡа төп вәкилдәр булып халыҡ һайлаған Ҡала Советының ете ағзаһы тора. Улар ҡала менән идара итеүҙә закондар сығарыу функцияһын башҡара<ref>{{Cite web|title=Spokane Government|publisher=City of Spokane|url=http://www.spokanecity.org/services/about/spokane/government/default.aspx?Tab=Government|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Бынан тыш, Ҡала Советы ҡарарҙар ҡабул итә һәм ҡала эшмәкәрлеген юридик дәлилләй. Хәҙер Спокан мэры вазифаһын [[:en:Mary Verner|Мэри Вернер]] биләй; уның был вазифала 2007 йылдың 27 ноябренән, уға тиклем Деннис Хессион булған<ref>{{cite web | title = Mayor| publisher = City of Spokane| url = http://www.spokanecity.org/government/mayor/| accessdate = January 7, 2009}}</ref>. Алдағы мэр Джим Вест алынғанға тиклем 2006 йылдың 3 ғинуарында Хессион ант ҡабул иткән<ref>{{Cite news|title=New Spokane mayor sworn in, succeeds recalled Jim West|first=John K.|last=Wiley|coauthors=|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2002718370_webspokanemayor03.html|work=The Seattle Times Company|date=January 23, 2006|accessdate=January 24, 2009}}</ref>. [[Файл:Spokane_County_Courthouse.JPG|слева|мини|Округ Суды Бинаһы Споканский]] Спокан 2004 йылда һайланған Республикасы Кэти МакМоррис Роджерс күрһәткән Конгресҡа һайлауҙар буйынса Вашингтон штатының 5-се районы өлөшө булып тора. АҠШ сенатында штаттың өлкән вәкиле булып 1992 йылда һайланған Пэтти Мюррэй тора. АҠШ сенатында кесе вәкил булып 2000 йылда һайланған Мария Кантвелл тора. Вашингтон штатында губернатор 2004 йылдан алып демократ Кристин Грегуар<ref>{{Cite web|title=Elected Officials|publisher=Washington Secretary of State|year=2009|url=http://www.secstate.wa.gov/elections/elected_officials.aspx|accessdate=January 10, 2009}}</ref>. Спокан консерватив ҡараштары менән танылған ҡала, һайлауҙарҙа Республиканлыларға өҫтөнлөк бирә<ref name="Politics">Schmeltzer (2005), pp. 71</ref>. Спокан округында һайлауҙарҙа Джон Маккейн 50 %-48 % АҠШ президентын һайлауҙарҙа еңеп сыҡһа ла (2008 йыл)<ref>{{Cite news|title=President: Washington|url=http://www.cnn.com/ELECTION/2008/results/individual/#mapPWA|publisher=CNN|accessdate=March 11, 2009}}</ref>, һөҙөмтәлә ҡаланың үҙендә Обама 60 %-37 % еңә<ref>{{Cite web|title=Precinct Level Results|publisher=Spokane County Elections|url=http://wei.secstate.wa.gov/spokane/ElectionResults/Pages/PrecinctLevelResults.aspx?CountyCode=SP&RaceId=1&electionID=26|accessdate=July 8, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816165507/http://wei.secstate.wa.gov/spokane/ElectionResults/Pages/PrecinctLevelResults.aspx?CountyCode=SP&RaceId=1&electionID=26 |date=August 16, 2009 }}</ref>. АҠШ вәкилдәр палатаһының элекке спикеры демократ Томи Фоли Вашингтондың 5-се округының вәкиле булып, Спокандың ҙур ярҙамы менән, 30 йыл буйы эшләй. 1981 йылда ҡалала беренсе мэр-афроамерикан [[:en:James Everett Chase|Джеймс Эверетт Чейз]] һайлана, ә унан һуң ҡала беренсе мэр ҡатынды, Вика МакНилды (McNeil Vicki)<ref name="Politics" /><ref>{{Cite web|title=Chase, James E. (1914-1987)|publisher=HistoryLink|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8788|accessdate=March 4, 2009}}</ref> һайлай. == Мәғарифы == [[Файл:St._Al's_from_JFM.JPG|слева|мини|Гонзага Университеты]] Ике дөйөм йәмәғәт китапханаһы урындағы халыҡ ихтыяждарын хеҙмәтләндерә — Спокан Йәмәғәт Китапханаһы һәм Спокан округы китапханаһы. 1904 йылда филантроп Эндрю Карнеги аҡсаһына төҙөлгән Спокан йәмәғәт Китапханаһы үҙәк бүлектән һәм 6 район китапханаһынан тора<ref>{{Cite web|title=About Spokane Public Library|publisher=Spokane Public Libraries|url=http://old.spokanelibrary.org/about/history.asp|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816150143/http://old.spokanelibrary.org/about/history.asp |date=August 16, 2009 }}</ref>. Махсус коллекциялар Төньяҡ-көнбайыш тарихы буйынса материалдарҙы, генеалогияны, Вашингтон штаты тарихын һәм Спокан округының хөкүмәт документтарын үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|title=Spokane Public Library|publisher=Spokane Public Libraries|url=http://www.spokanelibrary.org/admin/uploads/files/Policies/special_collection_seating.pdf|accessdate=January 25, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318004006/http://www.spokanelibrary.org/admin/uploads/files/Policies/special_collection_seating.pdf |date=March 18, 2009 }}</ref>. Спокан йәмәғәт мәктәптәре бүлеге (8-се район) — ҙурлығы буйынса икенсе ҙур мәктәп, яҡынса 30 000 уҡыусыны 6 гимназия, 6 урта мәктәп һәм 34 башланғыс мәктәп хеҙмәтләндерә<ref name="District81">{{Cite web|title=Visit Our Schools|publisher=Spokane Public Schools|url=http://www.spokaneschools.org/Schools/|accessdate=January 6, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822213009/http://www.spokaneschools.org/Schools/|archivedate=August 22, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822213009/http://www.spokaneschools.org/Schools/ |date=August 22, 2008 }}</ref>. Споканда Гонзаганың һәм Уитворттың шәхси университеттары, Спокан колледждарының йәмәғәт системаһы, шулай уҡ университет ҡаласыҡтары һәм Феникс Университеты бар. Гонзага университеты һәм Юридик мәктәп иезуиттар тарафынан 1887 йылда барлыҡҡа килгән<ref>{{Cite web|last=Kershner|first=Jim|title=Gonzaga University|work=Essay 8097|publisher=HistoryLink|date=February 21, 2007|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8097|accessdate=}}</ref>. 1890 йылда Уитворт университетына нигеҙ һалына һәм ул Пресвитериан сиркәүе менән тығыҙ бәйләнештә була<ref>{{Cite web|last=Arksey|first=Laura|title=Whitworth College|work=Essay 8125|publisher=HistoryLink|date=April 21, 2007|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8125|accessdate=}}</ref>. Көнсығыш Вашингтон Университеты (EWU) һәм Вашингтон Дәүләт Университеты (WSU) үҙенең эшмәкәрлеген туранан-тура ҡала үҙәгендә алып бара<ref>{{Cite web|title=Riverpoint Online|work=|publisher=Washington State University|url=http://www.spokane.wsu.edu/communications/riverpointcampus/index.asp|accessdate=January 26, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626102500/http://www.spokane.wsu.edu/communications/riverpointcampus/index.asp |date=June 26, 2008 }}</ref>. Төп университет ҡаласығы Спокандан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Инфраструктураһы == [[Файл:DeaconessMedicalCenter.jpg|справа|мини|Медицина үҙәге Deaconess]] === Һаулыҡ һаҡлау === Ҡалала алты төп дауахана урынлашҡан, дүрт дауахана медицина ярҙамы күрһәтеүҙең тулы исемлегенә эйә<ref>{{Cite web|title=Healthcare|publisher=Greater Spokane, Incorporated|url=http://www.greaterspokanehealthcare.org/|accessdate=February 10, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817155335/http://www.greaterspokanehealthcare.org/ |date=August 17, 2009 }}</ref>. Һаулыҡ һаҡлауҙы төбәктә күбеһенсә табышһыҙ компаниялар хеҙмәтләндерә. Башҡа дауаханалары араһында төньяҡ-көнбайыш өлөштә Spokane Veterans Affairs Medical Center, . төньяҡта Holy Family Hospital, һәм Valley Hospital and Medical Center в Spokane Valle билдәләп китергә мөмкин. Егерме госпиталь селтәрҙәренең береһе [[:en:Shriners Hospital|Hospital Shriners]] госпитале шулай Споканда урынлашҡан<ref>{{Cite web|title=Every Child Needs a Medical Home|publisher=Shriners International & Shriners Hospitals for Children|url=http://support.shrinershospitals.org/site/PageServer?pagename=Every_Child_Needs_a_Medical_Home|accessdate=February 1, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/20090823013114/support.shrinershospitals.org/site/PageServer?pagename=Every_Child_Needs_a_Medical_Home|archivedate=2009-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823013114/http://support.shrinershospitals.org/site/PageServer?pagename=Every_Child_Needs_a_Medical_Home |date=2009-08-23 }}</ref>. === Транспорты === Спокан урамдары донъяның дүрт яғына ориентирланған юл селтәре принцибына ҡоролған. Ҡағиҙә булараҡ, Споканда көнсығыштан көнбайышҡа табан барған юлдар авеню, ә көньяҡтан төньяҡҡа юлдар урам тип атала. Ҡалала төп юл булып Francis, Wellesley, Mission, Sprague һәм 29-сы авеню һанала. I-90 автомагистраленең төньяҡтағы өлөшө US 2 — US 395 киҫешкән урынға тиклем иң тығынлы транспорт коридоры булып тора, унан көн һайын 40 000 автомобиль үтә<ref>{{Cite web|title=City of Spokane Traffic Flow Map|publisher=City of Spokane, Washington|year=2008|url=http://www.spokanestreetdepartment.org/Documents/Flow2006-07.pdf|accessdate=March 31, 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/1268898458080659|archivedate=2010-03-18}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/5oJfTMhLH?url=http://www.spokanestreetdepartment.org/Documents/Flow2006-07.pdf |date=2010-03-18 }}</ref>. [[Файл:I-90SunsetHillSpokane.jpg|слева|мини|I-90 автомагистрале Споканға ингән урында]] Спокан I-90 автомагистрале буйынса хеҙмәтләндерелә, ул көнсығыштан көнбайышҡа, Спокан үҙәге аша, артабан Spokane Valley, Liberty Lake аша, һәм көнсығышҡа ҡарай Айдахо һәм Монтана штаты аша Чикаго йүнәлешенә үтә<ref>{{Cite web|title=Official State Highway Map|url=http://www.wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/87105CAD-83A9-49A7-80F3-5719637C1E2D/0/FrontMapBig.pdf|publisher=[[Washington State Department of Transportation]]|location=[[Olympia, Washington]]|year=2008|accessdate=March 13, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611105949/http://www.wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/87105CAD-83A9-49A7-80F3-5719637C1E2D/0/FrontMapBig.pdf |date=June 11, 2011 }}</ref>. Һуңғы 10 йылда Вашингтон Дәүләт Транспорт Департаменты (WSDOT) юлдарҙа тығындарҙы барлыҡҡа килмәһен өсөн юл селтәрен яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. [[2005 йыл]]да, WSDOT Спокан-Айдахо I-90 автомагистрален киңәйтеү буйынса проекттың ике фазаһын тамамлай. Әлеге мәлдә магистраль алты һыҙатҡа тиклем киңәйтелгән, әммә тағы Айдахо менән Sullivan Road араларындағы участканы киңәйтеү өсөн 210 миллион доллар аҡса талап ителә<ref>{{Cite web|title=I-90 - Spokane to Idaho State Line|publisher=Washington State Department of Transportation|date=Fall 2008|url=http://www.wsdot.wa.gov/Projects/I90/SpokaneIdahoStLine/|accessdate=December 14, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123080711/http://www.wsdot.wa.gov/projects/i90/spokaneidahostline/ |date=November 23, 2008 }}</ref>. ===== Төньяҡ спокан коридоры ===== Транспорт департаменты әлеге ваҡытта Төньяҡ Спокан Коридорҙы төҙөү өҫтөндә эшләй Тамамланған мәленә проект мөмкинлектәре сикләнгән 10.5 миль оҙонлоғондағы (км 16.9) магистраль буласаҡ, ул I-90 автомагистраленән алып Спокан аша төньяҡҡа һуҙыласаҡ<ref name="Corridor">{{Cite web|title=North Spokane Corridor Quick Facts|publisher=Washington State Department of Transportation|url=http://www.wsdot.wa.gov/Projects/US395/NorthSpokaneCorridor/Facts.htm|accessdate=December 23, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020180617/http://www.wsdot.wa.gov/Projects/US395/NorthSpokaneCorridor/Facts.htm |date=October 20, 2014 }}</ref>. Уны төҙөү өсөн 2 миллиард долларҙан ашыу аҡса тотонолған ($3 миллиард инфляцияны иҫәпкә алып)<ref name="Corridor" />. 