Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 12316 1300077 1289506 2026-06-28T18:52:09Z Телсе 41238 өҫтәмә мәғлүмәт 1300077 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡуянсы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡуянсы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 38 | lat_sec = 40 |lon_deg = 56 | lon_min = 16 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ҡариҙел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 55 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452364 |почта индекстары = |телефон коды =34744 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80234864004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡуянсы''' ({{lang-ru|Куянчи}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 55 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452364, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80234864004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||55||29||26||52,7||47,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡариҙел]]): 60 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Подлуб (Ҡариҙел районы)|Подлуб]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Щучье Озеро): 110 км == Билдәле шәхестәре== * [[Камалова Лилиә Ғлимйән ҡыҙы]] (1961), [[Педагогика|педагог]]. 1986—2020 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] 1-се урта мәктәбенең география уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡариҙел районы ауылдары}} [[Категория:Ҡариҙел районы ауылдары]] e1gdwyq384mpc92wnayhp58l1v0rek5 0 71375 1300078 1244932 2026-06-28T19:02:41Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1300078 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''29 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 180-се ([[кәбисә йыл]]ында 181-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 185 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} == === {{Халыҡ-ара байрамдар}} === * {{БМО флагы}} Тропиктар көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Сәнәғәт]] дизайны көнө. === {{Милли байрамдар}} === * {{Флагификация|АҠШ}}: Фотоаппрат көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Партизандар һәм подпольщиктар көнө. * {{Флагификация|Сейшельские Острова}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар * {{Флагификация|Гренада}}: [[Балыҡтар|Балыҡсылар]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Карап эшләүселәр көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1925]]: [[АҠШ]] [[Химия|химигы]], уйлап сығарыусы Марвин Пипкин тоноҡ [[электр]] лампаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] ала. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Туровцев Михаил Михайлович]] (1905—29.01.1965), [[фән|ғалим]]-[[тупраҡ]] белгесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1937 йылдан Башҡортостан баҫыусылыҡ ғилми тикшеренеү тәжрибә станцияһы хеҙмәткәре, 1947 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1951 йылдан — агротупраҡ белеме бүлеге мөдире; 1956 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1964 йылдан — ғилми секретарь. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1959). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Мичуринск ҡалаһынан. * [[Клименко Владимир Ильич]] (1950—19.11.2011), [[Журналистика|журналист]], фантаст [[Әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. [[Новосибирск]] ҡалаһында нәшер ителгән «Сибирские огни» һәм «Проза Сибири» журналдарының элекке яуаплы секретары, «Историческое наследие Сибири» нәшриәтенең элекке мөхәррире. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Н. Г. Гарин-Михайловский исемендәге әҙәби премия һәм «Белое пятно» беренсе фантастика фестивале (1994) лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Степанов Валерий Геннадиевич]] (1950—22.04.2014), балетмейстер. 1974 йылдан ВЛКСМ-дың 40 йыллығы исемендәге Өфө синтетик спирт заводы мәҙәниәт һарайының «Вихрь» ансамбле, 1985 йылдан — «Мотор эшләүсе» мәҙәниәт һарайының «Ынйы» бейеү ансамбле балетмейстеры, 2001 йылдан — «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбленең художество етәксеһе, 2007 йылдан — директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Халыҡ бейеүҙәре ансамблдәренең [[Фәйзи Ғәскәров]] исемендәге призға төбәк-ара фестивале лауреаты (Өфө, 1994, 2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Филиппов Юрий Евгеньевич]] (1951), [[спорт]]сы, тренер. 1975 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның спорт клубы рәйесе һәм 1982—1991 йылдарҙа тренеры. Самбо буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1985). Самбо (1971) һәм [[дзюдо]] (1974) буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Самбо буйынса [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] чемпионатының бронза призёры һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] ауыл спорт уйындары еңеүсеһе (икеһе лә — 1975). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Янборисов Марат Хәбиб улы]] (1951—1.01.2021), [[тарих]]сы-[[фән|ғалим]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан тарих һәм иҡтисад теорияһы, 2009 йылдан — Ватан тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1994), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1996), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Красноярск]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Камалова Лилиә Ғлимйән ҡыҙы]] (1961), [[Педагогика|педагог]]. 1986—2020 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] 1-се урта мәктәбенең география уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡуянсы]] ауылынан. * [[Әминева Гөлнара Миңлехәйер ҡыҙы]] (1966), педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы|Өфө сәнғәт колледжы]] тәрбиәсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кашапов Солтан Ғилметдин улы]] (1912—2001), нефтсе. 1932 йылдан «Ишембайнефть» тресы быраулау контораһының иретеп йәбештереүсеһе, 1955 йылдан «Аксаковнефть» идаралығының 1-се промысел начальнигы. [[РСФСР]]-ҙың беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1948, 1952, 1959). [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы. * [[Сафронов Пётр Андреевич]] (1927—1998), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1979—1987 йылдарҙа «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. СССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бәшәров Райнат Әхкәметдин улы|Бәшәров Ринат (Райнат) Әхкәметдин улы]] (1942—19.09.2007), опера [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта 1974—1994 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997), [[Фёдор Шаляпин]] исемендәге премия лауреаты (1993). * [[Вәлиев Хәлил Хәбибулла улы]] (1947), хәҙерге Өфө автотранспорт колледжының элекке уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. * [[Ғатауллин Рауил Ғибат улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-тел белгесе. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983—1990 йылдарҙа һәм 1998 йылдан — [[Немец теле|немец]] филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1997), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004). * [[Ишморатов Илшат Шәйхислам улы]] (1977), [[ҡурай]]сы. 1997 йылдан «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбленең оркестр артисы, 2001 йылдан — хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] артисы. Төрлө кимәлдәге ижади конкурстар лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[1-се Төрөкмән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы]] (1893—6.04.1946), табип-хирург, дәүләт органдары хеҙмәткәре. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Башҡортостан]]да һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 1919-1928 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары, бер үк ваҡытта 1922 йылдан — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарамағындағы Үҙәк санитар‑эпидемик ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы рәйесе. * [[Бадер Отто Николаевич]] (1903—2.04.1979), [[Археология|археолог]]-[[Фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1964). [[Шүлгәнташ]] мәмерйәһен тикшереүселәрҙең береһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәлимов Мөхәмәтйән Һибәт улы]] (1938), механизатор. 1957—1999 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1999), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Баймырҙа (Баймаҡ районы)|Баймырҙа]] ауылынан. * [[Шакиров Рәмил Рәғиб улы]] (1958), инженер. 1975 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның транспорт цехы слесары, 1978 йылдан — водитель, 1998 йылдан — өлкән механик, 2000 йылдан — цехтың баш инженеры, 2001 йылдан (өҙөклөк менән) — цех начальнигы, 2014 йылдан — баш механиктың транспорт буйынса урынбаҫары, өлкән механик. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1983). Сығышы менән [[Бүребай]] ауылынан. * [[Юлдашбаева Флорида Арыҫлан ҡыҙы]] (1963), шәфҡәт туташы. [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] район үҙәк дауаханаһы көндөҙгө стационарының өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Парфёнов Пётр Семёнович]] (1894—29.07.1937), [[СССР]] яҙыусыһы һәм шағиры, дипломат, хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. «Партизандар гимны» («По долинам и по взгорьям») йырының авторы. * [[Нелюбин Иван Яковлевич]] (1914—8.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһының айырым танкыға ҡаршы истребитель дивизионының орудие командиры, [[кесе сержант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәйнәшев Нәҙим Карам улы]] (1929, ғалим-инженер‑электрик, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник (1970) һәм иҡтисад фәндәре (2000) докторы, профессор (1977). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Варзитамаҡ]] ауылынан. * [[Асмаев Славик Михайлович]] (1954), бейеүсе, балетмейстер, педагог. 1975—1990 йылдарҙа Мари филармонияһының «Марий Эл» дәүләт бейеү ансамбленең балет артисы, 2014 йылдан — художество етәксеһе һәм баш балетмейстеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1995), Мари АССР-ының халыҡ (1988) артисы. [[Марий Эл Республикаһы]]ның Олык Ипай исемендәге Дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (1998). 2‑се дәрәжә «Марий Эл алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Бахтыбай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:29 июндә тыуғандар</categorytree>'' * [[1815]]: Николай Сазонов, [[Рәсәй империяһы]] йәмәғәт эшмәкәре, публицист. * [[1825]]: Лудольф Христоф Эренфрид Крель, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], [[шәрҡиәт]]се. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1880]]: Николай Васильев, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]]-ҙың ғалим-[[Философия|философы]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, [[Психология|психолог]], [[тарих]]сы, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[тәржемә]]се. [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан университеты]] профессоры (1918). * [[1895]]: Паоло Яшвили, СССР һәм [[Грузия]] шағиры. * [[1900]]: Антуан де Сент-Экзюпери, [[Франция]] яҙыусыһы, профессиональ лётчик. * [[1901]]: [[Елена Ильина]], [[СССР]] яҙыусыһы. * [[1930]]: Славомир Мрожек, [[Польша]] [[Драма (жанр)|драматургы]], [[проза]]ик һәм [[Сатира|сатирик]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:29 июндә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Е29]] [[Категория:29 июнь]] 4f5hecu229axgy46msxfx18y7ko4e8y 0 79790 1300079 1195305 2026-06-28T22:17:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300079 wikitext text/x-wiki {{БМ|Хәлит}} {{ТП-Рәсәй| Хәлит|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Хәлит |төп исеме = Халитова |ил = |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = | lon_deg = |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = source:yandexmaps |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Арғаяш районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Яратҡол |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 214 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]]<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref> |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 456896 |почта индекстары = | коды = 35132 |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Хәлит''' ({{lang-ru|Халитова}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Яратҡол ауыл биләмәһе]]нә керә. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 214 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 105 ир-ат һәм 109 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (94 %) йәшәй. == Ауыл инфраструктураһы == Ауылда фельдшер-акушер пункты, мәктәп бар<ref>http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/yaratkulovskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] c4ndi2a75gsrn40r7289h67tumfboa2 0 120031 1300092 1059655 2026-06-29T10:45:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300092 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Эрзянь Мастор»''' ({{lang-ru|«Страна Эрзян»}}) — [[Саранск]]иҙа нәшер ителгән бойондороҡһоҙ ижтимағи-сәйәси гәзит. Баҫма [[Эрзя теле|эрзә]] һәм [[рус теле|рус]] телдәрендә донъя күрә. == Ойошторолоу тарихы == Гәзитте [[1994 йыл]]дың 20 сентябрендә [[Мордовия Республикаһы]]ның Рябов Анатолий Павлович исемендәге эрзя телен һаҡлау йәмәғәт фонды (фондтың тәүге исеме) ойоштора. Беренсе мөхәррире — Н. П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт университеты доценты Шаронов Александр Маркович. Гәзиттең ике һаны сыҡҡас, «Чилисема» балалар журналының яуаплы сәркәтибе, шағир Маризь Кемаль мөхәррир итеп тәғәйләнә. Уның етәкселеге аҫтында журналдың тағы бер һаны баҫылып сыға. 1994 йылдың декабренән хәҙерге көнгә тиклем «Эрзянь Мастор» гәзитенең баш мөхәррире булып [[Четвергов Евгений Владимирович]] (псевдонимы [[Нуянь Видяз]]) эшләй. Ул — яҙыусы һәм агроном-ғалим, 1968—1996 йылдарҙа Н. П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт университетында уҡыта, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, доцент. == Мәҡәләләр тематикаһы == Гәзит мәҡәләләренең тематикаһы: эрзян теле һәм әҙәбиәтен һаҡлап алып ҡалыу проблемалары, [[фин-уғыр халыҡтары]] мәҙәниәтен, милли сәйәсәтен, тарихын һәм [[дин]]ен яҡтыртыуҙан тора. Гәзит уҡыусыларының күпселеге тарихи тыуған ерҙәренән айырылып, алыҫ диаспораларҙа йәшәгәнлектән, «Эрзянь Мастор» [[Мордва Республикаһы]]нда һәм [[эрзәндәр]]ҙең компактлы урынлашҡан ерҙәрендә булған хәл-ваҡиғалар тураһында яңы мәғлүмәттәр менән бүлешә. Бынан башҡа, гәзит материалдарында эрзян һәм моҡшан телдәренең торошо, уларҙы һаҡлап алып ҡалыу алымдары һәм ошо [[халыҡ]]тарҙы милли идентификациялау тураһындағы мәғлүмәттәр сағыла. == Корреспонденттар һәм хеҙмәттәшлек == Гәзит редакцияһы үҙ хәбәрселәре бөтә илдә лә эшләй. Беренсе һанынан Түбәнге Новгорд өлкәһендәге Лукояновтан Аношонь Тумай (Николай Аношкин), Маризь Кемаль (Раиса Кемайкина), Раиса Щанскиналар (Саранск) баҫманың идея йүнәлешен билдәләнеләр. Тиҙҙән «Эрзянь Мастор»ҙа [[Киев]]тың Украина милли фәндәр академияһының ағза-корресподенты доктор-филолог Ткаченко Орест Борисовичтың «Алыҫтағы дуҫтың хаттары» баҫылып сыға. Уның артынса, тағы бер Киев кешеһе Ожомасонь Кирдя (Ростислав Мартинюк) баҫманың әһәмиәтен билдәләй. «Эрзянь Мастор»ҙа Мәскәү дипломаты, халыҡ-ара журналист Алексей Лежиковтың да мәҡәләләре баҫтырыла. Һуңғараҡ, Н. П. Огарёв исемендәге МДУ доценты, Мордовияның билдәле фоторәссамы һәм шағиры Ревизов Николай Егорович гәзиттә әүҙем яҙыша башлай. [[Мурманск өлкәһе]]ндә моряк булып хеҙмәт итеүсе һәүәҫкәр шағир һәм Һамар эрзяны Эрюш Вежай (Борис Ерюшов) гәзиткә бик ҙур мәғлүмәти ярҙам күрһәтә. [[Мәскәү]]ҙын филология фәндәре кандидаты Мария Биушкина ла бында йыш ҡына үҙ хеҙмәттәре нигеҙендә әҙерләнгән мәҡәләләр баҫтыра. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы Тимофей Тимин редакция менән тығыҙ бәйләнеш тота. Калаганонь Керяз (Петр Рябов), Константин Прокаев, Алексей Куприянов (Пенза), Һамарҙан Дригань Толай (Анатолий Осипов) , Түбәнге Новгородтан Михаил Безаев һәм Терушань Сергу, Петр Еказаков, Григорий Батаев, Татьяна Ковалёва (Саранск), Александр Трифоновтар ҙа (Мәскәү) гәзиттә ижад емештәрен баҫтыра. «Эрзянь Мастор» ([[Марий Эл]], [[Коми Республикаһы]], [[Удмуртия]], [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]], шулай уҡ [[Эстония]], [[Финляндия]] һәм [[Венгрия]] йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә эшләй. == Тиражы һәм таралыш региондары == «Эрзянь Мастор» 1999 йылдың ғинуарынан башлап А3 форматында дүрт биттә айына ике тапҡыр сыға. Гәзиткә яҙылыусылар һаны йылдан-йыл даими үҙгәреп тора. Тиражы 6000 данаға ла барып етә<ref> Мордовия: тыуған яҡтың быуат йылъяҙмаһы / [ төҙ.: Ю. А. Мишанин, А. Ф. Столяров]. — Саранск, 2006. —280 б. — Мордовия ваҡытлы баҫмһының 100 йыллығына ҡарата</ref>. Һуңғы йылдарҙа уның тиражы — ике мең тирәһе. Былар гәзитте уҡыусыға еткереүҙең финанс мөмкинлектәренә һәм алымдарына туранан-тура бәйле. Гәзит Рәсәй территорияһында, эрзян халҡы компактлы йәшәгән түбәндәге төбөктәрҙә «матбуғатҡа социаль селтәрҙәр аша яҙылыу» юлы менән таратыла: * [[Мордовия Республикаһы]] * [[Ульяновск өлкәһе]] * [[Һамар өлкәһе]] * [[Пенза өлкәһе]] * [[Мәскәү өлкәһе]] == Гәзитте финанслау == «Эрзянь Мастор» гәзите йәмәғәт башланғысында нәшер ителгәнлектән, матди ярҙамға мохтаж. Республиканың милли мәсьәләләренә ҡарата оппозицион тәнҡите өсөн, баҫма [[Мордовия]] власть органдары тарафынан финансланмай. == Гәзит эшмәкәрлеген суд аша туҡтатырға ынтылыуҙар == Юғары суд һәм Мордовия Республикаһының тәфтишсеһе 2007 йылдың 23 июлендә «Эрзянь Мастор» гәзитенең эшмәкәрлеген туҡтатыу буйынса ғариза биргән. Тәфтишсенең «баҫылған материалдарҙа экстремизм факттары һәм билдәләре бар» тигән фекере гәзит эшен туҡтатыуҙа төп дәлиле итеп күрһәтелә. Судта дүғәүәләшеү 2 йыл дауам итә, ошо ваҡыт эсендә ирекле эксперттар: МР Хөкүмәте ГУ НИИ Гуманитар институтының филология факультеты Н. И. Лобачевский исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт университеты, шулай уҡ Ҡазан дәүләт университеты белгестәре менән бер нисә лингвистик экспретиза үткәрәләр. Панфин-уғыр активистары һәм матбуғат саралары хеҙмәткәрҙәре [[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович]]ҡа «Эрзянь Мастор»ҙы юҡҡа сығарыуҙы туҡтатыу"ҙы һорап асыҡ хат яҙа<ref>[http://erzianj-jurnal.livejournal.com/62561.html?page=5#comments РФ Президентына фин-уғыр журналистарынан асыҡ хат]</ref>. Хатҡа меңдән ашыу кеше ҡул ҡуя. 2009 йылдың 25 авгусында [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Юғары Суды менән был эштә һуңғы нөктә ҡуйыла. Судья Кнышев В. П. рәйеслегендә, [[Мордовия Республикаһы]] прокурорының ғаризаһын ҡарап, уны ҡәнәғәтләндермәй. Мордовия Республикаһы Юғары Судының 2009 йыл 30 июнь гәзиттә экстримизм йүнәлешле баҫмалар булмауы тураһындағы сығарған ҡарарын үҙ көсөндә ҡалдыра<ref>[http://www.supcourt.ru/arxiv_out/TEXT.PHP?id_text=136199&i1text Определение Верховного суда]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Һылтанмалар == * [http://erzia.saransk.ru/ Гәзиттең электрон версияһы] * [http://www.demos-center.ru/news/19524.html Участники финно-угорского движения попросили Владимира Путина остановить расправу над газетой «Эрзянь Мастор»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519234537/http://www.demos-center.ru/news/19524.html |date=2009-05-19 }} * [http://svoboda.org/programs/hr/2003/hr.072203.asp О Правах человека с редактором «Эрзянь Мастор»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212010757/http://svoboda.org/programs/hr/2003/hr.072203.asp |date=2007-02-12 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Мордовия гәзиттәре]] [[Категория:Эрзян телендә сыҡҡан гәзиттәр]] [[Категория:Мордовия]] tkdo5irgal31hrjlrqybcp12nqstskw 0 122713 1300089 1288366 2026-06-29T09:54:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300089 wikitext text/x-wiki {{другие значения|Конденсатор (значения)}} {{seealso|вариконд}} {{seealso|варикап}} [[Файл:Capacitor principle sketch.png|thumb|Конденсатор конструкцияһы — ток үткәрә торған ике йөҙлөк, улар араһанда ток үткәрмәй торған диэлектрик.]] [[Файл:Photo-SMDcapacitors.jpg|thumb|250px|Слева — конденсаторы для поверхностного монтажа; справа — конденсаторы для объёмного монтажа; сверху — керамические; снизу — электролитические. На танталовых конденсаторах (слева) полоской обозначен «+», на алюминиевых (справа) маркируют «-».]] [[Файл:Big SMD capacitor 2.jpg|thumb|[[Поверхностный монтаж|SMD]]-конденсатор на плате, макрофотография]] [[Файл:Kondensatory-rozne.jpg|thumb|250px|Монтажлау өсөн төрлө күләмле конденсаторҙар]] '''Конденса́тор''' (от {{lang-la|condensare}} — «ҡуйыртылған» йәки баш {{lang-la|condensatio}} — «туплау, йыйыу») — ике полюслы даими йәки үҙгәреүсән һыйҙырышлы<ref>Отсюда возникает разговорное жаргонное наименование конденсатора — ''ёмкость''.</ref> электр зарядын һәм электр ҡыры энергияһын туплау ҡоролмаһы. Конденсатор пассив электрон компоненты булып тора. Конденсаторҙың [[Электр һыйҙырышлылығы|һыйҙырышлылығы]] [[фарада]]ларҙа үлсәнә. == Тарихы == 1745 йылда немец кононыгы Эвальд Юрген фон Клейст һәм унан айырмалы эшләгән голланд физигы Питер ван Мушенбрук электр конденсаторының конструкция-прототибын «лейден банкаһын»<ref name="ReferenceA">''Льоцци М.'' История физики. — М.: Мир, 1970. — С. 173.</ref> уйлап таба<ref name="ReferenceA"/>. Эпинус конденсаторы тип аталған ток үткәрмәй торған диэлектрик менән айырылып торған ике ток үткәргес сымдан йәки пластинканан эшләнгән ҡорамалдар элегерәк тә билдәле булған<ref>''Гано А.'' Курс физики. Пер. Ф. Павленко, В. Черкасова. 1882.</ref>. == Конденсатор конструкцияһы == Конденсатор пассив электрон компоненты булып тора{{sfn|Гусев|1991|с = 17—26}}. Конструкцияһының иң ябай вариантында [[диэлектрик]] менән бүленгән пластина формаһындағы ике электродтан (конденсатор ''түшәмәһе'' тип аталған) тора, [[диэлектрик]]тың ҡалынлығы түшәмәләрҙең үлсәмдәре менән сағыштырғанда бәләкәй (һүрәтте ҡарағыҙ). Практикала ҡулланылған конденсаторҙар күп ҡатлы диэлектриктарҙан һәм күп ҡатлы электродтарҙан, йәки, цилиндрға йәки параллелепипедҡа төрөлгән диэлектриктың һәм электродтарҙың сиратлашып килгән таҫмаларынан тора. == Конденсаторҙың үҙсәнлектәре == Даими электр тогында конденсатор электр тогын үткәрмәй, тик электр тогын ҡабыҙғын һәм һүндергән ваҡытта ғына үткәрә. Алмаш ток сылбырында эшләгән конденсатор электр тогы тирбәлеүҙәрен үткәрә. Алмаш токта конденсатор пластинкалары алмашлап зарядлана һәм зарядһыҙлана, даими токта пластинкалар бер тапҡыр ғына зарядлана. [[Файл:CapacitorHydraulicAnalogyAnimation.gif|300px|thumb|Гидравлик аналогиялар ысулында конденсатор — торбаға ҡуйылған һығылмалы мембрана. Анимация, һыу ағымы тәьҫиренән һуҙылған һәм ҡыҫҡарған мембрананы күрһәтә, был конденсаторҙың электр тогы тәьҫиренән зарядланыуы һәм зарядһыҙланыуына оҡшаш]] Комплекслы амплитудалар ысулы күҙлегенән конденсатор комплекслы импедансҡа (ҡаршылыҡҡа) эйә <math>\hat Z_C = \frac{1}{j \omega C} = -\frac{j}{\omega C} = -\frac{j}{2\pi f C},</math> бында <math>j</math> — [[уйланма берәмек]], <math>\omega</math> — ағыусы [[синусоида]]ль токтың циклик йышлығы ([[радиан]]/[[секунда|с]]), <math>f</math> — йышлыҡ [[Герц (үлсәү берәмеге)|герцтарҙа]], <math>C</math> — конденсаторҙың һыйҙырышлылығы ([[фарад]]). Бынан шулай уҡ конденсаторҙың реактив ҡаршылығы <math>\scriptstyle X_C = \tfrac{1}{\omega C}</math> тигеҙ булыуы килеп сыға. Даими ток өсөн йышлыҡ нулгә тигеҙ, ошонан сығып, конденсаторҙың реактив ҡаршылығы сикһеҙ (идеаль осраҡта). Йышлыҡ үҙгәргәндә диэлектриктың диэлектрик үткәреүсәнлеге һәм зыянлы параметрҙарҙың йоғонтоһо дәрәжәһе — үҙ индуктивлығы һәм тәләф ҡаршылығы үҙгәрә. Теләһә ниндәй конденсаторҙы юғары йышлыҡтарҙа, һыйҙырышлығы <math>C</math>, үҙ индуктивлығы <math>L_c</math> һәм тәләф ҡаршылығы <math>R_n</math> тәшкил иткән, эҙмә-эҙлекле [[тирбәлеүсе контур]] итеп ҡарап була. Конденсаторҙың [[Резонанс#Электроника|Резонанс йышлығы]]: <math>f_p = \frac {1}{2 \pi \sqrt {L_c C} }</math> тигеҙ. <math>f > f_p</math> булғанда конденсатор алмаш ток сынйырында үҙен индуктивлыҡ катушкаһы һымаҡ тота. Тимәк, конденсаторҙы тик <math>f < f_p</math> йышлыҡтарында ҡулланыу маҡсатҡа ярашлы, бында уның ҡаршылығы һыйҙырышлыҡ характерҙа була. Ғәҙәттә конденсаторҙың максималь эшсе йышлығы резонанслы йышлыҡтан сама менән 2—3 тапҡыр түбән. Конденсатор [[электр энергияһы]]н туплай ала. Зарядланған конденсаторҙың энергияһы: <math> W = {C U^2 \over 2} = {qU \over 2 } ={ q^ 2 \over 2C } </math> бында <math>U</math> — зарядланған конденсатор [[Электр көсөргәнеше|көсөргәнеш]]е (разность потенциалдар айырмаһы), <math>q</math> — түшәмәләрҙең береһендәге электр заряды. == Конденсаторҙарҙы схемаларҙа тамғалау == Рәсәйҙә конденсаторҙарҙы схемаларҙа шартлы график тамғалау өсөн [[ГОСТ]] 2.728-74<ref>{{cite web|url=http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=165312|title=ГОСТ 2.728-74 (2002)|accessdate=25.09.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305215013/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=165312|archivedate=2016-03-05|deadlink=yes}}</ref> йәки халыҡ-ара ассоциация стандарты [[IEEE]] 315—1975 ҡулланырға тәҡдим ителә: {|class="standard floatright" |- !ГОСТ 2.728-74 буйынса тамғалау !Һүрәтләү |- |[[Файл:Capacitor symbol GOST.svg|1cm]] |Даими һыйҙырышлы конденсатор |- |[[Файл:Polarized capacitor symbol GOST.svg|1cm]] |Полярланған (поляр) конденсатор |- |[[Файл:Trimmer capacitor symbol GOST.svg|1cm]] |Үҙгәреүсән һыйҙырышлы конденсатор |- |[[Файл:Varicap symbol ru.svg|100px]] |[[Варикап]] |} Принципиаль электр схемаларҙа конденсаторҙарҙың номиналь һыйҙырышлығы ғәҙәттә [[Фарад|микрофарадтарҙа]] (1 мкФ = 1·10⁶ пФ = 1·10⁻⁶ Ф) һәм пикофарадтарҙа (1 пФ = 1·10⁻¹² Ф), шулай ҙа йыш ҡына нанофарадтарҙа (1 нФ = 1·10⁻⁹ Ф) күрһәтелә. Конденсаторҙың һыйҙырышлығы 0,01 мкФ-тан артмаһа, пикофарадтарҙа күрһәтәләр, шуның менән бергә үлсәү берәмеген күрһәтмәҫкә мөмкин, йәғни «пФ» постфиксын төшөрөп ҡалдыралар. Һыйҙырышлыҡ номиналын башҡа берәмектәрҙә тамғалағанда үлсәү берәмеге күрһәтелә. Электролитик конденсаторҙар өсөн, шулай уҡ юғары вольтлы конденсаторҙар өсөн схемаларҙа, һыйҙырышлыҡ номиналын тамғалағандан һуң, вольттарҙа (В) йәки киловольттарҙа (кВ) уларҙың максималь эш көсөргәнешен күрһәтәләр. Мәҫәлән ошолай: «10 мкФ × 10 В». Үҙгәреүсән конденсаторҙар өсөн һыйҙырышлығы үҙгәреү диапазонын күрһәтәләр, мәҫәлән ошолай: «10—180». == Төп параметрҙары == === Характеристикалары === ==== Һыйҙырышлыҡ ==== Конденсаторҙың төп характеристикаһы булып уның ''[[электр һыйҙырышлығы|һыйҙырышлығы]]'' тора, ул конденсаторҙың [[электр заряд]]ын туплау һәләтен характерлай. Конденсаторҙың тамғаланышында номиналь һыйҙырышлығы ҡиммәте күрһәтелә, шул уҡ ваҡытта реаль һыйҙырышлығы күп факторҙарға бәйле һиҙелерлек үҙгәрергә мөмкин. Конденсаторҙың реаль һыйҙырышлығы уның электр үҙсәнлектәрен билдәләй. Шулай, һыйҙырышлыҡтың билдәләмәһе буйынса, конденсатор түшәмәһендәге [[электр заряды|заряд]] түшәмәләр араһындағы [[Электр көсөргәнеше|көсөргәнешкә]] ({{math|''q {{=}} CU''}}) пропорциональ. Конденсаторҙар һыйҙырышлығының ғәҙәттәге ҡиммәттәре берәмек пикофарадтан мең микрофарадҡа тиклем тәшкил итә. Ләкин һыйҙырышлығы тиҫтәләрсә фарад тәшкил иткән конденсаторҙар ([[ионистор]]ҙар) бар. Һәр береһенең майҙаны {{math|''S''}}-ҡа тигеҙ булған, бер-береһенән {{math|''d''}} алыҫлығында урынлашҡан ике параллель металл пластинанан тоған яҫы конденсаторҙың һыйҙырышлығы, [[СИ]] системаһында түбәндәге формула менән күрһәтелә: <math> C = \tfrac{\varepsilon \varepsilon_0 S}{d}</math>, бында <math>\varepsilon</math> — пластиналар араһындағы арауыҡты тултырған мөхиттең [[диэлектрик үткәреүсәнлек|диэлектрик үткәреүсәнлеге]] (вакуумда берәмеккә тигеҙ), <math>\varepsilon_0</math> — һан ҡиммәте {{nobr|8,854187817{{e|−12}} Ф/м}} тигеҙ булған [[электр даимиһы]]. Был формула {{math|''d''}} пластиналарҙың һыҙыҡлы үлсәмдәренән күпкә бәләкәй булғанда ғына дөрөҫ. Ҙур һыйҙырышлы конденсаторҙар алыу өсөн уларҙы параллель тоташтыралар. Шуның менән бергә конденсаторҙарҙың бөтә түшәмәләре араһындағы көсөргәнеш бер төрлө. ''Параллель'' тоташтырылған конденсаторҙар батареяһының дөйөм һыйҙырышлығы батареяға ингән бөтә конденсаторҙарҙың һыйҙырышлыҡтары суммаһына тигеҙ. [[Файл:Capacitors in parallel.svg|thumb]] <math> C = \sum_{i=1}^n C_i</math> йәки <math> C = C_1 + C_2 + \ldots + C_n.</math> Әгәр бөтә параллель тоташтырылған конденсаторҙарҙың түшәмәләре араһындағы алыҫлыҡ һәм диэлектриктары үҙсәнлектәре бер төрлө булһа, ул саҡта был конденсаторҙарҙы бәләкәйерәк майҙанлы фрагменттарҙан торған бер ҙур конденсатор итеп ҡарап була. Конденсаторҙарҙы эҙмә-эҙ тоташтырғанда бөтә конденсаторҙарҙың зарядтары бер төрлө, сөнки энергия сығанағынан улар тик тышҡы электродтарға ғына инәләр, ә элек бер-береһен нейтралләштергән эске электродтарҙа улар зарядтар бүленеше иҫәбенә генә барлыҡҡа киләләр. ''Эҙмә-эҙ'' тоташтырылған конденсаторҙар батареяһының дөйөм һыйҙырышлығы тигеҙ: [[Файл:Capacitors in series.svg|thumb]] <math> \tfrac{1}C = \sum_{i=1}^n \tfrac{1}{C_i} \Rightarrow C = \begin{pmatrix} \sum_{i=1}^n \tfrac{1}{C_i} \end{pmatrix}^{-1}</math> йәки <math>\tfrac{1}{C} = \tfrac{1}{C_1} + \tfrac{1}{C_2} + \ldots + \tfrac{1}{C_n}.</math> Был һыйҙырышлыҡ батареяға ингән конденсаторҙың минималь һыйҙырышлығынан һәр саҡ бәләкәй. Ләкин эҙмә-эҙ тоташтырғанда конденсаторҙарҙың тишелеү мөмкинлеге кәмей, сөнки һәр конденсаторға көсөргәнеш сығанағының потенциалдар айырмаһының бер өлөшө генә тура килә. Әгәр бөтә эҙмә-эҙ тоташтырылған конденсаторҙарҙың түшәмәләре майҙаны тигеҙ булһа, был конденсаторҙарҙы, түшәмәләре араһында бөтә конденсаторҙарҙың диэлектрик пластиналары өйөмө урынлашҡан, бер ҙур конденсатор итеп ҡарап була. ==== Сағыштырма һыйҙырышлыҡ ==== Конденсаторҙар шулай уҡ сағыштырма һыйҙырышлыҡ — һыйҙырышлыҡтың диэлектрик күләменә (йәки массаһына) сағыштырмаһы менән характерланалар. Диэлектриктың ҡалынлығы минималь булғанда сағыштырма һыйҙырышлыҡтың ҡиммәте максималь була, ләкин был осраҡта уның тишелеү көсөргәнеше кәмей. ==== Энергия тығыҙлығы ==== Электролитик конденсаторҙың энергия тығыҙлығы уның төҙөлөшөнә бәйле. Корпусының массаһы түшәмәһенең һәм электролиттың массаһы менән сағыштырғанда бәләкәй булған ҙур конденсаторҙарҙа тығыҙлыҡ максималь була. Мәҫәлән, {{nobr|{{formatnum:12000}} мкФ}} һыйҙырышлы, максималь рөхсәт ителә торған көсөргәнеше {{nobr|450 В}} һәм массаһы {{nobr|1,9 кг}} булған EPCOS B4345 конденсаторҙарының энергия тығыҙлығы максималь көсөргәнештә 639 Дж/кг йәки 845 Дж/л тәшкил итә. Был параметр бигерәк тә, конденсаторҙы артабан кинәт бушатыу өсөн энергия туплаусы сифатында ҡулланғанда мөһим, мәҫәлән, [[Гаусс пушкаһы]]нда. ==== Номиналь көсөргәнеш ==== Конденсаторҙарҙың икенсе мөһим характеристикаһы булып номиналь көсөргәнеш — конденсаторҙа күрһәтелгән, хеҙмәт итеү срогы дауамында бирелгән шарттарҙа, параметрҙарҙы рөхсәт ителгән сиктәрҙә һаҡлап эшләй алған көсөргәнеш ҡиммәте тора. Номиналь көсөргәнеш конденсаторҙың төҙөлөшөнә һәм ҡулланылған материалдарҙың үҙсәнлегенә бәйле. Конденсаторҙа эксплуатация көсөргәнеше номиналь көсөргәнештән юғары булырға тейеш түгел. ==== Полярлыҡ ==== [[Файл:Defekte Kondensatoren.jpg|thumb|300px|Өҫкө ҡапҡасының махсус йыртылыусан конструкцияһы арҡаһында шартламайынса боҙолоусан хәҙерге заман конденсаторҙары. Боҙолоу эксплуатация режимын (температура, көсөргәнеш, полярлыҡ) боҙоу йәки иҫкереү арҡаһында булырға мөмкин. Йыртылған ҡапҡаслы конденсаторҙар эшкә яраҡһыҙ һәм алмаштырыуҙы талап итәләр, ә әгәр ул тик ҡабарған, ләкин әле йыртылмаған булһа, ул тиҙҙән сафтан сығасаҡ йәки, параметрҙарҙы ныҡ үҙгәртеп, уны ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ.]] Күп оксидлы диэлектриклы ([[электролит конденсатор|электролит]]) конденсаторҙар, электролиттың диэлектрик менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе химик үҙенсәлектәре арҡаһында, көсөргәнештең корректлы полярлығы ваҡытында ғына эшләй. Көсөргәнештең кире полярлығы ваҡытында электролит конденсаторҙар ғәҙәттә, диэлектриктың химик емерелеүе һәм токтың артабанғы артыуы, эстә [[электролит]]тың ҡайнауы, эҙемтә булараҡ корпустың [[шартлау]] ихтималлығы арҡаһында, эштән сығалар. ==== Ҡыйралыу (шартлау) ҡурҡынысы ==== Электролит конденсаторҙарҙың шартлауы — йыш таралған күренеш. Шартлауҙың төп сәбәбе булып күп осраҡта, иҫкереү арҡаһында ағып кәмеү йәки эҙмә-эҙ ҡаршылыҡтың артыуы барлыҡҡа килтергән, конденсаторҙың үтә йылыныуы тора (импульслы ҡоролмаларға хас). Хәҙерге заман компьютерҙарында конденсаторҙарҙың үтә йылыныуы — йылылыҡ сығанағына яҡын тороуы арҡаһында уларҙың сафтан сығыуының йыш сәбәбе. Башҡа деталдәрҙең боҙолоуын һәм персоналдарҙың йәрәхәтләнеүен кәметеү өсөн хәҙерге заман ҙур һыйҙырышлы конденсаторҙарҙа бәреп сығарылмалы һаҡлағыс клапан ҡуялар йәки корпуста киртек яһайҙар (йыш ҡына уны сатраш йәки X, K, Т хәрефтәре формаһында цилиндрик корпусы киҫемендә күрергә мөмкин, ҡайһы берҙә, ҙур конденсаторҙарҙа, ул пластик менән ҡапланған). Эстә баҫым артҡанда клапандың пробкаһы атылып сыға йәки корпус киртек буйынса емерелә, электролит парҙары әсе газ, хатта, шыйыҡлыҡ сәсрәүе рәүешендә сығалар. Был ваҡытта конденсатор корпусының емерелеүе шартлауһыҙ була, түшәмәләре һәм сепаратор туҙҙырып ташланмай. [[Файл:Exploded Electrolytic Capacitor.jpg|thumb|жидкокристаллик мониторҙың баҫма платаһында шартлаған электролит конденсатор. Түшәмәләрҙең ҡағыҙ сепараторы епсәләре һәм түшәмәнең асылған алюмин фольгаһы күренеп тора.]] Элекке электролит конденсаторҙар герметик корпустарҙа сығарылған һәм уларҙың корпустары конструкцияһында шартлау хәүефһеҙлеге күҙ уңында тотолмаған. Иҫкергән конденсаторҙарҙың корпусы шартлағанда ярсыҡтарҙың сәселеү тиҙлеге кешене йәрәхәтләү өсөн етерлек булырға мөмкин. Электролит конденсаторҙарҙан айырмалы рәүештә, оксидлы ярымүткәргесле (танталлы) конденсаторҙарҙың шартлау ҡурҡынысы, бындай конденсаторҙарҙың ысынында щартлағыс ҡатышманан тороуы менән бәйле: яғыулыҡ сифатында тантал хеҙмәт итә, ә окислаштырыусы сифатында — марганец двуокисы, һәм был ике компонент та конденсатор конструкцияһында йоҡа порошок рәүешендә аралаштырылған. Конденсатор тишелгәндә йәки яңылыш уның полюстарын бутағанда, ток бүлеп сығарған йылылыҡ был компоненттар араһында, шартлау тауышы һәм көслө балҡыу күренешендәге реакция тыуҙыра, ул осҡондар һәм корпус ярсыҡтары һибелеү менән бергә бара. Бындай шартлау көсө ҙур, бигерәк тә ҙур конденсаторҙарҙа, һәм яҡындағы радиоэлементтарға ғына түгел, платаға ла зыян килтерергә һәләтле. Бер нисә конденсатор яҡын урынлашҡан булһа, эргәләге конденсаторҙарҙың корпусы янып тишелергә мөмкин, был бөтә коденсаторҙарҙың бер үк ваҡытта шартлауына килтерергә мөмкин. === Паразит параметрҙар === Ысынбарлыҡта булған конденсаторҙар, һыйҙырышлыҡтан тыш, шулай уҡ үҙ эҙмә-эҙ һәм параллель [[Электр ҡаршылығы|ҡаршылыҡ]]ҡа һәм [[индуктивлыҡ]]ҡа эйә булалар. Практика өсөн етерлек теүәллек менән реаль конденсаторҙың [[эквивалентлы схема]]һын һүрәттә күрһәтелгәнсә күҙ алдына килтерергә мөмкин, бында бөтә ике полюслылар идеаль тип уйланыла. [[Файл:Model of Real Capacitor.gif|thumb|Реаль конденсаторҙың эквивалентлы схемаһы һәм ҡайһы бер формулалар.<br> ''C₀'' — конденсаторҙың үҙ һыйҙырышлығы;<br> ''R_d'' — конденсаторҙың изоляция ҡаршылығы;<br> ''R_s'' — эквивалентлы эҙмә-эҙ ҡаршылыҡ;<br> ''L_i'' — эквивалентлы эҙмә-эҙ индуктивлыҡ.]] [[Файл:Конденсатор граф.svg|thumb|Реаль конденсаторҙың импеданс модуленең йышлыҡҡа бәйлелеге һәм импеданс формулаһы.]] == Rонденсаторҙарҙың классификацияһы == [[Файл:Capasitor-00.JPG|thumb|200px|Аҫмалы монтаж өсөн «СГМ» тибындағы металл быяла корпуста слюдалы герметик конденсатор]] Конденсаторҙарҙы төп классификациялау конденсаторҙағы диэлектрик тибы буйынса башҡарыла. Диэлектрик тибы конденсаторҙарҙың төп электр параметрҙарын билдәләй: изоляция ҡаршылығын, һыйҙырышлығының тотороҡлоғон, юғалтыуҙар дәүмәлен һәм башҡалар. Диэлектрик төрө буйынса булалар: * ''Вакуумлы конденсаторҙар'' (түшәмәләре араһында [[вакуум]] урынлашҡан). * ''[[Газ]] хәлендәге диэлектриклы конденсаторҙар.'' * ''[[Шыйыҡлыҡ|Шыйыҡ]] диэлектриклы конденсаторҙар''. * ''Ҡаты органик булмаған диэлектриклы конденсаторҙар: '' [[быяла]]лы (быяла эмаллы, быяла керамик, быяла плёнкалы), [[слюда]]лы, [[керамика|керамик]], органик булмаған плёнкаларҙан йоҡа ҡатламлы. * ''Ҡаты органик диэлектриклы конденсаторҙар:'' [[ҡағыҙ]]ҙан, металл ҡағыҙлы, плёнкалы, ҡатнаш — ҡағыҙ плёнкалы, [[синтетик плёнка]]ларҙан йоҡа ҡатламлы. * ''Электролит һәм оксидлы-ярым үткәргесле конденсаторҙар.'' Бындай конденсаторҙар бөтә башҡа типтарҙан ҙур сағыштырма һыйҙырышлылығы менән айырылалар. Диэлектрик сифатында металл [[анод]]та окислы ҡатлам ҡулланыла. Икенсе түшәмә ([[катод]]) — йә [[электролит]] (электролитлы конденсаторҙарҙа), йә окислы ҡатламға туранан-тура ҡапланған [[ярымүткәргес]] ҡатламы (окислы-ярымүткәргесле конденсаторҙарҙа). Анод, конденсаторҙың тибына бәйле рәүештә, [[алюминий]], [[ниобий]] йәки [[Тантал (элемент)|тантал]] [[фольга]]нан йәки ҡыҙҙырылған порошоктан эшләнә. Ғәҙәттәге электролитлы конденсаторҙың максималь рөхсәт ителгән температурала боҙолғанға тиклем эшләү ваҡыты 3000—5000 сәғәт, сифатлы конденсаторҙарҙың 105 °С температураһында боҙолғанса эшләү ваҡыты 8000 сәғәттән кәм түгел<ref>{{cite web |url = http://products.nichicon.co.jp/en/pdf/XJA043/e-pw.pdf |title = Aluminum electrolytic capacitors PW series (Power Supplies) |publisher = Nichicon electronics corporation |accessdate = 2013-03-23 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130701155546/http://products.nichicon.co.jp/en/pdf/xja043/e-pw.pdf |archivedate = 2013-07-01 |deadlink = yes }}</ref>. Конденсаторҙың хеҙмәт итеү срогы оҙайлылығына туранан-тура тәьҫир итеүсе төп фактор — эшләү температураһы. Әгәр диэлектрикта, түшәмәләрендә һәм сығармаларҙа тәләф арҡаһында конденсаторҙың йылыныуы һиҙелерлек булмаһа, (мәҫәлән, уны ҙур булмаған токта ваҡыт йүнәлтеүле сынйырҙарҙа йәки айырғыс сифатында ҡулланғанда), эш температураһын һәр 10&nbsp;°C-тан +25&nbsp;°C-ҡа тиклем кәметкәндә, эшләүҙән туҡтауҙар интенсивлығы ике тапҡыр кәмей тип һанарға мөмкин. Конденсаторҙар импульслы ҙур токлы сынйырҙарҙа (мәҫәлән, импульслы энергия сығанаҡтарында) эшләгәндә, конденсаторҙарҙың ышаныслылығын бындай ябайлаштырылған баһалау корректлы түгел һәм ышаныслылыҡты иҫәпләү ҡатмарлыраҡ<ref>{{cite web |url = http://petrointrade.ru/wp-content/uploads/Alyuminievye-electroliticheskie-condensatory-Vishay.pdf |title = Алюминиевые электролитические конденсаторы Vishay для источников питания |author = Андрей Самоделов |publisher = Вестник электроники №3, 2011. |accessdate = 2013-03-23 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140820125110/http://petrointrade.ru/wp-content/uploads/Alyuminievye-electroliticheskie-condensatory-Vishay.pdf |archivedate = 2014-08-20 |deadlink = yes }}</ref>. * ''[[Ҡаты есемле конденсатор]]'' — традицион шыйыҡ электролит урынына махсус ток үткәреүсән органик полимер йәки полимерлаштырылған органик ярымүткәргес ҡулланыла. 85 °С температураһында туҡтағанға тиклемге эшләү ваҡыты яҡынса 50 000 сәғәт. Шыйыҡ-электролитлы конденсаторҙарға ҡарағанда [[#ЭПС|ЭПС]] кәмерәк һәм температураға ныҡ бәйле түгел. Шартламайҙар. [[Файл:Kondens-podstr.JPG|thumb|200px|Керамиклы конденсатор]] * Йоҡа пленкалы конденсаторҙар Бынан тыш, конденсаторҙар үҙҙәренең һыйҙырышлылығын үҙгәртеү мөмкинлеге буйынса төргә бүленәләр: * ''Даими конденсаторҙар'' — конденсаторҙарҙың, үҙҙәренең һыйҙырышлылығын үҙгәртмәй торған төп класы (хеҙмәт итеү срогындағынан башҡа). * ''[[Үҙгәреүсән конденсатор|Үҙгәреүсән конденсатоҙар]]'' — аппаратура эшләп торған ваҡытта һыйҙырышлылығын үҙгәртергә юл ҡуйыусы конденсаторҙар. Һыйҙырышлылығын көйләү механик ысул, электр көсөргәнеше ([[вариконд]]тар, [[варикап]]тар) һәм температура менән (термоконденсаторҙар) тормошҡа ашырылырға мөмкин. Мәҫәлән, [[радиоалғыс]]тарҙа [[резонанслы контур]]ҙың йышлығын үҙгәртеү өсөн ҡулланыла. * ''Көйләнеүсе конденсаторҙар'' — бер тапҡыр йәки периодик көйләү ваҡытында һыйҙырышлылығын үҙгәртә һәм аппаратура эшләп торған ваҡытта һыйҙырышлылығын үҙгәртмәй торған конденсаторҙар. Уларҙы бәйләнгән контурҙарҙың башланғыс һыйҙырышлылыҡтарын көйләү һәм тигеҙләү өсөн, һыйҙырышлылыҡты әҙгә генә үҙгәртергә кәрәк булғанда схемалар сынйырын периодик көйләү өсөн ҡулланалар. Тәғәйенләнешенә бәйле рәүештә конденсаторҙарҙы шартлы рәүештә дөйөм һәм махсус тәғәйенләнешле конденсаторҙарға бүлергә мөмкин. Дөйөм тәғәйенләнешле конденсаторҙар аппаратураларҙың күпселек төрҙәрендә һәм класында ҡулланылалар. Уларға айырым талаптар ҡуйылмаған киң таралған түбән вольтлы конденсаторҙарҙы индерәләря. Башҡа бөтә конденсаторҙар махсус конденсаторҙар булып торалар. Уларға юғары вольтлы, импульслы, ҡамасауҙы бөтөрөүсе, [[дозиметр]]лы, эшләтеп ебәреүсе һәм башҡа конденсаторҙар инә. Шулай уҡ конденсаторҙарҙы түшәмәләренең формаһы буйынса төргә айыралар: яҫы, цилиндрик, сферик һәм башҡалар. {| class="wikitable centered" ! Исеме ! Һыйҙырышлылығы ! Электр ҡыры ! width="200" | Схемаһы |- |Яҫы конденсатор | <math>C = \varepsilon_0\varepsilon_\mathrm{r} \cdot \frac{A}{d}</math> | <math>E = \frac{Q}{\varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r} A}</math> | [[Файл:Plate CapacitorII.svg|150px]] |- |Цилиндрик конденсатор | <math>C=2\pi \varepsilon_0\varepsilon_\mathrm{r} \, \frac{l}{\ln\!\left(R_2/R_1\right)}</math> | <math>E(r) = \frac{Q}{2\pi r l \varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r}}</math> | [[Файл:Cylindrical CapacitorII.svg|150px]] |- |Сферик конденсатор | <math>C=4 \pi \varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r} \left( \tfrac{1}{R_1}-\tfrac{1}{R_2}\right)^{-1}</math> | rowspan="2" | <math>E(r) = \frac{Q}{4\pi r^2 \varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r}}</math> | rowspan="2" | [[Файл:Spherical Capacitor.svg|150px]] |- |Сфера| | <math>C = 4 \pi \varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r} R_1 </math> |} == Конденсаторҙарҙы ҡулланыу һәм уларҙың эше == Конденсаторҙар электротехниканың бөтә өлкәләрендә лә ҡулланылалар. * Конденсаторҙар ([[индуктивлыҡ катушкаһы|индуктивлыҡ катушкалары]] һәм/йәки [[резистор]]ҙар менән бергә) төрлө йышлыҡҡа бәйле үҙсәнлекле сынйырҙар төҙөү өсөн ҡулланылалар, атап әйткәндә, [[фильтр (электроника)|фильтрҙар]], [[Кире бәйләнеш (техника)|кире бәйләнеш]] сынйырҙары, [[тирбәлеү контуры|тирбәлеү контурҙары]] һәм башҡа шундайҙар. * Икенсел электр энергияһы сығанаҡтарында конденсаторҙар турайтылған көсөргәнеш тибешен (пульсацияһын) тигеҙләү өсөн ҡулланылалар. * Конденсатор бик тиҙ зарядһыҙланһа ҙур ҡеүәтле импульс алырға мөмкин, мәҫәлән, [[фотояҡтылыҡ]], [[Гаусс пушкаһы|электромагнитлы тиҙләткестәрҙә]], импульслы лазерҙарҙа, [[Маркс генераторы|Маркс генераторҙарында, (ГИН; ГИТ)]], Кокрофт-Уолтон генераторҙарында һәм башҡаларҙа. * Конденсатор оҙаҡ ваҡыт заряд һаҡларға һәләтле булғанлыҡтан, уны хәтер элементы сифатында ҡулланырға мөмкин (ҡарағыҙ. [[DRAM]], [[Һайлау һәм һаҡлау ҡоролмаһы]]). * Конденсатор электр сынйырында алмаш ток көсөн сикләү өсөн [[реактив ҡаршылыҡ]]ҡа эйә ике полюсник һымаҡ ҡулланылырға мөмкин (ҡарағыҙ. [[Балласт (электротехника)|Балласт]]). * Конденсаторҙың резистор йәки [[ток генераторы]] аша зарядланыу һәм зарядһыҙланыу процессы (см. [[RC-цепь]]) билдәле бер ваҡыт ала, был конденсаторҙы, ваҡыт һәм температураның тотороҡлоғона юғары талаптар ҡуйылмаған, ''ваҡыт билдәләүсе сынйырҙарҙа'' (''времязадающих цепях'') (яңғыҙ һәм ҡабатланыусы импульстар генераторҙары схемаларында, [[ваҡыт релеһы]] һәм башҡа шундайҙар.) ҡулланырға мөмкинлек бирә. * Электротехникала конденсаторҙар реактив ҡеүәтте һәм фильтрҙарҙа юғары гармониктарҙы компенсациялау өсөн ҡулланылалар. * Конденсаторҙар ҙур заряд тупларға һәм түшәмәләрендә ҙур көсөргәнеш булдырырға һәләтлеләр, был төрлө маҡсаттарҙа ҡулланыла, мәҫәлән, [[зарядлы өлөшсәләр]]гә тиҙләнеш биреү йәки ҡыҫҡа ваҡытлы ҡеүәтле [[электр разряды]] булдырыу өсөн (ҡарағыҙ. [[Ван де Грааф генераторы]]). * Бәләкәй күсештәрҙе үлсәүсе үҙгәрткес: түшәмәләр араһындағы алыҫлыҡты бик аҙ үҙгәртеү конденсаторҙың һыйҙырышлылығында һиҙелерлек сағыла. * Һауа дымлылығын үлсәүсе үҙгәрткес, үҙағастың (диэлектрик составын үҙгәртеү һыйҙырышлылыҡты үҙгәртеүгә килтерә). * [[РЗиА]] схемаларында конденсаторҙар ҡайһы бер һаҡлағыстар эше логикаһын тормошҡа ашырыу өсөн ҡулланыла. Айырып әйткәндә, [[АПВ]] эше схемаһында конденсаторҙы ҡулланыу, һаҡлауҙың талап ителгән тапҡыр эшләп китеүен тәьмин итергә мөмкинлек бирә. * Шыйыҡлыҡ кимәлен үлсәгес. Үткәрмәүсе шыйыҡлыҡ конденсатор түшәмәләре араһындағы арауыҡты тултыра, һәм конденсаторҙың һыйҙырышлылығы кимәлгә бәйле рәүештә үҙгәрә. * Фаза күсергес конденсатор. Бындай конденсатор бер фазалы [[Конденсаторлы двигатель|асинхронлы двигателдәрҙе]] эшләтеп ебәреү, ә ҡайһы бер осраҡтарҙа эшләтеү өсөн кәрәк. Шулай уҡ ул бер фазалы көсөргәнештән энергия алғанда [[Өс фазалы двигатель|өс фазалы асинхронлы двигателдәрҙе]] эшләтеп ебәреү һәм эшләтеү өсөн ҡулланылырға мөмкин. * Электр энергияһы аккумуляторы (ҡарағыҙ. [[Ионистор]]). Был осраҡта конденсатор түшәмәләрендә көсөргәнештең һәм зарядһыҙланыу тогының етерлек даими ҡиммәте булырға тейеш. Шуның менән бергә зарядһыҙланыу байтаҡ ҙур ваҡытта барырға тейеш. Хәҙерге ваҡытта конденсатор ҡулланыусы [[Электромобиль|электромобилдәр]] һәм гибридтарҙы һынау бара. Шулай уҡ трамвайҙарҙың ҡайһы бер моделдәре бар, уларҙа конденсаторҙар ток булмаған участкалар буйынса хәрәкәт иткәндә тартыусы электродвигателдәрҙе энергия менән тәьмин итеү өсөн ҡулланылалар. == Конденсаторҙарҙы маркировкалау == === СССР һәм Рәсәй конденсаторҙарын маркировкалау === Совет/Рәсәй конденсаторҙарын тамғалауҙың ике системаһы бар: хәрефле (элекке) һәм цифрлы (яңы). ==== Элекке тамғалау системаһы ==== Хәрефле система 1960 йылға тиклем эшләнгән конденсаторҙарға ҡулланыла. Был системала беренсе К хәрефе конденсатор тигәнде аңлата, икенсеһе — диэлектрик тибын (Б — ҡағыҙ, С — слюдалы, К — керамик, Э — электролитлы һәм башҡа шулай…), өсөнсө — конструктив үҙенсәлектәрен (герметик эшләнгәнлеген йәки эксплуатациялау шарттарын). Тамғалау системаһын ябайлаштырыу өсөн йыш ҡына, икенсе һәм артабанғы хәрефтәрҙе ҡалдырып, беренсе К хәрефен төшөрөп ҡалдыралар<ref>''Бодиловский Б. Г.'' Справочник молодого радиста: четвёртое издание, переработка и дополнительно — Москва: Высшая школа, 1983. С. 29.</ref>. ==== Яңы тамғалау системаһы ==== Яңы (цифрлы) системаға ярашлы конденсаторҙарҙың маркировкаһы диэлектрик төрө, тәғәйенләнеше һәм эшләнеү варианты буйынса төркөмдәргә бүленә<ref>''Бодиловский Б. Г.'' Справочник молодого радиста: 4-е изд., перераб. и доп. — Москва: Высшая школа, 1983. — С. 29.</ref>. Согласно этой системе, первая буква «К» означает «конденсатор», дальше следует цифра, обозначающая вид диэлектрика, и буква, указывающая, в каких цепях может использоваться конденсатор; после неё стоит номер разработки или буква, указывающая вариант конструкции<ref>''Редель А. А.'' Пособие радиотелемеханика. — Алма-Ата: Казахстан. — 1989. — С. 10</ref>. == Сыҙамлылыҡ параметрҙары<ref>''Тищенко О. Ф., Киселев Л. Т., Коваленко А. П.'' Элементы приборных устройств. Часть 1. Детали, соединения и передачи. — М., Высшая школа, 1982. — С. 269</ref> == === Электр ныҡлығы === Емергес көсөргәнеш <math>U_{pr}</math> һәм конденсатор ҡыҫҡыстарына был көсөргәнеш ҡуйылған ваҡыт <math>T</math> араһында бәйләнеш. <math>T=\frac{A}{{U_{pr}}^{n}}</math> эмпирик формулаһы менән билдәләнә, бында <math>A</math> — диэлектрик үҙсәнлектәренә бәйле даими коэффициент, <math>n = 3...8</math>. === Конденсаторҙың ышаныслығы === Нормаль шарттарҙа 1 сәғәт эшләгәндән эштән туҡтау интенсивлығы. Уртаса беренсе ҡапыл туҡтау ваҡыты: <math>T_{sr}=B(\frac{U_{d}}{U_{r}})^{n}</math>, бында <math>B</math> — диэлектрик үҙсәнлектәренә бәйле даими коэффициент, <math>n = 4...7</math>, <math>U_{d}</math> — рөхсәт ителгән көсөргәнеш, <math>U_{r}</math> — эшләү көсөргәнеше. === Хеҙмәт итеү срогы === Температураның хеҙмәт итеү срогына тәьҫире ошо формула менән күрһәтелә: <math>T_{1}=T_{2}a^{\frac{t_2-t_1}{10}}</math>, бында <math>a=2</math> даими һыйҙырышлы ҡағыҙлы, слюдалы һәм керамик конденсаторҙар өсөн, <math>a=4...6</math> быяла пленкалы, <math>T_1</math> һәм <math>T_2</math> — конденсаторҙың ярашлы рәүештә <math>t_1</math> һәм <math>t_2</math> температураһында хеҙмәт итеү срогы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация|Тема=Фото}} * [[Электрический импеданс]] * [[Вариконд]] * [[Твердотельный конденсатор]] * [[Ионистор]] * [[Переходный процесс (электроника)|Переходный процесс]] * [[Схемы на переключаемых конденсаторах]] * [[Метод Печини]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Конденсатор, электрический}} * Учебник физики для средних специальных учебных заведений. Авторы: Л. С. Жданов, Г. Л. Жданов. * {{книга | автор = Гусев В. Г., Гусев Ю. М. | заглавие = Электроника | ответственный = | издание = 2-е | место = Москва | издательство = «Высшая школа» | год = 1991 | isbn = 5-06-000681-6 | ref = Гусев }} * {{книга|автор =Фролов А. Д.|заглавие = Радиодетали и узлы|место = М.|издательство = Высшая школа|год = 1975|страниц = 440|серия = Учебное пособие для вузов|страницы=46-134}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20101009122318/http://dvo.sut.ru/libr/eqp/031/22.htm К. С. Петров. Пассивные компоненты радиоэлектронной аппаратуры (учебное пособие). Глава 2.2: Конденсаторы] * [http://cxem.net/sprav/sprav12.php Конденсаторы. Кодовая маркировка.] * [http://www.155la3.ru/conder_unknown_1.htm Конденсатор 1934 года. СССР, Московский электротехнический завод им. Орджоникидзе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013151248/http://155la3.ru/conder_unknown_1.htm |date=2013-10-13 }} * [http://www.capacitorlab.com/low-esr-capacitor-manufacturers/ Список производителей конденсаторов с низким ЭПС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215034411/http://www.capacitorlab.com/low-esr-capacitor-manufacturers/ |date=2015-02-15 }}{{ref-en}} * [http://www.epcos.com/web/generator/Web/Sections/ProductCatalog/Capacitors/AluminumElectrolytic/Page,locale=en.html Алюминиевые электролитические конденсаторы EPCOS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719102744/http://www.epcos.com/web/generator/Web/Sections/ProductCatalog/Capacitors/AluminumElectrolytic/Page,locale=en.html |date=2013-07-19 }}{{ref-en}} * [https://www.asutpp.ru/soedinenie-kondensatorov.html Соединение конденсаторов: руководство для начинающих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618081314/https://www.asutpp.ru/soedinenie-kondensatorov.html |date=2021-06-18 }} {{электронные компоненты}} [[Категория:Конденсаторҙар| ]] [[Категория:Электр]] ffzts2gbzyc4csgtex6m95fpbaquool 0 126787 1300083 1059458 2026-06-29T06:00:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300083 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәйхетдинов Рөстәм Рәжәп улы''' ([[5 май]] [[1976 йыл]]) — Рәсәй пианисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (2001), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014), халыҡ-ара һәм республика пианистар конкурстары лауреаты (Франция, Италия, Швейцария), [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2005). == Биографияһы == Рөстәм Рәжәп улы Шайхетдинов 1976 йылдың 5 майында Өфө ҡалаһында музыканттар ғаиләһендә тыуған. Атаһы — [[Рәжәп Юныс улы Шәйхетдинов]], РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1985), БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1976). Ете йәшендә [[Урта махсус музыка колледжы| Урта махсус музыка мәктәбенә]] уҡырға инә. Һуңынан, 1998 йылда, Гнесиндар исемендәге Рәсәй Музыка академияһын тамамлай (профессор М. С. Гамбарян класы). 1999—2001 йылдарҙа ошонда уҡ аспирантурала уҡый (ғилми етәксеһе — сәнғәт белеме фәндәре кандидаты, профессор О. А. Яҡупова). Өфө дәүләт сәнғәт институтында 1998 йылдан алып эшләй. 2001 йылда «Фортепианная школа Г. Р. Гинзбурга в свете современных тенденций развития пианизма» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Өйләнгән, улы бар. == Эшмәкәрлеге == Концерттар биргән пианист, Башҡортостан Республикаһы ҡалаларында һәм күрше төбәктәрҙә солист булараҡ һәм ансамблдәр составында төрлө программалар менән даими сығыш яһай. Өфөләге «ЭПТА» фортепиано педагогтары берекмәһе рәйесе, «Өфө-фортепиано» халыҡ -ара фестивале арт-директоры. «Яңы исемдәр — ХХ быуаттан ХХI быуатҡа» Башҡортостан республикаһы алтын китабына индерелгән. Халыҡ-ара Val Tidone Talents Competition Young, «Piano Silvio Bengalli Prize», «Tina Orsi Music Chamber Anguissola Scotti Contessa Prize», К. Н. Игумнов, [[Заһир Исмәғилев]], [[Нариман Сабитов]] исемендәге музыкаль конкурстарҙың жюри ағзаһы<ref>[http://istoki-rb.ru/archive.php?article=577 Информационно-публицистический еженедельник «Истоки»: Информационно-публицистический еженедельник «Истоки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160215094131/http://istoki-rb.ru/archive.php?article=577 |date=2016-02-15 }}</ref>. Башҡорт композиторҙары әҫәрҙәрен популярлаштырыу һәм фортепианола башҡарыу оҫталығын үҫтереүгә индергән өлөшө, сәнғәт белеме һәм педагогика өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн 2005 йылда Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһына лайыҡ була.  Рәсәй йәш ғалимдар союзы ағзаһы, Рәсәй йәш ғалимдар союзының Башҡортостан республикаһы төбәк бүлексәһе советы ағзаһы; 2003—2016 йылдарҙа [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның махсус фортепиано кафедраһы мөдире, вуздың йәш ғалимдар советы рәйесе. 2016 йылдан А.Г.Шнитке исемендәге Мәскәү музыка институты уҡытыусыһы, фортепиано кафедраһы мөдире. Башҡортостан республикаһындағы Европа ассоциацияһының педагог-пианистар бүлексәһе рәйесе<ref>[http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/125.html Совет молодых ученых Уфимской государственной академии искусств им. З. Исмагилова структурирован в инновационные Лаборатории академии, это Лаборатория музыкальной семантики и …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216092853/http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/125.html |date=2016-02-16 }}</ref>. Рәсәй тәбиғәт белеме академияһы профессоры<ref>{{Cite web|title=Российская академия естествознания - Профессора|url=http://www.rae.ru/ru/member/4}}</ref>. 20-нән ашыу хеҙмәт авторы: ғилми мәҡәләләр, программалар. Улар араһында: * Фортепианная школа Г. Р. Гинзбурга и её роль в развитии современного пианизма: Монография. — Уфа, 2006; * О преодолении некоторых аппликатурных и фактурных трудностей (на материале рекомендаций Г. Р. Гинзбурга).- М.- Уфа, 1998; * История фортепианного искусства: Программа для студентов фортепианных отделений музыкальных вузов. — Уфа, 2003; и др.<br /> «Музаға хеҙмәт» («Служение музе») Шайхетдинов Рәжәп халыҡ-ара хәйриә Фонды ойоштороусыһы һәм арт-директоры, уның ярҙамында Өфө ҡалаһында, республика, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара музыкаль конкурстары ойошторолдо, атап әйткәндә — «Музыкаль миҙгелдәр» (Чехия, Австрия, Германия, Дания һ. б.), шулай уҡ мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәрен социаль яҡлау өлкәләрендә башҡа проекттар тормошҡа ашырыла<ref>{{Cite web|title=Фонд "Служенье Муз" поможет работникам культуры с "квартирным вопросом" - Агентство социальной информации|url=http://www.asi.org.ru/report/fond-sluzhene-muz-pomozhet-rabotnikam-kultury-s-kvartirnym-voprosom/|lang=ru-RU|publisher=Агентство социальной информации|accessdate=2016-02-04}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014) * Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (2005) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17140-sh-jkhetdinov-r-st-m-r-zh-p-uly}}{{V|2|05|2019}} * http://ufaart.ru/ob-akademii/struktura/fakultety-i-kafedry/kafedra-specialnogo-fortepiano/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://rampa-rb.ru/muzyika/rustem-hayhutdinov-talant-prepodnesennyiy-sudboy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021124924/http://rampa-rb.ru/muzyika/rustem-hayhutdinov-talant-prepodnesennyiy-sudboy/ |date=2014-10-21 }} * http://ufa1.ru/text/person/272377.html [[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй пианистары]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1976 йылда тыуғандар]] 3wxboqc838tfa45052kkgbtvfap9jh1 0 137402 1300091 1246987 2026-06-29T10:36:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300091 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:РогволодовКамень.jpg|мини|328x328пкс|Рогволодов камень.<br />Надпись 1171 года.]] '''Эпигра́фика''' ({{Lang-grc|ἐπιγραφή}} — яҙыу) — ярҙамсы тарихи дисциплина (махсус тарихи һәм филологик дисциплина), ул ҡаты материалдарҙағы (ташта, керамикала, [[Металдар|металда]] һәм башҡа ҡаты материалдарҙа) яҙыуҙарҙың йөкмәткеһен һәм формаһын өйрәнә, уларға шул дәүергә һәм мәҙәниәткә ярашлы классификация үткәрә<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эпиграфика}}(рус.)</ref>. Ҡара ҡулланып яҙылған боронғо яҙыуҙарҙы өйрәнеү менән икенсе бер фән [[палеография]] шөғөлләнә. Мисәттәрҙең (штамптарҙың) тарихын сфрагистика өйрәнә. == Тарихы == [[Европа]]ла эпиграфика [[Яңырыу|Яңырыу дәүерендә]] барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнелә; фән булараҡ эпиграфика методикаһы XVIII—XIX быуаттарҙа барлыҡҡа килә. [[Боронғо Мысыр|Боронғо Мысыр иероглифтарын]], [[вавилон]] шына яҙыуын, микен яҙмаһын уҡыуға өлгәшеү XIX—XX быуаттарҙа эпиграфиканы ҡулланыу даирәһен байтаҡҡа киңәйтә. Немец филологы Август Бектың «Грек яҙыуҙары йыйылмаһы» («Corpus Inscriptionum graecorum», 1825-59) тип аталған боронғо грек яҙмалары буйынса тәүге ғилми тәнҡит баҫмаһы хәҙерге заман эпиграфикаһы буйынса тәүге эштәрҙең береһе, тип иҫәпләнелә<ref>[http://www.sno.pro1.ru/lib/sergeev_istoriya_drevney_grezii/4.htm В. С. Сергеев. История Древней Греции : Историография древней Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140424210457/http://www.sno.pro1.ru/lib/sergeev_istoriya_drevney_grezii/4.htm |date=2014-04-24 }}</ref><ref>[http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=027957&page=395&format=djvu Вавилов С. И.. Большая советская энциклопедия Том 04 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728080152/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=027957&page=395&format=djvu |date=2014-07-28 }}</ref>. [[XI быуат|XI]]—[[XIV быуат|XIV]] быуатта [[Изге София Соборы|Новгородтың София собор]]<nowiki/>ы һәм XI-[[XVII быуат|XVII]] быуатта Киевтың культ ҡоролмалары диуарҙарындағы яҙмалар киң мәғлүмәтле көнсығыш славян эпиграфика ҡомартҡылары булып тора. Эпиграфик текстар — рухи, дини, сәйәси, социаль һәм иҡтисади тарих буйынса төп сығанаҡтарҙың береһе. Ҡағиҙә булараҡ, яҙмаларҙы яҙыу ваҡыты уларға тупланған мәғлүмәттәргә тап килә. Ҡытай империяһында эпиграфикаға етди иғтибар бүленгән була, төп мәҡәләне ҡара. {{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=226px|Содержание=Лучше всего доказываются исторические события не столько мемуарами, сколько официальными документами, которые уже сами по себе носят характер достоверности.|Подпись=основатель эпиграфики в России проф. Петербургского ун-та <br>Фёдор Фёдорович Соколов.<ref>[http://centant.spbu.ru/spbant/db/sok.html Санкт-Петербургские Антиковеды<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>}} == Төп периодик баҫмалар == * «Вопросы эпиграфики» (Сборники статей; вып. 1-5) (с 2006); * «Нумизматика и эпиграфика» (с 1960); * «Эпиграфика Востока» (с 1947); * «Supplementum epigraphicum graecum» (Leiden, с 1923); * «Année epigraphique» (P., с 1888); * «Epigraphia Indica» (Calc.-Delhi, с 1888); == Эпиграфика буйынса дөйөм эштәр == * ''Карышковский П. О.'' Материалы к собранию древних надписей Сарматии и Тавриды // Вестник древней истории. 