2009 йылдың 22 авгусында рәсми рәүештә беренсе участкаһы асыла. ==== Йәмәғәт транспорты ==== [[Файл:STAbus2619.jpg|справа|мини|СТА автобусы]] Автомобилдәр киң таралғанға тиклем кешеләр ҡала буйлап трамвай менән ҡулланғандар. Ҡаланың күп боронғо урамдарында бөгөнгө көнгә тиклем юл япмаларында күренеп торған рельстар бар, сөнки уларҙың күбеһе һүтеп алынмаған<ref>{{Cite web|last=Kershner|first=Jim|title=Spokane's Streetcars|work=Essay 8080|publisher=HistoryLink|date=January 25, 2007|url=http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=8080|accessdate=March 5, 2009}}</ref>. [[1922 йыл]]дан башлап, трамвайҙар әкренләп үҙ эшмәкәрлеген кәметә, ә [[1936 йыл]]дың авгусында бөтә трамвай линиялары эшләүҙән туҡтай һәм автобус маршруттары менән алмаштырыла. Бөгөн күпләп пассажир ташыуҙы Спокан транзит агентлығы (СТА) тәьмин итә. Хәҙер СТА яҡынса 150 автобусҡа эйә һәм 143 кв. миль (370 км²) майҙанлы территорияны хеҙмәтләндерә<ref>{{Cite web|title=Frequently Asked Questions|publisher=Spokane Transit|url=http://www.spokanetransit.com/aboutsta/faq.asp#ov|accessdate=January 24, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131233138/http://www.spokanetransit.com/aboutsta/faq.asp#ov |date=January 31, 2009 }}</ref>. Спокан транзит агентлығы маршруттарының ҙур өлөшө үҙәктән Майҙандан юллана. Был тармаҡ менән юлланған пассажирҙар ҡалала һәр бер транспорт маршрутына эләгә ала. Үткән быуаттың 90-сы йылдары аҙағында ташыуҙарҙың тиҙ йөрөшлө системаһын индереү тураһында һөйләшеүҙәр киң тарала. Тәҡдим ителгән яңы линия Майҙандан көнсығышҡа ҡарай Spokane Valley алып Liberty Lake тиклем үтәсәк, ә һуңынан Майҙандан Спокан халыҡ-ара аэропортына тиклем, Liberty Lake алып Coeur d’Alene] тиклем, һәм яңы Төньяҡ Спокан коридорына тиклем линиялар өҫтәләсәк<ref name="InlandRail">{{Cite web|title=The "Vision"|publisher=InlandRail|url=http://www.inlandrail.org/the_vision.html|accessdate=December 14, 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818122834/http://www.inlandrail.org/the_vision.html |date=August 18, 2009 }}</ref>. [[2006 йыл]]да, $263 миллионлы проект тауыш биреү юлы менән билдәһеҙ ваҡытҡа ҡалдырылып кире ҡағыла. Һөйләшеүҙәрҙе алып барыу өсөн бойондороҡһоҙ йәмәғәт төркөмө The Inland Empire Rail Transit Association ойошторола<ref name="InlandRail" />. Споканда Amtrak һәм [[:en:Greyhound Lines|Greyhound]] компанияларының тимер юл һәм автобус бәйләнеше бар, Spokane Intermodal Center аша тормошҡа ашырыла. Ҡалала Amtrak компанияһының ''[[:en:Empire Builder|Builder Empire]]'' Чикагонан килеүсе пассажир поезы туҡтай<ref>{{Cite web|title=Amtrak Stations - Spokane, WA (SPK)|publisher=National Railroad Passenger Corporation|url=http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=am/am2Station/Station_Page&code=SPK|accessdate=January 16, 2011}}</ref>. Шулай уҡ [[Сиэтл]] Портлендҡа ҡарай Spokane, Portland and Seattle Railway иҫке тимер юлдарынан мираҫҡа ҡалған төнгө рейстар башҡарыла. ==== Аэропорттары ==== Споканда Көнсығыш Вашингтон һәм Төньяҡ Айдахоны Спокан халыҡ-ара аэропорты (GEG) хеҙмәтләндерә. Спокандың Халыҡ-ара аэропорты ҙурлығы буйынса Вашингтон штатында икенсе аэропорт һанала, ул АҠШ граждандар авиацияһының Федераль идаралығы менән кесе транспорт үҙәге булып танылған<ref name="SIA">{{Cite web|title=Spokane International Airport|publisher=Spokane International Airport|url=http://www.spokaneairports.net/|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Аэропорт Спокан үҙәгенән көнбайышҡа ҡарай 5 миль (8 км), алыҫлыҡта, яҡынса 10 минутлыҡ арала ята. Аэропорт менән ун эре авиалиния һәм өс йөк ташыу һауа юлы файҙалана<ref name="SIA" />. Аэропорттың Халыҡ-ара аббревиатураһы — «GEG», 1960 йылға тиклем Geiger Field тарихи исемгә нигеҙләнгән һәм 1941 йылда авиация майоры [[:en:Harold Geiger|Гарольд Гайгер]] хөрмәтенә аталған<ref>{{Cite web|title=Frequently asked Questions|publisher=Spokane International Airport|url=http://www.spokaneairports.net/faq.htm|accessdate=December 13, 2008}}</ref>. Спокандың көнсығышында Спокан йылғаһы яры буйында урынлашҡан Field Felts аэропорты дөйөм авиация аэропорты булып тора, ул Спокан округын хеҙмәтләндерә. Спокандың Халыҡ-ара аэропорты төҙөлгәнгә тиклем, ул төп аэропорт сифатында ҡулланыла. Mead Flying Service ҙур булмаған шәхси аэропорт Спокан округында Мид районынан төньяҡҡа ҡарай яҡынса 1 миль (1,6 км) алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{Cite web|title=Mead Flying Service - Spokane, WA|url=http://www.wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/D75B32CB-13DF-4D63-9559-347A2AE2E097/0/ER_MeadFlying.pdf|publisher=WSDOT|date=|accessdate=2009-03-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426215315/http://wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/D75B32CB-13DF-4D63-9559-347A2AE2E097/0/ER_MeadFlying.pdf |date=2010-04-26 }}</ref>. [[:en:Deer Park Airport|Дип-Парк]] аэопорты Спокандан төньяҡҡа ҡарай 22 миль (35 км) алыҫлыҡта урынлашҡан. Күләме бәләкәй генә булыуға ҡарамаҫтан, ике осоу һыҙатының иҡтисади әүҙемлеге ҡалаға 4 316 077 доллар килтерә<ref>{{Cite web|title=Deer Park Municipal Airport - Spokane County, WA|url=http://www.wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/80D0F5D1-91F7-4726-AEE8-92B8D6418C33/0/ER_DeerPark.pdf|publisher=WSDOT|date=|accessdate=2009-03-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426215222/http://wsdot.wa.gov/NR/rdonlyres/80D0F5D1-91F7-4726-AEE8-92B8D6418C33/0/ER_DeerPark.pdf |date=2010-04-26 }}</ref>. [[Файл:Monroe_Street_Dam_on_Spokane_River.jpg|справа|мини|Монро урамында дамба]] === Коммуналь хужалығы === Спокан ҡалаһы һыу менән тәьмин итеү, канализация һәм ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу муниципаль системалары менән идара итә. Споканда Вашингтон штатында Спокан ҡаты ҡалдыҡтарҙың төбәк сиситемаһы сиктәрендә булдырылған сүп-сарҙы энергияға эшкәртеү буйынса берҙән-бер завод бар, шулай уҡ ҡаты ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм сорттарға айырыу буйынса ике станция эшләй, улар Спокан ҡалаһы һәм Спокан округы хеҙмәттәшлегендә барлыҡҡа килгән<ref name="Roesler">{{Cite news|title=Plant's electricity could gain value with ‘renewable’ status|first=Richard|last=Roesler|url=http://www.spokesman.com/stories/2009/feb/25/from-garbage-to-green/|format=Reprint|publisher=''Spokesman-Review''|date=25 February 2009|accessdate=1 April 2009}}</ref>. Электр энергияһы эшкәртеүсе завод менән генерациялана һәм комплекстың эше өсөн өсөн ҡулланыла, ә артығы һатыла<ref name="Roesler"/><ref>{{cite web |title = The Spokane Regional Solid Waste System |publisher = Spokane Regional Solid Waste System |url = http://www.solidwaste.org/sube592.asp?id=5150 |accessdate = April 1, 2009 |deadlink = 404 |archiveurl = https://web.archive.org/20090324041621/www.solidwaste.org/sube592.asp?id=5150 |archivedate = 2009-03-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324041621/http://www.solidwaste.org/sube592.asp?id=5150 |date=2009-03-24 }}</ref>. Тәбиғи газ һәм электр менән тәьмин [[:en:Avista Utilities|Utilities Avista]] тәьмин итә, шул уҡ ваҡытта телевидение, интернет һәм телефония хеҙмәттәрен Qwest Communications һәм [[:en:Comcast|Comcast]] күрһәтә. == Билдәле кешеләре == * Эддингс Дэвид — фэнтези жанрында америка яҙыусыһы-фантасы * Ясиновский Николай Николаевич — бында совет, рәсәй культурисы, халыҡ-ара класлы спорт мастеры йәшәгән. * Джон Стоктон Хьюстон — америка баскетболсыһы, һаҡсы позицияһында уйынсы. * Майлз Кеннеди - рок-йырсы, билдәле Alter Bridge, Slash төркөмдәр музыканты == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг|Япония}} Нисиномия, [[Япония]] (1961) * {{Флаг|Республика Корея}} Чечхон, [[Корея Республикаһы]] (1996) * {{Флаг|Ирландия}} Лимерик, [[Ирландия]] * {{Флаг|Китай}} Гирин, [[Ҡытай]] * {{Флаг|Россия}} [[Махачҡала|Махачкала]], [[Рәсәй]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:АҠШ ҡалалары]] 5miknjpvtv76yij5jhuhiyutmne7zq9 0 149141 1299993 1246935 2026-06-28T01:06:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299993 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тауҙағы йорт''' ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Mountain House</span>) - Чилликоти ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә готик яңырыу стилендәге тарихи йорт, [[Огайо штаты]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]. == Тарихы == [[1852 йыл]]да немец мигранты Оскар Янссен тарафынан төҙөлә. Йорт Сайото йылғаһының текә ярының түбәһендә урынлашҡан. Уның урынлашыуы һәм архитектура стиле тыуған илендәге Рейн йылғаһына күренеш менән замокты хәтерләтеп торорға тейеш. Янссен үҙенең йортон виноград баҡсаһы, шарап яһау йорто һәм һыра баҡсаһы менән уратып ала. Йорттоң текә битләүҙә урынлашыуы арҡаһында, ул төҙөлөштө башларҙан алда ҡалҡыулыҡ битләүен нығыта. Янссендан һуң йорт дизайнсы һәм ҡағыҙ етештереүсе Дард Хантер ҡулына күсә. [[1919 йыл]]да йортто һатып алыу менән, Хантер уны ҡулдан ҡағыҙ етештереү үҙәгенә әйләндерә. Бында ул бик күп китап сығара, уларҙы Mountain House Press исеме аҫтында баҫтырып сығара, һәм был бөтә донъяға билдәле брендтарҙың береһе була<ref name="dohp">Owen, K. Lorrie, ed. ''Places Dictionary of Ohio Historic''. Vol. 2. St. Clair Shores: Somerset, 1999, 1222.</ref>. Ике ҡатлы йорт төрлө архитектура стилдәрен һәм материалдарын үҙ эсенә ала. Готик яңырыу стилененән тыш ҡоролма роман яңырыуы элементтарын да үҙ эсенә ала.