1966. № 2. * [https://web.archive.org/web/20091019045452/http://www.fridmanbooks.netfirms.com/author_numizmat/Ikar/IKAR.HTM Полная библиография работ П.] [https://web.archive.org/web/20091019045452/http://www.fridmanbooks.netfirms.com/author_numizmat/Ikar/IKAR.HTM О.] [https://web.archive.org/web/20091019045452/http://www.fridmanbooks.netfirms.com/author_numizmat/Ikar/IKAR.HTM Карышковского на русском и английском языках на сайте] Фридман А.С * ''Рождественская Т. В.'' Древнерусская эпиграфика X—XV веков: Учеб. пособие. СПб.: СПбГУ, 1991. * ''Фёдорова Е. В.'' Введение в латинскую эпиграфику: Учеб. пособие для ист. и филол. спец. ун-тов. М.: Изд-во [[Мәскәү дәүләт университеты|МГУ]], 1982. * ''Медынцева А. А.'' Грамотность в Древней Руси: По памятникам эпиграфики X— первой половины XIII в. — М., 2000. * ''Медынцева А. А.'' У истоков славянской письменности // Наука и жизнь. 1985. № 12. с. 91-96. * {{Китап|автор=Елена Александровна Мельникова|заглавие=Скандинавские рунические надписи: Новые находки и интерпретации: Тексты, перевод, комментарий|место=М.|издательство=Восточная литература|год=2001|страниц=496|серия=Древнейшие источники по истории Восточной Европы|isbn=5-02-018082-3|тираж=1000}} (в пер.) == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Надписи}}(рус.) * {{ВТ-МЭСБЕ|Надписи}} * [http://rec.gerodot.ru/behistun/ Бехистунская надпись Дария I — крупнейший памятник мировой эпиграфики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603215732/http://rec.gerodot.ru/behistun/ |date=2013-06-03 }} [[Категория:Эпиграфика]] lxh7ycmom8n943ypchputihkygfgrt5 0 142956 1300076 1299347 2026-06-28T18:14:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300076 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хазанкин Роман Григорьевич''' ([[3 апрель]] [[1947 йыл]]) — мәғариф ветераны, [[Педагогика|педагог]]-методист. 1975 йылдан [[Белорет]] ҡалаһы мәктәптәре, 1990—2013 йылдарҙа — үҙе ойошторған Компьютер мәктәбе уҡытыусыһы һәм ғилми-методик етәксеһе, бер үк ваҡытта 1992—1999 йылдарҙа Вятка педагогия университеты, 2002—2011 йылдарҙа хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008), РСФСР мәктәбенең (1987) һәм Башҡортостандың (2007) атҡаҙанған уҡытыусыһы. СССР-ҙың дәүләт (1990), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы (2006) һәм [[Н. К. Крупская]] исемендәге премия (1985) лауреаты, II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2001). Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1997). [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Уҡытыусы|педагогы]], [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1987)<ref>[http://ns0.ug.ru/issues08/?action=topic&toid=8869&i_id=87 «Учительская газета» от 16 марта 2010 года — Волшебный мир урока: Народные учителя Республики]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1990), Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты ([[2006 йыл|2006]]) == Биографияһы == Роман Григорьевич Хазанкин 1947 йылдың 3 апрелендә [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] [[Тяньцзинь]] ҡалаһында тыуған. Хазанкиндың ата-әсәһе, Григорий Наумович һәм Любовь Давыдовна (ҡыҙ фамилияһы Дондо) шулай уҡ Ҡытайҙа, Харбин ҡалаһында тыуғандар. Уларҙың ата-әсәһе Ҡытайға [[Рәсәй империяһы]нан, Томск ҡалаһынан эш эҙләп күсенеп китә. Р. Г. Хазанкиндың ата-әсәһе тәүҙә Рәсәй гражданы булған, һуңынан [[СССР]] гражданлығын алған. Р. Г. Хазанкин һәм уның өлкән ағаһының тыуыу факты СССР-ҙың Ҡытайҙағы Генконсульствоһында теркәлә. [[1947 йыл]]да СССР-ҙың Ҡытайҙа йәшәгән бөтә граждандарын Тыуған иленә ҡайтыу кампанияһы башлана (Ҡытайҙан СССР-ға репатриациялау). Р. Г. Хазанкиндың ата-әсәһе ике балаһы һәм үҙҙәренең ата-әсәһе менән бергә 1947 йылдың октябрь айында СССР-ға әйләнеп ҡайта. Улар [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында төпләнә. Р. Г. Хазанкиндың бөтә бала сағы, үҫмер осоро һәм оло тормошо Белорет менән бәйле (юғары уҡыу йортонда, аспирантурала уҡыған һәм армияла хеҙмәт иткән бер нисә йылдан башҡа). == Математикаға уҡытыу системаһы == Р. Г. Хазанкин мәктәп уҡыусыларын «Вертикаль педагогика» тип аталған [[математика]]ға уҡытыу системаһына нигеҙ һалыусы. 1970-се йылдар аҙағында эшләнеп, үҙе һәм уның юлынан барыусылар тарафынан әлегә тиклем ҡулланыла һәм уҡыусыларҙы уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә тотороҡло юғары һөҙөмтәләр бирә. Системаның үҙенсәлектәре: * мәктәп уҡыусыларын уҡытыу һәм тәрбиәләү маҡсаты үҙгәрә. Төп маҡсат — уҡыусыларҙы уҡырға, яҙырға һәм һөйләргә өйрәтеү; уларҙы хеҙмәттәшлек итергә, ижад итергә, бергәләп шатланырға һәм борсолорға өйрәтеү; [[уҡытыусы]]ларға, өлкән мәктәп уҡыусыларына һәм бергә уҡыған иптәштәренә өйрәнә торған нәмәнең асылы буйынса һорау бирергә өйрәтеү; уҡыусыларҙы эште ваҡытында эшләргә — эштәрҙе ваҡытында башлап, ваҡытында дауам итергә һәм ваҡытында, билдәләнгән ваҡытта тамамларға өйрәтеү. * уҡытыусының уҡыу йөкләмәһен «вертикаль» барлыҡҡа килерлек итеп планлаштырыу, йәғни берәр класс булырлыҡ итеп, мәҫәлән, етенсе кластан ун беренсегә тиклем (йәки бишенсе кластан туғыҙынсы класҡа тиклем). Шуның менән бергә уҡытыу процесы шундай итеп төҙөлә, өлкән кластың һәр бер уҡыусыһы бер класҡа түбән бер уҡыусыны уҡытыуҙа уҡытыусының әүҙем ярҙамсыһы була. * дәрестең традицион структураһы үҙгәрә. == Математиканан дәрестәр системаһы == Р. Г. Хазанкиндың тағы бер педагогик асышы — дәрес системаһы, ул үҙ эсенә ала: * дәрес-лекция; * мөһим мәсьәләләрҙе сисеү дәресе, Р. Г. Хазанкин тарафынан тәү башлап индерелгән, унда уҡытыусы уҡыусылары менән бергә, өйрәнелеүсе теория тулыһынса бойомға ашырылырлыҡ иң әҙ һандағы мәсьәләләрҙе һайлап ала; * дәрес-консультация, унда уҡыусылар һорау бирәләр, ә уҡытыусыһы уларға яуап бирә; * дәрес-зачет, унда вертикалдең өлкән звено уҡыусылары, махсус әҙерләнгән блок-схема буйынса, бәләкәй класс уҡыусыларынан дәрес һорайҙар, шул уҡ ваҡытта эш парҙарҙа бара (уҡыусы-уҡыусы), теория буйынса һорауҙар, мөһим мәсьәләләрҙе сисеү алымдары һәм методтары тикшерелә, яңы мәсьәләләр төҙөү буйынса берлектәге эш бара; * парҙарҙа барған дәрес-зачет һөҙөмтәләрен анализлау дәресе, унда уҡытыусы, өлкән уҡыусылар үҙҙәренең ҡарамағындағы уҡыусының теорияны, практиканы үҙләштереүҙәрен, мәсьәләләрҙе эшләүҙе кәрәкле рәүештә яҙа белеүҙәрен баһалаған зачет карточкаларын ҡулланып, уҡыусылар кисергән ҡыйынлыҡтарҙы системаға килтерә һәм анализлай; * контроль дәрес, унда инде уҡытыусы өлкән һәм кесе звено уҡыусыларының эштәрен баһалай; * контроль эште анализлау дәресе. == Педагогик һәм ойоштороу эшмәкәрлеге == * Р. Г. Хазанкин — [[Белорет компьютер мәктәбе]]н (БКШ) ойоштороусыларҙың береһе. [[1994 йыл]]да Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығы һәм «Культурная инициатива» Халыҡ-ара Фонды Белорет компьютер мәктәбе коллективының Р. Г. Хазанкиндың ғилми-методик етәкселеге аҫтындағы эшен 1-се дәрәжә Грант менән билдәләй<ref>Альбом о Белорецке, выпущенный к 235-летнему юбилею</ref> * Р. Г. Хазанкин [[Рәсәй]]ҙең һәм яҡын сит илдәрҙең 40-тан артыҡ ҡалаларында математика уҡытыусыларының фәнни квалификацияһын күтәреү курстары үткәрә. Был курстарҙа ҡатнашыусылар квалификацияларын күтәреү тураһында махсус таныҡлыҡ алалар. * Р. Г. Хазанкин — [[Мәғариф|белем биреү]] проблемалары буйынса күп кенә (шул иҫәптән халыҡ-ара) конференциялар ойоштороусы һәм ҡатнашыусы. [[2000 йыл]]да Дубна ҡалаһында «Математика и общество, математическое образование на рубеже веков» халыҡ-ара конференцияһында рәйестәш була, унда «Математическое образование и средняя школа» темаһына пленар доклад менән сығыш яһай<ref>[http://www.mccme.ru/conf2000/tez_haz.htm международная конференция «Математика и общество» доклад: «Математическое образование и средняя школа» Дубна 2000]</ref>. «Ҡалалар турниры» халыҡ-ара конференцияһын әүҙем ойоштороусыларҙың береһе, ул өс тапҡыр Белорет ҡалаһында үтә, шулай уҡ күп һандағы Бөтә Рәсәй математика уҡытыусылары ассоциацияһы конференцияларында ҡатнашыусы, [[Копенгаген]] ҡалаһында ([[2004 йыл|2004]]) математик белем биреү мәсьәләләренә арналған халыҡ-ара математика конгресында ҡатнашыусы һәм докладсы. Математик мәсьәләләр сисеү буйынса Бөтә Рәсәй математика уҡытыусыларының беренсе «Алтын асҡыс» конкурсы жюриһы рәйесе. == Педагогик ҡаҙаныштары == * Р. Г. Хазанкиндың 200-ҙән ашыу уҡыусыһы [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика, физика, геология һәм башҡа факультеттарын, 60-тан ашыуы — МФТИ һәм МИФИ тамамлай. * Р. Г. Хазанкин уҡыусылары араһында 60-тан ашыу физика-математика һәм техник фәндәр кандидаты һәм 4 физика-математика һәм техник фәндәр докторы бар. * Һуңғы 30 йылда Хазанкиндың уҡыусылары 128 тапҡыр төбәк математика олимпиадаларында еңеүсе һәм призер булалар һәм 62 тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм Бөтә союз олимпиадаларында шундай уҡ бүләккә лайыҡ булалар, 19 тапҡыр халыҡ-ара математика турниры миҙалдарын яулайҙар, 9 тапҡыр «Квант» журналы һәм СССР/Рәсәй Фәндәр академияһы үткәргән халыҡ-ара математик "Ҡалалар турниры"ның абсолют еңеүсеһе булалар. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡабүләктәре == * [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы ([[1985 йыл|1985]]) * [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] ([[1987 йыл|1987]]) * Мәскәү математика йәмғиәте бүләкләй (урта мәктәп секцияһы) ([[1987 йыл|1987]]) * РСФСР Мәғариф министрлығының Почёт китабына индерелгән ([[1988 йыл|1988]]) * СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты ([[1990 йыл|1990]])<ref>[https://web.archive.org/web/20080904223659/http://www.izvestia.ru/retro/article3109658/ Известия. Ру — Из гнезда вундеркиндов]</ref> * Америка математика йәмғиәте премияһы лауреаты ([[1993 йыл|1993]])<ref>[http://www.belor.biz/index.php?option=com_myblog&show=90-.html&Itemid=217 Белорецк конца 90-х. Альбом о Белорецке, выпущенный к 235-летнему юбилею]</ref> * Белорет ҡалаһының почётлы гражданы ([[1997 йыл|1997]]) * II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы ([[2001 йыл|2001]]) * Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты ([[2006 йыл|2006]])<ref name="Известия. Ру">[https://web.archive.org/web/20080904223659/http://www.izvestia.ru/retro/article3109658/ Известия. Ру]</ref>. * Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусылары конкурсы лауреаты ([[2006 йыл|2006]]) * «Лица» халыҡ-ара журналы версияһы буйынса, Рәсәйҙең күренекле эшмәкәре ([[2007 йыл|2007]]) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2007 йыл|2007]]) * Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы ([[2008 йыл|2008]])<ref>[http://ns0.ug.ru/issues08/?action=topic&toid=8869&i_id=87 «Учительская газета» от 16 марта 2010 года — Волшебный мир урока: Народные учителя Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Физика-математика буйынса белем биреү өлкәһендәге күренекле хеҙмәттәре өсөн» «Династия» Фонды премияһы лауреаты ([[2008 йыл|2008]])<ref>[http://www.dynastyfdn.com/news/1006 Вручение премии «За выдающиеся заслуги в области физико-математического образования» Роману Григорьевичу ХАЗАНКИНУ, Белорецк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531191150/http://www.dynastyfdn.com/news/1006 |date=2013-05-31 }}</ref> * «Буласаҡ ғалимдарҙың остазы» номинацияһында өс тапҡыр «Династия» Фонды премияһы лауреаты ([[2007 йыл|2007]],[[2009 йыл|2009]],[[2013 йыл|2013]])<ref>[http://www.dynastyfdn.com/programs/education/laureates/bestteachers?personid=431861 Список учителей-лауреатов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714223814/http://www.dynastyfdn.com/programs/education/laureates/bestteachers?personid=431861 |date=2014-07-14 }}</ref><ref>[http://www.dynastyfdn.com/news/1006 Названы имена победителей Всероссийского конкурса учителей биологии, математики, физики и химии — 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531191150/http://www.dynastyfdn.com/news/1006 |date=2013-05-31 }}</ref> * Дүрт тапҡыр Сорос гранты менән бүләкләнә<ref>[http://www.dynastyfdn.com/news/350 Фонд некоммерческих программ «Династия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610023242/http://www.dynastyfdn.com/news/350 |date=2010-06-10 }}</ref> == Әҙәбиәт == * ''Зильберберг Н. И., Канунникова Г. А.'' Формы работы Р. Г. Хазанкина — учителя школы № 14 г. Белорецка. Математика в школе № 2 с. 18-22. [[1986 йыл|1986]] * Об опыте работы учителя математики средней школы № 14 г. Белорецка Башкирской АССР, учителя-методиста Романа Григорьевича Хазанкина. Решение коллегии Министерства просвещения РСФСР. Сб. приказов и инструкции Министерства просвещения РСФСР № 7. с. 13-17. [[1987 йыл|1987]] * ''Халомайзер А. Я.'' Об опыте работы учителя Р. Г. Хазанкина. Математика в школе № 4. с. 16-21. [[1987 йыл|1987]] * ''Зильберберг Н. И.'' Приобщение к математическому творчеству. [[Өфө|Уфа]]. [[1988 йыл|1988]] * Зачем школьнику математика? : уроки Хазанкина : статьи и материалы / М-во образования и науки Рос. Федерации, Федер. ин-т развития образования, Благотворит. фонд помощи образованию Р. Г. Хазанкина; [редкол.: М. А. Горелов и др.]. — Москва : ФИРО, 2012. — 381 с. — <nowiki>ISBN 978-5-85630-064-1</nowiki> (в пер.) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|94960}}{{V|2|04|2021}} * [https://www.youtube.com/watch?v=vosm4iCAciI «Белорецк До востребования» — фильм о феномене горнозаводского города Белорецка, Белорецкой компьютерной школе и ее выпускниках, заслуженном учителе РСФСР Хазанкине Р. Г.] * [http://dyn.host1.elementy.ru/programs/education/laureates/bestteachers?personid=431861 Фонд некоммерческих программ 'Династия': Хазанкин Роман Григорьевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.dynastyfdn.com/news/350 Вручение премии «За выдающиеся заслуги в области физико-математического образования» Роману Григорьевичу ХАЗАНКИНУ, Белорецк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610023242/http://www.dynastyfdn.com/news/350 |date=2010-06-10 }} * [https://web.archive.org/web/20080904223659/http://www.izvestia.ru/retro/article3109658/ Известия. Ру: Из гнезда вундеркиндов] * [http://life.ng.ru/education/2000-02-11/4_homomatema.html Независимая Газета # 16 (51) 6 октября 2000 г.: Гомо математикус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609043330/http://life.ng.ru/education/2000-02-11/4_homomatema.html |date=2011-06-09 }} * [http://www.agidel.ru/?param1=18110&tab=13 Республика Башкортостан: Подарок к съезду: БКШ собственной персоной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230347/http://www.agidel.ru/?param1=18110&tab=13 |date=2016-03-04 }} * [http://www.gazeta.ru/social/2010/10/25/3431527.shtml Газета. Ru — Интервью директора Федерального института развития образования Министерства образования] * [http://ns0.ug.ru/issues08/?action=topic&toid=8869&i_id=87 «Учительская газета» от 16 марта 2010 года — Волшебный мир урока: Народные учителя Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ecsocman.edu.ru/text/17016580/ Федеральный образовательный портал — Консультация как форма обобщающего повторения]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] rqpy2r95ky3a0hdzi52gs4egvoik5b7 0 146598 1300068 866506 2026-06-28T16:42:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300068 wikitext text/x-wiki [[Файл:Synthesis square.gif|thumb|350px|right|Өҙөклө киҫәкле-даими функцияны {{comment|аппроксимациялағанда|бер объекттарҙы уларға яҡын икенселәре менән алмаштырғанда}} Фурье рәте быуындарын өҫтәү нәтижәһе. Алғы яҡтағы сығынтылар Фурье рәтенең өҙөклөк нөктәләрендә [[Тигеҙ сходимость|тигеҙ булмаған йыйылыусанлығы]] менән бәйле.]] '''[[Фурье, Жан Батист Жозеф|Фурье́]] [[Рәт (математика)|рәте]]''' — <math>f</math> функцияһын <math>\tau</math> периоды менән рәт күренешендә күрһәтеү. : <math> f(x) = \frac{a_0}{2} + \sum\limits_{k=1}^{+\infty} A_k\cos\left(k\frac{2\pi}{\tau}x+\theta_k\right)</math> Был рәт шулай уҡ ошондай күренештә яҙылырға мөмкин : <math>f(x) = \sum\limits_{k=-\infty}^{+\infty} \hat{f}_k e^{ik \frac{2\pi}{\tau}x},</math> бында : <math>A_k</math> — <math>k</math>-сы гармоник тирбәлеү амплитудаһы, : <math> k\frac{2\pi}{\tau} = k\omega</math> — гармоник тирбәлеүҙең түңәрәк йышлығы, : <math>\theta_k</math> — <math>k</math>-сы тирбәлеүҙең башланғыс фазаһы, : <math>\hat{f}_k</math> — <math>k</math>-сы [[комплекслы амплитуда]] Дөйөм күренештә, ниндәйҙер функциялар арауығы элементының Фурье рәте тип, был элементтың [[ортонормалаштырылған функциялар|ортонормалаштырылған функцияларҙың]] тулы системаһы буйынса, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, [[ортогональ функциялар|ортогональ функцияларҙан]] торған [[Ортогональ базис|базис]] буйынса тарҡалмаһы атала. Ҡулланылған интеграллау төрөнә бәйле рәүештә [[Риман интегралы|Фурье — Риман]], [[Лебег интегралы|Фурье — Лебег]] һәм башҡа рәттәр тураһында һөйләнелә.<ref name="МЭС">{{книга |часть = |заглавие = Математический энциклопедический словарь |оригинал =|автор =|ссылка =|isbn = |страницы = 619 |год = 1988 |место = М. |издательство = [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|«Сов. энциклопедия »]] }}</ref> [[Ортогональ күпбыуындар|Ортогональ күпбыуындарҙың]] һәм башҡа ортогональ функцияларҙың күп системалары бар (мәҫәлән, [[Хаар функциялары|Хаар]], [[Уолш функциялары|Уолш]] һәм Котельников функциялары), улар буйынса функцияларҙы Фурье рәтенә тарҡатыу башҡарылырға мөмкин. Функцияны Фурье рәтенә тарҡатыу күп төрлө мәсьәләләрҙе сығарғанда ҡеүәтле инструмент булып тора, сөнки Фурье рәте [[Функция сығарылмаһы|дифференциаллауҙа]], [[интеграллау|интеграллауҙа]], функцияның аргумент буйынса күсешендә һәм функциялар [[Урама (математик анализ)|урамаһында]] үҙен асыҡ, аңлайышлы тота. Фурье рәттәренең математиканың төрлө бүлектәрендә күп һандағы дөйөмләштереүҙәре бар. Мәҫәлән, теләһә ниндәй функцияны сикле төркөмдә, был төркөмдөң килтереп булмай торған матрицалы элементтары буйынса, Фурье рәтенә оҡшаш рәткә тарҡатырға мөмкин ([[тулылыҡ теоремаһы]]). == Тригонометрик Фурье рәте == {{Основная статья|Тригонометрик Фурье рәте}} <math>f\in {\mathcal L}([-\pi,\pi])</math> функцияһының (йәғни, <math>([-\pi,\pi])</math> аралығында [[Лебега интегралы|суммаланыусы]] функцияның, йәки уның ысын тура һыҙыҡҡа периодик дауамының) ''тригонометрик Фурье рәте'' тип түбәндәге күренештәге [[функциональ рәт]] атала : <math>f(x)=\frac{a_0}{2} + \sum^{\infin}_{n=1} (a_n \cos nx + b_n \sin nx),</math> (1) бында : <math>a_0= \frac{1}{\pi}\int\limits_{-\pi}^{\pi}f(x)dx,</math> : <math>a_n= \frac{1}{\pi}\int\limits_{-\pi}^{\pi}f(x)\cos(nx)dx,</math> : <math>b_n= \frac{1}{\pi}\int\limits_{-\pi}^{\pi}f(x)\sin(nx)dx,</math> <math>a_0</math>, <math>a_n</math> һәм <math>b_n</math> (<math>n = 1, 2, \ldots</math>) һандары ''<math>f</math> функцияһының Фурье коэффициенттары'' тип атала. Улар өсөн формулаларҙы ошолай аңлатырға була. <math>f\in\mathcal{L}([-\pi,\pi])</math> функцияһын (1) күренештәге рәт итеп күрһәтергә теләйбеҙ һәм беҙгә билдәһеҙ <math>a_0</math>, <math>a_n</math> һәм <math>b_n</math> коэффициенттарын табырға кәрәк икән ти. Әгәр (1) тигеҙлектең уң яғын <math>\cos(kx)</math>-ҡа ҡабатлаһаҡ һәм <math>[-\pi,\pi]</math> аралығы буйынса интеграллаһаҡ, уң яҡтағы бөтә ҡушылыусылар, синустар һәм косинустарҙың был аралыҡта ортогональ булыуы арҡаһында, берәүһенән башҡа нулгә әйләнәләр. Килеп сыҡҡан тигеҙлектән <math>a_k</math> коэффициенты еңел табыла. Оҡшаш рәүештә <math>b_k</math> өсөн. [[Lp арауыҡ#ПL² арауыҡ|<math>\mathcal{L}_2([-\pi,\pi])</math> арауығының]] <math>f</math> функцияһы өсөн (1) рәт был арауыҡта [[Эҙмә-эҙлелек сикләнмәһе|йыйылыусан]]. Икенсе төрлө әйткәндә, әгәр <math>S_k(x)</math> аша (1) рәттең өлөшләтә суммаларын тамғалаһаҡ: : <math>S_k(x)=\frac{a_0}{2} + \sum^{k}_{n=1} (a_n \cos nx + b_n \sin nx)</math>, ул саҡта уларҙың <math>f</math> функцияһынан [[урта квадратик тайпылышы]] нулгә ынтыласаҡ: : <math>\lim\limits_{k\rightarrow \infty}\int\limits_{-\pi}^{\pi}(f(x)-S_k(x))^2dx=0</math>. Урта квадратик йыйылыусанлыҡҡа ҡарамай, функцияның Фурье рәте, ғөмүмән әйткәндә, уға нөктәләр буйынса йыйылырға бурыслы түгел. Фурье рәттәре менән эшләгәндә йыш ҡына базис сифатында синустар һәм косинустар урынына уйланма аргументтың экспонентаһын алыу уңайлы була. Беҙ комплекслы ҡиммәтле функцияларҙың [[скаляр ҡабатландыҡ|скаляр ҡабатландығы]] менән [[Lp арауыҡ#L² арауыҡ|<math>\mathcal{L}^2([-\pi,\pi],\mathbb{C})</math> арауығын]] ҡарайбыҙ : <math>\langle f,g\rangle := \int\limits_{-\pi}^{\pi}f(x)\overline{g(x)}dx</math>. Беҙ шулай уҡ :: <math>\varphi_k(x)=e^{ikx}=\cos(kx)+i\sin(kx), k\in\mathbb{Z}</math> функциялар системаһын ҡарайбыҙ. Элеккесә, был функциялар пар-пар ортогональ булалар һәм тулы система барлыҡҡа килтерәләр, һәм, шулай итеп, теләһә ниндәй <math>f\in \mathcal{L}^2([-\pi,\pi],\mathbb{C})</math> функцияһы улар буйынса Фурье рәтенә тарҡатылырға мөмкин: : <math>f(x) = \sum\limits_{k=-\infty}^{+\infty} \hat{f}_k e^{ikx}</math>, бында уң яҡтағы рәт <math>L^2([-\pi,\pi],\mathbb{C})</math> нормаһы буйынса <math>f</math> функцияһына йыйыла. Бында : <math>\hat{f}_k= \frac{1}{2\pi}\int\limits_{-\pi}^{\pi}f(x)e^{-ikx}dx</math>. <math>\hat{f}_k</math> коэффициенттары Фурье классик коэффициентары менән артабанғы бәйләнеш менән бәйләнгәндәр: : <math>\hat{f}_k = (a_k-ib_k)/2, k>0</math> : <math>\hat{f}_0 = a_0/2</math> : <math>\hat{f}_k = (a_{|k|}+ib_{|k|})/2, k<0</math> : <math>a_k = \hat{f}_k+\hat{f}_{-k}, k>0</math> : <math>b_k = i(\hat{f}_k-\hat{f}_{-k}), k>0</math> Ысын ҡиммәтле функциялар өсөн <math>\hat{f}_k</math> һәм <math>\hat{f}_{-k}</math> коэффициенттары комплекслы эйәртеүле. == Дөйөмләштереүҙәр == === Гильберт арауығында Фурье рәттәре === Юғарыла тасуирланған конструкцияны тригонометрик система менән [[Lp арауыҡ#L² арауыҡ|<math>L^2[-\pi,\pi]</math> арауығы]] осрағынан ирекле Гильберт арауығына дөйөмләштерергә мөмкин. <math>H</math> [[Гильберт арауығы]]нда <math>\{\varphi_1, \varphi_2, ..., \varphi_n, ...\}</math> [[ортогональ система]] бирелһен һәм <math>f</math> — <math>H</math>-тан ирекле элемент булһын ти. <math>f</math>-ты <math>\{\varphi_k\}</math> элементтарының (сикһеҙ) һыҙыҡлы комбинацияһы күренешендә күрһәтергә теләйбеҙ икән ти: : <math>f = \sum^{\infin}_{n=1}c_n\varphi_n.</math> Был аңлатманы <math>\varphi_k</math>-ға ҡабатлайбыҙ. <math>\{\varphi_k\}</math> функциялар системаһының ортогональ булыуын иҫәпкә алып, <math>n=k</math> булғандағы ҡушылыусынан башҡа, рәттең бөтә ҡушылыусылары нулгә әйләнә: : <math> (f, \varphi_k) = c_k\|\varphi_k\|^2. </math> : <math>c_k =\frac{(f, \varphi_k)}{\|\varphi_k\|^2}</math> һандары <math>f</math> элементының <math>\{\varphi_k\}</math> системаһы буйынса ''координаталары'', йәки ''Фурье коэффициенттары'' тип аталалар, ә : <math>\sum_k c_k \varphi_k</math> рәте <math>f</math> элементының <math>\{\varphi_k\}</math> ортогональ системаһы буйынса '''Фурье рәте''' тип атала. Теләһә ниндәй <math>f</math> элементының теләһә ниндәй ортогональ система буйынса Фурье рәте <math>H</math> арауығында йыйыла, ләкин уның суммаһы <math>f</math>-кә мотлаҡ тигеҙ түгел. [[Сепарабель арауыҡ|Сепарабель]] Гильберт арауығында <math>{\varphi_k}</math> [[ортонормалаштырылған система]] өсөн артабанғы шарттар эквивалентлы: * система [[базис]] була, йәғни теләһә ниндәй элементтың Фурье рәте суммаһы был элементҡа тигеҙ. * система ''тулы'' була, йәғни <math>H</math>-та нулдән айырмалы булған, бөтә <math>\varphi_1, \varphi_2, ..., \varphi_n, ...</math> элементтарына бер юлы ортогональ булған элемент юҡ. * система ''йомоҡ'', йәғни теләһә ниндәй <math>f\in H</math> өсөн [[Парсеваль тигеҙлеге]] үтәлә :: <math>\sum_{k=1}^\infty |c_k|^2 = \|f\|^2</math>. * <math>\varphi_1, \varphi_2, ..., \varphi_n, ...</math> элементтарының һыҙыҡлы комбинациялары <math>H</math> арауығында [[бәтә ерҙә тығыҙ күмәклек|тығыҙ]]. Әгәр был шарттар үтәлмәһә, <math>f</math> элементының Фурье рәте суммаһы, уның <math>\varphi_1, \varphi_2, ..., \varphi_n, ...</math> элементтары [[һыҙыҡлы көплөк|һыҙыҡлы көплөгөнөң]] [[Замыкание (алгебра)|замыканиеһына]] [[ортогональ проекция|ортогональ проекцияһына]] тигеҙ. Был осраҡта Парсеваль тигеҙлеге урынына ''Бессель тигеҙһеҙлеге'' дөрөҫ: : <math>\sum_{k=1}^\infty c_k^2 \leqslant \|f\|^2.</math> {{Hider| title = Миҫалдар | content = <math>\sin(kx)</math>, <math>\cos(kx)</math> тригонометрик функциялары <math>L_2[-\pi,\pi]</math> Гильберт арауығының базисын төҙөй. Әгәр беҙ йә тик косинустарҙы йә тик синустарҙы ғына ҡараһаҡ, ул саҡта бындай система артабан тулы булмай. <math>\cos(kx)</math> функцияларының һыҙыҡлы көплөгөнөң замыканиеһы — ул <math>L_2</math>-нән бөтә йоп функциялар, ә <math>\sin(kx)</math>> функцияларының һыҙыҡлы көплөгөнөң замыканиеһы - бөтә таҡ функциялар. Результатом разложенияи <math>f</math> функцияһының Фурье рәттәренә был системалар буйынса тарҡатыү нәтижәһе булып <math>f</math> функцияһының ярашлы рәүештә йоп һәм таҡ өлөштәре торалар: :<math>\sum\limits_0^n a_k \cos(kx) = \frac{f(x)+f(-x)}{2},</math> :<math>\sum\limits_1^n b_k \sin(kx) = \frac{f(x)-f(-x)}{2}.</math> Тағы ла ҡыҙығыраҡ хәл <math>\{e^{ikx}\}_{k=0}^{+\infty}</math> системаһын ҡарағанда тыуа. Был система яңынан тулы булмай. Уның һыҙыҡлы көплөгөнөң замыканиеһы — <math>H_2</math> Харди арауығы. Был арауыҡтың элементтары -- <math>f(t)=g(e^{it})</math> күренешендә булған һәм бары тик шул <math>f\in L_2</math> функциялары, бында <math>g</math> — <math>|z|<1.</math>| түңәрәгендә аналитик булған ниндәйҙер функцияларҙың сикле ҡиммәттәре. frame-style = border: 1px solid Plum; | title-style = color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; | content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; | hidden=1 }} === Понтрягиндың ҡаршылыҡлы булыуы === {{main|Двойственность Понтрягина}} Фурье рәттәре теорияһын Гильберт арауығы осрағына дөйөмләштергәндә, Фурье рәттәренең [[урама (математик анализ)|урама]] менән бәйләнешен күрһәтеүсе аңлатмаларҙың үҙсәнлектәре юғала — функциялар урамаһының Фурье коэффициенттары уларҙың Фурье коэффициенттарының быуын-быуынлап ҡабатландығы була, һәм киреһенсә, ҡабатландыҡтың Фурье коэффициенттары ҡабатлашыусыларҙың Фурье коэффициенттарының урамаһы була. Фурье теорияһын [[дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль]], [[интеграль тигеҙләмә|интеграль]] һәм башҡа функциональ тигеҙләмәләрҙе сығарыуҙа ҡулланыу өсөн был үҙсәнлектәр бик мөһим булып торалар. Шуға күрә Фурье рәттәренең был үҙсәнлектәрҙе һаҡлаусы дөйөмләштерелеүҙәре ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Шундай дөйөмләштереү булып Понтрягиндың ҡапма-ҡаршылыҡлы теорияһы тора. Ул [[Локаль компактлыҡ|локаль-компактлы]] [[Абель төркөмө|Абель]] [[Төркөм (математика)|төркөмдәрендә]] бирелгән функцияларҙы ҡарай. Бындай функцияның Фурье рәте аналогы булып ҡаршылыҡлы төркөмдә бирелгән функция тора. == Фурье рәтенең йыйылыусанлығы == [[Файл:Periodic identity function.gif|thumb|400px|Фурье рәтенең йыйылыусанлығы]] === Фурье рәтенең йыйылыусанлығы һөҙөмтәләрен күҙәтеү === <math>f(x)</math> функцияһының Фурье рәтенең өлөшләтә суммаларын <math>S_N(f,x)</math> аша тамғалайыҡ: : <math>S_N(f,x):=\sum\limits_{k=-N}^N\hat{f}_ke^{ikx}</math>. Артабан <math>S_N(f,x)</math> функциялары [[эҙмә-эҙлелек сикләнмәһе|эҙмә-эҙлелектәренең]] <math>f(x)</math> функцияһына төрлө мәғәнәләрҙә йыйылыусанлығы тикшерелә. <math>f</math> функцияһы <math>2\pi</math>-периодлы тип уйланыла (әгәр ул тик <math>[-\pi,\pi]</math> аралығында ғына бирелһә, уны периодик дауам итергә мөмкин). * Әгәр <math>f\in L_2([-\pi,\pi])</math> булһа, ул саҡта <math>S_N(f,x)</math>эҙмә-эҙлелеге <math>f(x)</math> функцияһына [[L2-лә йыйылыусанлыҡ|<math>L_2</math> мәғәнәһендә]] йыйыла. Бынан тыш, <math>S_N(f,x)</math> (<math>L_2</math>-лә алыҫлыҡ мәғәнәһендә) <math>f</math> функцияһының <math>N</math>-дан юғары булмаған дәрәжәләге [[Тригонометрик полином|тригонометрик күпбыуын]] менән иң яҡшы яҡынайыуы булалар. * Фурье рәтенең бирелгән <math>x_0</math> нөктәһендә йыйылыусанлығы — локаль үҙсәнлек, йәғни, әгәр <math>f</math> һәм <math>g</math> функциялары <math>x_0</math> нөктәһенең ниндәйҙер эргә-яғында тап килһәләр, ул саҡта <math>S_N(f,x_0)</math> һәм <math>S_N(g,x_0)</math> эҙмә-эҙлелектәре йә бер үк ваҡытта таралалар, йә бер үк ваҡытта йыйылалар, һәм был осраҡта уларҙың сикләнмәләре тап килә. (Локалләштереү принцибы). * Әгәр <math>f</math> функцияһы <math>x_0</math> нөктәһендә дифференциалланыусы булһа, ул саҡта уның Фурье рәте был нөктәлә <math>f(x_0)</math>-ға йыйыла. Теүәлерәк етерлек шарттар <math>f</math> функцияһының шымалығы терминдарында [[Дини билдәһе]] менән бирелә. * <math>x_0</math> нөктәһендә өҙлөкһөҙ функцияның унда таралыусан Фурье рәте булырға мөмкин. Ләкин, әгәр ул таралһа, ул саҡта һис шикһеҙ <math>f(x_0)</math>-ға. Был <math>x_0</math> нөктәһендә өҙлөкһөҙ <math>f</math> функцияһы өсөн <math>S_N(f,x_0)</math> эҙмә-эҙлелеге [[Чезаро буйынса йыйылыусанлыҡ|Чезаро буйынса]] <math>f(x_0)</math>-ға йыйылыуынан килеп сыға. * Әгәр <math>f</math> функцияһы <math>x_0</math> нөктәһендә өҙөклө булһа, ләкин был нөктәлә уңдан һәм һулдан <math>f(x_0+0)\neq f(x_0-0)</math> сикләнмәләре булһа, ул саҡта ҡайһы бер өҫтәлмә шарттар үтәлгәндә <math>S_N(f,x_0)</math> <math>(f(x_0+0)+f(x_0-0))/2</math>-ға йыйылалар. Ентеклерәк ҡарағыҙ. [[Дини билдәһе|модифицирләнгән Дини билдәһе]]. * ''Карлесон теоремаһы:'' әгәр <math>f\in L_2([-\pi,\pi])</math> булһа, ул саҡта уның Фурье рәте [[һәр ерҙә тиерлек йыйылыусанлыҡ|һәр ерҙә тиерлек]] уға йыйыла. Был <math>f\in L_p([-\pi,\pi]), p>1</math> булғанда дөрөҫ. Әммә, <math>L_1([-\pi,\pi])</math>-дан шундай функциялар бар, уларҙың Фурье рәттәре бөтә нөктәләрҙә лә таралалар (шундай функцияның миҫалы [[Колмогоров, Андрей Николаевич|Колмогоров]] тарафынан төҙөлгән<ref>[http://www.mathnet.ru/links/5e740e99be052aabb4e379e829466873/mp21.pdf ''В. М. Тихомиров, В. В. Успенский''. Пеpвые филдсовские лауpеаты и советская математика 30-х годов. I. — Матем. просв., сер. 3, 2, МЦНМО, М., 1998, 21-40.]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>). * <math>x_0\in(-\pi,\pi)</math> нөктәһен билдәләйек. Ул саҡта Фурье рәттәре был нөктәлә йыйылған бөтә өҙлөкһөҙ функциялар күмәклеге [[өҙлөкһөҙ функциялар арауығы|<math>C([-\pi,\pi])</math> арауығында]] [[Бэр категорияһы|беренсе категория]] күмәклек була. Ниндәйҙер мәғәнәлә был «типик» өҙлөкһөҙ функцияның таралыусан Фурье рәте бар тигәнде аңлата. === Фурье коэффициенттарының кәмеүе һәм функцияларҙың аналитиклығы === Функцияның аналитиклығы һәм Фурье коэффициенттарының кәмеү тиҙлеге араһында фундаменталь бәйләнеш бар. Функция ни тиклем «яҡшыраҡ», шул тиклем уның коэффициенттары тиҙерәк нулгә ынтыла, һәм киреһенсә. Фурье коэффициенттарының дәрәжәле кәмеүе <math>C^{(k)}</math> класындағы функцияларға хас, ә экспоненциаль кәмеүе — [[аналитик функция|аналитик функцияларға]] хас. Шундай төрҙәге бәйләнеш миҫалдары: * Теләһә ниндәй [[интеграл|интегралланыусы]] функцияның Фурье коэффициенттары нулгә ынтылалар ({{нп5|Риман — Лебег леммаһы|||Riemann–Lebesgue_lemma}}). * Әгәр <math>f</math> функцияһы <math>C^{(k)}([-\pi,\pi])</math> класына инһә, йәғни <math>k</math> тапҡыр дифференциалланыусы һәм уның <math>k</math>-сы сығарылмаһы өҙлөкһөҙ булһа, ул саҡта <math>\hat{f}_n=o\left(\frac{1}{n^k}\right)</math> * Әгәр <math>\sum n^{\alpha}\hat{f}_n</math> рәте [[абсолют йыйылыусанлыҡ|абсолют йыйылһа]], ул саҡта <math>f</math> — <math>C^{(k)}([-\pi,\pi])</math> класынан функция менән бөтә <math>k<\alpha</math> өсөн [[һәр ерҙә тиерлек]] тап килә. * Әгәр функция [[Гельдер шарты|Гёльдер класына]] <math>\alpha>1/2</math> күрһәткесе менән инһә, ул саҡта <math>\sum \hat{f}_n</math> рәте абсолют йыйыла ([[Бернштейн теоремаһы]]). * Әгәр <math>\hat{f}_n=O(a^n),0<a<1</math>, ул саҡта тригонометрик Фурье рәте [[аналитик функция|аналитик функцияға]] йыйыла.{{нет АИ|1|12|2009}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фурье үҙгәртеүе]] * [[Фурьеның тиҙ үҙгәртеүе]] * [[Тригонометрик рәт]] * [[Жордано билдәһе]] * [[Дини билдәһе]] * [[Һанлы рәт]] * [[АТС теорема]] * [[Тауыштарҙың гармоник рәте]] * {{iw|Гиббс күренеше||en|Gibbs phenomenon}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Жук В.В., Натансон Г.И. |заглавие = Тригонометрические ряды Фурье и элементы теории аппроксимации |издательство = Изд-во Ленингр. ун-та |место = Л. |год = 1983 |страниц = 188 }} * {{книга |автор = Рудин У. |заглавие = Основы математического анализа |год = 1976 }} * {{книга |автор = [[Пискунов, Николай Семёнович|Пискунов Н. С.]] |заглавие = Дифференциальное и интегральное исчисления для ВТУЗов |том = 2 |место = М. |издательство = «Наука» |год = 1964 }} * {{книга |автор = Зигмунд А. |заглавие = Тригонометрические ряды |том = 1 |место = М. |издательство = «Мир» |год = 1965 }} == Һылтанмалар == {{cite web| url =http://ru.dsplib.org/content/fourier_series/fourier_series.html| title =Представление периодических сигналов. Ряд Фурье }} {{cite web| url =http://ru.dsplib.org/content/fourier_series_prop/fourier_series_prop.html| title =Некоторые свойства разложения периодических сигналов в ряд Фурье }} {{Последовательности и ряды}} [[Категория:Фурье үҙгәртеүе]] [[Категория:Рәттәр]] [[Категория:Гармоник анализ]] f5wx1jyd0skv89112zcwr3f43z6edpk 0 149882 1300062 883093 2026-06-28T15:20:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300062 wikitext text/x-wiki {{Яз-группа |название = Фин-уғыр телдәре |прародина = [[Урал]] |таксон = тармаҡ |статус = |ареал =<!--в алфавитном порядке-->[[Венгрия]], [[Норвегия]], [[Рәсәй]], [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Эстония]] һәм башҡалар. |число носителей = |исчезла = |категория = [[Евразия телдәре]] |классификация = [[Урал телдәре|Урал ғаиләһе]] |делится на = [[Уғыр телдәре|уғыр тармаҡсаһы]], [[Фин-пермь телдәре|фин-пермь тармаҡсыһы]] |время распада = беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡтың аҙағы<ref>''Blažek, Václav.'' [https://www.phil.muni.cz/jazyk/files/uralic-migrations.pdf Uralic Migrations: The Linguistic Evidence]</ref> |процент совпадений = 34 % |ГОСТ 7.75–97 = фиу 742 |ISO2 = fiu |ISO5 = fiu }} [[Файл:World Language Finno-Ugric Group.svg|thumb|Донъя телдәренең эволюцион схемаһында фин-уғыр телдәре тармағы]] '''Фин-уғыр телдәре''' (шулай уҡ ''уғыр-фин'' варианты осрай) — [[Урал телдәре|урал тел ғаиләһе]] составында тармаҡ барлыҡҡа килтергән туғандаш телдәрҙең төркөмө. <!--в алфавитном порядке-->[[Венгрия]], [[Норвегия]], [[Рәсәй]], [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Эстония]] һәм башҡа илдәрҙә таралған. == Өйрәнеү тарихы == Урал халыҡтары тәүге тапҡыр [[Боронғо Рим]] тарихсыһы [[Публий Корнелий Тацит]]тың «Германия» тигән әҫәрендә телгә алына, бында [[Скандинавия]]ның алыҫ төбәктәрендә йәшәүсе фенни халҡы (ғәҙәттә был халыҡты боронғо [[саамдар]] тип иҫәпләйҙәр) һәм күҙаллау буйынса ике фин-уғыр ҡәбиләләре тураһында хикәйәләнә. [[Файл:Georg Stiernhielm, 1598-1672 cropped.jpg|thumb|upright=0.5|Георг Шернъельм]] XV быуат аҙағында Европа тикшеренеүселәре «Һунгария» (Венгрия) һәм «Югрия» ([[Урал]]дан көнсығышҡа табан урынлашҡан өлкә) атамаларының оҡшашлығын билдәләп үткәндәр. Улар бәйләнеште фаразлаған, әммә лингвистик дәлилдәрҙе тапмаған. 1671 йылда [[Швеция]] ғалимы Георг Шернъельм (1598—1672) [[Саам телдәре|саам (лапланд)]], [[Фин теле|фин]] һәм [[Эстон телдәре|эстон]] телдәренең оҡшашлығын тасуирлаған, һәм шулай уҡ фин һәм [[Мадьяр теле|мадьяр]] телдәрендә бер нисә оҡшаш һүҙҙәрҙе билдәләп үткән. Шул уҡ ваҡытта немец ғалимы Мартин Фогель фин, саам (лапланд) һәм мадьяр телдәре араһында бәйләнеш табырға маташҡан. Шулай итеп, был ике тикшеренеүсе тәүгеләрҙән булып аҙаҡ фин уғыр телдәре ғаиләһе тип аталған төшөнсәне өйрәнгәндәр. [[Файл:Johann Georg v. Eckhart.jpeg|thumb|left|upright=0.5|Иоганн Георг фон Экхарт]] 1717 йылда швед профессоры Улоф кесе Рудбек (1660—1740) фин һәм мадьяр телдәре араһында 100-гә яҡын этимологик бәйләнештәрҙе тәҡдим иткән, шуларҙың яҡынса 40 хәҙерге ваҡытта дөрөҫ тип иҫәпләнә (Коллиндер, 1965). Шул уҡ йылда немец ғалимы Иоганн Георг фон Экхарт (уның хеҙмәте [[Лейбниц]]тың ''Collectanea Etymologica'' йыйынтығында баҫылған)тәүге тапҡыр [[самодий телдәре]] менән бәйләнеште фаразлаған. [[Файл:Rudbeck O dy.jpg|thumb|upright=0.5|Улоф кесе Рудбек]] Фин-уғыр ғаиләһен тәшкил иткән барлыҡ телдәр 1770 йылға ҡарай билдәле булған. Шулай ҙа тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре шунда уҡ танылыу алмаған. Айырым әйткәндә, мадьяр интеллигенцияһында [[мадьярҙар]]ҙың [[төрки халыҡтар]]ы менән бәйләнеше булыуы тураһында теория таралған булған. 1799 йылда мадьяр ғалимы Шамуэль Дьярмати ул ваҡыт өсөн иң тулы булған фин-уғыр телдәренең тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләрен баҫтырған. XIX быуат аҙағында мадьяр телсеһе Игнац Халас 1890-сы йылдарҙа фин-уғыр һәм самодий телдәре буйынса ҙур сағыштырма материалдарҙы баҫтырған. Уның хеҙмәттәре ошо телдәр араһында туғанлыҡты таныу өсөн нигеҙ булып торған. 1990-сы йылдарҙа тел белгестәре Калеви Виик, Янош Пустай һәм Аго Кюннап, шулай уҡ тарихсы Кюёсти Юлку боронғо фин телен беҙҙең эраға тиклем 10000 йыл менән билдәләп «урал телдәрен хәҙерге өйрәнеүҙә ныҡ алға китеүе» тураһында иғлан иткәндәр, әммә был теория ғәмәлдә фәнни йәмғиәттә хуплау тапмаған тиерлек. == Үҙенсәлектәре == Барлыҡ фин-уғыр телдәре дөйөм үҙенсәлектәргә һәм уртаҡ нигеҙле һүҙлек запасына эйә. Был үҙенсәлектәр гипотетик боронғо фин-уғыр теленән башланғыс алған. Ошо телдән яҡынса 200 төп һүҙҙәр тәҡдим ителгән, шул иҫәптән туғандаш мөнәсәбәттәрҙең, тән өлөшөтәренең, төп һандарҙың атамалары исемлеге төҙөлгән. Лайл Кэмпбелл буйынса был һүҙлек запасына балыҡ тотоуға ҡараған 55 һүҙ, һунар итеүгә — 33 һүҙ, боландарға — 12 һүҙ, үҫемлектәргә — 17 һүҙ, климатҡа — 18 һүҙ, технологияға — 31 һүҙ, кейемгә — 11 һүҙ, йәмғиәткә — 4 һүҙ, дингә — 11 һүҙ, сауҙаға — 3 һүҙ инә. Фин-уғыр телдәренең күпселеге [[агглютинатив телдәр]]енә ҡарай. Күп кенә фин-уғыр телдәрендә «минең» йәки «һинең» һымаҡ эйәлек сифаттары һәм алмаштары бик һирәк ҡулланыла. Эйә булыу килеш үҙгәреше менән күрһәтелә. Флектив яғына ҡарай үҫешкән телдәрҙә эйә булыуҙы күрһәтеү өсөн эйәлек килешендәге шәхси алмаш ҡулланыла. Мәҫәлән, «минең этем» эстон телендә ''mu koer'', фин һөйләү телендә ''mun koira'', төньяҡ саам телендә ''mu beana'' (һүҙмә-һүҙ «эт мине») йәғни ''beatnagan'' (һүҙмә-һүҙ «эт-минеке»), коми телендә — ''менам пон'' (минең этем) йәғни ''менам понмӧй''. Башҡа телдәрҙә бының өсөн суффикстар, ҡайһы саҡта эйәлек килешендәге алмаш менән бергә, ҡулланыла: «минең этем» фин телендә ''minun koirani'' (һүҙмә-һүҙ «мине эт-минеке»), бында ''koira'' — эт. Шулай уҡ мари телендә ''мыйын пием'', бында ''пий'' — эт. Мадьяр телендә төп килештәге алмаштар һүҙгә эйәлек суффиксы менән һүҙгә өҫтәлергә мөмкин. Мәҫәлән, «эт» — ''kutya'', «минең этем» — ''az én kutyám'' (һүҙмә-һүҙ «(был) мин эт-минеке (этем)», ''az'' — билдәлелек артикле) йәғни ''a kutyám'' (һүҙмә-һүҙ «(был) эт-минеке» йәғни «этем»). Мадьяр телендә шулай уҡ үҙаллы эйәлек алмаштары бар: ''enyém'' (минең), ''tiéd'' (һинең) һәм башҡалар. Улар шулай уҡ килеш буйынса үҙгәрә ала, мәҫәлән, ''enyém'' (төп килеш), ''enyémet'' (төшөм килеш), ''enyémnek'' (төбәү килеш) һәм башҡалар. Был алмаштар исемле хәбәр ролендә ҡулланыла: ''Kié ez a kutya?'' («Был кемдең эте?») һорауына ''enyém kutya'' тип әйтеүе дөрөҫ булмаҫ ине, ошолай итеп яуап әйтергә мөмкин: ''Ez a kutya az enyém'' («Был эт — минеке») йәки ''Az enyém'' («Минең»). == Классификацияһы == Фин-уғыр телдәре составында ғәҙәттә артабаны төркөмдәрҙе һәм телдәрҙе айырылар: * '''[[уғыр телдәре|Уғыр тармаҡсаһы]]''' ** [[мадьяр теле]] ** [[обь-уғыр телдәре|обь-уғыр төркөм]] (Көнбайыш Себерҙә) *** [[ханты теле]] (обь-остяк теле) *** [[манси теле]] (вогул теле), уларҙың һәр береһе күп һаны һөйләштәргә (бәлки, айырым телдәргә) бүленә. * '''[[фин-пермь телдәре|Фин-пермь тармаҡсаһы]]''' ** [[пермь телдәре|Пермь төркөмө]] *** [[удмурт теле]] *** [[коми теле]], уның өс әҙәби варианты бар: **** [[коми-зырян теле]] **** [[коми-пермяк теле]] **** [[коми-язьва теле]] ** [[мари телдәре|Мари төркөмө]] *** [[тау мари теле]] (көнбайыш мари теле) *** [[төньяҡ-көнбайыш мари теле]] *** [[туғай-көнсығыш мари теле]] ** [[мордва телдәре|Мордва төркөмө]] *** [[мокша-мордва теле]] (мокша теле) *** [[эрзя-мордва теле]] (эрзя теле) ** ''[[фин-волга телдәре]], уларҙың классификацияла урыны аныҡ түгел'': *** [[муром теле]] {{вымер}} *** [[меря теле]] {{вымер}} *** [[мещера теле]] {{вымер}} ** [[балтик буйы-фин телдәре|Балтик буйы-фин төркөмө]] (фин төркөмө) *** Төньяҡ тармаҡсаһы **** [[фин теле]] ***** [[квен теле]] ***** [[меянкиели]] *** Көнсығыш тармаҡсаһы **** [[ижора теле]] **** [[карел теле]] **** [[вепс теле]] *** Көньяҡ тармаҡсаһы **** [[водь теле]] **** [[төньяҡ эстон теле]] (эстон теле) **** [[көньяҡ эстон теле]] ***** [[выру диалекты]] **** [[лив теле]] — төньяҡ-көнбайыш [[Латвия]] ([[Курземе]]) ** [[саам телдәре|Саам төркөмө]] *** Көнбайыш саам кластеры **** [[көньяҡ саам теле]] — [[Норвегия]] һәм [[Швеция]] **** [[уме-саам теле]] (ууме) — [[Норвегия]] һәм [[Швеция]] **** [[луле-саам теле]] (лууле) — [[Норвегия]] һәм [[Швеция]] **** [[пите-саам теле]] (пите) — [[Норвегия]] һәм [[Швеция]] **** [[төньяҡ саам теле]] — [[Норвегия]], [[Швеция]] һәм [[Финляндия]] *** Көнсығыш саам кластеры **** [[бабин саам теле]] (аккала) {{вымер}} — [[Рәсәй]] **** [[кеми-саам теле]] {{вымер}} — үҙәк [[Финляндия]] **** [[инари-саам теле]] — [[Финляндия]] **** [[йоканьга-саам теле]] (терск-саам) — [[Рәсәй]] **** [[кильдинск саам теле]] — [[Рәсәй]] **** [[колтта-саам теле]] (сколт, шул иҫәптән Рәсәйҙәге нотозерск диалектын индерә) Һаманда юҡҡа сыҡҡан биарм теленең сығышы тамам асыҡланмаған, был телдә биарм (Биармия) халҡы аралашҡан, улар элек Төньяҡ Двина тамағында һәм [[Аҡ диңгеҙ]]ҙең көнсығыш яр буйында йәшәгән. Ҡайһы бер тел белгестәре, норвег сагаларының «биармдарҙың телдәре урман финдарының телдәренә оҡшаш» тигән мәғлүмәттәренә таянып, уны балтик буйы-фин төркөмөнә ҡарай тип иҫәпләй, башҡалары «Биармия» менән «Пермь» атамаларының оҡшашлығында нигеҙләнеп биарм телен пермь төркөмөнә индерә, йәғни бөтөнләй йыльяҙма биармдарын хәҙер йәшәгән коми-пермяктар менән тап килтерә. Һуңғы осорҙа фәндә фин-уғыр халыҡтары составында айырым төньяҡ-фин төркөмө тураһында фекер нығына башлаған, был төркөмгә Заволочье финдарын, шул иҫәптән биармдарҙы игдерәләр<ref>''Едовин А. Г.'' Заволочье в средневековой русской истории X—XIII вв. Диссертация на соискание степени кандидата исторических наук.— Архангельск, 2001.— Л.99.</ref>). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фин-уғыр халыҡтары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Основы финно-угорского языкознания: Вопросы происхождения и развития финно-угорских языков. — М.: Наука, 1974. — 484 с. * Историко-типологические исследования по финно-угорским языкам. / Отв. ред. Б. А. Серебренников. — М.: Наука, 1978. * ''Напольских В. В.'' [http://elibrary.unatlib.org.ru/handle/123456789/22075 Введение в историческую уралистику.] — Ижевск: УИИЯЛ, 1997. — ISBN 5-7691-0671-9 == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|title=Уральские языки}} * [http://fulr.karelia.ru/cgi-bin/flib/elbibl.cgi Электронные коллекции на финно-угорских языках] * [http://fulib.ru/ Финно-Угорская Интернет-библиотека] * [http://www.marlamuter.ru/ Цифровое обеспечение финно-угорских языков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180628103615/http://www.marlamuter.ru/ |date=2018-06-28 }} {{навигация}} {{Финно-угорские языки}} [[Категория:Фин-уғыр телдәре| ]] [[Категория:Урал телдәре]] qmunzll7rm1hiicne39mg4a0vq0vtcz 0 155761 1300075 1297761 2026-06-28T17:10:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300075 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Диплом_доктора_наук.jpg|справа|мини|150x150пкс|Доктор фәндәре дипломы]] '''Фән докторы''' — [[СССР|СССР-ҙа]], [[Рәсәй Федерацияһы]]нда, ә шулай уҡ ҡайһы бер [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәрендә һәм ҡайһы бер элекке социалистик илдәрҙә икенсе, юғары баҫҡыс ғалим дәрәжәһе (фәндәр кандидатынан һуң). СССР-ҙа ул (бөтә ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр системаһы менән бергә) СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1934 йылдың 13 ғинуарындағы ҡарарына ярашлы раҫлана. Рәсәй юғары уҡыу йортонда доктор дәрәжәһе профессор вазифаһына дәғүә итеү, шулай уҡ ошо уҡ исемле ғилми исемен биреү шарттарының береһе булып тора. == Дәрәжә биреү тәртибе == [[Рәсәй Федерацияһы]]нда ''фәндәр докторы'' дәрәжәһе докторлыҡ диссертацияһын күмәк кеше алдында яҡлау һөҙөмтәһендә бирелә. Дәғүә итеүсе фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә эйә булырға тейеш. Диссертацияны уңышлы яҡлағандан һуң учреждениеның диссертацион советы, күпселек осраҡта, тейешле документтарҙы раҫлау һәм ҡарар ҡабул итеү өсөн Юғары аттестацион комиссияһының (ВАК) президиумына бирергә бурыслы. Һуңғы йылдарҙа ҡайһы бер алдынғы Рәсәй учреждениелары үҙ аллы ғилми дәрәжәләр биреүгә хоҡуҡ алды: [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|СПбГУ]] бындай хоҡуҡты 2016 йылдың 1 сентябренән алды<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_198180/|title=Федеральный закон «О внесении изменений в статью 4 Федерального закона О науке и государственной научно-технической политике» от 23.05.2016 N 148-ФЗ (последняя редакция)|date=2016-05-23|accessdate=2018-06-07}}</ref>, ә 2017 йылдың 1 сентябренән уларға тағы ла 19 мәғариф һәм 4 ғилми ойошмалар өҫтәлде<ref name="spisok17">{{Cite web|url=http://government.ru/docs/28951/|title=О перечне научных и образовательных организаций, которым предоставляется право самостоятельно присуждать учёные степени|date=2017-08-25|accessdate=2017-10-01}}</ref>. Ғилми дәрәжәләр биреү тәртибе тураһындағы Положениеға ярашлы ''«фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә иткән диссертация фәнни-квалификацион эш булырға тейеш, унда автор тарафынан үткәрелгән тикшеренеүҙәр нигеҙендә ҡаралған теоретик положениелар барыһы бергә яңы мөһим фәнни проблема булараҡ билдәләнә йәки мөһим социаль-мәҙәни һәм хужалыҡ әһәмиәткә эйә булған мөһим фәнни проблема хәл ителә, йәки илдең иҡтисади үҫешенә һәм уның оборона һәләтлеген арттырыуға байтаҡ өлөш индергән һәм фәнни яҡтан дәлилләнгән техник, иҡтисади йәки технологик мәсьәләләр инергә тейеш»''. Фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүсенең диссертацияһы өс төрҙөң береһендә бирелә: * махсус әҙерләнгән ҡулъяҙма (иң йыш осраҡ); * фәнни доклад (диссертацион советы үтенесе буйынса Юғары аттестацион комиссияһы рөхсәте менән; дәғүә итеүсе тарафынан тейешле тармаҡ буйынса элегерәк нәшер ителгән фән һәм практика өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған ғилми һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрҙең дөйөмләштерелгән йыйылмаһы нигеҙендә әҙерләнә, тикшеренеүҙәр һәм эштәр һөҙөмтәләрен ҡыҫҡаса ҡағыҙҙа яҙып биреүҙән ғибәрәт; * нәшер ителгән монография ("Ғилми дәрәжәләр биреү тәртибе тураһындағы Положение"ның критерийҙарына тап килгән һәм фәнни рецензиялауҙы үткән тулы һәм һәр яҡлап тикшерелгән ғилми баҫма). Диссертация һәм уның авторефераты урыҫ телендә яҙыла, яҡлау үҙе лә урыҫ телендә үтә (кәрәк ваҡытта яҡлау сит телдә үтә ала, әммә урыҫ теленә тәржемә менән тәьмин ителә). 2017 йылдың июнендә сит ил граждандарына диссертацияны һәм уның авторефератын бер үк ваҡытта урыҫ һәм сит телендә биреү рөхсәт ителгән<ref>{{Cite news|title=Иностранцам разрешено защищать диссертации в России на родном языке|url=https://regnum.ru/news/cultura/2283294.html|work=ИА REGNUM|date=2017-06-02|accessdate=2018-06-07}}</ref>. Докторлыҡ диссертацияһынның төп фәнни һөҙөмтәләре алдынғы рецензиялаусы фәнни журналдарҙа һәм баҫмаларҙа баҫтырылып сығырға тейеш (уларҙың исемлеген ВАК билдәләй). Нәшер ителгән һөҙөмтәләргә уйлап табыу патенттары һәм башҡалар тиңләшә. Диссертацияға дәғүә итеүсе авторефератты ике (гуманитар фәндәр — 2,5 тиклем) баҫма биттә әҙерләй, бында диссертацияның төп идеялары һәм һығымталары, тикшеренеүҙәрҙә авторҙың өлөшө, яңылыҡ кимәле һәм тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренең практик әһәмиәте күрһәтелә. Яҡлауға тиклем өс ай алда автореферат диссертацион советы ағзаларына, шулай уҡ ВАК билдәләгән ойошмаларға һәм диссертацион совет билдәләүе буйынса өҫтәмә исемлек буйынса ебәрелә. Диссертацияны ғилми доклад рәүешендә яҡлаған осраҡта автореферат урынына доклад ебәрелә. [[Файл:Pn-abramov-s-m-1996-degree.jpg|справа|мини|300x300пкс|А. К. Айламазян (һулда) фәндәр докторы дипломын С. М. Абрамовҡа тапшыра, 1996 йыл]] Диссертацияны яҡлау диссертацион советының асыҡ ултырышында үтә, уның составына диссертацияларҙы билдәле һөнәрҙәр даирәһе буйынса ҡарау хоҡуғы бирелгән Юғары аттестация комиссияһы фәндәр докторҙары инә. Диссертацион советтары тейешле фәнни-тикшеренеү ойошмалары ҡарамағында ойошторола (институттар, ғилми үҙәктәр һәм башҡалар) һәм университеттар (һәм башҡа юғары йорттар ҙа). Диссертация яҡлауҙа өс рәсми оппонент — диссертацион советы алдан тәғәйенләгән фән докторҙары ҡатнаша, улар диссертация тураһында яҙма баһалама бирергә тейеш булалар. Фекер алашыуҙан һуң диссертацион советы ағзалары йәшерен рәүештә тауыш бирә. Фәндәр докторы ғилми дәрәжәһен биреү өсөн ултырышта ҡатнашҡан ағзаларҙың өстән ике өлөшө тауыш ыңғай тауыш бирергә тейеш. Яҡлау һөҙөмтәләре буйынса диссертацион советы ВАК-ка дәғүә итеүсегә фәндәр докторы дәрәжәһен биреү (йәки бирмәү) үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Үтенес һәм диссертация Юғары аттестация комиссияһының советы тарафынан ҡарала һәм дәрәжә биреү мөмкинлеге тураһында эксперт советының һығымтаһы ВАК-тың президиумына ебәрелә. Президиум һуңғы ҡарар ҡабул итә. Ғилми дәрәжә биреү тәртибен боҙоу билдәләнгән осраҡта фәндәр докторы исеменә лайыҡ булыусылар диссертацион советтарҙың тәҡдимдәре буйынса әлеге дәрәжәләрҙән мәхрүм ителә алалар. == Фәнни тармаҡтар == Докторлыҡ диссертацияһы түбәндәге дәрәжәләр буйынса бирелә<ref name="DB-Informika">{{Cite web|url=http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc|title=Приказ Министерства образования и науки России от 25 февраля 2009 г. № 59 о Номенклатуре специальностей научных работников, перечень отраслей науки|website=ВАК|date=2009-02-25|accessdate=2018-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc|archivedate=2011-11-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc |date=2011-11-27 }}</ref>: {| class="wikitable collapsible collapsed" !colspan=3|Фән тармаҡтары буйынса доктор дәрәжәләре исемлеге һәм уларҙың ҡыҫҡартыуҙары |- |Дәрәжә исеме |Сокращение согласно (недействующему)<br>приказу Миннауки РФ<ref name=pr3>Приложение 3 «Перечень отраслей наук, ученых степеней и званий и их сокращений» к [http://base.garant.ru/179724/ «Положению о представлении обязательного экземпляра диссертаций»,] утверждённому приказом Министерства науки и технологий РФ от 31 августа 1998 г. № 145. Отменено приказом Министерства образования и науки Российской Федерации (Минобрнауки России) от 21 октября 2013 г. [https://rg.ru/2013/12/18/formi-dok.html № 1168].</ref> | Используемые в [[РАН]] сокращения<ref>[http://www.ras.ru/fstorage/download.aspx?id=209736f0-13f2-4509-882f-d90161a9b120 Российская академия наук. Справочник. Часть II]. / Под ред. акад. Б. Ф. Мясоедова. — М.: Наука, 2007. </ref><ref>[http://www.ras.ru/fStorage/download.aspx?id=a56d9711-d68b-4c85-a638-ca6ec9376091 Российская академия наук : справочник 2012. Ч. II] / Cост.: Б. Ф. Мясоедов (рук.), А. А. Макоско, М. И. Лукин и др. — М.: Наука. 2012. — 1008 с. — ISBN 978-5-02-037982-4</ref><ref>''Фадеев С.'' Словарь сокращений современного русского языка. — СПб.: Политехника, 1997. — 527 с. </ref> |- |[[Архитектура]] докторы |архитектура д-ры |арх. д. |- |[[биология|биология фәндәре]] докторы |биол. фәндәре д-ры |б. ф. д. |- |[[ветеринария|ветеринария фәндәре]] докторы |ветеринар. фәндәре д-ры |вет. ф. д. |- |[[хәрби|хәрби фәндәр]] докторы |хәрб. фәндәр д-ры |хәрб. ф. д. |- |[[география|география фәндәре]] докторы |геогр. фәндәре д-ры |г. ф. д. |- | [[геология]]-[[минералогия|минералогия фәндәре]] докторы |геол.-минерал. фәндәре докторы |г.-м. ф. д. |- |[[сәнғәт фәне]] докторы |сәнғ.ф. д-ры |сәнғ. ф. д. |- |[[тарих|тарих фәндәре]] докторы |тар. ф. д-ры |т. ф. д. |- |[[культурология|культурология фәндәре]] докторы |культурология д-ры |культ. ф. д. |- |[[медицина|медицина фәндәре]] докторы |мед. фәндәре д-ры |м. ф. д. |- |[[педагогика|педагогика фәндәре]] докторы |пед. фәндәре д-ры |пед. ф. д. |- |[[политология|политология фәндәре]] докторы |полит. наук д-ры | полит. ф. д. |- |[[психология|психология фәндәре]] докторы |психол. фәндәре д-ры |п. ф. д. |- |[[ауыл хужалығы|ауыл хужалығы фәндәре]] докторы | а.-х. фәндәре д-ры | а.-х. ф. д. |- |[[социология|социология фәндәре]] докторы |социол. фәндәре д-ры |д. социол. ф. д. |- |[[техника|техник фәндәре]] докторы |д-р техн. фәндәре д-ры |т. ф. д. |- |[[теология|теология фәндәре]] докторы |теол. фәндәре д-ры |теол. ф. д. |- |[[фармацевтика|фармацевтика фәндәре]] докторы | фарм. фәндәре д-ры |фарм. ф. д. |- |[[физика]]-[[математика|фәндәре]] докторы |физ.-мат. фәндәре д-ры |д. ф.-м. ф. д. |- |[[филология|филология фәндәре]] докторы |филол. наук д-ры |ф. ф. д. |- |[[философия|философия фәндәре]] докторы |филос. фәндәре д-ры | филос. ф. д. |- |[[химия|химия фәндәре]] докторы |хим. фәндәре д-ры | х. ф. д. |- |[[иҡтисад|иҡтисад фәндәре]] докторы |иҡт. фәндәре д-ры |иҡт. ф. д. |- |[[юриспруденция|юридик фәндәре]] докторы |юрид. фәндәре д-ры |ю. ф. д. |} 1950 йылға тиклем ғилми дәрәжә исеменә мотлаҡ рәүештә тар һөнәр тасуирлауы ҡушыла («тарих методикаһы буйынса..», " физик культураһы буйынса … " һәм башҡалар). Психология фәндәре буйынса ғалим дәрәжәһе [[1968 йыл]]дан алып бирелә башлай. Быға тиклем ҡала ([[1953 йыл]]ға тиклем) «педагогия фәндәре кандидаты (психология)» ғилми дәрәжәһе бирелә. Ғилми дәрәжәләр [[Аббревиатура|аббревиатураһы]] Рәсәй Федерацияһының фән һәм технологиялар министрлығы тарафынан 1998 йылда булдырыла, улар мотлаҡ үтәлергә тейеш булған<ref>{{Cite web|url=http://science.ncstu.ru/abbrev.htm|title=Приложение 3 к Положению о представлении обязательного экземпляра диссертаций (утверждено приказом Миннауки России от 31 августа 1998 года № 145, зарегистрировано в Минюсте России 25 ноября 1998 года, регистрационный № 1650)|date=1998-08-31|accessdate=2018-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060426002052/http://science.ncstu.ru/abbrev.htm|archivedate=2006-04-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426002052/http://science.ncstu.ru/abbrev.htm |date=2006-04-26 }}</ref>, хәҙерге ваҡыттағы әлеге положение бөтөрөлгән<ref>{{Cite web|url=http://base.garant.ru/179724/|title=Приказ Миннауки РФ от 31.08.1998 N 145 "Об утверждении Положения о представлении обязательного экземпляра диссертаций" (утратил силу)|accessdate=2018-10-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2013/12/18/formi-dok.html|title=Приказ Минобрнауки "Об утверждении форм направления сведений о научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работах гражданского назначения в целях их учета в единой государственной информационной системе учета научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения и требований к заполнению указанных форм, а также порядка подтверждения главными распорядителями бюджетных средств, осуществляющими финансовое обеспечение научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения и выполняющими функции заказчика таких работ, соответствия сведений об указанных работах, внесенных в единую государственную информационную систему учета научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения, условиям государственных контрактов на выполнение научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения"|accessdate=2018-10-30}}</ref>. Элегерәк шулай уҡ хәрби-диңгеҙ фәндәр докторы дәрәжәһе булған{{Sfn|БСЭ|1972}}. Күпмелер ваҡыт элек (1940 йыл тирәһе) сәнғәт белеме фәндәре докторы тип исемләнгән, хәҙер — сәнғәт фәндәре докторы. 1930 йылдарҙың уртаһында дәүләт һәм йәмәғәт фәндәре докторы дәрәжәһе була<ref>Степень доктора государственных и общественных наук была у [[Крыленко, Николай Васильевич|Н. В. Крыленко]] ([[1934]]), [[Вышинский, Андрей Януарьевич|А. Я. Вышинского]] ([[1935]]), [[Трайнин, Илья Павлович|И. П. Трайнина]] ([[1935]]).</ref>. 1930-сы йылдарға тиклем астрономия һәм геодезия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе була<ref>Степень доктора астрономии и геодезии была у [[Цингер, Николай Яковлевич|Н. Я. Цингера]], [[Матусевич, Николай Николаевич|Н. Н. Матусевича]], [[Бредихин, Фёдор Александрович|Ф. А. Бредихина]] и др. </ref>. Сәйәси фәндәр докторы ғалим дәрәжәһе 1940-сы йылдар тирәһендә ғәмәлдә була, һуңынан юҡҡа сығарыла һәм 1990-сы йылдарҙа яңынан тергеҙелә. Украинала дәрәжәләр исемлеге<ref>{{Cite web|url=http://www.mon.gov.ua/images/files/news/10/19/1057.doc|title=Наказ Міністерства освіти і науки, молоді та спорту України 14.09.2011 № 1057 «Про затвердження Переліку наукових спеціальностей»|accessdate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313110947/http://www.mon.gov.ua/images/files/news/10/19/1057.doc|archivedate=2013-03-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313110947/http://www.mon.gov.ua/images/files/news/10/19/1057.doc |date=2013-03-13 }}</ref> башлыса Рәсәй исемлеген ҡабатлай. 2015 йылдың 25 сентябрендә Юғары аттестация комиссияһы тарафынан яңы — «[[Теология]]» — һөнәр паспорты раҫлана<ref>{{Cite news|title=Теология стала научной специальностью|url=http://www.ng.ru/faith/2015-12-30/11_teologia.html|work=Независимая газета|date=2015-12-30|accessdate=2018-06-07}}</ref>. == Рәсәйҙә дәрәжәләр тарихы == [[Файл:Imperial_University_Doctor_Badge_1885.jpg|слева|мини|142x142пкс|Император университеты докторы билдәһе (1885)]] [[1791 йыл]]да императрица [[Екатерина II]] «О предоставлении [[:ru:ИМУ|Московскому университету]] права давать докторскую степень обучающимся в оном врачебным наукам» указына ҡул ҡуя. Беренсе медицина докторы дәрәжәһенә Ф. И. Барсук-Моисеев лайыҡ була (1794). 1803 йылда Мәскәү университеты бөтә фән тармаҡтары буйынса фәндәр докторы ғилми дәрәжәһен биреү хоҡуғын ала. Доктор ғилми дәрәжәһе 8-се класс чинын (коллегия асессоры) алыуға хоҡуҡ бирә. XIX быуатта докторлыҡ дәрәжәһен биреү тәртибе Ғилми дәрәжәләр тураһында Положениелары менән, өлөшләтә университет уставы менән, билдәләнә. 1804 йылғы Устав буйынса докторлыҡҡа бик ҡатмарлы дәрәжә биреү системаһы ғәмәлдә була, ХХ быуаттың икенсе яртыһында система ябайлаштырыла. Доктор дәрәжәһен алыу өсөн диссертацияға экспертиза үткәреү өсөн уны Факультет советына тапшыралар, унда диссертация буйынса рәсми һәм рәсми булмаған оппоненттар ҡатнашлығында асыҡ диспутта фекер алышыуҙар үткәрелә{{Sfn|Императорский Московский университет|2010}}. [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның [[1918 йыл]]дың 1 октябрендәге декретына ярашлы Рәсәй юғары уҡыу йорттарында ғилми дәрәжәләр бөтөрөлә, ә кафедраларҙы биләү хоҡуғы «үҙенең хеҙмәттәре һәм фәнни-педагогик эшмәкәрлеге менән билдәле» булған һәр кешегә бирелә<ref>{{Китап|заглавие=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|ответственный=сост. А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страниц=894|isbn=978-5-8243-1429-8.}}</ref>. Әммә 1934 йылда Үҙәк башҡарма комитеты кандидат һәм доктор ғилми дәрәжәләрен ҡайтарыуҙы кәрәкле тип таба (СССР Совнаркомының 1934 йылдың 13 ғинуарындағы «Ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр тураһында» исемле ҡарары). Ҡарарға ярашлы наркоматтарҙың квалификацион комиссиялары ғилми дәрәжәләрҙе 8 фәнни дисциплина буйынса бирә ала, ҡалған дисциплиналар буйынса ғилми дәрәжәләр Юғары аттестация комиссия тарафынан бирелә<ref>В 1945 г. принимается приказ для всех ученых степеней.</ref>. 1937 йылда диссертация яҡлауы үткәрелгән фәндәр тармаҡтары аныҡлана. 