<ref name="dohp">Owen, K. Lorrie, ed. ''Places Dictionary of Ohio Historic''. Vol. 2. St. Clair Shores: Somerset, 1999, 1222.</ref>. Уның [[кирбес]] стеналары таш нигеҙгә ҡуйылған, ә йортҡа инеү урыны ҙур ағас ишектәр аша башҡарыла<ref>[http://nr.ohpo.org/Details.aspx?refnum=78002181 House Mountain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403080027/http://nr.ohpo.org/Details.aspx?refnum=78002181 |date=2019-04-03 }}</ref>. [[1978 йыл]]да тауҙағы йорт тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелгән<ref>[https://nrhp.focus.nps.gov/natreg/docs/All_Data.html National Register Information System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626123331/https://nrhp.focus.nps.gov/natreg/docs/All_Data.html |date=2015-06-26 }}</ref>. Ул үҙенең яҡшы һаҡланып ҡалған тарихи архитектураһы һәм Росс округы тарихында тарихи әһәмиткә эйә булған мөһим кеше булып һаналған Дард Хантерҙәң йорто булараҡ Реестрға индерелә. Бөгөнгө көндә йорт офис сифатында Mountain House Press нәшриәтенең милке булып ҡала<ref>[http://www.dardhunter.com/mhpress.htm Mountain Press House] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403051729/http://www.dardhunter.com/mhpress.htm |date=2019-04-03 }}, Press Mountain House, n.d. Accessed 2010-09-01.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [http://www.dardhunter.com Dard Hunter Studios] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:АҠШ]] [[Категория:Биналар]] [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] 5c9b9ai4jzwscyk66hxyi18vra7gsfo 0 149762 1299951 1180968 2026-06-27T14:15:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299951 wikitext text/x-wiki {{Infobox Административ берәмек|Статус=Сельское поселение|Сайт=http://sovruno.ru}} '''Советскорунный ауыл советы''' — юҡҡа сыҡҡан ауыл биләмәһе, ул <ref name="48kz">{{Cite web 2|url=http://pravo.stavregion.ru/docs/2971|title=Закон Ставропольского края от 29 апреля 2016 года № 48-кз «О преобразовании муниципальных образований, входящих в состав Ипатовского муниципального района Ставропольского края, и об организации местного самоуправления на территории Ипатовского муниципального района Ставропольского края»|deadlink=|archiveurl=http://peeep.us/c1d2642f|archivedate=2017-07-18|website=Официальный интернет-портал правовой информации Ставропольского края}}</ref>[[Ставрополь крайы|СРәсәй Федерацияһының Ставрополь крайы]] Ипатов районына ҡараған<ref>[http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/all/index.php?do4=document&id4=57aeddd4-f67d-4c00-9a70-46a916c0eebe 2004 йылдың 4 октябрендә Закон менән Ставрополь крайы № 88-кз «ставрополь крайынан ҡала статусы тураһында үҙгәрештәр муниципаль берәмектәр, ауыл биләмәләре, ҡала округтары, муниципаль райондар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314075726/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/all/index.php?do4=document&id4=57aeddd4-f67d-4c00-9a70-46a916c0eebe |date=2016-03-14 }}</ref>. Советское Руно ҡасабаһының административ үҙәге<ref>{{Cite web 2|url=http://docs.cntd.ru/document/461505266|title=Постановление Правительства от 4 мая 2006 года № 63-п Ставропольского края «Об утверждении Реестра административно-территориальных единиц Ставропольского края»|deadlink=|archiveurl=http://peeep.us/68778249|archivedate=2017-05-24}}</ref>. == Географияһы == Ипатов районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ауыл биләмәһенең дөйөм майҙаны 398,7 км² тәшкил итә<ref name="adm">{{Cite web 2|title=Общая характеристика|url=http://www.ipatovo.org/page.php?id=840|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125180122/http://ipatovo.org/page.php?id=840|archivedate=2017-07-27}}</ref>. Муниципаль берәмектең административ үҙәгенән район үҙәгенә тиклем — {{S|30 км}}<ref>{{Cite web 2|title=Справочник административно-территориального устройства Ставропольского края за 2016 год|url=http://www.stavregion.ru/_/cms_page_media/3185/Справочник%202016.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/6sHz6ljWU|archivedate=2017-07-28}}</ref>, [[Ставрополь|край үҙәгенә]] тиклем — {{S|160 км}}. == Тарих == Ставрополь крайының 2017 йылдың 1 майынан алып, 2016 йылдың 29 апрелендә сыҡҡан Ставрополь крайы № 48 ҡарарына ярашлы<ref name="48kz">{{Cite web 2|url=http://pravo.stavregion.ru/docs/2971|title=Закон Ставропольского края от 29 апреля 2016 года № 48-кз «О преобразовании муниципальных образований, входящих в состав Ипатовского муниципального района Ставропольского края, и об организации местного самоуправления на территории Ипатовского муниципального района Ставропольского края»|deadlink=|archiveurl=http://peeep.us/c1d2642f|archivedate=2017-07-18|website=Официальный интернет-портал правовой информации Ставропольского края}}</ref>, Ипатов районының бөтә муниципаль берәмектәре (ҡала биләмәһе Ипатово, ауыл биләмәләре: Оло Джалга ауылы, Большевистик ауыл советы, Бурукшун ауылы, Винодельненский ауыл советы, Добровольно-Васильевский ауыл советы, Золотаревский ауыл советы, Кевсалинский ауыл советы, Красочный ауыл советы, Леснодачненский ауыл советы, Лиманский ауыл советы, Мало-Барханчакский ауыл советы, Октябрьский ауыл советы, Первомайский ауыл советы, '''Советскорунный ауыл советы''' һәм Тахтинский ауыл советы) берләштереү юлы менән,Ипатовский ҡала округына үҙгәртелгән. == Халыҡ == {{Население|Советскорунный сельсовет}} ; Милли составы 2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында йәшәүсе халыҡтың милләте<ref name="6XYomlxa2">{{Cite web 2|url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/52f1a4804f47c390bed9ffe1000af5d8/Том+3+книга+1.rar|title=Всероссийская перепись населения 2010 года на территории Ставропольского края. Том 3 книга 1 «Национальный состав и владение языками, гражданство»|accessdate=2015-04-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6XYomlxa2|archivedate=2015-04-05}}</ref>: {| class="standard" !Милләте !Һаны !Проценттан |- |Рус | align="right" |2032 | align="right" |89,83 |- |Төркмән | align="right" |132 | align="right" |5,84 |- |Башҡа<ref>'''белорустар''' (5), '''ҡарағалпаҡ''' (9), '''татарҙар''' (16), '''украиндар''' (18), '''чечендар''' (7), милли сығышы тураһындағы икенсе яуап бирергә (32), милли сығышы күрһәтә алмайһың (11)</ref> | align="right" |98 | align="right" |4,33 |- |'''Йәмғеһе''' | align="right" |2262 | align="right" |100,00 |} == Ауыл биләмәһе составы == Ауыл советы бөтөрөлгәнгә тиклем уның территорияһы составына 4 тораҡ пункты ингән<ref>{{Cite web 2|url=http://www.dumask.ru/component/k2/item/10950-news16601|title=Закон Ставропольского края от 07 июля 2011 года № 59-кз «О внесении изменений в законы Ставропольского края об установлении границ муниципальных образований Ставропольского края»|archiveurl=http://peeep.us/7be584ab|archivedate=2017-04-03}}</ref>:{{Автонумерация||[[Двуречный (Ставропольский край)|Двуречный]]|посёлок|{{ Население | Двуречный (Ставропольский край) | тс }}||[[Донцово (Ставропольский край)|Донцово]]|посёлок|{{ Население | Донцово (Ставропольский край) | тс }}||[[Калаусский]]|посёлок|{{ Население | Калаусский | тс }}|%|[[Советское Руно]]|посёлок, {{s|административный центр}}|{{ Население | Советское Руно | тс }}}} == Урындағы үҙидара == * Советскорунный ауыл советы ауыл биләмәһе советы депутаттары (10 депутаттан тора, бер мандатлы һайлау округтары буйынса һайланған, муниципаль һайлау ваҡыты 5 йыл)<ref name="ustav">{{Cite web 2|title=Устав муниципального образования Советскорунного сельсовета Ипатовского района Ставропольского края|url=http://sovruno.ru/data/documents/USTAV-mo-Sovetskorunnogo-selsoveta-v-redakcii-no-fevral-2017-izmeneniya.doc|archiveurl=https://www.webcitation.org/6sGfvHjzD|archivedate=2017-07-27}}</ref> * Советскорунный ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәте<ref name="ustav" /> ; Хакимиәт башлығы * Наконечный Александр Васильевич, ауыл биләмәһе башлығы<ref>{{Cite web 2|title=Глава муниципального образования Советскорунного сельсовета Ипатовского района Ставропольского края|url=http://sovruno.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170419045734/http://sovruno.ru/|archivedate=2017-07-27}}</ref> == Инфраструктураһы == * Советскорунный социаль-мәҙәни берекмәһе * «Ипатово-Совруно» автомобиль юлы * Рәсәй һаҡлыҡ банкы, Филиал № 1856/01856 == Белем == * № 15 «Ромашка» балалар баҡсаһы * 7 урта дөйөм белем биреү мәктәбе == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * {{Cite web 2|title=Общая характеристика муниципального образования|url=http://www.ipatovo.org/page.php?id=840|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125180122/http://ipatovo.org/page.php?id=840|archivedate=2017-07-27}} * {{Cite web 2|title=Оценка современного состояния территории пос. Советское Руно|url=http://sovruno.ru/poselenie/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170627180000/http://sovruno.ru/poselenie/|archivedate=2017-07-27}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ставрополь крайы]] 3pm4awmjurzef12zp99zmampyi34dv0 0 153954 1299946 1277180 2026-06-27T14:07:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299946 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[1918 йыл|1918]]—[[1944 йыл]]дар осоронда [[РСФСР]] (һуңынан — [[СССР]]) һәм [[Финляндия]] араһында дүрт ҡораллы бёрелеш булыуы билдәле: * '''Беренсе совет-фин һуғышы (1918—1920)''' — аҡ фин ғәскәрҙәре һәм РККА частары араһында Совет рәсәйе территорияһындағы 1918 йылдың мартынан 1920 йылдың октябренә тиклем барған хәрби ғәмәлдәр. Башта рәсми рәүештә алып барылмай. 