1941 йылда ВАК диссертация эшен квалификацион эш булараҡ таный. == Башҡа илдәрҙәге аналогтар == Ҡайһы бер көнбайыш илдәрендә юғары уҡыу йорто белеменән һуң бер баҫҡыслы система ҡабул ителгән (мәҫәлән, [[Бөйөк Британия]]ла был система тарала бара). Әлеге система сиктәрендә тамамлаусыларға диссертацияны уңышлы яҡлау осрағында философия докторы (Ph.D.) дәрәжәһе бирелә (йәки уға оҡшаш). Рәсәйҙә был дәрәжә фәндәр кандидаты дәрәжәһенә тиңләшә<ref>Советский энциклопедический словарь/Научно-редакционный совет: [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] (пред.). — М.: [[Советская энциклопедия]],1981. — 1600 с. с илл. (С. 408)</ref>, шул уҡ ваҡытта Рәсәй фәндәр докторы дәрәжәһе күпкә юғарыраҡ баһалана. Өҫтәмә рәүештә ҡайһы бер илдәрҙә докторлыҡ дәрәжәһенә эйә булған кешегә титул бирәләр, ҡайһы берҙә был дәрәжә Рәсәй Федерацияһындағы фәндәр докторы титулына тиңләшә. Бөйөк Британияла һәм Милләттәр Берләшмәһенең ҡайһы бер илдәрендә философия фәндәре докторы дәрәжәһенән һуңғы тәбиғи фәндәрҙә фәндәр докторы исемен йөрөтә ({{lang-en|Doctor of Science, D.Sc.}})<ref>{{Cite web|url=http://www.znanie.info/portal/ie-terms/d/353.html|title=Doctor of Science, значение термина|accessdate=2018-06-07}}</ref>; хоҡуҡ өлкәһендә хоҡуҡ — хоҡуҡ докторы (Laws of Doctor, LLD)<ref>{{Cite web|url=http://www.znanie.info/portal/ie-terms/l/439.html|title=LLD, значение термина|accessdate=2018-06-07}}</ref>. Әммә, Рәсәй традицияларынан айырмалы рәүештә, ғәҙәттә, дәрәжәләр биреү диссертация яҡлау һөҙөмтәләренән түгел, ә нәшер ителгән хеҙмәттәрҙең һаны буйынса һәм фәнгә индергән дөйөм өлөшө буйынса, хатта йәмғиәт һәм публицистика эшмәкәрлеге буйынса ла, бирелә<ref>{{Cite web|url=http://www.intervuz.ru/degree.html#da|title=Классификация степеней|accessdate=2019-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904125515/http://www.intervuz.ru/degree.html#da |date=2011-09-04 }}</ref>. Европа континенталь академия системаһында ([[Германия]], [[Австрия]] кеүек илдәрҙә, мәҫәлән), «хабилитация» йәки «габилитация» ({{lang-en|habilitation}} {{Lang-la|habilis}} «һәләтле, яраҡлы») процедураһы бар, ул доктор дәрәжәһе бирелгәндән һуң үткәрелә. Билдәле бер мәғәнәлә, әлеге процедура бер нисә параметр буйынса Рәсәйҙәге докторлыҡ диссертацияһын яҡлауға тура килә, сөнки «хабилитация» үткәндән һуң ғалимға «хабилитацияланған доктор» ({{lang-en|doctor habilitatus, Dr. habil.}}) титулы һәм университетта профессор вазифаһын биләү хоҡуғы бирелә, әммә «хабилитация титулы» айырым ғилми дәрәжәһе булып тормай, ә докторлыҡ дәрәжәһенә өҫтәмә квалификация ролен уйнай. === Франция === [[2003 йыл]]да Рәсәй һәм Франция хөкүмәттәре ғилми дәрәжәләре тураһында документтарҙы таныу буйынса үҙ-ара килешеүгә ҡул ҡуйҙылар<ref name="russianenic">[https://ru.wikisource.org/wiki/Соглашение%20между%20Правительством%20РФ%20и%20Правительством%20Французской%20Республики%20о%20взаимном%20признании%20документов%20об%20учёных%20степенях Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Французской Республики о взаимном признании документов об учёных степенях]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, уға ярашлы Рәсәй «Фәндәр кандидаты» һәм Франция «Доктор» ({{Lang-fr|{{iw|Doctor of Science|Docteur|fr|Doctorat en sciences}}}}) дәрәжәһенә эйә булыусылар үҙ-ара тиңләшә. Әммә француз хабилизацияланған докторы ({{Lang-fr|[[Хабилитация|Habilitation à diriger des recherches]]}}, HDR) һәм Рәсәй фәндәр докторы дәрәжәләрен ренгламентлаған килешеү юҡ. === Германия === Рәсәй Федерацияһында «[[:ru:Хабилитация|Habilitation]]» Германия академик квалификацияһы «фәндәр докторы» Рәсәй ғилми дәрәжәһе кимәлендә таныла, ә «Doktor» Германия академик дәрәжәһе «фәндәр кандидаты» Рәсәй дәрәжә кимәлендә таныла. 2004—2018 йылда тейешле ҡарар [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]] тарафынан ҡабул ителә (хәҙер үҙгәртелгән). Германия Федератив Республикаһында танылыу ерҙәр министрлығы һәм юғары уҡыу йорттары компетенцияларына инә<ref>[http://www.russianenic.ru/int/agreements/german.html Совместное заявление о взаимном академическом признании периодов обучения в высших учебных заведениях, документов о высшем образовании, российских учёных степенях и германских академических квалификациях.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119021127/http://www.russianenic.ru/int/agreements/german.html |date=2011-01-19 }} 18 февраля 1999 года.</ref>. Әлеге органдар Рәсәй ғилми дәрәжәләрен тейешле кимәлдәрҙә таныйҙар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Доктор наук|8|автор=М. Н. Волков|ref=БСЭ}} * Приказ Миннауки России № 145, от 31 августа [[1998 йыл|1998 года]]. * {{Китап|заглавие=Императорский Московский университет: 1755-1917: энциклопедический словарь|ответственный=Андреев А. Ю., Цыганков Д. А.|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страниц=894|isbn=978-5-8243-1429-8|тираж=2 000|ref=Императорский Московский университет|ссылка=https://books.google.com/books?id=7bd4wgEACAAJ}} == Һылтанмалар == * [https://vak.minobrnauki.gov.ru/documents#tab=_tab:npa~ Нормативные документы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125104147/https://vak.minobrnauki.gov.ru/documents#tab=_tab:npa~ |date=2022-01-25 }} на сайте ВАК [[Категория:Ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр]] gnt5bg1uwo4o5iulyzkeh753nha7x85 0 160533 1300090 1288367 2026-06-29T09:55:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300090 wikitext text/x-wiki {{другие значения|Конденсатор (значения)}} {{seealso|вариконд}} {{seealso|варикап}} [[Файл:Capacitor principle sketch.png|thumb|Конденсатор конструкцияһы — ток үткәрә торған ике йөҙлөк, улар араһанда ток үткәрмәй торған диэлектрик.]] [[Файл:Photo-SMDcapacitors.jpg|thumb|250px|Слева — конденсаторы для поверхностного монтажа; справа — конденсаторы для объёмного монтажа; сверху — керамические; снизу — электролитические. На танталовых конденсаторах (слева) полоской обозначен «+», на алюминиевых (справа) маркируют «-».]] [[Файл:Big SMD capacitor 2.jpg|thumb|[[Поверхностный монтаж|SMD]]-конденсатор на плате, макрофотография]] [[Файл:Kondensatory-rozne.jpg|thumb|250px|Монтажлау өсөн төрлө күләмле конденсаторҙар]] '''Конденса́тор''' (от {{lang-la|condensare}} — «ҡуйыртылған» йәки баш {{lang-la|condensatio}} — «туплау, йыйыу») — ике полюслы даими йәки үҙгәреүсән һыйҙырышлы<ref>Отсюда возникает разговорное жаргонное наименование конденсатора — ''ёмкость''.</ref> электр зарядын һәм электр ҡыры энергияһын туплау ҡоролмаһы. Конденсатор пассив электрон компоненты булып тора. Конденсаторҙың [[Электр һыйҙырышлылығы|һыйҙырышлылығы]] [[фарада]]ларҙа үлсәнә. == Тарихы == 1745 йылда немец кононыгы Эвальд Юрген фон Клейст һәм унан айырмалы эшләгән голланд физигы Питер ван Мушенбрук электр конденсаторының конструкция-прототибын «лейден банкаһын»<ref name="ReferenceA">''Льоцци М.'' История физики. — М.: Мир, 1970. — С. 173.</ref> уйлап таба<ref name="ReferenceA"/>. Эпинус конденсаторы тип аталған ток үткәрмәй торған диэлектрик менән айырылып торған ике ток үткәргес сымдан йәки пластинканан эшләнгән ҡорамалдар элегерәк тә билдәле булған<ref>''Гано А.'' Курс физики. Пер. Ф. Павленко, В. Черкасова. 1882.</ref>. == Конденсатор конструкцияһы == Конденсатор пассив электрон компоненты булып тора{{sfn|Гусев|1991|с = 17—26}}. Конструкцияһының иң ябай вариантында [[диэлектрик]] менән бүленгән пластина формаһындағы ике электродтан (конденсатор ''түшәмәһе'' тип аталған) тора, [[диэлектрик]]тың ҡалынлығы түшәмәләрҙең үлсәмдәре менән сағыштырғанда бәләкәй (һүрәтте ҡарағыҙ). Практикала ҡулланылған конденсаторҙар күп ҡатлы диэлектриктарҙан һәм күп ҡатлы электродтарҙан, йәки, цилиндрға йәки параллелепипедҡа төрөлгән диэлектриктың һәм электродтарҙың сиратлашып килгән таҫмаларынан тора. == Конденсаторҙың үҙсәнлектәре == Даими электр тогында конденсатор электр тогын үткәрмәй, тик электр тогын ҡабыҙғын һәм һүндергән ваҡытта ғына үткәрә. Алмаш ток сылбырында эшләгән конденсатор электр тогы тирбәлеүҙәрен үткәрә. Алмаш токта конденсатор пластинкалары алмашлап зарядлана һәм зарядһыҙлана, даими токта пластинкалар бер тапҡыр ғына зарядлана. [[Файл:CapacitorHydraulicAnalogyAnimation.gif|300px|thumb|Гидравлик аналогиялар ысулында конденсатор — торбаға ҡуйылған һығылмалы мембрана. Анимация, һыу ағымы тәьҫиренән һуҙылған һәм ҡыҫҡарған мембрананы күрһәтә, был конденсаторҙың электр тогы тәьҫиренән зарядланыуы һәм зарядһыҙланыуына оҡшаш]] Комплекслы амплитудалар ысулы күҙлегенән конденсатор комплекслы импедансҡа (ҡаршылыҡҡа) эйә <math>\hat Z_C = \frac{1}{j \omega C} = -\frac{j}{\omega C} = -\frac{j}{2\pi f C},</math> бында <math>j</math> — [[уйланма берәмек]], <math>\omega</math> — ағыусы [[синусоида]]ль токтың циклик йышлығы ([[радиан]]/[[секунда|с]]), <math>f</math> — йышлыҡ [[Герц (үлсәү берәмеге)|герцтарҙа]], <math>C</math> — конденсаторҙың һыйҙырышлылығы ([[фарад]]). Бынан шулай уҡ конденсаторҙың реактив ҡаршылығы <math>\scriptstyle X_C = \tfrac{1}{\omega C}</math> тигеҙ булыуы килеп сыға. Даими ток өсөн йышлыҡ нулгә тигеҙ, ошонан сығып, конденсаторҙың реактив ҡаршылығы сикһеҙ (идеаль осраҡта). Йышлыҡ үҙгәргәндә диэлектриктың диэлектрик үткәреүсәнлеге һәм зыянлы параметрҙарҙың йоғонтоһо дәрәжәһе — үҙ индуктивлығы һәм тәләф ҡаршылығы үҙгәрә. Теләһә ниндәй конденсаторҙы юғары йышлыҡтарҙа, һыйҙырышлығы <math>C</math>, үҙ индуктивлығы <math>L_c</math> һәм тәләф ҡаршылығы <math>R_n</math> тәшкил иткән, эҙмә-эҙлекле [[тирбәлеүсе контур]] итеп ҡарап була. Конденсаторҙың [[Резонанс#Электроника|Резонанс йышлығы]]: <math>f_p = \frac {1}{2 \pi \sqrt {L_c C} }</math> тигеҙ. <math>f > f_p</math> булғанда конденсатор алмаш ток сынйырында үҙен индуктивлыҡ катушкаһы һымаҡ тота. Тимәк, конденсаторҙы тик <math>f < f_p</math> йышлыҡтарында ҡулланыу маҡсатҡа ярашлы, бында уның ҡаршылығы һыйҙырышлыҡ характерҙа була. Ғәҙәттә конденсаторҙың максималь эшсе йышлығы резонанслы йышлыҡтан сама менән 2—3 тапҡыр түбән. Конденсатор [[электр энергияһы]]н туплай ала. Зарядланған конденсаторҙың энергияһы: <math> W = {C U^2 \over 2} = {qU \over 2 } ={ q^ 2 \over 2C } </math> бында <math>U</math> — зарядланған конденсатор [[Электр көсөргәнеше|көсөргәнеш]]е (разность потенциалдар айырмаһы), <math>q</math> — түшәмәләрҙең береһендәге электр заряды. == Конденсаторҙарҙы схемаларҙа тамғалау == Рәсәйҙә конденсаторҙарҙы схемаларҙа шартлы график тамғалау өсөн [[ГОСТ]] 2.728-74<ref>{{cite web|url=http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=165312|title=ГОСТ 2.728-74 (2002)|accessdate=25.09.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305215013/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=165312|archivedate=2016-03-05|deadlink=yes}}</ref> йәки халыҡ-ара ассоциация стандарты [[IEEE]] 315—1975 ҡулланырға тәҡдим ителә: {|class="standard floatright" |- !ГОСТ 2.728-74 буйынса тамғалау !Һүрәтләү |- |[[Файл:Capacitor symbol GOST.svg|1cm]] |Даими һыйҙырышлы конденсатор |- |[[Файл:Polarized capacitor symbol GOST.svg|1cm]] |Полярланған (поляр) конденсатор |- |[[Файл:Trimmer capacitor symbol GOST.svg|1cm]] |Үҙгәреүсән һыйҙырышлы конденсатор |- |[[Файл:Varicap symbol ru.svg|100px]] |[[Варикап]] |} Принципиаль электр схемаларҙа конденсаторҙарҙың номиналь һыйҙырышлығы ғәҙәттә [[Фарад|микрофарадтарҙа]] (1 мкФ = 1·10⁶ пФ = 1·10⁻⁶ Ф) һәм пикофарадтарҙа (1 пФ = 1·10⁻¹² Ф), шулай ҙа йыш ҡына нанофарадтарҙа (1 нФ = 1·10⁻⁹ Ф) күрһәтелә. Конденсаторҙың һыйҙырышлығы 0,01 мкФ-тан артмаһа, пикофарадтарҙа күрһәтәләр, шуның менән бергә үлсәү берәмеген күрһәтмәҫкә мөмкин, йәғни «пФ» постфиксын төшөрөп ҡалдыралар. Һыйҙырышлыҡ номиналын башҡа берәмектәрҙә тамғалағанда үлсәү берәмеге күрһәтелә. Электролитик конденсаторҙар өсөн, шулай уҡ юғары вольтлы конденсаторҙар өсөн схемаларҙа, һыйҙырышлыҡ номиналын тамғалағандан һуң, вольттарҙа (В) йәки киловольттарҙа (кВ) уларҙың максималь эш көсөргәнешен күрһәтәләр. Мәҫәлән ошолай: «10 мкФ × 10 В». Үҙгәреүсән конденсаторҙар өсөн һыйҙырышлығы үҙгәреү диапазонын күрһәтәләр, мәҫәлән ошолай: «10—180». == Төп параметрҙары == === Характеристикалары === ==== Һыйҙырышлыҡ ==== Конденсаторҙың төп характеристикаһы булып уның ''[[электр һыйҙырышлығы|һыйҙырышлығы]]'' тора, ул конденсаторҙың [[электр заряд]]ын туплау һәләтен характерлай. Конденсаторҙың тамғаланышында номиналь һыйҙырышлығы ҡиммәте күрһәтелә, шул уҡ ваҡытта реаль һыйҙырышлығы күп факторҙарға бәйле һиҙелерлек үҙгәрергә мөмкин. Конденсаторҙың реаль һыйҙырышлығы уның электр үҙсәнлектәрен билдәләй. Шулай, һыйҙырышлыҡтың билдәләмәһе буйынса, конденсатор түшәмәһендәге [[электр заряды|заряд]] түшәмәләр араһындағы [[Электр көсөргәнеше|көсөргәнешкә]] ({{math|''q {{=}} CU''}}) пропорциональ. Конденсаторҙар һыйҙырышлығының ғәҙәттәге ҡиммәттәре берәмек пикофарадтан мең микрофарадҡа тиклем тәшкил итә. Ләкин һыйҙырышлығы тиҫтәләрсә фарад тәшкил иткән конденсаторҙар ([[ионистор]]ҙар) бар. Һәр береһенең майҙаны {{math|''S''}}-ҡа тигеҙ булған, бер-береһенән {{math|''d''}} алыҫлығында урынлашҡан ике параллель металл пластинанан тоған яҫы конденсаторҙың һыйҙырышлығы, [[СИ]] системаһында түбәндәге формула менән күрһәтелә: <math> C = \tfrac{\varepsilon \varepsilon_0 S}{d}</math>, бында <math>\varepsilon</math> — пластиналар араһындағы арауыҡты тултырған мөхиттең [[диэлектрик үткәреүсәнлек|диэлектрик үткәреүсәнлеге]] (вакуумда берәмеккә тигеҙ), <math>\varepsilon_0</math> — һан ҡиммәте {{nobr|8,854187817{{e|−12}} Ф/м}} тигеҙ булған [[электр даимиһы]]. Был формула {{math|''d''}} пластиналарҙың һыҙыҡлы үлсәмдәренән күпкә бәләкәй булғанда ғына дөрөҫ. Ҙур һыйҙырышлы конденсаторҙар алыу өсөн уларҙы параллель тоташтыралар. Шуның менән бергә конденсаторҙарҙың бөтә түшәмәләре араһындағы көсөргәнеш бер төрлө. ''Параллель'' тоташтырылған конденсаторҙар батареяһының дөйөм һыйҙырышлығы батареяға ингән бөтә конденсаторҙарҙың һыйҙырышлыҡтары суммаһына тигеҙ. [[Файл:Capacitors in parallel.svg|thumb]] <math> C = \sum_{i=1}^n C_i</math> йәки <math> C = C_1 + C_2 + \ldots + C_n.</math> Әгәр бөтә параллель тоташтырылған конденсаторҙарҙың түшәмәләре араһындағы алыҫлыҡ һәм диэлектриктары үҙсәнлектәре бер төрлө булһа, ул саҡта был конденсаторҙарҙы бәләкәйерәк майҙанлы фрагменттарҙан торған бер ҙур конденсатор итеп ҡарап була. Конденсаторҙарҙы эҙмә-эҙ тоташтырғанда бөтә конденсаторҙарҙың зарядтары бер төрлө, сөнки энергия сығанағынан улар тик тышҡы электродтарға ғына инәләр, ә элек бер-береһен нейтралләштергән эске электродтарҙа улар зарядтар бүленеше иҫәбенә генә барлыҡҡа киләләр. ''Эҙмә-эҙ'' тоташтырылған конденсаторҙар батареяһының дөйөм һыйҙырышлығы тигеҙ: [[Файл:Capacitors in series.svg|thumb]] <math> \tfrac{1}C = \sum_{i=1}^n \tfrac{1}{C_i} \Rightarrow C = \begin{pmatrix} \sum_{i=1}^n \tfrac{1}{C_i} \end{pmatrix}^{-1}</math> йәки <math>\tfrac{1}{C} = \tfrac{1}{C_1} + \tfrac{1}{C_2} + \ldots + \tfrac{1}{C_n}.</math> Был һыйҙырышлыҡ батареяға ингән конденсаторҙың минималь һыйҙырышлығынан һәр саҡ бәләкәй. Ләкин эҙмә-эҙ тоташтырғанда конденсаторҙарҙың тишелеү мөмкинлеге кәмей, сөнки һәр конденсаторға көсөргәнеш сығанағының потенциалдар айырмаһының бер өлөшө генә тура килә. Әгәр бөтә эҙмә-эҙ тоташтырылған конденсаторҙарҙың түшәмәләре майҙаны тигеҙ булһа, был конденсаторҙарҙы, түшәмәләре араһында бөтә конденсаторҙарҙың диэлектрик пластиналары өйөмө урынлашҡан, бер ҙур конденсатор итеп ҡарап була. ==== Сағыштырма һыйҙырышлыҡ ==== Конденсаторҙар шулай уҡ сағыштырма һыйҙырышлыҡ — һыйҙырышлыҡтың диэлектрик күләменә (йәки массаһына) сағыштырмаһы менән характерланалар. Диэлектриктың ҡалынлығы минималь булғанда сағыштырма һыйҙырышлыҡтың ҡиммәте максималь була, ләкин был осраҡта уның тишелеү көсөргәнеше кәмей. ==== Энергия тығыҙлығы ==== Электролитик конденсаторҙың энергия тығыҙлығы уның төҙөлөшөнә бәйле. Корпусының массаһы түшәмәһенең һәм электролиттың массаһы менән сағыштырғанда бәләкәй булған ҙур конденсаторҙарҙа тығыҙлыҡ максималь була. Мәҫәлән, {{nobr|{{formatnum:12000}} мкФ}} һыйҙырышлы, максималь рөхсәт ителә торған көсөргәнеше {{nobr|450 В}} һәм массаһы {{nobr|1,9 кг}} булған EPCOS B4345 конденсаторҙарының энергия тығыҙлығы максималь көсөргәнештә 639 Дж/кг йәки 845 Дж/л тәшкил итә. Был параметр бигерәк тә, конденсаторҙы артабан кинәт бушатыу өсөн энергия туплаусы сифатында ҡулланғанда мөһим, мәҫәлән, [[Гаусс пушкаһы]]нда. ==== Номиналь көсөргәнеш ==== Конденсаторҙарҙың икенсе мөһим характеристикаһы булып номиналь көсөргәнеш — конденсаторҙа күрһәтелгән, хеҙмәт итеү срогы дауамында бирелгән шарттарҙа, параметрҙарҙы рөхсәт ителгән сиктәрҙә һаҡлап эшләй алған көсөргәнеш ҡиммәте тора. Номиналь көсөргәнеш конденсаторҙың төҙөлөшөнә һәм ҡулланылған материалдарҙың үҙсәнлегенә бәйле. Конденсаторҙа эксплуатация көсөргәнеше номиналь көсөргәнештән юғары булырға тейеш түгел. ==== Полярлыҡ ==== [[Файл:Defekte Kondensatoren.jpg|thumb|300px|Өҫкө ҡапҡасының махсус йыртылыусан конструкцияһы арҡаһында шартламайынса боҙолоусан хәҙерге заман конденсаторҙары. Боҙолоу эксплуатация режимын (температура, көсөргәнеш, полярлыҡ) боҙоу йәки иҫкереү арҡаһында булырға мөмкин. Йыртылған ҡапҡаслы конденсаторҙар эшкә яраҡһыҙ һәм алмаштырыуҙы талап итәләр, ә әгәр ул тик ҡабарған, ләкин әле йыртылмаған булһа, ул тиҙҙән сафтан сығасаҡ йәки, параметрҙарҙы ныҡ үҙгәртеп, уны ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ.]] Күп оксидлы диэлектриклы ([[электролит конденсатор|электролит]]) конденсаторҙар, электролиттың диэлектрик менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе химик үҙенсәлектәре арҡаһында, көсөргәнештең корректлы полярлығы ваҡытында ғына эшләй. Көсөргәнештең кире полярлығы ваҡытында электролит конденсаторҙар ғәҙәттә, диэлектриктың химик емерелеүе һәм токтың артабанғы артыуы, эстә [[электролит]]тың ҡайнауы, эҙемтә булараҡ корпустың [[шартлау]] ихтималлығы арҡаһында, эштән сығалар. ==== Ҡыйралыу (шартлау) ҡурҡынысы ==== Электролит конденсаторҙарҙың шартлауы — йыш таралған күренеш. Шартлауҙың төп сәбәбе булып күп осраҡта, иҫкереү арҡаһында ағып кәмеү йәки эҙмә-эҙ ҡаршылыҡтың артыуы барлыҡҡа килтергән, конденсаторҙың үтә йылыныуы тора (импульслы ҡоролмаларға хас). Хәҙерге заман компьютерҙарында конденсаторҙарҙың үтә йылыныуы — йылылыҡ сығанағына яҡын тороуы арҡаһында уларҙың сафтан сығыуының йыш сәбәбе. Башҡа деталдәрҙең боҙолоуын һәм персоналдарҙың йәрәхәтләнеүен кәметеү өсөн хәҙерге заман ҙур һыйҙырышлы конденсаторҙарҙа бәреп сығарылмалы һаҡлағыс клапан ҡуялар йәки корпуста киртек яһайҙар (йыш ҡына уны сатраш йәки X, K, Т хәрефтәре формаһында цилиндрик корпусы киҫемендә күрергә мөмкин, ҡайһы берҙә, ҙур конденсаторҙарҙа, ул пластик менән ҡапланған). Эстә баҫым артҡанда клапандың пробкаһы атылып сыға йәки корпус киртек буйынса емерелә, электролит парҙары әсе газ, хатта, шыйыҡлыҡ сәсрәүе рәүешендә сығалар. Был ваҡытта конденсатор корпусының емерелеүе шартлауһыҙ була, түшәмәләре һәм сепаратор туҙҙырып ташланмай. [[Файл:Exploded Electrolytic Capacitor.jpg|thumb|жидкокристаллик мониторҙың баҫма платаһында шартлаған электролит конденсатор. Түшәмәләрҙең ҡағыҙ сепараторы епсәләре һәм түшәмәнең асылған алюмин фольгаһы күренеп тора.]] Элекке электролит конденсаторҙар герметик корпустарҙа сығарылған һәм уларҙың корпустары конструкцияһында шартлау хәүефһеҙлеге күҙ уңында тотолмаған. Иҫкергән конденсаторҙарҙың корпусы шартлағанда ярсыҡтарҙың сәселеү тиҙлеге кешене йәрәхәтләү өсөн етерлек булырға мөмкин. Электролит конденсаторҙарҙан айырмалы рәүештә, оксидлы ярымүткәргесле (танталлы) конденсаторҙарҙың шартлау ҡурҡынысы, бындай конденсаторҙарҙың ысынында щартлағыс ҡатышманан тороуы менән бәйле: яғыулыҡ сифатында тантал хеҙмәт итә, ә окислаштырыусы сифатында — марганец двуокисы, һәм был ике компонент та конденсатор конструкцияһында йоҡа порошок рәүешендә аралаштырылған. Конденсатор тишелгәндә йәки яңылыш уның полюстарын бутағанда, ток бүлеп сығарған йылылыҡ был компоненттар араһында, шартлау тауышы һәм көслө балҡыу күренешендәге реакция тыуҙыра, ул осҡондар һәм корпус ярсыҡтары һибелеү менән бергә бара. Бындай шартлау көсө ҙур, бигерәк тә ҙур конденсаторҙарҙа, һәм яҡындағы радиоэлементтарға ғына түгел, платаға ла зыян килтерергә һәләтле. Бер нисә конденсатор яҡын урынлашҡан булһа, эргәләге конденсаторҙарҙың корпусы янып тишелергә мөмкин, был бөтә коденсаторҙарҙың бер үк ваҡытта шартлауына килтерергә мөмкин. === Паразит параметрҙар === Ысынбарлыҡта булған конденсаторҙар, һыйҙырышлыҡтан тыш, шулай уҡ үҙ эҙмә-эҙ һәм параллель [[Электр ҡаршылығы|ҡаршылыҡ]]ҡа һәм [[индуктивлыҡ]]ҡа эйә булалар. Практика өсөн етерлек теүәллек менән реаль конденсаторҙың [[эквивалентлы схема]]һын һүрәттә күрһәтелгәнсә күҙ алдына килтерергә мөмкин, бында бөтә ике полюслылар идеаль тип уйланыла. [[Файл:Model of Real Capacitor.gif|thumb|Реаль конденсаторҙың эквивалентлы схемаһы һәм ҡайһы бер формулалар.<br> ''C₀'' — конденсаторҙың үҙ һыйҙырышлығы;<br> ''R_d'' — конденсаторҙың изоляция ҡаршылығы;<br> ''R_s'' — эквивалентлы эҙмә-эҙ ҡаршылыҡ;<br> ''L_i'' — эквивалентлы эҙмә-эҙ индуктивлыҡ.]] [[Файл:Конденсатор граф.svg|thumb|Реаль конденсаторҙың импеданс модуленең йышлыҡҡа бәйлелеге һәм импеданс формулаһы.]] == Rонденсаторҙарҙың классификацияһы == [[Файл:Capasitor-00.JPG|thumb|200px|Аҫмалы монтаж өсөн «СГМ» тибындағы металл быяла корпуста слюдалы герметик конденсатор]] Конденсаторҙарҙы төп классификациялау конденсаторҙағы диэлектрик тибы буйынса башҡарыла. Диэлектрик тибы конденсаторҙарҙың төп электр параметрҙарын билдәләй: изоляция ҡаршылығын, һыйҙырышлығының тотороҡлоғон, юғалтыуҙар дәүмәлен һәм башҡалар. Диэлектрик төрө буйынса булалар: * ''Вакуумлы конденсаторҙар'' (түшәмәләре араһында [[вакуум]] урынлашҡан). * ''[[Газ]] хәлендәге диэлектриклы конденсаторҙар.'' * ''[[Шыйыҡлыҡ|Шыйыҡ]] диэлектриклы конденсаторҙар''. * ''Ҡаты органик булмаған диэлектриклы конденсаторҙар: '' [[быяла]]лы (быяла эмаллы, быяла керамик, быяла плёнкалы), [[слюда]]лы, [[керамика|керамик]], органик булмаған плёнкаларҙан йоҡа ҡатламлы. * ''Ҡаты органик диэлектриклы конденсаторҙар:'' [[ҡағыҙ]]ҙан, металл ҡағыҙлы, плёнкалы, ҡатнаш — ҡағыҙ плёнкалы, [[синтетик плёнка]]ларҙан йоҡа ҡатламлы. * ''Электролит һәм оксидлы-ярым үткәргесле конденсаторҙар.'' Бындай конденсаторҙар бөтә башҡа типтарҙан ҙур сағыштырма һыйҙырышлылығы менән айырылалар. Диэлектрик сифатында металл [[анод]]та окислы ҡатлам ҡулланыла. Икенсе түшәмә ([[катод]]) — йә [[электролит]] (электролитлы конденсаторҙарҙа), йә окислы ҡатламға туранан-тура ҡапланған [[ярымүткәргес]] ҡатламы (окислы-ярымүткәргесле конденсаторҙарҙа). Анод, конденсаторҙың тибына бәйле рәүештә, [[алюминий]], [[ниобий]] йәки [[Тантал (элемент)|тантал]] [[фольга]]нан йәки ҡыҙҙырылған порошоктан эшләнә. Ғәҙәттәге электролитлы конденсаторҙың максималь рөхсәт ителгән температурала боҙолғанға тиклем эшләү ваҡыты 3000—5000 сәғәт, сифатлы конденсаторҙарҙың 105 °С температураһында боҙолғанса эшләү ваҡыты 8000 сәғәттән кәм түгел<ref>{{cite web |url = http://products.nichicon.co.jp/en/pdf/XJA043/e-pw.pdf |title = Aluminum electrolytic capacitors PW series (Power Supplies) |publisher = Nichicon electronics corporation |accessdate = 2013-03-23 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130701155546/http://products.nichicon.co.jp/en/pdf/xja043/e-pw.pdf |archivedate = 2013-07-01 |deadlink = yes }}</ref>. Конденсаторҙың хеҙмәт итеү срогы оҙайлылығына туранан-тура тәьҫир итеүсе төп фактор — эшләү температураһы. Әгәр диэлектрикта, түшәмәләрендә һәм сығармаларҙа тәләф арҡаһында конденсаторҙың йылыныуы һиҙелерлек булмаһа, (мәҫәлән, уны ҙур булмаған токта ваҡыт йүнәлтеүле сынйырҙарҙа йәки айырғыс сифатында ҡулланғанда), эш температураһын һәр 10&nbsp;°C-тан +25&nbsp;°C-ҡа тиклем кәметкәндә, эшләүҙән туҡтауҙар интенсивлығы ике тапҡыр кәмей тип һанарға мөмкин. Конденсаторҙар импульслы ҙур токлы сынйырҙарҙа (мәҫәлән, импульслы энергия сығанаҡтарында) эшләгәндә, конденсаторҙарҙың ышаныслылығын бындай ябайлаштырылған баһалау корректлы түгел һәм ышаныслылыҡты иҫәпләү ҡатмарлыраҡ<ref>{{cite web |url = http://petrointrade.ru/wp-content/uploads/Alyuminievye-electroliticheskie-condensatory-Vishay.pdf |title = Алюминиевые электролитические конденсаторы Vishay для источников питания |author = Андрей Самоделов |publisher = Вестник электроники №3, 2011. |accessdate = 2013-03-23 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140820125110/http://petrointrade.ru/wp-content/uploads/Alyuminievye-electroliticheskie-condensatory-Vishay.pdf |archivedate = 2014-08-20 |deadlink = yes }}</ref>. * ''[[Ҡаты есемле конденсатор]]'' — традицион шыйыҡ электролит урынына махсус ток үткәреүсән органик полимер йәки полимерлаштырылған органик ярымүткәргес ҡулланыла. 85 °С температураһында туҡтағанға тиклемге эшләү ваҡыты яҡынса 50 000 сәғәт. Шыйыҡ-электролитлы конденсаторҙарға ҡарағанда [[#ЭПС|ЭПС]] кәмерәк һәм температураға ныҡ бәйле түгел. Шартламайҙар. [[Файл:Kondens-podstr.JPG|thumb|200px|Керамиклы конденсатор]] * Йоҡа пленкалы конденсаторҙар Бынан тыш, конденсаторҙар үҙҙәренең һыйҙырышлылығын үҙгәртеү мөмкинлеге буйынса төргә бүленәләр: * ''Даими конденсаторҙар'' — конденсаторҙарҙың, үҙҙәренең һыйҙырышлылығын үҙгәртмәй торған төп класы (хеҙмәт итеү срогындағынан башҡа). * ''[[Үҙгәреүсән конденсатор|Үҙгәреүсән конденсатоҙар]]'' — аппаратура эшләп торған ваҡытта һыйҙырышлылығын үҙгәртергә юл ҡуйыусы конденсаторҙар. Һыйҙырышлылығын көйләү механик ысул, электр көсөргәнеше ([[вариконд]]тар, [[варикап]]тар) һәм температура менән (термоконденсаторҙар) тормошҡа ашырылырға мөмкин. Мәҫәлән, [[радиоалғыс]]тарҙа [[резонанслы контур]]ҙың йышлығын үҙгәртеү өсөн ҡулланыла. * ''Көйләнеүсе конденсаторҙар'' — бер тапҡыр йәки периодик көйләү ваҡытында һыйҙырышлылығын үҙгәртә һәм аппаратура эшләп торған ваҡытта һыйҙырышлылығын үҙгәртмәй торған конденсаторҙар. Уларҙы бәйләнгән контурҙарҙың башланғыс һыйҙырышлылыҡтарын көйләү һәм тигеҙләү өсөн, һыйҙырышлылыҡты әҙгә генә үҙгәртергә кәрәк булғанда схемалар сынйырын периодик көйләү өсөн ҡулланалар. Тәғәйенләнешенә бәйле рәүештә конденсаторҙарҙы шартлы рәүештә дөйөм һәм махсус тәғәйенләнешле конденсаторҙарға бүлергә мөмкин. Дөйөм тәғәйенләнешле конденсаторҙар аппаратураларҙың күпселек төрҙәрендә һәм класында ҡулланылалар. Уларға айырым талаптар ҡуйылмаған киң таралған түбән вольтлы конденсаторҙарҙы индерәләря. Башҡа бөтә конденсаторҙар махсус конденсаторҙар булып торалар. Уларға юғары вольтлы, импульслы, ҡамасауҙы бөтөрөүсе, [[дозиметр]]лы, эшләтеп ебәреүсе һәм башҡа конденсаторҙар инә. Шулай уҡ конденсаторҙарҙы түшәмәләренең формаһы буйынса төргә айыралар: яҫы, цилиндрик, сферик һәм башҡалар. {| class="wikitable centered" ! Исеме ! Һыйҙырышлылығы ! Электр ҡыры ! width="200" | Схемаһы |- |Яҫы конденсатор | <math>C = \varepsilon_0\varepsilon_\mathrm{r} \cdot \frac{A}{d}</math> | <math>E = \frac{Q}{\varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r} A}</math> | [[Файл:Plate CapacitorII.svg|150px]] |- |Цилиндрик конденсатор | <math>C=2\pi \varepsilon_0\varepsilon_\mathrm{r} \, \frac{l}{\ln\!\left(R_2/R_1\right)}</math> | <math>E(r) = \frac{Q}{2\pi r l \varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r}}</math> | [[Файл:Cylindrical CapacitorII.svg|150px]] |- |Сферик конденсатор | <math>C=4 \pi \varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r} \left( \tfrac{1}{R_1}-\tfrac{1}{R_2}\right)^{-1}</math> | rowspan="2" | <math>E(r) = \frac{Q}{4\pi r^2 \varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r}}</math> | rowspan="2" | [[Файл:Spherical Capacitor.svg|150px]] |- |Сфера| | <math>C = 4 \pi \varepsilon_0 \varepsilon_\mathrm{r} R_1 </math> |} == Конденсаторҙарҙы ҡулланыу һәм уларҙың эше == Конденсаторҙар электротехниканың бөтә өлкәләрендә лә ҡулланылалар. * Конденсаторҙар ([[индуктивлыҡ катушкаһы|индуктивлыҡ катушкалары]] һәм/йәки [[резистор]]ҙар менән бергә) төрлө йышлыҡҡа бәйле үҙсәнлекле сынйырҙар төҙөү өсөн ҡулланылалар, атап әйткәндә, [[фильтр (электроника)|фильтрҙар]], [[Кире бәйләнеш (техника)|кире бәйләнеш]] сынйырҙары, [[тирбәлеү контуры|тирбәлеү контурҙары]] һәм башҡа шундайҙар. * Икенсел электр энергияһы сығанаҡтарында конденсаторҙар турайтылған көсөргәнеш тибешен (пульсацияһын) тигеҙләү өсөн ҡулланылалар. * Конденсатор бик тиҙ зарядһыҙланһа ҙур ҡеүәтле импульс алырға мөмкин, мәҫәлән, [[фотояҡтылыҡ]], [[Гаусс пушкаһы|электромагнитлы тиҙләткестәрҙә]], импульслы лазерҙарҙа, [[Маркс генераторы|Маркс генераторҙарында, (ГИН; ГИТ)]], Кокрофт-Уолтон генераторҙарында һәм башҡаларҙа. * Конденсатор оҙаҡ ваҡыт заряд һаҡларға һәләтле булғанлыҡтан, уны хәтер элементы сифатында ҡулланырға мөмкин (ҡарағыҙ. [[DRAM]], [[Һайлау һәм һаҡлау ҡоролмаһы]]). * Конденсатор электр сынйырында алмаш ток көсөн сикләү өсөн [[реактив ҡаршылыҡ]]ҡа эйә ике полюсник һымаҡ ҡулланылырға мөмкин (ҡарағыҙ. [[Балласт (электротехника)|Балласт]]). * Конденсаторҙың резистор йәки [[ток генераторы]] аша зарядланыу һәм зарядһыҙланыу процессы (см. [[RC-цепь]]) билдәле бер ваҡыт ала, был конденсаторҙы, ваҡыт һәм температураның тотороҡлоғона юғары талаптар ҡуйылмаған, ''ваҡыт билдәләүсе сынйырҙарҙа'' (''времязадающих цепях'') (яңғыҙ һәм ҡабатланыусы импульстар генераторҙары схемаларында, [[ваҡыт релеһы]] һәм башҡа шундайҙар.) ҡулланырға мөмкинлек бирә. * Электротехникала конденсаторҙар реактив ҡеүәтте һәм фильтрҙарҙа юғары гармониктарҙы компенсациялау өсөн ҡулланылалар. * Конденсаторҙар ҙур заряд тупларға һәм түшәмәләрендә ҙур көсөргәнеш булдырырға һәләтлеләр, был төрлө маҡсаттарҙа ҡулланыла, мәҫәлән, [[зарядлы өлөшсәләр]]гә тиҙләнеш биреү йәки ҡыҫҡа ваҡытлы ҡеүәтле [[электр разряды]] булдырыу өсөн (ҡарағыҙ. [[Ван де Грааф генераторы]]). * Бәләкәй күсештәрҙе үлсәүсе үҙгәрткес: түшәмәләр араһындағы алыҫлыҡты бик аҙ үҙгәртеү конденсаторҙың һыйҙырышлылығында һиҙелерлек сағыла. * Һауа дымлылығын үлсәүсе үҙгәрткес, үҙағастың (диэлектрик составын үҙгәртеү һыйҙырышлылыҡты үҙгәртеүгә килтерә). * [[РЗиА]] схемаларында конденсаторҙар ҡайһы бер һаҡлағыстар эше логикаһын тормошҡа ашырыу өсөн ҡулланыла. Айырып әйткәндә, [[АПВ]] эше схемаһында конденсаторҙы ҡулланыу, һаҡлауҙың талап ителгән тапҡыр эшләп китеүен тәьмин итергә мөмкинлек бирә. * Шыйыҡлыҡ кимәлен үлсәгес. Үткәрмәүсе шыйыҡлыҡ конденсатор түшәмәләре араһындағы арауыҡты тултыра, һәм конденсаторҙың һыйҙырышлылығы кимәлгә бәйле рәүештә үҙгәрә. * Фаза күсергес конденсатор. Бындай конденсатор бер фазалы [[Конденсаторлы двигатель|асинхронлы двигателдәрҙе]] эшләтеп ебәреү, ә ҡайһы бер осраҡтарҙа эшләтеү өсөн кәрәк. Шулай уҡ ул бер фазалы көсөргәнештән энергия алғанда [[Өс фазалы двигатель|өс фазалы асинхронлы двигателдәрҙе]] эшләтеп ебәреү һәм эшләтеү өсөн ҡулланылырға мөмкин. * Электр энергияһы аккумуляторы (ҡарағыҙ. [[Ионистор]]). Был осраҡта конденсатор түшәмәләрендә көсөргәнештең һәм зарядһыҙланыу тогының етерлек даими ҡиммәте булырға тейеш. Шуның менән бергә зарядһыҙланыу байтаҡ ҙур ваҡытта барырға тейеш. Хәҙерге ваҡытта конденсатор ҡулланыусы [[Электромобиль|электромобилдәр]] һәм гибридтарҙы һынау бара. Шулай уҡ трамвайҙарҙың ҡайһы бер моделдәре бар, уларҙа конденсаторҙар ток булмаған участкалар буйынса хәрәкәт иткәндә тартыусы электродвигателдәрҙе энергия менән тәьмин итеү өсөн ҡулланылалар. == Конденсаторҙарҙы маркировкалау == === СССР һәм Рәсәй конденсаторҙарын маркировкалау === Совет/Рәсәй конденсаторҙарын тамғалауҙың ике системаһы бар: хәрефле (элекке) һәм цифрлы (яңы). ==== Элекке тамғалау системаһы ==== Хәрефле система 1960 йылға тиклем эшләнгән конденсаторҙарға ҡулланыла. Был системала беренсе К хәрефе конденсатор тигәнде аңлата, икенсеһе — диэлектрик тибын (Б — ҡағыҙ, С — слюдалы, К — керамик, Э — электролитлы һәм башҡа шулай…), өсөнсө — конструктив үҙенсәлектәрен (герметик эшләнгәнлеген йәки эксплуатациялау шарттарын). Тамғалау системаһын ябайлаштырыу өсөн йыш ҡына, икенсе һәм артабанғы хәрефтәрҙе ҡалдырып, беренсе К хәрефен төшөрөп ҡалдыралар<ref>''Бодиловский Б. Г.'' Справочник молодого радиста: четвёртое издание, переработка и дополнительно — Москва: Высшая школа, 1983. С. 29.</ref>. ==== Яңы тамғалау системаһы ==== Яңы (цифрлы) системаға ярашлы конденсаторҙарҙың маркировкаһы диэлектрик төрө, тәғәйенләнеше һәм эшләнеү варианты буйынса төркөмдәргә бүленә<ref>''Бодиловский Б. Г.'' Справочник молодого радиста: 4-е изд., перераб. и доп. — Москва: Высшая школа, 1983. — С. 29.</ref>. Согласно этой системе, первая буква «К» означает «конденсатор», дальше следует цифра, обозначающая вид диэлектрика, и буква, указывающая, в каких цепях может использоваться конденсатор; после неё стоит номер разработки или буква, указывающая вариант конструкции<ref>''Редель А. А.'' Пособие радиотелемеханика. — Алма-Ата: Казахстан. — 1989. — С. 10</ref>. == Сыҙамлылыҡ параметрҙары<ref>''Тищенко О. Ф., Киселев Л. Т., Коваленко А. П.'' Элементы приборных устройств. Часть 1. Детали, соединения и передачи. — М., Высшая школа, 1982. — С. 269</ref> == === Электр ныҡлығы === Емергес көсөргәнеш <math>U_{pr}</math> һәм конденсатор ҡыҫҡыстарына был көсөргәнеш ҡуйылған ваҡыт <math>T</math> араһында бәйләнеш. <math>T=\frac{A}{{U_{pr}}^{n}}</math> эмпирик формулаһы менән билдәләнә, бында <math>A</math> — диэлектрик үҙсәнлектәренә бәйле даими коэффициент, <math>n = 3...8</math>. === Конденсаторҙың ышаныслығы === Нормаль шарттарҙа 1 сәғәт эшләгәндән эштән туҡтау интенсивлығы. Уртаса беренсе ҡапыл туҡтау ваҡыты: <math>T_{sr}=B(\frac{U_{d}}{U_{r}})^{n}</math>, бында <math>B</math> — диэлектрик үҙсәнлектәренә бәйле даими коэффициент, <math>n = 4...7</math>, <math>U_{d}</math> — рөхсәт ителгән көсөргәнеш, <math>U_{r}</math> — эшләү көсөргәнеше. === Хеҙмәт итеү срогы === Температураның хеҙмәт итеү срогына тәьҫире ошо формула менән күрһәтелә: <math>T_{1}=T_{2}a^{\frac{t_2-t_1}{10}}</math>, бында <math>a=2</math> даими һыйҙырышлы ҡағыҙлы, слюдалы һәм керамик конденсаторҙар өсөн, <math>a=4...6</math> быяла пленкалы, <math>T_1</math> һәм <math>T_2</math> — конденсаторҙың ярашлы рәүештә <math>t_1</math> һәм <math>t_2</math> температураһында хеҙмәт итеү срогы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация|Тема=Фото}} * [[Электрический импеданс]] * [[Вариконд]] * [[Твердотельный конденсатор]] * [[Ионистор]] * [[Переходный процесс (электроника)|Переходный процесс]] * [[Схемы на переключаемых конденсаторах]] * [[Метод Печини]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Конденсатор, электрический}} * Учебник физики для средних специальных учебных заведений. Авторы: Л. С. Жданов, Г. Л. Жданов. * {{книга | автор = Гусев В. Г., Гусев Ю. М. | заглавие = Электроника | ответственный = | издание = 2-е | место = Москва | издательство = «Высшая школа» | год = 1991 | isbn = 5-06-000681-6 | ref = Гусев }} * {{книга|автор =Фролов А. Д.|заглавие = Радиодетали и узлы|место = М.|издательство = Высшая школа|год = 1975|страниц = 440|серия = Учебное пособие для вузов|страницы=46-134}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20101009122318/http://dvo.sut.ru/libr/eqp/031/22.htm К. С. Петров. Пассивные компоненты радиоэлектронной аппаратуры (учебное пособие). Глава 2.2: Конденсаторы] * [http://cxem.net/sprav/sprav12.php Конденсаторы. Кодовая маркировка.] * [http://www.155la3.ru/conder_unknown_1.htm Конденсатор 1934 года. СССР, Московский электротехнический завод им. Орджоникидзе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013151248/http://155la3.ru/conder_unknown_1.htm |date=2013-10-13 }} * [http://www.capacitorlab.com/low-esr-capacitor-manufacturers/ Список производителей конденсаторов с низким ЭПС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215034411/http://www.capacitorlab.com/low-esr-capacitor-manufacturers/ |date=2015-02-15 }}{{ref-en}} * [http://www.epcos.com/web/generator/Web/Sections/ProductCatalog/Capacitors/AluminumElectrolytic/Page,locale=en.html Алюминиевые электролитические конденсаторы EPCOS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719102744/http://www.epcos.com/web/generator/Web/Sections/ProductCatalog/Capacitors/AluminumElectrolytic/Page,locale=en.html |date=2013-07-19 }}{{ref-en}} * [https://www.asutpp.ru/soedinenie-kondensatorov.html Соединение конденсаторов: руководство для начинающих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618081314/https://www.asutpp.ru/soedinenie-kondensatorov.html |date=2021-06-18 }} {{электронные компоненты}} [[Категория:Конденсаторҙар| ]] [[Категория:Электричество]] cqt3u21i7nzhm6hyoqrr723y4o0zvtl 0 165174 1300074 974800 2026-06-28T16:57:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300074 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Федоров Владимир Семенович''' (1893—1983) — совет математигы. == Биографияһы == 1893 йылдың 27 июлендә (9-сы авгусында) [[Ярославль|Ярославлдә]] тыуған. Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетында уҡығанда уҡ ғәҙәттән тыш математик һәләттәрен күрһәтә. Һөҙөмтәлә, уны тамамлағас, 1905 йылдың 28 июнендә аспирантураға алына. 1915 йылда урта мәктәптә педагогик эшмәкәрлеккә тотона һәм уны үҙе тәрбиәләнгән реаль училищела башлай. 1918 йылда Мәскәү университетының приват-доценты була. Мәскәүҙә йәшәү ҡыйынлыҡтары менән бәйле, Д. Ф. Егоровтың кәңәше буйынса, Н. Н. Лузин, А. Я. Хинчин һәм [[:ru:Меньшов, Дмитрий Евгеньевич|Д. Е. Меньшов]] менән бергә ошо уҡ йылда [[Иваново|Иваново-Вознесенскигә]] күсә, унда политехник институтта профессор булараҡ уҡыта башлай. 1919—1923 йылдарҙа Иваново халыҡ мәғарифы институтында (1923 йылдың 12 июлендә ул педагогия техникумы итеп үҙгәртелә<ref>[http://www.ivanovo.ru/Ivanovo/pam-dates.html?prn=1 Памятные даты истории Иванова]</ref>) уҡыта. 1931 йылдан 1937 йылға тиклем Иваново-Вознесенск педагогия институтында математика кафедраһын етәкләй. 1935 йылда уға диссертация яҡламайынса доктор дәрәжәһе бирелә. 1943 йылда юғары мәктәптә педагогик эшмәкәрлегенең 25-йыллығы менән бәйле [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә. [[1962 йыл]]да хаҡлы ялға сыҡҡас та, Иваново энергетика университетының юғары математика кафедраһында профессор-консультант булып эшләүен дауам итә; Иваново математик йәмғиәтендә рәйестәш булып тора. == Фәнни эшмәкәрлеге == В. С. Фёдоровтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары аналитик функция теорияһы менән бәйле. Уның ғилми эшмәкәрлегенең беренсе осоронда өйрәнеү предметы булып күп үҙенсәлекле нөктәләре булған аналитик функциялар, атап әйткәндә, һәр саҡ өҙлөкһөҙ аналитик функциялар тора. Һуңынан, 1934 йылдан, аналитик функциялар теорияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәрен дауам итеп, В. С. Фёдоров кәкре һыҙыҡлы нтегралдар теорияһына ҡағылған бурыстар ҡуя һәм хәл итә. Һуңғараҡ, 1943 йылдан, ул бик ҡыҙыҡлы һәм көнүҙәк мәсьәләләрҙе хәл итеүгә тотона; моногенность төшөнсәһен өс үлсәмле арауыҡҡа, ә һуңынан күп үлсәмле арауыҡҡа күсерә һәм үҙенең бик күп хеҙмәттәрендә ҡуйылған бурыстарын бик уңышлы башҡарып ҡуя. Ул гиперкомплекслы функцияларҙың яңы ҙур класын асыҡлай, румын математигы Монсли уларҙың дифференциаль тигеҙләмәләр, атап әйткәндә ҡыҫылмаусан йәбешкәк шыйыҡлыҡ гидродинамикаһының ҡайһы бер мәсьәләләре өсөн мөһим әһәмиәтен билдәләй, уларҙы «F-моногенлы» тип атай<ref>[http://mi.mathnet.ru/msb6426 В. С. Федоров, «О моногенных функциях», Матем. сб., 42:4 (1935), 485—500]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Владимир Семёнович Фёдоров (К сорокалетию научно-педагогической деятельности)</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == # {{Китап|автор=Колягин Ю.М., Саввина О.А.|часть=|заглавие=''Дмитрий Федорович Егоров'' Путь ученого и христианина|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=ПСТГУ|год=2010|том=|страницы=|страниц=302|серия=|isbn=978-5-7429-0611-7|тираж=1000}} == Һылтанмалар == * [http://mi.mathnet.ru/umn8032 Владимир Семёнович Фёдоров (К сорокалетию научно-педагогической деятельности)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, УМН, 10:4(66) (1955), 193—196 [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1983 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ярославлдә тыуғандар]] [[Категория:1893 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 августа тыуғандар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаусылар]] hapt5mv3gu6b11eyahee8fgkz19balh 0 174365 1300063 1142671 2026-06-28T15:23:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300063 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Финк Йодок | оригинал имени = | изображение = Jodok Fink 01.jpg | описание изображения = Портрет работы {{iw|Ханс Бертл|Ханса Бертла|de|Hans Bertle}} | ширина = 220 px | должность = 1-й [[Вице-канцлер Австрии]] | флаг = Flag of Austria.svg | периодначало = 15 марта 1919 | периодконец = 26 марта 1920 | предшественник = Должность учреждена | преемник = [[Хануш, Фердинанд|Фердинанд Хануш]] | президент = | вероисповедание = | место рождения = | место смерти = | похоронен = | отец = | мать = | супруга = Мария Катарина Мойсбургер | дети = | партия = | деятельность = | профессия = | образование = | награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Кавалер командорского креста со звездой ордена Франца Иосифа}} {{!!}} {{Командорский крест ордена Франца Иосифа}} {{!!}} {{Орден Железной короны 3-й степени}} {{!}}} | автограф = | викисклад = }} '''Йодок Финк''' ({{Lang-de|Jodok Fink}}; [[1853 йыл|1853]]—[[1929 йыл|1929]]) — [[Австрия]] фермеры, шулай уҡ дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Австрияның беренсе вице-канцлеры.<ref>[http://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.f/f387726.htm Fink, Jodok]</ref> == Биографияһы == 1853 йылдың 19 февралендә Андельсбух коммунаһында крәҫтиән ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған. Уның өлкән ағалары һәм һеңлеләре үлә, тик Йодок менән ҡустыһы Алоиз балиғ булалар. Уның атаһы Йодокка дүрт йәш булғанда үлә. Әсәһе икенсе тапҡыр кейәүгә сыға. 15 йәшендә Финк, Бриксендағы гимназияһында яҡшы баһа алып уҡыуына ҡарамаҫтан, уны ташлай, сөнки ата-әсәнең ҙур хужалығында эшләргә кәрәк була. 1879 йылда Финк үҙенең сәйәси карьераһын муниципаль йыйылыш ағзаһы булып (Gemeindeausschuss) Андельсбухта башлай һәм [[1888 йыл]]дан [[1897 йыл|1897 йылға]] тиклем мэр вазифаһын биләй. Ул 1890 йылда Ландтага Федераль еренең ассамблеяһына ҡушыла һәм 1893 йылда яңы ойошторолған Христиан-социаль партияһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Ул 1897 йылда Австрия империяһы советы ([[:ru:Рейхсрат|Рейхсрат]]) депутаты итеп һайлана. Дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрлек менән бер рәттән Финк 1888 йылда Андельсбухта малсылыҡ кооперативына нигеҙ һалыусы, шулай уҡ емеш ағастарын үрсетеү өсөн махсус баҡса һәм иген үҫтереү өсөн яһалма туғай булдырған алдынғы ҡарашлы фермер була. 1890 йылдан алып ул ''«Katholisch-Konservativen Kasino für Egg und Umgebung»'' компанияһында идара ағзаһы һәм һуңынан уның етәксеһе булып эшләй. Ул емеш-еләк үҫтереүҙә заманса алымдар буйынса лекциялар уҡый, ә 1928 йылда үҙенең улы Антон (1890—1966) менән бергә ''Alma'' кооперативына нигеҙ һала. [[Беренсе донъя һуғышы]] аҙағында [[Австро-Венгрия империяһы]] ваҡытта, Финк 1918 йылдың 21 октябрендә немец Австрияһының ваҡытлы милли йыйылышының (Provisische Nationalversammlung Düfeutschich) тигеҙ хоҡуҡлы өс президентының береһе итеп һайлана. Австрияның Конституция йыйылышына һайлауҙан һуң, 1919 йылдың 15 мартында, Финк Реннер Карл етәкселегендәге Австрия һул-демократик партияһына ҡаршы ҙур коалиция әҙерләй ала. [[1920 йыл|1920 йылдың]] 7 июлендә коалицион хөкүмәт тарҡалғас, 17-се парламент һайлауҙарынан һуң, 1920 йылдың октябрендә, Майр Михаил Германияның уң Халыҡ партияһы (Grodeutsche Volkspartei) ярҙамы менән Йодок Финкты алмаштырып, әҙселек хөкүмәте төҙөй. Финк үҙе бүтән хөкүмәт вазифалары алмай, әммә сәйәсәттә ҡалған. 1929 йылдың 1 июлендә Андельсбух коммуннаһында вафат була. Уның ҡәбер ташын Андельсбуха ҡалаһында тыуып үҫкән яҡташы архитектор Альфонс Фриц [de] эшләй. === Ғаиләһе === 1886 йылда Финк Йодок Мойсбургер Мария Катаринаға (Maria Katharina Meusburger) өйләнә. Уларҙың никахынан ун ике бала тыуа, бишәүһе ваҡытынан алда вафат була. == Ҡаҙаныштары == * Таж менән «Ҡаҙаныштар өсөн» алтын билдәһе (1900). * Бизау ҡалаһы Почетный гражданины (1904), Андельсбуха ҡалаһы Почетный гражданины (1913), Инсбрук университетында Почетлы доктор дәрәжәһе (1925). * III класлы Тимер таж ордены менән бүләкләнгән (1906), Франца Иосифа ордендары (1913, Командор тәре) и (1917, йондоҙло Командор тәреһе). == Хәтер == {{Внешнее изображение|image1=[https://i.ebayimg.com/images/g/2z0AAOSwsEpaibo9/s-l1600.jpg Йодок Финк на почтовой марке Австрии]}}<gallery widths="200" heights="200"> Файл:JodokFinkBregenz2.jpg|alt=Брегенцта һәйкәле Файл:2008.02.06.JodokFinkPlatz.Wien.PICT0016.JPG||Венала иҫтәлекле таҡтаташ Файл:Jodok Fink - Medaille.jpg|Йодок Финк миҙалы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.parlament.gv.at/WWER/PAD_00328/index.shtml Dr. h.c. Jodok Fink] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423093159/https://www.parlament.gv.at/WWER/PAD_00328/index.shtml |date=2019-04-23 }} * [http://www.biographien.ac.at/oebl_1/317.pdf Fink Jodok] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1929 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1853 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 февралдә тыуғандар]] ij7iwidsr4a3uwqp1cmwy7gzz96f3lc 0 186050 1300081 1284672 2026-06-28T23:29:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300081 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-91433-0002,_Clausnitz,_LPG,_Bau_eines_Stalls.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Bundesarchiv_Bild_183-91433-0002 %2C_Clausnitz%2C_LPG%2C_Bau_eines_Stalls.jpg/250px-Bundesarchiv_Bild_183-91433-0002 %2C_Clausnitz%2C_LPG%2C_Bau_eines_Stalls.jpg|справа|мини|250x250пкс|Төҙөлөш иҙелмәһен арбаға тейәйҙәр. Бетон бутағыста цемент нигеҙендә әҙерләнгән]] '''Цемент''' ([[Латин теле|лат]]. caementum — «ҡырсынташ, ваҡланған таш») — яһалма, органик булмаған гидравлик йәбештереүсе матдә. Төп төҙөлөш материалдарының береһе. [[Һыу]], тоҙҙарҙың һәм башҡа [[шыйыҡса]]ларҙың һыулы иретмәләре менән тәьҫир итешкәндә һығылмалы масса барлыҡҡа килтерә, ул һуңынан ҡата һәм ташҡа оҡшаш есемгә әүерелә. Башлыса [[бетон]] һәм төҙөлөш иҙелмәләре әҙерләү өсөн файҙаланыла. Цемент гидравлик йәбештереүсе булып тора һәм дымлы шарттарҙа нығыныу һәләтенә эйә. Һауала ғына ҡата торған ҡайһы бер минералдарҙан ([[кальций]] [[Оксидтар|оксидынан]]) ныҡ айырыла. Цемент маркаһы — шартлы дәүмәл, ҡыҫылған ваҡытта ныҡлыҡ билдәләнгән марканан кәм булмауын аңлата (200, 300, 400, 500, 600). ''Төҙөлөш иҙелмәләре өсөн цемент'' — төҙөлөштә һәм һылау өсөн ҡулланылған түбән клинкерлы композицион цемент. Портландцемент клинкеры актив минераль өҫтәмәләрҙе һәм тултырғыстарҙы бергә бутау юлы менән әҙерләнә. == Тарихи мәғлүмәттәр == [[Файл:Firestop_mortar_mixing.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Firestop_mortar_mixing.jpg/250px-Firestop_mortar_mixing.jpg|слева|мини|250x250пкс|{{Center|Бетон иҙеү}}]] [[Боронғо Рим|Римлеләр]] [[эзбиз]]<nowiki/>гә гидравлик үҙенсәлектәр биреү өсөн билдәле бер материалдар ҡушҡан: * пуццоландар ([[Везувий]] вулканының көлө ултырмалары); * онталған йәки ваҡланған [[Кирбес|кирбестәр]]; * Эйфель ҡалаһы тирәһендә табылған трасс ([[:ru:Пемза|трасс]]) (янартау көлөнөң ҡаты ҡатламдары). Айырмалыҡтарға ҡарамаҫтан, был материалдарҙың барыһының да составында [[оксидтар]] бар: [[кремний]] диоксиды SiO₂ (кварц йәки кремнекислота), [[алюмин]] Al₂O₃ оксиды, тимер оксиды Fe2O3 — һәм эзбиз улар менән үҙ-ара тәьҫир итешә. Шул уҡ ваҡытта кремнезём менән берләшмәләр барлыҡҡа килтереп, һыу (гидратация) ҡушыла. Һөҙөмтәлә эремәй торған кальций гидросиликаттары кристаллаша. [[Урта быуаттар]]<nowiki/>ҙа балсыҡ менән эзбизташтың яныу продукттарының һыуға сыҙамлылығы буйынса Рим пуцолан ҡатнашмаларынан ҡалышмауы һәм хатта уларҙан өҫтөнлөк итеүе осраҡлы асыҡлана. [[Файл:Belaz_75296.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Belaz_75296.jpg/250px-Belaz_75296.jpg|мини|250x250пкс|Ер аҫты бетон эштәре өсөн иретмә бутағыс]] Бынан һуң бер быуатлыҡ көсәйтелгән тәжрибәләр осоро башлана. Шул уҡ ваҡытта төп иғтибар махсус эзбиз һәм [[балсыҡ]] ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә, был компоненттарҙың оптималь нисбәтенә һәм яңыларын өҫтәүгә йүнәлтелә. 1844 йылдан һуң ғына, оксидтар менән эзбизде ныҡлы тоташтырыуға өлгәшеү өсөн, сеймал ҡатышмаһы компоненттарының теүәл нисбәтенән тыш, иң тәүҙә юғары яндырыу [[температура]]һы (яҡынса +1450 °C, 1700 К) кәрәк, тигән һығымтаға киләләр. Гидравлик үҙенсәлектәр был өс оксид эзбиз менән уҡмаштырылғандан һуң билдәләнә; уларҙы гидравликлыҡты (гидравликлыҡ факторҙары) тәьмин иткән оксидтар тип атайҙар. Портланд цементын эзбизташ һәм балсыҡты йәки ошоға оҡшаш күләмдә һәм етерлек әүҙем булған башҡа материалдары +1450… +1480 °C тиклем йылытыу юлы менән алалар . Бер ни тиклем ирегәс, клинкерҙың гранулалары барлыҡҡа килә. Цемент алыу өсөн клинкерҙы яҡынса 5 процент [[гипс]] ташы менән бергә ваҡлайҙар. Гипс ташы йәбешеү тиҙлеге менән идара итә; уны өлөшләтә кальций сульфатының башҡа формалары менән алмаштырырға мөмкин. Ҡайһы бер шарттар бутау (иҙеү) ваҡытында башҡа материалдарҙы ҡушыу мөмкинлеген бирә. Типик клинкерҙың составы яҡынса 67 % CaO, 22 % SiO2, 5 % Al2O3, 3 % Fe2O3, 3 % башҡа компоненттарҙан тора. Ул ғәҙәттә '''алит, белит, алюминат фазаһы, алюмоферритик фаза''' тип аталған дүрт төп фазаны үҙ эсенә ала. Кликерҙа ғәҙәттә аҙ миҡдарҙа [[Һелтеләр|һелте]]<nowiki/>ле сульфаттар һәм кальций оксиды кеүек башҡа бер нисә фаза була. Алит ябай цемент клинкерҙарының иң мөһим өлөшө булып тора; уның миҡдары 50 — 70 процент тәшкил итә. Ул — өс кальцийлы силикат, Са₃SiO_5. Уның составы һәм төҙөлөшө башҡа иондарҙы (бигерәк тә Mg²⁺, Al³⁺ һәм Fe³⁺) рәшәткәгә урынлаштырыу юлы менән үҙгәртелә. Алит һыу менән сағыштырмаса тиҙ реакцияға инә һәм нормаль цементтарҙа ныҡлыҡты барлыҡҡа килтереүҙә мөһим роль уйнай. 28 тәүлек эсендә ныҡлыҡ барлыҡҡа килә. Ғәҙәти цемент клинкерҙары өсөн белит миҡдары 15 — 30 процент тәшкил итә. Был структураға сит иондарҙы индереү юлы менән үҙгәртелгән ике кальцийлы силикат Ca₂SiO₄, һәм ғәҙәттә тулыһынса йәки күпселектә β-модификация рәүешендә була. Белит һыу менән реакцияға яй инә, шуға күрә тәүге 28 [[тәүлек]]тә ныҡлыҡҡа әллә ни йоғонто яһамай, ләкин һуңыраҡ ныҡлығын күпкә арттыра. Бер йыл үткәс, сағыштырма шарттарҙа саф алит һәм таҙа белиттың ныҡлығы яҡынса бер тигеҙ була. Ғәҙәттәге цемент клинкерҙарының күпселеге өсөн алюминат фазаһы миҡдары 5 — 10 процент тәшкил итә. Был өс кальцийлы алюминат — ҡыҫҡаса 3СaAS (составы — 3CaO*Al₂O₃*SiO₂). Составы буйынса, ҡайһы берҙә структураһы буйынса ла, башҡа иондар иҫәбенә лә (бигерәк тә Si⁴⁺, Fe³⁺, Na⁺ и К⁺⁾ ныҡ үҙгәрелә. Алюминат фазаһы һыу менән бик тиҙ тәьҫир итешә һәм, әгәр контролдә тотоусы агент өҫтәлмәһә, ҡатып бара. Феррит фазаһы ғәҙәти цемент клинкерҙың5—15 процентын тәшкил итә. Был дүрт кальцийлы алюмоферрит, ҡыҫҡаса 4СaAFS (4CaO*Al2O3*Fe2O3 *SiO2). составы Al/Fe нисбәтенең үҙгәреүе һәм структурала башҡа иондарҙың урынлашыуы арҡаһында һиҙелерлек үҙгәрә. Феррит фазаның һыу менән тәьҫир итешеү тиҙлеге составының йәки башҡа характеристикаларҙың айырмаһы арҡаһында бер ни тиклем үҙгәреп торорға мөмкин, әммә ул, ҡағиҙә булараҡ, башланғыс осорҙа юғары һәм артабанғы этаптарҙа алит һәм белит тиҙлектәре араһында тора. Күренекле ғалим-химик А. Р. Шуляченко Рәсәй цемент сәнәғәтенең атаһы тип һанала. Антоновтың шахта мейесе клинкерҙы яндырыу һәм етештереү өсөн киң ҡулланыла. Цемент технологияһы һәм гидравлик ҡатырғыс мәсьәләләре буйынса Ю. М. Бутт, С. М. Рояк, И. Ф. Пономарев, Н. А. Торопов һәм башҡалар ҙур эш алып бара. == Цемент төрҙәре == Төп минерал булыу буйынса цементтар ошо төрҙәргә бүленә<ref name="Рыбьев2">Строительное материаловедение: Учебное пособие для строительных спец. вузов / И. А. Рыбьев. — М.: Высш. шк., 2003. — 701 с.</ref>: * романцемент — белит өҫтөнлөк итә, әлеге ваҡытта етештерелмәй; * портландцемент — алиттың өҫтөнлөк итә, төҙөлөштә киң таралған; * [[:ru:Глинозёмистый цемент|глинозёмистый цемент]] — алюминат фазаһы өҫтөнлөк итә; * магнезиаль цементы (Сорель цементы, альболит) ([[:ru:Магнезиальный цемент|магнезиальный цемент]] ([[:ru:Цемент Сореля|цемент Сореля]], [[:ru:Альболит|альболит]])) — магнезит нигеҙендә, тоҙҙарҙың һыу иретмәһе менән ҡаплана; * кислотаға сыҙамлы цемент — натрий гидросиликаты нигеҙендә (Na₂O·''m''SiO₂·''n''H₂O), кварц ҡомоноңһәм кремний фторлы натрийҙың ҡоро ҡатышмаһы, шыйыҡ быяланың ([[:ru:Жидкое стекло|жидкое стекло]]) һыу иретмәһе менән ҡаплана Шулай уҡ биоцемент бар, ул ғәҙәти цементтан [[биотехнология]]лар ярҙамында етештерелеүе менән айырыла. Күпселек осраҡта цемент портландцемент һәм портландцемент клинкеры нигеҙендәге цементтарҙы аңлата. [[XX быуат]] аҙағында цементтың яҡынса 30 төрө тәшкил итә<ref name="Рыбьев3">Строительное материаловедение: Учебное пособие для строительных спец. вузов / И. А. Рыбьев. — М.: Высш. шк., 2003. — 701 с.</ref>. Ныҡлығы буйынса цемент маркаларға бүленә. Үҙенең ныҡлығы арҡаһында 600 маркалы цемент «хәрби» йәки «фортификацион» тип атала. Бункерҙар, ракета шахталары кеүек хәрби объекттар төҙөү өсөн ҡулланыла. Хәҙерге ваҡытта цемент ныҡлыҡ буйынса кластарға бүленә. Кластарҙың марканан төп айырмаһы шунда: ныҡлыҡ уртаса күрһәткес булараҡ түгел, ә тәьмин ителештең 95 % — тан кәм булмауын талап итә (йәғни 100 өлгөнөң 95-е класҡа тап килергә тейеш). Класс 30 — 60 һандары менән билдәләнә, улар ҡыҫыу көсөн (МПА) билдәләй. == Етештереү == Цементты клинкер һәм гипсты ваҡ итеп шымартыу юлы менән алалар. Клинкер - бер төрлө сеймал ҡатнашмаһын, тигеҙ яндырып, ойошоу хәленә еткерелгән продукт. Сеймал ҡатнашмаһы кальций силикаттарының өҫтөнлөк итеүен тәьмин итеүсе билдәле составтағы [[эзбизташ]] һәм [[балсыҡ]]тан тора. Клинкерҙы ваҡлағанда, тоташыу ваҡытын көйләү өсөн [[гипс]] СaSO4·2H2O, ҡайһы бер үҙенсәлектәрен яҡшыртыу һәм цементтың үҙҡиммәтен кәметеү өсөн 15 процентҡа тиклем әүҙем минераль өҫтәмәләр индерелә. == Донъяла цемент етештереү == 2010 йылда донъя күләмендә цемент етештереү 3,325 миллиард тоннаға етә. Иң эре өс етештереүсе иҫәбенә [[Ҡытай]] (1,8 млрд тонна), [[Һиндостан]] (220 млн тонна), [[АҠШ]] (63,5 млн тонна) инә. Росстат мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә портландцемент, глиноземлы цемент, шлаклы цемент һәм оҡшаш гидравлик цементтар етештереү 2012 йылда 61,5 миллион тонна тәшкил итә. 2011 йылда донъяла иң эре цемент етештереүселәр<ref>''Владимир Кондратьев'' — [Мировая цементная промышленность], Портал «Перспективы», 2011</ref>: * Holcim — [[Швейцария]] — 136,7 млн т. * Lafarge — Франция — 150,6 млн т. * Heidelberg Group — [[Германия]] —176 млн т. (2016 йылдың 1 июленә) * Cemex — [[Мексика]] — 74,0 млн т. * Italcementi — [[Италия]] — 54,4 млн т. * Anhui Conch Cement — [[Ҡытай]] — 41,5 млн т. * Taiheiyo Cement — [[Япония]] — 38,0 млн т. * Votorantim Cimentos — [[Бразилия]] — 31.8 млн т. * Buzzi Unicem+Dyckerhoff — Италия-Германия — 26,6 млн т. * Cimpor — [[Португалия]] — 28,3 млн т. * Vicat — [[Франция]] — 19,8 млн т.<ref>[http://www.vicat.com/Vicat-Group/Introducing-the-Vicat-Group/Key-figures Vicat Group by the numbers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116231803/http://www.vicat.com/Vicat-Group/Introducing-the-Vicat-Group/Key-figures |date=2016-11-16 }}.</ref> * Евроцемент груп — Рәсәй — 18,4 млн т. === Рәсәйҙә цемент етештереү === 2013 йылда Рәсәйҙең ун алдынғы цемент етештереүсеһе (күләме миллион тонна/баҙар өлөшө %)<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2447772 Топ-10 крупнейших производителей цемента в России], «[[Коммерсантъ]]<nowiki/>», 8 апреля 2014.</ref>: # «Евроцемент груп» — 21,649 / 32,6 # «Новоросцемент» — 5,772 / 8,7 # «Мордовцемент» — 4,717 / 7,1 # «Себер цементы» — 4,307 / 6,5 # Heidelberg Cement — 3,654 / 5,5 # Holcim — 3,658 / 5,5 # Dyckerhoff — 3,257 / 4,9 # «Себряковцемент» — 3,167 / 4,8 # Lafarge — 2,416 / 3,6 # «Востокцемент» — 2,037 / 3,1 2014 йыл йомғаҡтары буйынса заводтарҙың проект ҡеүәте (йылына миллион тонна): # «Евроцемент груп» — 33,1 # «Мордовцемент» — 7,2 # «Новоросцемент» — 6,9 # «Себер цементы» — 6,7 # Heidelberg Cement — 4,9 # Holcim — 4,6 # «Востокцемент» — 4,3 # Dyckerhoff — 3,7 # «Себряковцемент» — 3,4 # «Базэлцемент» — 3,2 2014 йылдың декабрендә «Мордовцемент» предприятиелары «Евроцемент групп» ҡулына күсә<ref>[http://www.nsp.su/news/2015-02/12623/ Независимый строительный портал. Топ-10 производителей цемента в России. 25.02.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208132409/http://www.nsp.su/news/2015-02/12623/ |date=2015-12-08 }}</ref>. 2019 йылда<ref>[https://oec.world/en/profile/hs92/cement По данным справочника oec.world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220107191209/https://oec.world/en/profile/hs92/cement |date=2022-01-07 }}</ref> донъяла цемент әйләнеше күләме 12,1 миллиард долларға баһалана. Иң эре экспортерҙар: [[Вьетнам]] ($1,39 млрд), Төркиә (993 млн [[доллар]]), [[Таиланд]] (704 млн доллар), Германия (558 миллион доллар) һәм Канада (534 млн доллар). Иң эре импортерҙар — АҠШ (1,27 миллиард доллар), Ҡытай (918 миллион доллар), [[Бангладеш]] (641 миллион доллар), [[Филиппин]] (512 миллион доллар), Франция (480 млн доллар). Рәсәйҙең донъя цемент [[экспорт]]ындағы өлөшө 0,55 % (яҡынса 67 миллион доллар), импортта — 0,67 % (яҡынса 82 миллион доллар) тәшкил итә. == Сығанаҡтар == * ''Райхель В., Конрад Д.'' Бетон. В 2 ч. Ч. 1. Свойства. Проектирование. Испытание. — М.: Стройиздат, 1979. С. 33. Пер. с нем. / Под ред. В. Б. Ратинова. * {{Китап|978-5-9729-0048-0|автор=Дворкин Л. И., Дворкин О. Л.|заглавие=Справочник по строительному материаловедению|место=М.|издательство=Инфра-Инженерия|год=2010}} <!-- == шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Список стран по производству цемента|Список стран по производству цемента]] * [[:ru:Арболит|Арболит]] * [[:ru:Цементный кризис|Цементный кризис]] * [[Бетон]] --> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Цементы|[[Егоров, Константин Николаевич|Егоров, К. Н.]], [[Менделеев, Дмитрий Иванович|Менделеев Д. И.]]}} == Һылтанмалар == [[Категория:Төҙөлөш материалдары]] 6vm0hna7dzsmcrlnzwh03x5akf93wvf 0 195289 1300072 1279007 2026-06-28T16:47:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300072 wikitext text/x-wiki {{Сборная страны по футболу | название = {{Флаг Франции}} Франция | логотип = | прозвища = Күктәр ({{lang-fr|Les Bleus}})<br>Трёхцветные ({{lang-fr|Les Tricolores}})<ref>{{cite web|url = http://ru.uefa.com/teamsandplayers/teams/teama/team=43/profile/index.html |title=Досье сборной Франции |date=2014-01-05 |publisher=UEFA |accessdate=2016-07-15 |description= |deadlink=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/687XuAxx3?url=http://ru.uefa.com/teamsandplayers/teams/teama/team=43/profile/index.html# |archivedate=2012-06-02}}</ref> | конфедерация = [[УЕФА]] | федерация = [[Франция футбол федерацияһы]] | тренер = [[Дешам Дидье|Дидье Дешам]] | менеджер = | капитан = [[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]]<ref>{{cite web|last=Иткин|first=Александр|title=Дешам подтвердил назначение Мбаппе капитаном сборной Франции|url=https://www.championat.com/football/news-5040299-desham-podtverdil-naznachenie-mbappe-kapitanom-sbornoj-francii.html|website=www.championat.com|date=2023-03-21|accessdate=2023-03-21|lang=ru|archive-date=2023-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321162254/https://www.championat.com/football/news-5040299-desham-podtverdil-naznachenie-mbappe-kapitanom-sbornoj-francii.html|deadlink=no}}</ref> | наибольшее кол-во игр = [[Льорис Уго|Уго Льорис]] (145) | лучший бомбардир = [[Жиру Оливье|Оливье Жиру]] (56) | стадион = «[[Стад де Франс]]» | ФИФА max = 1 <small>(май 2001 — май 2002, август–сентябрь 2018)</small> | ФИФА min = 27 <small>(сентябрь 2010)</small> | код ФИФА = FRA | первая игра = {{футбол|Бельгия}} 3:3 '''Франция''' {{Флаг Франции (1794—1958)}}<br>''([[Брюссель]], [[Бельгия]]; 1 мая 1904)'' | победа = {{Франция}} '''Франция''' 14:0 {{футбол|Гибралтар|||R}}<br>''([[Ницца]], [[Франция]]; 18 ноябрь 2023)'' | поражение = {{футбол|Дания}} 17:1 '''Франция''' {{Флаг Франции (1794—1958)}}<br>''([[Лондон]], [[Англия]]; 22 октябрь 1908)'' | чемпионат мира = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]] | участий ЧМ = 16 | первый ЧМ = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]] | достижения ЧМ = [[Файл:Gold medal world centered.svg|16px]] [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]] һәм [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]] чемпионы | региональный чемпионат = [[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаттары]] | участий РЧ = 10 | первый РЧ = [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960]] | достижения РЧ = [[Файл:Gold medal europe.svg|16px]] [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|1984]] һәм [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000]] чемпионы <!