1918 йылдың мартынан инде, Финляндиялағы Граждандар һуғышы барышында аҡ финдар ғәскәрҙәре, дошманды фин «ҡыҙылдарын») эҙәрлекләп, Рәсәй-Финляндия сиген үтеп, ҡайһы бер урындарҙа Көнсығыш Карелияға килеп сығалар. Рәсми рәүештә РФСР менән һуғышты Финляндия демократик хөкүмәте 1918 йылдың 15 майында, Финляндия Социалистик Эшсе Республикаһы ҡыйратылғандан һуң, иғлан итә<ref>[http://www.hrono.ru/sobyt/1900war/1918finl.php Гражданская война в Финляндии и германская интервенция 1918 г. Хронос]</ref> . Беренсе совет-фин һуғышы [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының]] Рәсәй төньяғындағы сит ил интервенцияһының бер өлөшө булып тора. [[1920 йыл]]дың 14 октябрендә РСФСР һәм Финляндия араһында Тарту солох килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. * '''Икенсе совет-фин һуғышы (1921—1922)''' ** [[1921 йыл]]дың 6 ноябрендә фин ирекле соединениелары [[Совет Рәсәйе|РФСР]] территорияһына ([[Карелия]]ға) бәреп ингәндән һуң башлана. Һуғыш иғлан ителмәй. ** [[1922 йыл]]дың 21 мартында Мәскәүҙә РСФСР һәм Финляндия хөкүмәттәре араһында ''совет-фин сик буйҙарының тейелгеһеҙлеген тәьмин итеү буйынса саралар ҡабул итеү тураһындағы килешеүгә'' ҡул ҡуйғандан һуң тамамлана. * '''Совет-фин һуғышы (1939—1940)''' ** [[1939 йыл]]дың 30 ноябрендә совет ғәскәрҙәренең Финляндияға баҫып ингәндән һуң башлана. ** [[1940 йыл]]дың 13 мартында алдағы көндө [[Финляндия]] һәм [[СССР]] араһында ''Мәскәү солох килешеүенә'' ҡул ҡуйғандан һуң тамамлана. * '''Совет-фин һуғышы (1941—1944)''' — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] сиктәрендә Карелияла фин һәм совет ғәскәрҙәре араһында хәрби ғәмәлдәр ** [[1941 йыл]]дың 22 июнендә фин ғәскәрҙәре Аланд милитаризацияланмаған зонаһы утрауҙарын баҫып алғандан һуң башлана. ** Ысынбарлыҡта — [[1944 йыл]]дың 19 сентябрендә — ваҡытлыса тыныслыҡ урынлаштырыу буйынса килешеү төҙөлгәндән һуң, формаль рәүештә — 1947 йылғы Париж солох килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң тамамлана. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Төньяҡ Ингрия Республикаһы]] * [[Төньяҡ Карелия дәүләте]] * [[Олонец хөкүмәте]] * [[Олонец походы]] * [[Карелияла фин оккупацияһы (1941—1944)]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.aroundspb.ru/finnish/pohlebkin/war1917-22.php]Похлебкин В. В.<span> </span><span>Война, которой не было</span> * [http://www.hrono.ru/land/finn.html Хронология Финляндии на портале Хронос] * [https://web.archive.org/web/20161010134203/http://cameralabs.org/3725-istoricheskie-fotografii-iz-finlyandii-vremen-vtoroj-mirovoj-vojny Исторические фотографии из Финляндии времён Второй мировой войны] * [https://web.archive.org/web/20180707213518/http://guns.allzip.org/topic/164/2009432.html АВС-36, СВТ-38 и СВТ-40 в финской армии] * [http://sa-kuva.fi SA-kuva-arkisto. Etulinjasta kotirintamalle 1939—1945] [[Категория:Совет-фин һуғыштары]] e1dhity35nj9ehnjf0kcgy2bf6kr3sm 0 156699 1299969 924331 2026-06-27T16:32:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299969 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Спирин Юрий Леонидович''' ({{Lang-uk|Юрій Леонідович Спірін}}; [[1930 йыл]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1972), профессор (1974). 100-ҙән ашыу баҫылып сыҡҡан ғилми эш, шулай уҡ 20 уйлап табыу һәм патент авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/938194 Изобретатель СПИРИН ЮРИЙ ЛЕОНИДОВИЧ]</ref><ref>[https://findpatent.ru/byauthors/938194/ Патенты автора СПИРИН ЮРИЙ ЛЕОНИДОВИЧ]</ref> == Биографияһы == Спирин Юрий Леонидович 1930 йылдың 11 апрелендә Иваново өлкәһенең Лух районы Порздни ауылында тыуған Горький дәүләт университетының химия факультетын тамамлай (хәҙер Түбәнге Новгород дәүләт университеты) химик-тикшеренеүсе квалификацияһын алып физик химия һөнәре буйынса тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Дзержинск ҡалаһы предприятиеһында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, һуңынан Л.Я. Карпов исемендәге физика-химия ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (НДФХИ, [[Мәскәү]]). 1955—1962 йылдарҙа НДФХИ полимеризация процестары лабораторияһында академик С.С. Медведев етәкселегендә мономерҙарҙың анион полимеризацияһы механизмын тикшеренеүҙәрен үткәрә, уның һөҙөмтәләрен ул «Исследование полимеризации, инициированной литийэтилом в разных средах» темаһына 1962 йылда яҡланған кандидатлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерә<ref>Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата химических наук</ref> 1963 йылдан Ю.Л. Спирин УССР Фәндәре академияһының мономерҙар һәм полимерҙар химияһы институтында термосыҙамлы полимерҙар лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1965 йылда уға юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһе бирелә. 1965 йылдан УССР ФА юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтының олигомерҙар бүлеге мөдире булып эшләй. 1972 йылда «Акцепторно-донорные эффекты в радикальной и координационно-анионной полимеризации» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009806900 Диссертация доктора химических наук]</ref> . 1974 йылда ғилми профессор исеме бирелә. Юрий Леонидович полимеризацияның анион һәм радикаль реакциялары теорияһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. Был йүнәлештә үткәрелгән тикшеренеүҙәр «Реакции полимеризации» монографияһында дөйөмләштерелә (1977), унда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһына хас булған миҫалдарҙа радикаль, анион, координацион-анион, катион һәм молекуляр реакцияларҙың механизмдары анализлана, тирә-яҡ мөхиттең уларҙың барышына йоғонтоһо ҡарала. Уның етәкселеге аҫтында олигомерҙар бүлегендә олигомерҙарҙың, функциональ төркөмдәре менән олигодиендарҙың, олигоуротанакрилаттарҙың реакция һәләтлеге синтезы буйынса тикшеренеү, уларҙың үҙенсәлектәрен һәм улар нигеҙендә композицион полимер материалдарҙың химик барлыҡҡа килеү законлыҡтарын өйрәнеү үткәрелә. Ю.Л. Спирин етәкселегендә 7 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. == Сығанаҡтар == * ''Є Лебедєв. В'' Інститут Н хімії України високомолекулярний сполук (50 років) 1958-2008. Київ, 2008. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mathnet.ru/rus/person110770 Профиль на Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212134631/http://www.mathnet.ru/rus/person110770 |date=2019-12-12 }} [[Категория:Химия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгород дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] nok8cx2nqie5kpel9ar1e2ygs0jwx8p 0 158170 1299944 1290934 2026-06-27T12:17:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299944 wikitext text/x-wiki '''Сирек марафон''' ({{lang-en|Quarter marathon}}) ('''QM''') (шулай уҡ '''марафондың 1/4 өлөшө''' тип тә йөрөтөлә) — марафон (42 км 195 метр) дистанцияһынан дүрт тапҡырға кәмерәк 10,55 км йүгереү дистанцияһы. Ҡағиҙә булараҡ, ярыштар шоссе юлда үткәрелә. Сирек марафон еңел атлетиканың рәсми дисциплинаһы булып тормай, әммә был арауыҡ [[2010 йыл]]дар башынан алып донъяның һәүәҫкәр йүгереүселәренең иғтибарын йәлеп итә. Сирек марафон йүгереүе марафон менән бер рәттән традицион марафон һәм ярыммарафон ярыштары сиктәрендә уҙғарыла. Уның барлыҡҡа килеүе марафон һәм ярыммарафон ярыштарына юлдаш-дистанция сифатында үткәреү тәжрибәһенә бәйле. Ләкин марафон һәм ярыммарафон трассаһын билдәләгәндә 10 км тулы әйләнәгә бүленмәй һәм уны -ткәреүҙе ябайлаштырыу маҡсатында ойоштороусылар был арауыҡты 10,55 км тип билдәләй. [[Файл:Bib race RunUralan Elista.jpg|thumb|2017 йылдың 22 октябрендә Ҡалмыҡстанда, Элистала RunUralan ярышында марафондың 1/4 өлөшөн үткән ҡатнашыусы номеры]] Шул уҡ ваҡытта донъяла яйлап ҡына айырым сирек марафон ярыштары үткәрелә: [[Таиланд]]тың төньяҡ-көнбайышындағы Сисакет провинцияһында һәр йылдың декабренең өсөнсө йәкшәмбеһендә, Көньяҡ Англияның Баши ҡалаһында һәр йыл июлдә сирек марафон ярыштары үтә. [[Англия]]ның Конглтон ҡалаһында был ярышты урындағы Конглтон арыҫландары клубы уҙғара. Уның ҡатнашыусылары дистанцияны ярыммарафонсылар менән үтә. Конглтон арыҫландары ярыш үткәреүҙе [[2011 йыл]]да туҡтата, әммә Конглтон аусылары (''Congleton Harriers'') уны һаҡлап ҡала һәм [[2012 йыл]]да ярыштар ҡабат уҙғарыла башлай. Вустерширҙағы Бредон ҡалалһында был сара 2012 йылдың сентябренән башлап йыл һайын ойоторола. == Һылтанмалар == * [http://runwaterloo.com/run-a-quarter-marathon/ ТОП 10.5 причин бежать Четвертьмарафон] * [http://www.thedqm.ca/ Durham Quarter Marathon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218190117/http://thedqm.ca/ |date=2020-02-18 }} * [http://www.womensquartermarathon.com/ Womens Quarter Marathon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224133727/http://www.womensquartermarathon.com/ |date=2020-02-24 }} * [http://www.aarclub.com/phils/home.htm Phils TavernQuarter Marathon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908020631/http://www.aarclub.com/phils/home.htm |date=2019-09-08 }} {{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/ Четвертьмарафон}} [[Категория:Шоссела йүгереү|*]] [[Категория:Оҙон дистанцияға йүгереү]] [[Категория:Спорт]] 29ymgnzs6zdkaqe4rb21h4cc4l7blvl 0 164992 1299987 1223144 2026-06-27T20:57:40Z Kirill Borisenko 7063 1299987 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: left; background-color: red; width: 100px; height: 100px;" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" |<big><big>Li</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" |<big><big>3</big></big> |- align="right" style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" |'''6,941''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" |'''[He]2s¹''' |- align="center" style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" |<big>'''Литий'''</big> |} [[Файл:Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|мини|Литиевая батарея Модель]] '''Литий''' (грек. lithos — таш) — [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 1-се төркөмөндә, 3-сө тәртип һанында урынлашҡан химик элемент. Уның атом массаһы 6,941, Литий һелтеле металдарға инә. Тәбиғәттә уның ике стотороҡло изотобы осрай: 6 Li һәм 7 Li <ref>[https://bigenc.ru/literature/text/2147453 Литий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тарихи белешмә == [[Файл:Blausen 0615 Lithium Atom-ru.png|мини|]] Литийҙы беренсе тапҡыр [[1817 йыл]]да швед ғалимы Ю. А. Арведсон петалит тигән минералдан таба, ә металлик литийҙы [[1818 йыл]]да инглиз ғалимы Г.Дэви аса. == Физик һәм химик үҙенсәлектәре == Литий — көмөшһыу аҡ металл. Ул металдар араһында иң еңеле. Уның тығыҙлығы 539 кг/м ³(t 20 С); иреү t — 180,5 С; ҡайнау t — 1340 С; йылылыҡ үткәреү коэффициенты 70,8 Вт/м,Т; сағыштырма йылы һыйҙырышлығы 3,31* 10 ³ Дж/кг*К; сағыштырма электр ҡаршылығы 5,6 * 10 ⁻⁵ К ⁻¹. Литий һауала Li₃ N һәм Li₂ N ярыһы менән ҡаплана, йылытҡанда зәңгәр ут булып яна. Галогендар, [[водород]], көкөрт менән тәьҫирләшә. Литийҙың ҡайһы бер металдар менән (марганец, цинк, алюмин) ҡаты ҡушылдыҡтары, ә ҡайһылары менән интерметалл ҡушылдыҡтары (мәҫәлән LiAg, LiHg) бар. == Таралышы == Литийҙың ер ҡабығындағы миҡдары 3,2*10 ⁻³ % . Бөтә донъя океанында литий бик аҙ күләмдә <ref>[https://bigenc.ru/literature/text/2147433 Литиевые руды//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ҡулланылышы == Иң мөһим ҡулланылыш тармағы — атом энергетикаһы. Шыйыҡ литийҙы атом реакторҙарында йылы тапшырыусы булараҡ ҡулланалар. Металлургия өлкәһендә литийҙы төрлө иретмәләргә ҡушалар. Ул иретмәнең һығылмалылығын, ныҡлығын, коррозияға бирешмәүсәнлеген арттыра. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[https://bigenc.ru/literature/text/2147453 Литий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://bigenc.ru/literature/text/2147433 Литиевые руды//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Навигация | Тема = Литий | Викицитатник = Литий | Викитека = ЭСБЕ/Литий | Викисловарь = литий | Викисклад = Category:Lithium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Li/key.html Литий на Webelements] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb003.htm Литий в Популярной библиотеке химических элементов] == Әҙәбиәт == * Плющев В. Е., Степин Б. Д. Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия. — М.-Л.: Химия, 1970. — 407 с. * {{из БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article070769.html|Литий}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Һелтеле металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] rt1wt7e6y5sdio1bx8pig279s2vyqou 0 169590 1300016 1245286 2026-06-28T07:28:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300016 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Тымыҡ океан дәүләт университеты''' — ({{Lang-ru|Тихоокеанский государственный университет}}) — [[Хабаровск крайы|Хабаровск крайының]] административ үҙәге [[Хабаровск]] ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Тулы рәсми атамаһы:''Юғары белем биреүҙең'' ''федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «Тымыҡ океан дәүләт университеты», халыҡ телендә - "политен"'') == Тарихы == Университет тарихы 1958 йылда Хабаровск автомобиль-юл институтын ойошторғанда башлана, ул 1962 йылда - Хабаровск политехник институты итеп үҙгәртелә, ә 1992 йылда Хабаровск дәүләт техник университеты ойошторола. 2005 йылда Хабаровск дәүләт техник университеты Тымыҡ океан дәүләт университеты статусына эйә була. Ойошторолғандан алып юғары һөнәри белемле 100 меңгә яҡын белгес әҙерләнгән <ref>[http://pnu.edu.ru/ru/about/ Об университете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029014812/http://pnu.edu.ru/ru/about/ |date=2020-10-29 }}</ref>. ;Йылъяҙмаһы 1958 йылдың 29 мартында ''Хабаровск автомобиль-юл институты'' булараҡ ойошторолған.<ref>Приказ Министерства высшего образования СССР № 351 от 29 марта 1958 года</ref> 1962 йылдың 12 июлендә ''Хабаровск политехник институты тип'' үҙгәртелгән. .<ref>Постановление ЦК КПСС и Совета Министров СССР № 737—311 от 12 июля 1962 года</ref> 1992 йылдың декабрендә''Хабаровск дәүләт техник университетына'' әйләндерелә. 2005 йылдың 23 мартында ''Тымыҡ океан дәүләт университетына'' үҙгәртелә <ref>Приказ Федерального агентства по образованию № 170 от 23 марта 2005 года</ref> 2015 йылда А''лыҫ Көнсығыш'' ''дәүләт гуманитар университеты'' һәм ''Тымыҡ океан дәүләт университеты ҡушыла''. ;Рәсми атамалары: * 1958 – Хабаровск автомобиль-юл институтын (ХабАДИ) * 1962 – Хабаровск политехник институты (ХПИ) * 1992 – Хабаровск дәүләт техник университеты (ХГТУ) * 2005 – тымыҡ океан дәүләт университеты (ТОГДА) == Ҡоролошо == Тымыҡ океан дәүләт университетының профессор-мөғәллимдәр составында 900-ҙән ашыу кеше эшләй, улар араһында 120-гә яҡын фән докторы һәм 420-нән ашыу фән кандидаты бар. Университетта 18 факультет, шул иҫәптән 1 өҫтәмә һөнәри белем биреү һәм 1 ситтән тороп уҡыу факультеты бар<ref>{{Cite web|url=http://pnu.edu.ru/ru/faculties/|title=Образование в ТОГУ|publisher=pnu.edu.ru|accessdate=2019-12-11}}</ref>. Юғары уҡыу йортонда 17 меңдән артыҡ кеше тамамлаған<ref>{{Cite web|url=http://pnu.edu.ru/ru/|title=Тихоокеанский государственный университет|publisher=pnu.edu.ru|accessdate=2019-12-11}}</ref>. Университет составына шулай уҡ Мәғлүмәт технологиялары институты индерелгән.Мәғлүмәт технологиялары институты 1995 йылда механика-машиналар эшләү факультеты һәм автоматика, иҫәпләү техникаһы һәм информатика факультеты базаһында ойошторолған. Шулай итеп, уның тарихы - техник прогрестың төрлө этаптарында 30 йылға яҡын өҙөклөк барлыҡҡа килгән һәм, ниһайәт, берҙәм сылбырлы булған университеттың ике структура бүлексәһен ойоштороу тарихы булып тора <ref>[http://www.mathnet.ru/org4679 Институт информационных технологий Тихоокеанского государственного университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250213025809/https://www.mathnet.ru/org4679 |date=2025-02-13 }}</ref>. === Етәкселеге === Ректорҙары һәм директорҙары<ref>[http://pnu.edu.ru/ru/about/history/ История Тихоокеанского государственного университета - Тихоокеанский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105044646/http://pnu.edu.ru/ru/about/history/ |date=2019-11-05 }}</ref>:1958-1987 — Даниловский Михаил Павлович<ref>[http://pnu.edu.ru/ru/library/projects/persons/danilovsky/ Даниловский Михаил Павлович - Тихоокеанский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105105213/http://pnu.edu.ru/ru/library/projects/persons/danilovsky/ |date=2019-11-05 }}</ref> 1987-2002 – Булгаков Виктор Кирсанович <ref>[http://pnu.edu.ru/ru/library/projects/persons/bulgakov/ Булгаков Виктор Кирсанович - Тихоокеанский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103104404/http://pnu.edu.ru/ru/library/projects/persons/bulgakov/ |date=2019-11-03 }}</ref>; 2002-хәҙергәсә – Иванченко Сергей Николаевич <ref>[http://pnu.edu.ru/ru/library/projects/persons/ivanchenko/ Иванченко Сергей Николаевич - Тихоокеанский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103094142/http://pnu.edu.ru/ru/library/projects/persons/ivanchenko/ |date=2019-11-03 }}</ref> == Факультеттар<ref>{{Cite web|url=http://pnu.edu.ru/ru/about-portal/web-catalog/#faculty|title=Каталог web-ресурсов|publisher=pnu.edu.ru|accessdate=2019-12-11}}</ref> == [[Файл:Far_Eastern_State_University_of_Humanities.JPG|мини|ТОГДА педагогия институты]] * Инженер-төҙөлөш институты (ИСИ) * Институт социаль-сәйәси һәм коммуникация технологиялары (ИСПТиК) * Транспорт-энергетика факультеты (ТЭФ) * Автоматлаштырыу һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты (ФАИТ) * Архитектура һәм дизайн институты (ИАиД) * Фән фундаменталь һәм компьютер факультетының (ФКФН) * Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология факультеты (ФПЭ) * Иҡтисад һәм идара итеү факультеты (ФЭУ) * Юридик институт (ЮИ) * Педагогия институтының тарих факультетына һәм шәрҡиәтселәр * Сәнғәт факультетында, педагогия институты һәм дизайн рекламы * Филология факультетында, педагогия институтында ара коммуникациялар һәм тәржемә * Тәбиғи фәндәр факультеты, педагогия институтының математика һәм ит * Педагогия институтының физик культура факультетына * Психология факультеты һәм социаль-педагогик технологиялар гуманитар институты * Башланғыс факультетында, педагогия институтының мәктәпкәсә һәм белем дефектологический * Ситтән тороп уҡыу факультеты (ЗФ) * Өҫтәмә профессиональ белем биреү факультеты == Билдәле тамамлаусылар == Университетты тамалаған билдәле шәхестәр араһында: Александр Панжинский — рәсәй саңғысыһы, 2010 йылдағы ҡышҡы олимпия уйындарындағы индивидуаль спринтта көмөш миҙал призеры; Александр Левинталь — алыҫ көнсығыш федераль округы рф президенты тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары, ДФО-ла инвестиция вәкиле; Сергей Иванченко — ТОГУ ректоры, Алыҫ Көнсығыш федераль округының юғары уҡыу йорттары ректорҙары советы рәйесе; Андрей Замковой — рәсәй боксеры, 2012 йылда «69 кг тиклемге ир-егет» категорияһында йәйге олимпия уйындарының бронза призеры; Сергей Левков — РФ Президентының Алыҫ Көнсығыш федераль округы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары <ref>[http://pnu.edu.ru/ru/faculties/full_time/feu/eus/about/grad-student/ Наши выпускники/Тихоокеанский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127001139/https://pnu.edu.ru/ru/faculties/full_time/feu/eus/about/grad-student/ |date=2021-01-27 }}</ref> * * * * * == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://pnu.edu.ru/ Сайт ТОГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221105233305/https://pnu.edu.ru/ |date=2022-11-05 }} * [http://muniver.khstu.ru/ Журнал «МОЙ УНИВЕРСИТЕТ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127154636/http://muniver.khstu.ru/ |date=2021-01-27 }} * [http://technopolis.khstu.ru/ Газета Тихоокеанского государственного университета «ТЕХНОПОЛИС»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216211141/http://technopolis.khstu.ru/ |date=2020-02-16 }} * [http://pnu.edu.ru/vestnik/ Научный журнал «Вестник Тихоокеанского государственного университета»]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] 6xtcw9giz0rcnyg045xy0kk6jw88eh1 0 182960 1299991 1133259 2026-06-27T22:38:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299991 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сөләймәнов Ринат Рәмил улы''' (21 май 1960 йыл) — информатика һәм мәғлүмәт технологиялары уҡытыусыһы. Өлкән ғилми хеҙмәткәр, педагогия фәндәре кандидаты (1992)<ref name="Сулейманов Ринат Рамилович">[http://www.mathnet.ru/rus/person29448 Сулейманов Ринат Рамилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220507180729/http://www.mathnet.ru/rus/person29448 |date=2022-05-07 }}</ref>. == Биографияһы == Ринат Рәмил улы Сөләймәнов 1960 йылдың 21 майында [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] Ҡыҙыл Аташ ауылында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тәрбиәләнә. 1977 йылда Илеш районының Бишҡурай урта мәктәбен тамамлағандан һуң [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетына уҡырға инә. 1980 йылда [[Совет Армияһы]] сафына саҡырыла. 1982 йылда хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыуын дауам итә. 1984 йылда институтты тамамлағандан һуң математика һәм физика уҡытыусыһы сифатында [[Өфө]]нөң 102-се урта дөйөм белем биреү мәктәбенә эшкә ебәрелә. 1989 йылда 103-сө урта дөйөм белем биреү мәктәбенә математика һәм информатика уҡытыусыһы итеп күсерелә. 