-- ФОРМА -->| pattern_la1 = _fra22h | pattern_b1 = _fra22h | pattern_ra1 = _fra22h | pattern_sh1 = _fra22h | pattern_so1 = _fra22hl | leftarm1 = 221F4E | body1 = 221F4E | rightarm1 = 221F4E | shorts1 = 112855 | socks1 = E50000 | pattern_la2 = _fra22a | pattern_b2 = _fra22a | pattern_ra2 = _fra22a | pattern_sh2 = _fra22a | pattern_so2 = _fra22al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000C6 | socks2 = FFFFFF | медали = {{турнир|[[Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Йәйге Олимпия уйындары 1900|Париж 1900]]|[[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1900|футбол]]}} {{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындары 1984|Лос-Анджелес 1984]]|[[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1984|футбол]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|Швеция 1958]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|Мексика 1986]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|Франция 1998]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|Германия 2006]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|Россия 2018]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|Катар 2022]]}} {{турнир|[[Кубок конфедераций|Кубки конфедераций]]}} {{медаль|Алтын|[[Конфедерациялар Кубогы 2001|Япония/Корея 2001]]}} {{медаль|Алтын|[[Конфедерациялар Кубогы 2003|Франция 2003]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|Франция 1984]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|Англия 1996]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|Бельгия/Нидерланды 2000]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|Франция 2016]]}} {{турнир|[[УЕФА-ның Милләттәр лигаһы]]}} {{медаль|Алтын|[[УЕФА-ның Милләттәр лигаһы 2020/2021|Италия 2020-2021]]}} }} '''Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы''' ({{lang-fr|Équipe nationale de France de football}}) — халыҡ-ара [[футбол]] матчтарында һәм турнирҙарына [[Франция]] исеменән сығыш яһай. Етәксе органы — Франция футбол федерацияһы. Федерация 1904 йылдан [[ФИФА]], 1954 йылдан [[УЕФА]] ағзаһы булып тора. Француздар — был ике ойошмаға ла нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Франция Европа чемпионы (1984 һәм 2000) һәм донъя чемпионы (1998 һәм [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]) титулына икешәр тапҡыр лайыҡ була. Францияның милли командаһы Донъя кубогының һуғышҡа тиклемге өс турнирында ла ҡатнаша. Француздар донъя чемпионатының финал этабына бөтәһе 16 тапҡыр үтә<ref name=alltournaments>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/tournaments/worldcup/teams/mostpartecipations.html|title=FIFA World Cup™|publisher=FIFA|lang=en|access-date=2017-12-03|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518031702/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/tournaments/worldcup/teams/mostpartecipations.html|deadlink=yes}}</ref>. Донъя чемпионатында тәүге уңышҡа [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]] йылда өлгәшә, ул саҡта улар бронза миҙал яулай. Һуңынан, 1980 йылдар башына тиклем, йыйылма команда етди һөҙөмтәләр күрһәтмәй. [[Мишель Платини]], Жан Теаган, Ален Гирессе һәм [[Фернандес Луис|Луис Фернандестар]] килгәс, Франция йыйылма командаһы беренсе тапҡыр [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982 йылғы донъя чемпионатында]] 4-се урынды яулай, һуңынан бер йыл эсендә 1984 йылғы Европа чемпионатында һәм Лос-Анджелестағы Олимпия уйындарында еңә, ә [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986 йылдағы донъя чемпионатында]] 1958 йыл һөҙөмтәһен ҡабатлай. 2016 йылда команда Дидье Дешам етәкселегендә Европа вице-чемпионы була, ә 2018 йылда донъя чемпионы титулын икенсе тапҡыр яулай. Киләһе донъя чемпионатында финалда Аргентинанан еңелә. Уго Льорис йыйылма команда өсөн 145 матчта уйнай; иң яҡшы бомбардир — Оливье Жиру (56 гол)<ref name="StatRSSSF">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/fran-recintlp.html|title=France - Record International Players|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|accessdate=2014-09-04|lang=en|archive-date=2019-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028053510/http://rsssf.com/miscellaneous/fran-recintlp.html|deadlink=no}}</ref>. баш тренеры — [[Дешам Дидье|Дидье Дешам]], был вазифаға 2012 йылдың 8 июлендә тәғәйенләнә<ref>{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1232546-federacija-futbola-francii-oficialno-objavila-o-reshenii-blana-ujti.html|title=Федерация футбола Франции официально объявила о решении Блана уйти|publisher=Чемпионат.com|lang=rus|archiveurl=https://www.webcitation.org/69zFQqtRF?url=http://www.championat.com/football/news-1232546-federacija-futbola-francii-oficialno-objavila-o-reshenii-blana-ujti.html#|archivedate=2012-08-17|accessdate=2012-08-11|deadlink=no}}</ref>. Через неделю, [[8 июля]], Дидье Дешам был назначен тренером сборной Франции<ref name="championat.com/1241017">{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1241017-desham-oficialno-naznachen-glavnym-trenerom-sbornoj-francii.html|title=Дешам официально назначен главным тренером сборной Франции|publisher=Чемпионат.com|lang=rus|archiveurl=https://www.webcitation.org/69h5XfUVH?url=http://www.championat.com/football/news-1241017-desham-oficialno-naznachen-glavnym-trenerom-sbornoj-francii.html#|archivedate=2012-08-05|accessdate=2012-07-27|deadlink=no}}</ref>. == Икенсе донъя һуғышы алдынан == [[Файл:France football 1900.jpg|thumb|left|220px|Франци йыйылма командаһы 1900 йылғы Олимпия уйындарында]] Франция йыйылма командаһы тәүге рәсми халыҡ-ара матчын 1904 йылдың 1 майында Брюсселдә [[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]ға ҡаршы үткәрә<ref>{{cite web |url=http://www.fff.fr/servfff/fiche_joueur_new/match.php?id_match=540 |title=Статистика матча |publisher=FFF |lang=fr |access-date=2011-04-24 |archive-date=2012-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120729095736/http://www.fff.fr/servfff/fiche_joueur_new/match.php?id_match=540 |deadlink=no }}</ref>. Бынан дүрт йыл элек Олимпия йыйылма командаһы [[Йәйге Олимпия уйындары 1900|II Олимпия уйындары]]нда көмөш миҙал яулай<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tableso/ol1900f.html|title=Games of the II. Olympiad. Football Tournament|publisher=RSSSF|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RB5ZdBx?url=http://www.rsssf.com/tableso/ol1900f.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2011-08-08|deadlink=no}}</ref>. [[Файл:France-Suisse 1905.jpg|thumb|left|220px|1905 йылда "Парк де Пренс"та үткән Франция менән [[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] араһындағы матч — йыйылма тарихында икенсе уйын.]] 1930 йылда француздар тәүге Донъя кубогы турнирында ҡатнаша. [[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]ны беренсе матчта 4:1 иҫәбе менән еңеүгә ҡарамаҫтан, улар сығыштарын төркөм этабында уҡ тамамлай<ref name=results>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1096/report.html|title=1930 FIFA World Cup Uruguay™. Results|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RB62izC?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1096/report.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. Киләһе ике матчта [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]<ref name=results/> һәм [[Футбол буйынса Чили йыйылма командаһы|Чили]]<ref name=results/> командаларынан 0:1 (икеһенә лә) иҫәбе менән еңелә. Киләһе мундиалда француздар [[Футбол буйынса Австрия йыйылма командаһы|Австрия]]нан 2:3 иҫәбе менән еңелә һәм турнирҙан төшөп ҡала<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=3/results/index.html|title=1934 FIFA World Cup Italy™. Results|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RB6cAPA?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=3/results/index.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. 1938 йылда Франция командаһы турнирҙың тәүге этабын үтә. Әммә икенсеһендә үк ул [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]] йыйылма командаһынан 1:3 иҫәбе менән еңелә<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/index.html|title=1938 FIFA World Cup France™. Results|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RB79Nm2?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/index.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. == 1958—1960 йылдар. Тәүге уңыштары == === 1958 — донъя чемпионатының бронза миҙалдары === [[Футбол буйынса донъя чемионаты 1958|1958]] йылда [[Швеция]]ла уҙған мундиалда француздар ФРГ командаһын 6:3 иҫәбе менән еңә һәм бронза миҙал яулай<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=15/results/index.html|title=1958 FIFA World Cup Sweden™. Results|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RBBoHtC?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=15/results/index.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. {{Стартовый состав| Заголовок='''Германия йыйылма командаһына ҡаршы 3-сө урын өсөн уйында<br> Франция йыйылма командаһы составы'''| Расположение=right| Футболисты= {{Игрок команды|22|76|'''[[Абб Клод|Абб]]'''}} {{Игрок команды|80|5|'''[[Каэльбель Раймон|Каэльбель]]'''}} {{Игрок команды|60|76|'''[[Лерон Андре|Лерон]]'''}} {{Игрок команды|80|145|'''[[Панверн Арман|Панверн]]'''}} {{Игрок команды|135|45|'''[[Лафон Морис|Лафон]]'''}} {{Игрок команды|135|110|'''[[Марсель Жан-Жак|Марсель]]'''}} {{Игрок команды|195|5|'''[[Виснески Марьян|Виснески]]'''}} {{Игрок команды|240|40|'''[[Фонтен Жюст|Фонтен]]'''}} {{Игрок команды|195|76|'''[[Копа Раймон|Копа]]'''}} {{Игрок команды|240|110|'''[[Дуи Ивон|Дуи]]'''}} {{Игрок команды|195|145|'''[[Венсан Жан|Венсан]]'''}} | }} Тренеры Альбер Баттё булған «өс төҫлөләр» һөжүм итеп уйнай, майҙанға сыҡҡан 11 футболсы иҫәбендә биш һөжүм итеүсе һәм алға сығыусы ярымһаҡсылар була. «Реймс» клубынан 25 йәшлек Жюст Фонтен йыйылма команданың йондоҙо була, ул турнир дауамында (алты матчта) ун өс гол индерә<ref name=fontaine>{{cite web|url=http://www.championat.com/football/article-63509.html|title=Рекорд в чужих бутсах|publisher=Чемпионат.ру|lang=rus|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ROsolPE?url=http://www.championat.com/football/article-63509.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2011-06-15|deadlink=no}}</ref>. === 1960 — Европа чемпионатында IV урын === Ике йылдан һуң, 1960 йылда, беренсе тапҡыр [[футбол буйынса Европа чемпионаты]] үткәрелә. Был турнир Францияла үтә. Альберт Баттё етәкселегендәге команда квалификацияның беренсе этабында [[Футбол буйынса Греция йыйылма командаһы|Греция]]ны<ref name=qualifying>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tables/60e.html|title=European Championship 1960. Qualifying Stage. 1/8 FINALS|publisher=RSSSF.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RBCo08o?url=http://www.rsssf.com/tables/60e.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2011-06-25|deadlink=no}}</ref> һәм [[Футбол буйынса Австрия йыйылма командаһы|Австрия]]ны еңә<ref name=qualifying/>. Дүрт команда ғына уйнаған финал турнирында Франция ике матчта ла еңелә һәм дүртенсе урынға сыға<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tables/60e-det.html|title=European Championship 1960 - Details Final Tournament|publisher=RSSSF.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RBDEq3H?url=http://www.rsssf.com/tables/60e-det.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2011-06-25|deadlink=no}}</ref>. == 1982—1986 йылдар. Платини дәүере == === 1982 йыл — донъя чемпионатында IV урын === Франция 1982 йылда донъя чемпионаты финалына һайлап алыу төркөмөндә икенсе урындан сыға<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/preliminaries/preliminary=51/index.html|title=1982 FIFA World Cup Spain™. Preliminaries|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RBE6KSO?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/preliminaries/preliminary=51/index.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. == Уйын һөҙөмтәләре == Был бүлектә Франция йыйылма командаһының бөтә ярыштарҙа, шул иҫәптән дуҫтарса уйнаған һуңғы матчтары күрһәтелә. Исемлек 2021 йылдың 28 июненә хронологик тәртиптә бирелә. === Европа чемпионаты 2020. Финал раунды === '''F төркөмө''' {{Чемпионат Европы по футболу 2020. Групповой этап|Группа F}} '''Франция — Германия''' <section begin=F2 />{{Footballbox |date={{Start date|2021|6|15|df=y}} |time=21:00 |team1={{Футбол|FRA|||R}} |score={{score link|Чемпионат Европы по футболу 2020. Группа F#Франция — Германия|1:0}} |report=https://ru.uefa.com/uefaeuro-2020/season=2020/matches/round=2001024/match=2024456/index.html |team2={{футбол|GER}} |goals1=[[Хуммельс, Матс|Хуммельс]] {{гол|20|авт.}} |goals2= |stadium=«[[Альянц Арена|Арена Мюнхен]]» |location=[[Мюнхен]] |attendance=13 000 |referee={{Флаг|ESP}} [[дель Серро Гранде, Карлос|Карлос дель Серро Гранде]] }}<section end=F2 /> {| width=92% |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_fra20H|pattern_b=_fra20H_wc|pattern_ra=_fra20H|pattern_sh=_fra20H|pattern_so=|leftarm=112855|body=112855|rightarm=112855|shorts=112855|socks=F1030A|title=Франция<ref name="fra-ger_line-ups">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2020/2024456_lu.pdf |title=Tactical Line-ups – France v Germany |website=UEFA.com |publisher=УЕФА |date=2021-06-15 |lang=en |access-date=2021-06-29 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624170242/https://www.uefa.com/newsfiles/euro/2020/2024456_lu.pdf |deadlink=no }}</ref>}} |{{Футбольная форма |pattern_la = _ger20h |pattern_b = _ger20H |pattern_ra = _ger20h |pattern_sh = _adidascondivo20wb |pattern_so = _ger20h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Германия<ref name="fra-ger_line-ups"/> }} |} '''Венгрия — Франция''' <section begin=F3 />{{Footballbox |date={{Start date|2021|6|19|df=y}} |time=15:00 |team1={{Футбол|HUN|||R}} |score={{score link|Чемпионат Европы по футболу 2020. Группа F#Венгрия — Франция|1:1}} |report=https://ru.uefa.com/uefaeuro-2020/season=2020/matches/round=2001024/match=2024465/index.html |team2={{футбол|FRA}} |goals1=[[Фиола Аттила|Фиола]] {{гол|45+2}} |goals2=[[Гризманн Антуан|Гризманн]] {{гол|66}} |stadium=«[[Ференц Пушкаш (стадион, 2019)|Ференц Пушкаш]]» |location=[[Будапешт]] |attendance=55 998 |referee={{Флаг|ENG}} [[Оливер Майкл (футбол судьяһы)|Майкл Оливер]] }}<section end=F3 /> {| width=92% |- |{{Футбольная форма |pattern_la = _hun20h |pattern_b = _hun20H |pattern_ra = _hun20h |pattern_sh = _hun20a |pattern_so = _3_stripes_white |leftarm = FF0000 |body = FF5555 |rightarm = FF0000 |shorts = FFFFFF |socks = 00A354 |title = Венгрия<ref name="hun-fra_line-ups">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2020/2024465_lu.pdf |title=Tactical Line-ups – Hungary v France |website=UEFA.com |publisher=УЕФА |date=19 июня 2021 |access-date=19 июня 2021 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624162943/https://www.uefa.com/newsfiles/euro/2020/2024465_lu.pdf |deadlink=no }}</ref> }} |{{Футбольная форма|pattern_la=_rbl2021h|pattern_b=_fra20a_wc|pattern_ra=_rbl2021h|pattern_sh=_fra20H|pattern_so=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=112855|socks=FFFFFF|title=Франция<ref name="hun-fra_line-ups"/>}} |} '''Португалия — Франция''' <section begin=F5 />{{Footballbox |date={{Start date|2021|6|23|df=y}} |time=21:00 |team1={{Футбол|POR|||R}} |score={{score link|Чемпионат Европы по футболу 2020. Группа F#Португалия — Франция|2:2}} |report=https://ru.uefa.com/uefaeuro-2020/season=2020/matches/round=2001024/match=2024476/index.html |team2={{футбол|FRA}} |goals1=[[Криштиану Роналду]] {{гол|30|пен.}} {{гол|60|пен.}} |goals2=[[Бензема Карим|Бензема]] {{гол|45+2|пен.}} {{гол|47}} |stadium=«[[Ференц Пушкаш (стадион, 2019)|Ференц Пушкаш]]» |location=[[Будапешт]] |attendance=54 886 |referee={{Флаг|ESP}} [[Матеу Лаос, Антонио|Антонио Матеу Лаос]] }}<section end=F5 /> {| width=92% |- |{{Футбольная форма |pattern_la = _por20H |pattern_b = _portugal20h |pattern_ra = _por20H |pattern_sh = _por20H |pattern_so = _por20hl |leftarm = CA0014 |body = CA0014 |rightarm = CA0014 |shorts = 0D6938 |socks = CA0014 |title = Португалия }} |{{Футбольная форма|pattern_la=_rbl2021h|pattern_b=_fra20a_wc|pattern_ra=_rbl2021h|pattern_sh=_fra20A|pattern_so=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Франция}} |} '''1/8 финал''' {{#lst: Чемпионат Европы по футболу 2020. Плей-офф | R16-6 }} == Донъя чемпионаттарында ҡатнашыуы == Франция — 1930 йылда футбол буйынса беренсе донъя чемпионатында ҡатнашҡан дүрт Европа командаһының береһе<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/teams/index.html|title=1930 FIFA World Cup Uruguay™. Teams|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RK2c1sp?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/teams/index.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. Ул беренсе титулын 1998 йылда яулай<ref name=francestat>{{cite web|url=https://www.fifa.com/associations/association=fra/index.html|title=FIFA World Cup™ appearances|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RK3EMAo?url=http://www.fifa.com/associations/association=fra/index.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. Ул саҡта Франция турнирҙы ҡабул итә һәм финал матчында Бразилияны 3:0 иҫәбе менән еңә<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8788/report.html|title=1998 FIFA World Cup France™. Brazil - France|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RK42FFB?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8788/report.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]] йылда Франция, финалда [[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]]ны 4:2 иҫәбе менән еңеп, үҙ тарихында икенсе донъя чемпионатында еңеү, 2006 йылда көмөш миҙал яулай<ref name=francestat/>. Финалда [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]] йыйылмаһына пенальти серияһында еңелде]<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410064/report.html|title=2006 FIFA World Cup Germany ™. Italy - France|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/613ooN2kY?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410064/report.html#|archivedate=2011-08-19|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. Шулай уҡ ике тапҡыр бронза миҙал яулай: 1958 һәм 1986 йылда донъя чемпионатында<ref name=francestat/>. 1982 йылда 4-се урында була<ref name=francestat/>. Иң насар уйындары 2002 йылда — башта уҡ турнирҙан төшөп ҡала<ref name=Korea_Japan/> һәм 2010 йылда<ref name=france2010>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/teams/team=43946/index.html|title=2010 FIFA World Cup South Africa ™. France|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RK4WEQT?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/teams/team=43946/index.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref>. Ике тапҡыр команда төркөмдә һуңғы урында була. 2002 йылда команда Сенегал йыйылма командаһынан еңелә һәм бер гол да индермәйенсә турнирҙан төшөп ҡала.<ref name=Korea_Japan/>. 2010 йылғы донъя чемпионатында Франция Мексика һәм Көньяҡ Африка Республикаһы йыйылмаларынан еңелә һәм Уругвай йыйылмаһы менән тигеҙ иҫәпкә уйнап, бер мәрәй йыя<ref name=france2010/>. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Донъя чемпионаттарында статистикаһы<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/associations/association=fra/worldcup/index.html|title=France statistics|publisher=FIFA|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RK5Yujb?url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/associations/association=fra/worldcup/index.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2017-12-03|deadlink=no}}</ref> !Йыл !Стадия !Урын !{{abbr|М|Матчей сыграно|0}} !{{abbr|В|Выигрыши|0}} !{{abbr|Н|Ничьи|0}} !{{abbr|П|Поражения|0}} !{{abbr|ГЗ|Голов забито|0}} !{{abbr|ГП|Голов пропущено|0}} |- |{{Уругвай}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||Төркөм этабы||7||3||1||0||2||4||3 |- |{{Флаг Италии (1861-1946)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]||1/8 финал||9||1||0||0||1||2||3 |- |style="border: 3px solid red"|{{Флаг Франции (1794—1958)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]||Сирекфинал||6||2||1||0||1||4||4 |- |{{флаг|Бразилия|1889}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]||colspan=8|''Ҡатнашыуҙан баш тарта'' |- |{{Швейцария}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]||Төркөм этабы||11||2||1||0||1||3||3 |- |- bgcolor=#cc9966 |{{Швеция}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]||3-сө урын||'''3'''||6||4||0||2||23||15 |- |{{Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]||colspan=8|''Квалификациянан үтмәй'' |- |{{Англия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]||Төркөм этабы||13||3||0||1||2||2||5 |- |{{Мексика}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]||rowspan=2 colspan=8|''Квалификациянан үтмәй'' |- |{{Германия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]] |- |{{Флаг Аргентины (1812-1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]||Төркөм этабы||12||3||1||0||2||5||5 |-style="background:beige |{{Испания}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]||4-се урын||'''4'''||7||3||2||2||16||12 |- bgcolor=#cc9966 |{{Мексика}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]||3-сө урын||'''3'''||7||4||2||1||12||6 |- |{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]||rowspan=2 colspan=8|''Квалификациянан үтмәй'' |- |{{США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]] |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[ЧФутбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]||[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1998|Чемпион]]||'''1'''||7||6||1||0||15||2 |- |{{Флаг Республики Корея (1997—2011)}} {{Япония}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||Төркөм этабы||28||3||0||1||2||0||3 |- |- bgcolor=#C0C0C0 |{{Германия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]||[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2-се урын]]||'''2'''||7||4||3||0||9||3 |- |{{ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||Төркөм этабы||29||3||0||1||2||1||4 |- |{{Бразилия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||Сирекфинал||7||5||3||1||1||10||3 |- |-bgcolor=gold |{{Россия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|Чемпион]]||'''1'''||7||6||1||0||14||6 |-bgcolor=#C0C0C0 |{{флаг|Катар}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2-се урын]]||2||7||5||1||1||14||6 |- !'''Бөтәһе'''!!16/22!!'''2 титул'''!!72!!34!!13!!19!!120!!77 |- |} Франция бөтәһе 16 [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|донья чемпионаты]]нда ҡаташа<ref name=alltournaments>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/tournaments/worldcup/teams/mostpartecipations.html|title=FIFA World Cup™|publisher=FIFA|lang=en|access-date=2017-12-03|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518031702/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/tournaments/worldcup/teams/mostpartecipations.html|deadlink=yes}}</ref>. [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] һәм [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] йыйылма командалары шулай уҡ. [[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] (17), [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] (18), [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]] (18), [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] (20) һәм [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] (22) командалары күберәк. Франция донъя чемпионатының бөтәһе 73 финалында ҡатнаша<ref name=alltime>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/tournaments/worldcup/alltimerankings.html|title=FIFA World Cup™ - All-time rankings|publisher=FIFA|lang=en|access-date=2017-12-03|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626142207/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/tournaments/worldcup/alltimerankings.html|deadlink=yes}}</ref>. 2014 йылдың 20 июнендә Франция Швейцарияға ҡаршы уйында донъя чемпионатының 100-сө голын индерә. Уның авторы - һөжүмсе [[Жиру Оливье]]<ref>{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1862142-gol-zhiru-v-vorota-shvejcarii-stal-100-m-dlja-francii-na-chempionatakh-mira.html|title=Гол Жиру в ворота Швейцарии стал 100-м для Франции на чемпионатах мира|publisher=Чемпионат|lang=ru|access-date=2014-06-21|archive-date=2014-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904140024/http://www.championat.com/football/news-1862142-gol-zhiru-v-vorota-shvejcarii-stal-100-m-dlja-francii-na-chempionatakh-mira.html|deadlink=no}}</ref>. == Европа чемпионаттарында ҡатнашыуы == Франция [[футбол буйынса Европа чемпионаты]]нда уңышлы сығыш яһай, 1984 һәм 2000 йылдарҙа еңә<ref>{{cite web|url=http://ru.uefa.com/memberassociations/association=fra/honours/index.html|title=Франция. Награды сборной|publisher=UEFA|lang=rus|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RK7JDRO?url=http://ru.uefa.com/memberassociations/association=fra/honours/index.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2011-08-06|deadlink=no}}</ref>. Испания йыйылма командаһы һәм Германия йыйылма командаһы был титулды өсәр тапҡыр яулай<ref name="wins">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablese/eurochamp.html|title=European Championship. Countrywise list of winners|publisher=RSSSF|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RK8B6o2?url=http://www.rsssf.com/tablese/eurochamp.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2011-08-06|deadlink=no}}</ref>. Франция Европа чемпионатында тәүге тапҡыр 1960 йылда уйнай һәм дүртенсе урын ала<ref name="qualifying" />. Бөтәһе 9 беренселектә ҡатнаша. 1984 йылда чемпион була<ref name="wins" />. [[Платини Мишель]] [[Алтын бутса]]ға лайыҡ була. 2000 йылда команда [[Зидан Зинедин|Зинедин Зидан]] етәкселегендә икенсе титул яулап ала<ref name="wins" />. Евро-1992<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tables/92e.html|title=European Championship 1992. Final Tournament|publisher=RSSSF|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RK8db4u?url=http://www.rsssf.com/tables/92e.html#|archivedate=2012-02-14|accessdate=2011-08-06|deadlink=no}}</ref> һәм Евро-2008-ҙә<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tables/08e.html#fin|title=European Championship 2008. Final Tournament|publisher=RSSSF|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RCAzUxc?url=http://www.rsssf.com/tables/08e.html#fin#fin|archivedate=2012-02-14|accessdate=2011-08-06|deadlink=no}}</ref> яҡшы уйын күрһәтә алмай. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Йыл !Стадия !Урын !М !В !Н !П !ГЗ !ГП |- bgcolor=beige |style="border: 3px solid red"|{{Флаг Франции (1958—1976)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960]]||[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960#3-сө урын өсөн матч|4-се урын]]||'''4'''||2||0||0||2||4||7 |- |{{флаг|Испания|1945}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1964|1964]]||rowspan=5 colspan=8|''Квалификациянан үтмәй'' |- |{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968]] |- |{{Бельгия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]] |- |{{Флаг СФРЮ}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1976|1976]] |- |{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980]] |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{Франция}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|1984]]||[[Футбол буйынса Европа чемпионаты финалы 1984|Чемпион]]||'''1'''||5||5||0||0||14||4 |- |{{Германия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1988|1988]]||colspan=8|''Квалификациянан үтмәй'' |- |{{Швеция}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992|1992]]||[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992#A төркөмө|Төркөм этабы]]||6||3||0||2||1||2||3 |- style="background: #cfaa88;"; |{{Англия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]]||[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996#1/2 финал|1/2 финал]]||'''3'''||5||2||3||0||5||2 |- |- bgcolor=gold |{{Бельгия}} {{Нидерланды}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000]]||[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|Чемпион]]||'''1'''||6||5||0||1||13||7 |- |{{Португалия}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004|2004]]||[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004#1/4 финал|1/4 финал]]||6||4||2||1||1||7||5 |- |{{Австрия}} {{Швейцария}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|2008]]||[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008#С төркөмө|Төркөм этабы]]||15||3||0||1||2||1||6 |- |{{Польша}} {{Украина}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|2012]]||[[Евро 2012#Сирекфиналдар|1/4 финал]]||8||4||1||1||2||3||5 |- |- bgcolor=#C0C0C0 |style="border: 3px solid red"|{{Франция}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|2016]]||[[Футбол буйынса Европа чемпионаты финалы 2016|2-се урын]]||'''2'''||7||5||1||1||13||5 |- |{{ЕС}} [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]]||[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020#Плей-офф|1/8 финал]]||11||4||1||3||0||7||6 |- !'''