1992 йылда Силәбе дәүләт педагогия институтында уҡытыу һәм тәрби (физика) теорияһы һәм методикаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1999 йылдан 2000 йылға тиклем Өфө энергетика колледжында, 2000-2005 йылдарҙа 104-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә информатика уҡытыусыһы. 2005-2006 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда мәғлүмәт системалары һәм технологиялары кафедраһы доценты вазифаһында эшләй. 2006 йылдан 2007 йылға тиклем Өфө дәүләт технология һәм дизайн колледжында информатика һәм мәғлүмәт технологиялары уҡытыусыһы. 2007 йылдың мартында Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының Мәғарифты мәғлүмәтләштереү үҙәге директоры вазифаһына күсерелә. Бер үк ваҡытта «Физика, математика һәм информатика» кафедраһы доценты булып эшләй. Төп эш урыны Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты, вазифаһы — мәғарифты мәғлүмәтләштереү үҙәге директоры<ref name="Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ">[https://famous-scientists.ru/12471/ Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ]</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эштең төп темалары: информатиканы уҡытыу методикаһы, мәсьәләләрҙе компьюторлы хәл итеү, информатика буйынса кластан тыш эш<ref name="Сулейманов Ринат Рамилович" />. 160-тан ашыу фәнни һәм фәнни-методик хеҙмәт авторы. «Уҡытыусыларҙың һөнәри үҫешенә интернет-ярҙам-2007» Милли уҡытыу фонды проектының методик эшләнмәләр конкурсында ҡатнашҡаны өсөн диплом менән бүләкләнә, 2008 һәм 2009 йылдарҙа Бөтә Рәсәй «Педагогик инновациялар» асыҡ конкурсында I дәрәжә дипломы, 2008 йылда иң яҡшы фәнни китап конкурсы (Милли мәғарифты үҫтереү фонды) лауреаты дипломы менән бүләкләнә. Бер нисә тапҡыр «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы лауреаты исеменә лайыҡ була. «БИНОМ. Лаборатория знаний» методик хеҙмәтенең «Информатиканың өҙлөкһөҙ курсы» РАО концепцияһын тормошҡа ашырыу буйынса төбәк консультанты. Intel «Киләсәк өсөн белем биреү» программаһының төбәк вәкиле<ref name="Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ" />. == Хеҙмәттәре == 1. Организация внеклассной работы в школьном клубе программистов: методическое пособие. М.: Изд-во: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2010. – 255 с. 2. Методика решения учебных задач средствами программирования: методическое пособие. М.:. Изд-во: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2010. – 188 с. 3. Компьютерное моделирование математических задач. Элективный курс:Учебное пособие / Р. Р. Сулейманов. — М.: БИНОМ, Лаборатория знаний, 2011. — 384 с. 4. Внеклассная работа по информатике в школе. - Өфө: БИРО, 2008. – 223с. 13,9 п.л. 5. Теоретические основы практической направленности обучения программированию. Өфө: БИРО, 2009 –100с. 6 п.л. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре<ref name="Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ" /> == * Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының атҡаҙанған фән һәм мәғариф хеҙмәткәре, * «ФӘННИ ЕҢЕҮҘӘРЕ ҺӘМ ҠАҘАНЫШТАРЫ ӨСӨН» Бөйөк Александр ордены, * «Билдәле ғалимдар» энциклопедияһы ҡатнашыусыһы СЕРТИФИКАТЫ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://famous-scientists.ru/12471/ Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ] * [http://www.mathnet.ru/rus/person29448 Сулейманов Ринат Рамилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220507180729/http://www.mathnet.ru/rus/person29448 |date=2022-05-07 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Педагогия фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]] nf9yodjd2h0v555tpfvqv2k7hlbud5w 0 201322 1299947 2026-06-27T14:10:21Z Баныу 28584 Яңы бит: '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы»нан (1926)... 1299947 wikitext text/x-wiki '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы»нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән булА. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанаған. == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Поэзия]] [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 4vmtvioc6npqjrw4et2icopc2cjkqjo 1299948 1299947 2026-06-27T14:11:48Z Баныу 28584 1299948 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы»нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанаған. == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Поэзия]] [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] s65itpiu8yzwa5em3xyby98b2vovyna 1299949 1299948 2026-06-27T14:12:16Z Баныу 28584 1299949 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы»нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Поэзия]] [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] rfnqpwq7nscyqp3mookl4ouyulyon43 1299950 1299949 2026-06-27T14:14:17Z Баныу 28584 1299950 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Ук}} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы»нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Поэзия]] [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] hmj0c15fs47j2z987q1zaz7d0mamhmx 1299952 1299950 2026-06-27T14:16:09Z Баныу 28584 1299952 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы»нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Поэзия]] [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] oj4mwto4zbd30ka9bp1fhtns78kchob 1299953 1299952 2026-06-27T14:55:28Z Баныу 28584 1299953 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша[3]. Николай Вержбицкийҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый[3]. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була[4]. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар[7]. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтар тураһында [4]: == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Поэзия]] [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 1lilecfux8geg1gc64plwaqo3bm1noe 1299954 1299953 2026-06-27T14:56:05Z Баныу 28584 /* Иҫкәрмәләр */ 1299954 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша[3]. Николай Вержбицкийҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый[3]. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була[4]. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар[7]. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтар тураһында [4]: == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] oj83l615e24zyajk9vq0jy9r2ahwluj 1299955 1299954 2026-06-27T14:56:29Z Баныу 28584 /* Иҫкәрмәләр */ 1299955 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша[3]. Николай Вержбицкийҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый[3]. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була[4]. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар[7]. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтар тураһында [4]: == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 13bdt80zt1hpw7fuq4ojlmdvib72oyf 1299956 1299955 2026-06-27T14:58:15Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299956 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша[3]. Николай Вержбицкийҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый[3]. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була[4]. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар[7]. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтар тураһында [4]: == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ecw3lwpdvlnauvrq96dq780cicro67v 1299957 1299956 2026-06-27T15:06:10Z Баныу 28584 1299957 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. Николай Вержбицкийҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>.. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була[4]. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтар тураһында<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] r81gh8dbl34675pizrlgs6zc1j973p2 1299958 1299957 2026-06-27T15:13:28Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299958 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. Николай Вержбицкийҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>.. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була[4]. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, Хафиз. Сәғҙи, Фирҙәүси, Низами, Руставели. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] i3qxyfxdphjes0yzmbuews6x8vl6oxh 1299959 1299958 2026-06-27T15:16:34Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299959 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. Николай Вержбицкийҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>.. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була[4]. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 44hkzcrazjuwmxlqax39vqzsbb86l8k 1299960 1299959 2026-06-27T15:19:53Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299960 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>.. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була[4]. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] rrpdpi7z77zu1o2x4ntxllhqjanzngp 1299961 1299960 2026-06-27T15:21:36Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299961 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] c5c9l0rzlpwnwb5resg7xr6y452obwx 1299962 1299961 2026-06-27T15:29:31Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299962 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Персия мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары Галина Бениславскаяға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була. == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 2gr1zpzyeldbi3zjuoqmsz0o7g0sn8p 1299963 1299962 2026-06-27T15:31:45Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299963 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Персия мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары Галина Бениславскаяға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 0lb48i1yhb4nbr8jdz5n8gfmmnjfbgb 1299964 1299963 2026-06-27T15:32:44Z Баныу 28584 /* Әҙәбиәт */ 1299964 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Персия мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары Галина Бениславскаяға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] s9qxj4gdocfd5i3lkc1dz4tf06rntfg 1299965 1299964 2026-06-27T15:33:52Z Баныу 28584 /* Әҙәбиәт */ 1299965 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Персия мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары Галина Бениславскаяға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] p8b3jgiasxf841bzslcpyiv6eukrnxl 1299966 1299965 2026-06-27T15:36:45Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299966 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />.. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Персия мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 3esyuxrg00gzzx4e498z2725bqs4lcn 1299971 1299966 2026-06-27T16:46:48Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299971 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 2znp3f4mu5txrv6kkd6gociv4u0325i 1299973 1299971 2026-06-27T17:06:46Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299973 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға уларҙың уны ғына, шулай уҡ «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр ингән. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш тапҡан һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны Есенин һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 90shuqim1owb6i49w6yo4yw9l1ou17h 1299974 1299973 2026-06-27T17:09:25Z Баныу 28584 1299974 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын уҡый<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш тапҡан һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны Есенин һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] hrjzqbsvzklsbtsiml08telwsh4zxuv 1299975 1299974 2026-06-27T17:12:27Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299975 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш тапҡан һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны Есенин һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ccls15g9v5vuuhene0qaiyu2zmfx73g 1299976 1299975 2026-06-27T17:16:43Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299976 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] qbp78d9r8xvuaunjpgrejm5k0l2u8f3 1299977 1299976 2026-06-27T17:28:05Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299977 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. 1925 йылдың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Петр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 1sbhgkje6h8ngeivl7fizq4g5w1w8tm 1299978 1299977 2026-06-27T17:30:15Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299978 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Петр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 1izmko6x51yxmbc3qp709dh7fxf94fi 1299979 1299978 2026-06-27T17:36:58Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299979 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Петр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы мотивтары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың каноник тәртибен билдәләй. Шағир «Фарсы мотивтарын» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] e96wwbm7dneft9awaw62l5tyw0vlozu 1299980 1299979 2026-06-27T17:39:57Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299980 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Петр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы мотивтары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың каноник тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы мотивтарын» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] jq1fkmk8kx1ljjai73xs5u3b7bedefo 1299981 1299980 2026-06-27T17:42:30Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299981 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Петр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы мотивтары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы мотивтарын» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] kg0dd8kjwoge1tufz85qnwav1p8maln 1299995 1299981 2026-06-28T05:00:23Z Баныу 28584 1299995 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Петр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы мотивтары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы мотивтарын» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең анталогиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] tdqa1qbrblbl4h4pg0mos2o556top3e 1299996 1299995 2026-06-28T05:02:46Z Баныу 28584 [[Фарсы мотивтары]] битенең исемен [[Фарсы моңдары]] тип Баныу алыштырҙы: Хаталы атама 1299995 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы мотивтары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы мотивтары» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, тыйылмаған холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы мотивтары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы мотивтары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы мотивтарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Петр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы мотивтары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы мотивтарын» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең анталогиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] tdqa1qbrblbl4h4pg0mos2o556top3e 1299998 1299996 2026-06-28T05:07:44Z Баныу 28584 1299998 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең анталогиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] sa0gz04hd95l054e42n0wkenz1fg786 1299999 1299998 2026-06-28T05:08:39Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1299999 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең анталогиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] e0or9a6rhhubs2bxrgrs9l3zb7h80as 1300000 1299999 2026-06-28T05:11:11Z Баныу 28584 /* Әҙәбиәт */ 1300000 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир Кавказға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] d2swa5jkto4gy0bfavu9ymsm35ub40k 1300001 1300000 2026-06-28T06:05:47Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1300001 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Улеглась моя былая рана…» шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра[3]. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Беҙ Рәсәйҙә ҡыҙҙарҙы Эт кеүек сылбырҙа тотмайбыҙ.. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] r4ju4u1xf5r5q3z89fqzcfdtegcx07s 1300002 1300001 2026-06-28T06:09:32Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300002 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым...» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым...» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра[3]. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Беҙ Рәсәйҙә ҡыҙҙарҙы Эт кеүек сылбырҙа тотмайбыҙ.. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 5vhwfeg0sraygoo685ay5u780if1clr 1300003 1300002 2026-06-28T06:11:14Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300003 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым...» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым...» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра[3]. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. {{Цитата|И на дверь ты взглядывай не очень,|Все равно калитка есть в саду…}} Беҙ Рәсәйҙә ҡыҙҙарҙы Эт кеүек сылбырҙа тотмайбыҙ.. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] gvch2u4ey4h7redtif39ksus3h8thl7 1300004 1300003 2026-06-28T06:14:39Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300004 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра[3]. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] fs0cxrsv3apu3s23n95enoi090ks4e5 1300005 1300004 2026-06-28T06:18:53Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300005 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. (Р. Ғарипов тәржемәһе}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 1prdo7bhnzu0xo5ll3p6fophl3gkxse 1300006 1300005 2026-06-28T06:25:15Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300006 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. (Р. Ғарипов тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. Ишеккә лә бик ҡарама, Баҡсала бит ҡапҡа бар == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] rr6v86ttl0hl0nx3r3qp2g7lwvaqyhj 1300007 1300006 2026-06-28T06:28:36Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300007 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Циата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 7rmau2lupos7wtbqggk6pj3w91bd5e0 1300008 1300007 2026-06-28T06:28:57Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300008 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ac1qsvndnxm9efafdhvwdkv9w071njn 1300009 1300008 2026-06-28T06:40:37Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300009 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, Шираз келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм яманһыҙ юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 3bocvdvmg813f279m3bh6w74jbrw2oj 1300010 1300009 2026-06-28T06:47:18Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300010 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, Шираз келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм яманһыҙ юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 7jq5ty6ifkdob5i1e1sq6dimmq9q079 1300011 1300010 2026-06-28T06:53:45Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300011 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, Шираз келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 04uptkfjj4hiyejllohptmauyspm9s8 1300012 1300011 2026-06-28T06:59:08Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300012 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] shn3c5oavk8mn7r9h4waa76gq4mz42k 1300013 1300012 2026-06-28T06:59:45Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300013 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] bkv74c5n2kvqzr7jnxe5gintz038w2c 1300014 1300013 2026-06-28T07:11:32Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300014 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ;«Я спросил сегодня у менялы…» шиғыры «Трудовой Батум» ( № 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. исеме шиғырҙың диалогик характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен һәм аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Көтмәгәндә аҡыллы һәм үткер, шиғри һәләткә эйә кеше булып асылған аҡса алмаштырыусы менән диалогта шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙенең хистәрен белдереү өсөн һүҙҙәр табырға тырыша. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға әүерелгән аҡса алмаштырыусы ҡыҫҡа, әммә ялтырауыҡлы һәм мәғәнәһе буйынса тәрән яуап бирә. Стихотворение «Я спросил сегодня у менялы…» опубликовано в газете «Трудовой Батум» № 280, датированной 10 декабря 1924 года. Название «Я спросил сегодня у менялы…» подчёркивает диалогический характер стихотворения и указывает на поиски мудрости и понимания любви через обращение к опытному человеку, носителю восточной культуры. В диалоге с менялой, который неожиданно раскрывается как мудрый и проницательный человек, наделенный поэтическим даром, поэт пытается найти слова для выражения своих чувств к прекрасной персиянке Лале. Меняла, преображаясь из обычного торговца в настоящего [[оракул]]а, дает краткие, но блестящие и глубокие по смыслу ответы. {{Цитата|И ответил мне меняла кратко:|О любви в словах не говорят}} При этом образ персиянки, несмотря на традиционное восточное имя, остается лишь фоном, лишенным индивидуальности и служащим для демонстрации необычных качеств менялы<ref name="Белоусов1" />. шиғыры "Хеҙмәт Батумы" гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендәге 280-се һанында баҫылып сыҡҡан. "Мин бөгөн аҡса алмаштырыусынан һораным..." исеме шиғырҙың диалогик характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен һәм аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Көтмәгәндә аҡыллы һәм үткер, шиғри һәләткә эйә кеше булып асылған аҡса алмаштырыусы менән диалогта шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙенең хистәрен белдереү өсөн һүҙҙәр табырға тырыша. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға әүерелгән аҡса алмаштырыусы ҡыҫҡа, әммә ялтырауыҡлы һәм мәғәнәһе буйынса тәрән яуаптар бирә. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] sfbhck1lv3tzdtazuufvwg36jmoo193 1300015 1300014 2026-06-28T07:21:35Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300015 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан...» «Һораным мин бөгөн асламсынан...» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» ( № 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғыр үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен һәм аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Көтмәгәндә аҡыллы һәм үткер, шиғри һәләткә эйә кеше булып асылған аҡса алмаштырыусы менән диалогта шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙенең хистәрен белдереү өсөн һүҙҙәр табырға тырыша. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға әүерелгән аҡса алмаштырыусы ҡыҫҡа, әммә ялтырауыҡлы һәм мәғәнәһе буйынса тәрән яуап бирә. При этом образ персиянки, несмотря на традиционное восточное имя, остается лишь фоном, лишенным индивидуальности и служащим для демонстрации необычных качеств менялы<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 54a7jxz1awjhvx8xzjxg3lmo78n8xrk 1300018 1300015 2026-06-28T08:26:59Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300018 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Көтмәгәндә аҡыллы һәм үткер, шиғри һәләткә эйә кеше булған асламсы менән диалогта шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙенең хистәрен белдереү өсөн һүҙҙәр табырға тырыша. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә ялтырауыҡлы һәм мәғәнәһе буйынса тәрән яуап бирә. При этом образ персиянки, несмотря на традиционное восточное имя, остается лишь фоном, лишенным индивидуальности и служащим для демонстрации необычных качеств менялы<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] o6lypf3lenwf85p0l0t1z9ypz2ef499 1300019 1300018 2026-06-28T08:44:12Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300019 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә тәрән мәғәнәле яуаптар бирә. При этом образ персиянки, несмотря на традиционное восточное имя, остается лишь фоном, лишенным индивидуальности и служащим для демонстрации необычных качеств менялы<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 9fwb8sqaie66zjybeqg20ejay07og80 1300020 1300019 2026-06-28T08:53:57Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300020 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә тәрән мәғәнәле яуаптар бирә. Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә тәрән мәғәнәле яуаптар бирә. Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 7ww4iyoty1bv5ejyp1bkkwwh76h08iw 1300021 1300020 2026-06-28T09:11:55Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300021 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә тәрән мәғәнәле яуаптар бирә. Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән.}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] dfb3vc4x6vzes57tykpxzccjkk5otld 1300022 1300021 2026-06-28T09:12:53Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300022 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә тәрән мәғәнәле яуаптар бирә. Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе}}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] knkgsqwtsoxi8s1py1zyglday6x0hhi 1300023 1300022 2026-06-28T09:14:06Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300023 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә тәрән мәғәнәле яуаптар бирә. Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] gh0e1d0jrguhvvt45krud50libiqa03 1300024 1300023 2026-06-28T09:18:54Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300024 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»?}} {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] f5a1beyf0xj8ycqhug1eryng7idubgt 1300025 1300024 2026-06-28T09:20:37Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300025 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә. {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»?}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 3zc34p3pl77nls7m5cjl8ew1lzz9u58 1300026 1300025 2026-06-28T09:22:59Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300026 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитенең 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен аңлауын эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 8qi97e4m79o6fv6v9difkyls0j922zt 1300027 1300026 2026-06-28T09:30:36Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300027 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ey7qq4pw3tar8y73o1jdi1lp3pivem0 1300028 1300027 2026-06-28T09:43:09Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300028 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафора]]лар («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла идеал һөйөү образы өсөн төп исем итеп һайланған. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] m061nz4leher7lbbsogzjughdfpbyck 1300030 1300028 2026-06-28T09:47:32Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300030 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафора]]лар («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла идеаль «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 48kxtiwv8x47u7vg4lcgp21hspuxazn 1300032 1300030 2026-06-28T09:52:42Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300032 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] hc38iouh37bdo752jaz8sn2ymd77t02 1300033 1300032 2026-06-28T09:54:55Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300033 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] omtltvfewm5qnhmocc2u8rgvxpc14ti 1300034 1300033 2026-06-28T10:06:03Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300034 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] e5czpxy0qk5cjvjp7m4o5rtu5ri50s9 1300035 1300034 2026-06-28T10:20:05Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300035 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Шағир Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итә. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай. {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 5um9ajqcgdlnpykvyhiwhfy8afa8to4 1300036 1300035 2026-06-28T10:20:53Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300036 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Шағир Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итә. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай. {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] b6on4ijmafz6cu1yapzepqqgzrc20ns 1300037 1300036 2026-06-28T10:40:15Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300037 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Шағир Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итә. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай. Есениндың лирик геройы уны дуҫылай күреп, Тыуған илен, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн мөрәжәғәт итә: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 9wbh710gnromym4xha5pflsxn7x3kxl 1300038 1300037 2026-06-28T10:43:38Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300038 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] mif1y3ad45w1ieskwhl3gcnc4gv2izo 1300039 1300038 2026-06-28T10:52:04Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300039 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 0s6j18gaqo32tt26xo5rig1zjs1y3bq 1300040 1300039 2026-06-28T11:02:44Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300040 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 47gxw7hv2gvembhi1e9silg2qdgcu08 1300041 1300040 2026-06-28T11:05:27Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300041 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы мотивтары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] jff4m4gcsa99shz7c798ca3da3wj7g8 1300042 1300041 2026-06-28T11:11:14Z Баныу 28584 1300042 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын орҡауылға әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ncd0gjdy439eiaz4tpgzlki6do7ae83 1300043 1300042 2026-06-28T11:27:58Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300043 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] qgc4qq10o7q0lhf8zbowhcwew9u0nka 10 201323 1299984 2026-06-27T19:23:38Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Max Giesinger - 2021-09-12 - Mannheim - Sven Mandel - 1D X MK II - 0229 - B70I3683 (re-developed).jpg 1299984 wikitext text/x-wiki Max Giesinger - 2021-09-12 - Mannheim - Sven Mandel - 1D X MK II - 0229 - B70I3683 (re-developed).jpg 8f8chlzlxw95n2pdzqi31wiwufjbmkh 0 201324 1299997 2026-06-28T05:02:46Z Баныу 28584 [[Фарсы мотивтары]] битенең исемен [[Фарсы моңдары]] тип Баныу алыштырҙы: Хаталы атама 1299997 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фарсы моңдары]] g1cbdo904evukr4ncl1wv7m6zhbbonn