Бөтәһе'''!!10/16!!'''2 титул'''!!43!!21!!12!!10!!69!!50 |- |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Великие сборные: Франция. Приложение к еженедельнику «[[Футбол (еженедельник)|Футбол]]».. Выпуск № 6 (42). 2009 год == Һылтанмалар == * [https://www.fff.fr/ Официальный сайт Федерации футбола Франции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316050621/http://www.fff.fr/ |date=2011-03-16 }}{{ref-fr}} * [https://eu-football.info/_matches.php?id=73 Отчёты обо всех матчах сборной Франции с 1904 года]{{ref-ru}} * [https://www.fifa.com/about-fifa/associations/FRA Страница на официальном сайте ФИФА]{{ref-en}}{{ref-fr}} {{Внешние ссылки}} {{Чемпионы мира по футболу}} {{Футбол буйынса Европа чемпионаты еңеүселәре}} {{Футбол буйынса Олимпия уйындары чемпиондары}} {{Победители Кубка Конфедераций по футболу}} {{Европа футбол командалары}} [[Категория:Футбол буйынса Европа чемпиондары]] [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары еңеүселәре]] [[Категория:Футбол буйынса йыйылма командалар]] [[Категория:Футбол буйынса чемпиондар]] [[Категория:Футбол]] [[Категория:Футбол буйынса Европа командалары]] 37yr5ddb4zj5rkfk60igg257rl27tnt 0 201130 1300082 1299373 2026-06-29T02:58:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300082 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принц (Вала Гохар) Шәһрийәр Мостафа Шафиҡ Пәһләүи''' ({{lang-fa|والاگهر شهریار شفیق}}; [[15 март]] Маади, [[Ҡаһирә]] — [[7 декабрь]] [[1979 йыл|1979]], [[Париж]], [[Франция]]) — [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Иран шаһының]] икенсе һеңлеһе шаһбикә [[Әшрәф Пәһләүи]]ҙең һәм мысырлы Әхмәт Шафиҡтың улы. Принц Шафиҡ Шәһрийәр Пәһләүиҙәр ғаиләһендә 1963 йылдан 1979 йылға тиклем Иран империяһының хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт иткән юғары дәрәжәле хәрби офицер була<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711210717/https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en |date=2022-07-11 }}». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref>. Ул Ирандан ситтә йәшәп үлтерелгән революцион режимға ҡаршы тәүге кеше. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Шәһрийәр Шафиҡ [[1945 йыл]]дың [[15 март]]ында Ҡаһирәлә принцесса [[Әшрәф Пәһләүи]] һәм Әхмәт Шафиҡ ғаиләһендә тыуа<ref>Ulbrich, Jeffrey (10 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en Killer of Shah’s Nephew Hunted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224132540/https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en |date=2022-02-24 }}». The Virgin Islands Daily News. Paris. AP. Retrieved 5 November 2012.</ref>. Ул Дартмут колледжында уҡый == Ғәиләһе == [[1967 йыл]]да ул 1957—1960 йылдарҙа Иран шаһының премьер-министры булған Манучехр Эҡбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эҡбалға өйләнгән<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en People Make News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018221221/https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en |date=2020-10-18 }}». The Calgary Herald. 22 October 1964. Retrieved 9 November 2012.</ref> . Ғаиләлә ике ул була: * Ғали йәнәптәре принц Нәҙир Шафиҡ ([[1968 йыл]]дың [[15 март]]ында тыуған) * Ғали йәнәптәре принц Дара Шафиҡ (1970 й. тыуған). == Хәрби карьераһы == [[Файл:Prince_Shahriar_and_fellow_IIN_officers.jpg|мини|Принц Шаһрийәр Шафиҡ (үҙәктә) һәм хәрби-диңгеҙ офицерҙары]] Принц Шәһрийәр һәм уның туғаны принц Ҡәмйәр Пәһләүи, хакимлыҡ итеүсе династияның хәрби карьера һайлаған берҙән-бер вәкилдәре була. Шәһрйәр Шафиҡ Ирандың Империя хәрби көстәрендә хеҙмәт иткән һәм капитан дәрәжәһенә етә алған. Иран шаһы һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре араһындағы ҡораллы конфликт ваҡытында Шафиҡ Иран хәрби-диңгеҙ флоты диңгеҙ пехотаһы подразделениеһын етәкләй, улар 1971 йылдың 30 ноябрендә Тумба һәм Әбү Муса утрауҙарын азат итә. Шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Шәхрйәр Ирандың дзюдо һәм каратэ ассоциацияһына етәкселек итә. 1979 йылдың февралендәге [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң ул династияның берҙән-бер ағзаһы һәм революционерҙарға ҡаршы көрәште дауам итеү өсөн Иранда ҡалған Империя Ҡораллы Көстәренең һирәк офицерҙарының береһе була. Контрреволюцион про-монархия фетнәһе уңышһыҙлыҡҡа тарығас (революциянан һуң бер аҙна үткәс), ул [[Фарсы ҡултығы]]нан [[Күвейт]]ҡа тиклем хөмәйнилеләрҙең эҙәрлекләүенән көслө ут аҫтында бәләкәй кәмәлә ҡасырға мәжбүр була<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Шаһ ғаиләһенең башҡа ағзалары кеүек үк, кенәз Шәһрийәр ҙә ислам революционерҙары тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә . == Үлтереү == Революцияның тәүге көндәренән үк [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] һәм уның яҡлылар шаһҡа һаман да тоғро көстәр тарафынан контртүңкәрелеш яһау ихтималлығынан ҡурҡа. Революцион трибуналдар шаһ режимы менән бәйле 600-ҙән ашыу кешене, шул иҫәптән элекке премьер-министр Әмир Ғәббәс Хөвәйҙе, өс элекке САВАК етәксеһе һәм күп һанлы хәрби һәм юғары САВАК офицерҙарын үлтереүҙе иғлан итә . Ирандан сыға алмаған ҡайһы бер элекке режим эшмәкәрҙәре подпольеға китә, был роялистик заговор ҡурҡынысын тағы ла көсәйткән. Яуап итеп, Аятолла Хәлхәли былай тигән: « ''Үлемгә хөкөм ителгән ҡәһәрле Пәһләүи ғаиләһе һәм уларҙы енәйәттәштәре ил эсендә лә, унан ситтә лә эҙәрлекләнә.Әгәр беҙ уларҙы ҡулға ала алмаһаҡ, үлтерәсәкбеҙ»''. Принц Шәһрийәр ислам режимы өсөн айырыуса хәүеф тыуҙыра. Энергиялы элекке Иран хәрби-диңгеҙ флоты капитаны, ул революциянан һуң Иранда ҡалған берҙән-бер Пәһләүи династияһының ағзаһы була һәм һөргөнгә мәжбүр ителгәнсе бер аҙ революцион хөкүмәткә ҡаршы көрәште дауам итә<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Ирандан эмиграцияға киткәс, тәүҙә АҠШ-ҡа китә<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711210717/https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en |date=2022-07-11 }}'». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Һуңынан ул ғаиләһе менән [[Париж]]да берләшә һәм яңы Иран режимына ҡаршы ҡаршылыҡ ойоштороу буйынса әүҙем аҙымдар яһай<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Secret police blamed for slaying] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711210716/https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en |date=2022-07-11 }}». The Telegraph Daily. Paris. UPI. 9 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Принц Шафиҡ «Иран Азад» (Ирекле Иран) төркөмөнә нигеҙ һала, һуңыраҡ уны уның һеңлеһе, принцесса Азаде<ref>Daṿid Menashri. «[https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490 Iran: A Decade of War and Revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126213058/https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490 |date=2024-11-26 }}». Lynne Rienner Pub (1990), p. 142.</ref> етәкләй, ул шулай уҡ Парижда йәшәй. Улар икеһе лә Пәһләүи ғаиләһенең төп вәкилдәре булып сығыш яһай. Бының өсөн Сәдеҡ Хәлхәли етәкселегендәге Ислам Республикаһының Революцион трибуналы уны ситтән тороп үлтерергә хөкөм итә, шунан һуң Шафиҡ [[1979 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] Парижда әсәһенең йорто янында Ислам Республикаһы агенты тарафынан үлтерелә, ул Шафиҡтың башына ике тапҡыр ата<ref>A Memorial in Defence of Human Rights. Дата обращения: 1 марта 2012. Архивировано из оригинала 27 сентября 2007 года.</ref><ref>Times, Frank J. Prial; Special to The New York (8 December 1979). «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251204225044/https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html |date=2025-12-04 }}» — via NYTimes.com.</ref><ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en Bakhtiar escapes assassination attempt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250121013401/https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en |date=2025-01-21 }}». ''Daily News''. 17 July 1980. Retrieved 4 November 2012.</ref><ref>Lesh, Carolyn (8 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s kin slain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126221742/https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en |date=2024-11-26 }}». ''The Bryan Times''. Paris. UPI. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Бер аҙҙан билдәһеҙ кеше полицияға шылтырата һәм принц Шәһрийәрҙең «ислам дине дошманы һәм халыҡ-ара сионизм агенты» булараҡ үлтерелеүе тураһында хәбәр итә. Аҙағында: «Йәшәһен Хөмәйни!» тип өҫтәп ҡуя . «Эттелаат» гәзите, үҙ күҙҙәре менән күргән кешегә һылтанма яһап, былай тип яҙа: «''Йөҙөн ҡаплаған мотоцикл шлемы кейгән егет Шафиҡ янына килеп, яҡын аранан уның муйынына ата. Шафиҡ йығылғас, ҡораллы кеше уның өҫтөнә эйелеп, башына икенсе тапҡырға ата һәм шунда уҡ ҡаса»''<ref>The New York Times (December 8, 1979): «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251204225044/https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html |date=2025-12-04 }}», By Frank J. Prial.</ref><ref>The Washington Post (December 8, 1979): «[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/ Nephew of Deposed Shah Murdered on Paris Street] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241213143131/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/ |date=2024-12-13 }}».</ref>. Франция полицияһы ваҡиға урынында ике 9 мм патрон тапҡан тип хәбәр итә. Шул уҡ ваҡытта Тәһранда йөҙләгән кешене аҫып үлтергәне менән билдәле мулла Сәдеҡ Хәлхәли<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=В Иране скончался знаменитый «судья-вешатель»|ссылка=http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/|язык=ru|издание=[[Lenta.Ru]]|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305035417/http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/}}</ref>, Шәһрийәр Шафиҡты үлтереүҙе [[Федаине Ислами|«Федайин Ислами»]] (Ислам Федайин ойошмаһынан үлем отряды боевиктары башҡарған тип белдереүҙе сығара Принц Иран йәшерен хеҙмәттәренең Ирандан ситтә үлтерелгән тәүге ҡорбаны була . Хәлхәли принц Шафиҡтың шаһты власҡа ҡайтарыу өсөн Ислам Республикаһына ҡаршы заговор ҡорғанға үлтерелеүен белдерә Артабан былай тип өҫтәй: « ''Беҙгә бәхет йылмайҙы… Беҙ уның әсәһен эҙәрлекләнек, әммә беҙ уның улын алдыҡ''»<ref name="pn" />. Һуңыраҡ Хәлхәли үҙенең партизандары элекке режимдан килгән шәхестәрҙе эҙләүҙе дауам итәсәк тип әйтә: «''Был иҫкергән системаның бөтә был бысраҡ пешкалары юҡ ителгәнсе дауам итәсәк''». [[2003 йыл]]да француз журналисы Хәлхәлиҙән Ислам Республикаһы дошмандарын заказлы үлтереүҙәге роле хаҡында һорағас, быға ул былай тип яуаплай: «Дөрөҫ эш итмәһәм, Имам Хөмәйни миңә әйтер ине. Ул ҡушҡандарҙы ғына эшләнем» Шаһтың 1980 йылдың [[27 июль|27 июлендә]] һөргөндәге үлеме роялистарҙы өлөшләтә властан мәхрүм итә. Шаһтың урынына уның улы Реза Пәһләүи килә, ул төрлө оппозиция фракциялары менән бәйләнештәр булдырыу сәйәсәтен алып бара, шул уҡ ваҡытта фракциялар араһындағы низағтарҙан ситтә торорға тырыша . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Голям Али Овейси == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070927014324/http://www.abfiran.org/english/person-23682.php The Boroumand Foundation] * [http://www.iranian.com/main/blog/darius-kadivar/royal-martyr-prince-shahriar-shafiq-remembered Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [http://iranpoliticsclub.net/club/viewtopic.php?p=2964&sid=73e4c85076986a5544ac6f899cbb3961 Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [https://web.archive.org/web/20080524045219/http://www.iinavy.org/tributes.html Мемориальная страница п ринца Шахрияра Шафика на сайте Иранских Имперских ВМС (фото)] * [https://web.archive.org/web/20070516214207/http://www.sarbazan.com/shahriar.htm Принц Шахрияр Шафик] (перс.) [[Категория:Сәйәси маҡсаттан үлтереү ҡорбандары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:1979 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1945 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 мартта тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 9qsofbm74k5uj0w5zojna2baept7vew 0 201220 1300080 1298633 2026-06-28T22:50:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300080 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәсән хан Ҡаджар''' ([[Әзербайжан теле|әзерб.]] ''Həsən xan Əmir Məhəməd xan oğlu Qovanlı-Qacar''; 1785, [[Ҡәзвин]] — 1856, [[Тәһран]]) — рус-фарсы һуғышында (1826—1828) ҡатнашыусы. Эриван хандың һуңғы ханы — Хөсәйен хан Ҡаджарҙың ҡустыһы<ref>''Dadaş Mammedov.'' Həsən xan Qacar (азерб.). ''www.wiki.az-az.nina.az'' (18 октября 2021). Дата обращения: 28 декабря 2022. Архивировано 28 декабря 2022 года.</ref><ref name=":0">{{Китап|автор=بامداد|заглавие=شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم}}</ref>. == Тарихы == Хәсән хан Ҡаджар Мөхәммәт хан Ҡаджарҙың улы, ул 1785 йылда [[Ҡәзвин]]дә тыуған. Ул Ҡаджарҙар ырыуының Ғеүәнле тармағынан сыҡҡан. Йәш сағында [[Фәтәли шаһ]] хеҙмәтенә инә<ref>525-ci Qəzet — Tariximizdən soraq verən qiymətli sətirlər. ''525.az''. Дата обращения: 28 декабря 2022.</ref>. Хәсән хан Иран армияһында хеҙмәт итә, батырлығы өсөн [[Аҡһаҡ Тимер|Әмир Тимерҙең]] шәхси ҡылысы менән бүләкләнә. [[Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе|Төркмәнчай килешүенең]] 12-се статьяһына ярашлы, 1828 йылдың 10 февралендә ул һәм уның ағаһы, шулай уҡ [[Карим хан Нахичеванский|Нахичеван Кәрим ханы]] [[Николай I]] указы менән бөтә мөлкәттән мәхрүм ителә<ref name=":0">{{Китап|автор=بامداد|заглавие=شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''بامداد.'' شرح حال رجال ایران قرنهای 12و13و14 جلد چهارم.</span></ref>. 1804 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Ереванға баҫып инергә ҡарар иткәс, уларға Джафар Ҡули хан Хойский ҙа ҡушыла. Ул 10 мең йәйәүле һәм атлы ғәскәрҙе Иран армияһы менән берләштерә. Хәсән хан, ул саҡта йөҙбашы, үҙенең ғәскәрен бейек урынға урынлаштыра һәм урыҫ ғәскәрен кире ҡыуа. 1806 йылда, рус ғәскәрҙәре тағы ла [[Ереван]]ға һөжүм итергә әҙерләнгәндә, Хөсәйен хан Ҡаджар Еревандың сардары итеп тәғәйенләнә. 1807 йылда Хәсән хан [[Фәтәли шаһ]] бойороғо буйынса ағаһын алмаштыра. 1808 йылда урыҫ ғәскәрҙәре [[Ереван|Ереванға]] тағы ла һөжүм итә. Хәсән хан башҡа [[иран]] командирҙары менән бер рәттән ҡаланы һаҡлай. Сентябрь һәм декабрь айҙарында барған һуғыштарҙа фельдмаршал Гудович ғәскәрҙәре еңелеү кисерә. Шул йылдың 17 ноябрендәге һуғышта 289 урыҫ һалдаты һәләк була, 574-е ауыр яралана, 285-е еңел яралана. Ете урыҫ офицерының береһе һәләк була, дүртәүһе ҡаты яралана. Был еңелеүҙән һуң Рәсәй батшаһы фельдмаршал Гудовичты кире саҡыра һәм уны эштән бушата, ә армия [[Гөржөстан|Грузияға]] ҡайта<ref>{{Китап|заглавие=Эривань // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.)|год=1890—1907|место=Санкт-Петербург}}</ref>. 1820 йылда Хәсән хан [[Иран]]дағы Чехричины баҫып алырға ынтылған ғосман армияһына ҡаршы һуғышҡа китә һәм уларға ҙур юғалтыуҙар килтереп, бер нисә ғосман ҡалаһын баҫып ала. Бер йылдан һуң, 1821 йылда, төрөктәр баҫып алынған ҡала һәм ауылдарҙы ҡайтарып алыу өсөн 70 мең ғәскәр менән [[Иран]] сигенә табан алға китә. Принц [[Ғәббәс мирза]] ғәскәр ойоштороп, наместниклыҡҡа һөжүм итә, Иран армияһы һуғышта еңә. Сардар Хәсән хан Ҡаджар үҙен Ирандың һәләтле командующийы итеп таныта һәм «Һары арыҫлан» ([[Әзербайжан теле|әзербайжанса:]] Sarı Aslan) ҡушаматы яулай. 1825 йылда Рәсәй яғы, [[Гөлистан тыныслыҡ килешеүе|Гөлистан килешүе]] шарттарына ярашлы, Балигли Гуней һәм [[Ереван]] сиктәрендә урынлашҡан [[Севан]] күлен үҙҙәренеке тип иғлан итә. Мәсьәлә ике дәүләт араһында тикшерелә, хәҡиҡәтте асыҡлау өсөн Еревандан Хәсән ханды саҡыртып алалар. Һөйләшеүҙәр барышында ул Рәсәй талаптарына ҡырҡа ҡаршы сыға<ref>{{Китап|ссылка=http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2015/2-837453.pdf|автор=Шамистан Назирли|заглавие=Расстрелянные генералы Азербайджана|ответственный=под ред. Ш. Рустамова, ред. Г. Заман, дизайн Л. Баширова, пер. с азерб. Р. Бабаев, М. Мамедов, Э. Шарифов-Сейшелский|издательство=BİZİM KİTAB|страницы=110—112|страниц=624}}</ref>. 1826 йылдың йәйге походында генерал Хәсән хан Ҡаджар Памбаки һәм Шәрүр мәхәл биләмәләрен штурмлай. 1827 йылда Хәсән хан Ширван Мостафа ханы һәм Шеки хакимы [[Hüseyn xan (Şəki xanı)|Хөсәйен хан]] менән бергә рус армияһына ҡаршы һуғыша. Һуғыш [[Тбилиси|Тифлис]] янында була. Рус армияһы көслөрәк булып сыға, һәм улар сигенергә мәжбүр була. 1827 йылда урыҫ армияһының баш командующийҙарының береһе генерал Дойг Сардарабад ҡәлғәһен алыу маҡсатында рус-фарсы һуғышы барышында [[Ереван]]ға һөжүм итергә ҡарар итә. Әммә Хәсән хандың ҡаты ҡаршылығына дусар булып, ул Талинға ҡайта. 1828 йылдың сентябрендә Найбуселтен Ғәббәс Хәсән ханды [[Ереван]]ға Сардарабад ҡәлғәһен һаҡлау өсөн ебәрә. Генерал Паскевич ҡәлғәне ҡамап ала. Алыш ҡаты була, ун ике көн дауамында өҙлөкһөҙ алыштар бара<ref>{{Китап|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Einnahme_Erivan/text.htm|заглавие=Взятие Эривани. (По рассказам старожилов) // Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Вып. 4|год=1884|место=Тифлис}}</ref>. Ахыр сиктә генерал Паскевич Сардарабад һәм Ереванды ала, Хәсән хан әсирлеккә эләгә. Паскевич уны, Ғәсим ханды, Фәтәли ханды, Сувар Кули ханды, Сары-Аслан ханды, Мирза-Мәхмүт Мәҡсүдлу Астарабадиҙы һәм Хәмзә хан Әзәниҙе [[Тбилиси|Тифлисҡа]] алып килә. Фельдмаршал Паскевич уларға әсирҙәргә кеүек түгел, ә полководецтарға ҡараған кеүек, ҙур хөрмәт менән ҡарай. === Төркмәнчай килешеүенән һуң === 1828 йылдың 10 февралендә [[Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе|Төркмәнчай килешеүе]] төҙөлә. Документтың 13-сө статьяһына ярашлы, әсирҙәр үҙ яҡтарына ҡайтарыла, шуның менән Хәсән хан азат ителә. [[Иран]]ға ҡайтып, ул башҡа мөһим мәсьәләләр менән шөғөлләнә башлай. 1828 йылда [[Фәтәли шаһ]] Хәсән ханды һәм уның ҡустыһы Хөсәйен ханды [[Хөрәсән|Хөрәсәнгә]] ундағы тәртипһеҙлектәрҙе баҫтырыу өсөн ебәрә. 1830 йылға тиклем Хәсән хан провинцияла тәртип урынлаштырып, унда вазифа биләй, шунан һуң шаһ уны [[Тәһран|Тәһранға]] саҡырта. Тәһранға юлланғанда ул изге урын Йетбатҡа ([[Ираҡ]]) хаж ҡыла . 1848 йылда Хәсән хан [[Йәзд]], Кермән һәм Белуджистан сардары була. 1855 йылда Кермәнда йөрәк ауырыуынан вафат була һәм [[Ән-Нәжәф|Ән-Нәжәфтә]] ерләнә. Уның Йософ хан исемле улы була. == Әҙәбиәт == * Шамистан Назирли. [http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2015/2-837453.pdf Расстрелённые генералы Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221228081815/http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2015/2-837453.pdf |date=2022-12-28 }} [[Баҡы|Баку]], Bizim Kitab, 2015. — С. 624. (рус.) (азерб.) * Шамистан Назирли, [http://anl.az/down/meqale/kaspi/2011/may/av443.htm Генералы Каджары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241202165834/http://anl.az/down/meqale/kaspi/2011/may/av443.htm |date=2024-12-02 }}, Каспий, 2011. — С. 9—10. (рус.) (азерб.) * Энвер Чингиозглу, Qacarlar və Qacar kəndi, Bakı, «Şuşa», 2008, 334 səh. (азерб.) * Энвер Чингизоглу, Hüseynqulu xan Qovanlı-Qacar, Bakı: Mütərcim, 2011, 88 səh. (азерб.) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А .Ефрона] (рус.) * [https://rizvan-bunturk.com/меч-тамерланаэмир-тимур-у-азербайджа/ Меч Тамерлана (Эмир Тимур) у азербайджанского полководца Гасан-хана Каджара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221228081823/https://rizvan-bunturk.com/%d0%bc%d0%b5%d1%87-%d1%82%d0%b0%d0%bc%d0%b5%d1%80%d0%bb%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%8d%d0%bc%d0%b8%d1%80-%d1%82%d0%b8%d0%bc%d1%83%d1%80-%d1%83-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0/ |date=2022-12-28 }} (рус.) {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1856 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1785 йылда тыуғандар]] cdm62r9x47p1fx4pn005471815oo7jh 0 201322 1300044 1300043 2026-06-28T12:28:19Z Баныу 28584 с 1300044 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип...» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» (1925 йылдың 1 ғинуарында) баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] bqzgz2705h09gm6lv0tq3pudb4jpp5c 1300045 1300044 2026-06-28T12:33:50Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300045 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип...» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй. {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 2ef4x0zv49v41won97k5uri3tmn9rmk 1300046 1300045 2026-06-28T12:35:57Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300046 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип...» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] qi3d51apkk5vnfg5xp5e617vbd6t5vu 1300047 1300046 2026-06-28T12:55:48Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300047 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклының бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный.[11] Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк : «йәнендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр олоуын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 1avqg5zwjfbikgw4x69a4sk9z4y19qd 1300048 1300047 2026-06-28T12:57:02Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300048 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный.[11] Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк : «йәнендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр олоуын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] k08wim3mrqo0xfh8vd3khq0g93jj2x2 1300049 1300048 2026-06-28T13:05:12Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300049 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный.[11] Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк : «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы?}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ld9os2q0472qtf9ddm1u1i6twdw7du0 1300050 1300049 2026-06-28T13:08:06Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300050 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк : «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы?}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] glv2e68clmgc74jlx4gztazkfgjhh80 1300051 1300050 2026-06-28T13:10:20Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300051 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы?}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 6aqhg81eizlrjzze865ilsyudejlgmt 1300052 1300051 2026-06-28T13:12:24Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300052 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] m08fkk4okxc2uoyczg6yonw3asfv8vm 1300053 1300052 2026-06-28T13:18:55Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300053 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} «Киске шафран төйәгенең яҡтыһы...» ; «Киске шафранлы яҡтылыҡ...» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шаһаншаның исеме туранан-тура телгә алынмай, ә «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп тема үҫешеүен дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы - бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] kdjy1f56t7czx3i9zz14czq5i6cgk5i 1300054 1300053 2026-06-28T13:25:06Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300054 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} «Киске шафран төйәгенең яҡтыһы…» ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] gsbkrdfpe7o99a0x0vxw9e28prsvr3r 1300055 1300054 2026-06-28T13:35:18Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300055 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 18bzvzl9duzkjwaib7andpffothf37j 1300056 1300055 2026-06-28T13:40:01Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300056 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] lrkl67rpsjugi6y6nvilcmno1i6undf 1300057 1300056 2026-06-28T13:42:50Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300057 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Тема ностальгии затронута в этом стихотворении одной строкой — «Сердцу снится страна другая». Мягкий и сердечный тон стихотворения свидетельствует о глубоком уважении и добром отношении поэта к Шаганэ, которую он ласково называет её «дорогая»: обещает спеть ей о том, «что сроду не пел Хаям», видимо, подразумевая родные края<ref name="Юшин" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] bfvekym03m720dqn2estq4mc90elc3r 1300058 1300057 2026-06-28T13:52:32Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300058 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы - «Йөрәккә икенсе ил төшөнә инә» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Хаям башҡармаған», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] lynlvxlzk4qak4vcs81hts0dfbqg6n1 1300059 1300058 2026-06-28T13:58:14Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300059 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] o3yqen46pfmmmgecv0ec4tjpp22dgif 1300060 1300059 2026-06-28T14:00:05Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300060 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] cqf3g50ziy299iswzev4jq267yx1vmp 1300061 1300060 2026-06-28T14:02:44Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300061 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ "Шиғырҙар йыйынтығы"нан (1926) башлап, Ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләгән була. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла, бында экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы бик юғары баһалай, уларҙы үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края...») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] hi8vdywm0ip7fxren0i4nnhrn4fg5ed 1300065 1300061 2026-06-28T16:30:17Z Баныу 28584 1300065 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Ҡабаҡ Мәскәүенә» ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 552u2azwfknag8pwzo5ycs9lmolenxs 1300066 1300065 2026-06-28T16:37:36Z Баныу 28584 1300066 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар йыйынтығына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 994krdqfp4f1bw2bo4dgpmzb4h0jy2c 1300067 1300066 2026-06-28T16:40:54Z Баныу 28584 1300067 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = Титульная страница книги «Персидские мотивы», 1925 год |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] nqtl1ke936dva3n06yqalgbvmywnsh7 1300069 1300067 2026-06-28T16:43:32Z Баныу 28584 1300069 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Есенин, Сергей Александрович|Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] aqrmarv6qhc3zcc4qlukac67mrr310f 1300070 1300069 2026-06-28T16:44:45Z Баныу 28584 1300070 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = Сергей Александрович Есенин/Стихотворения 1924—1925#Персидские мотивы }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] mhc1yira5r9ovlefu1r2v3c0iio3n32 1300071 1300070 2026-06-28T16:45:59Z Баныу 28584 1300071 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ нәмә…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ls71wy6hdbj9dozlf4j686oc2y1t8tz 1300073 1300071 2026-06-28T16:51:21Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1300073 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы мотивтарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда шағир [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан — «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кешеһе булып китә, күп кешеле урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплау өсөн, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторалар<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 476vzeay0dk5msaourgnz827apbm6if 1300084 1300073 2026-06-29T07:35:33Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1300084 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Петр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] f2t7x0dz95x6pi8dv5zr7oqtu68nf5w 1300085 1300084 2026-06-29T07:38:24Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1300085 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға мөхәббәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың ҡанун тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; уларҙы яҙғандары араһында иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] i0c8mfloxr4ikzluu844gc73zyptcl2 1300086 1300085 2026-06-29T07:47:28Z Баныу 28584 /* Яҙылыу тарихы */ 1300086 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлауы менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 6bkezsfid6gelb7p30smkdbxqf1pikz 1300087 1300086 2026-06-29T07:48:53Z Баныу 28584 1300087 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡаршы ҡуйылған; [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ig1lpggpx5y7evvo4ko3rai95omz05s 1300088 1300087 2026-06-29T07:54:50Z Баныу 28584 1300088 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шағанэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] s0u49iiap5mwxhga0vwbxal1n57x3gm 1300093 1300088 2026-06-29T11:37:25Z Баныу 28584 1300093 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» Һораным мин бөгөн асламсынан…" («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» «Баҡы эшсеһе» гәзитендә 1925 йылдың 1 ғинуарында баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] dekuwndagbsojxvba60aup9wj94i3qk 1300094 1300093 2026-06-29T11:41:05Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300094 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ap3qbzkavobvt133hdvpw1tbcr6arnd 1300095 1300094 2026-06-29T11:43:25Z Баныу 28584 1300095 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] eznz3qly8x5ofzi6vwk0dgkbtvymvn3 10 201325 1300064 2026-06-28T16:02:18Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: TriosePhosphateIsomerase Ribbon pastel photo.png 1300064 wikitext text/x-wiki TriosePhosphateIsomerase Ribbon pastel photo.png scsccrq9bb4bu10ruue6funincr5wf5