Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1030 1300129 1279185 2026-06-29T20:57:38Z MR973 26610 1300129 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Башҡортостан (мәғәнәләр)}} {{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт |RuNm = Башҡортостан |FSFlag = [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|150px]] |FSCoA = [[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|100px]] |FlagLnk = Башҡортостан дәүләт флагы |CoALnk = Башҡортостан дәүләт гербы |FSMap = [[File:Map of Russia - Republic of Bashkortostan (2008-03).svg|250px]] |FSCtrWhat = Баш ҡалаһы |FSCtrNm = [[Өфө]] |AreaRnk = 27-се |TotArea = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Башкортостан}}}} |WaterPrcnt = 0,5 |PopRnk = 7-се |PopQty = {{ Население | Башкортостан | тс }} |PopCtDate = {{ Население | Башкортостан | г }} |PopDens = {{ #expr: ({{ Население | Башкортостан | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Башкортостан}}) round 2 }} кеше |GDP = {{ВРП|2}} |GDPCtDate = {{ВРП|Дата}} |GDP(PPP) = {{ВРП НДН|2}} |GDPRnk = 9-сы |PolStatLnk = |PolStatNm = Республика |FedDistrNm = [[Волга буйы федераль округы]] |EcRegNm = Урал иҡтисади районы |CadNo = 02 <!-- 102 код ГИБДД --> |LangLangs = s |OfLangs = [[Башҡорт теле]], [[Рус теле]] |HeadTtl = [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башлыҡ]] |HeadNm = [[Хəбиров Радий Фəрит улы|Радий Хәбиров]] |ViceTtl = [[Башҡортостан Хөкүмәте|Премьер-Министр]] |ViceNm = [[Назаров Андрей Геннадьевич|Андрей Назаров]] |LegislTtl = [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе]] |LegislNm = Салауат Хөсәйенов ({{Abbr|в.б.}}) |PhoneCode = 347 |награды = {{орден Ленина|тип=регион}} {{орден Ленина|тип=регион}} {{орден Октябрьской Революции|тип=регион}} {{орден Дружбы народов|тип=регион}} |Автомобильный код. = 02, 102 |часовой пояс = MSK+2 |нигеҙ һалынған = [[15 ноябрь]] [[1917]]<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановление Учредительного Курултая Башкурдистана]{{ref-ru}}</ref><ref>''[[Ҡасимов Салауат Фитрат улы|Касимов С. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20070316100228/http://turkolog.narod.ru/info/I14.htm Ахметзаки Валидов и образование автономии башкирского народа]{{ref-ru}}</ref><br>[[20 март]] [[1919]]<ref>{{начало цитаты}}Переговоры Башкирского правительства с представителями Советской республики завершились подписанием 20 марта 1919 года Соглашение центральной Советской власти с Башкирским Правительством о Советской Автономной Башкирии|Соглашения Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии. В результате республика Башкурдистан была преобразована в Советскую Автономную Социалистическую Республику — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башкирскую АССР]]{{конец цитаты|источник={{книга|автор=[[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|Еникеев З. И.]], Еникеев А. З.|заглавие=История государства и права Башкортостана|место=Уфа|издательство=Китап|год=2007|страниц=432|страницы =417|isbn=978-5-295-04258-4|ref=}}}}</ref><ref>В период с 3 (4) февраля 1918 года по 3 (4) апреля 1918 года члены [[Башҡорт Хөкүмәте|Башкирского Правительства]] находились под арестом в Оренбурге.</ref><br>[[11 октябрь]] [[1990]]<ref>[http://versia.bashinform.ru/show.php?i=116 Пять аргументов в пользу суверенитета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119205259/http://versia.bashinform.ru/show.php?i=116 |date=2012-01-19 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://vatan.yeshlek.ru/nardata.php Декларация о государственном суверенитете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014115805/http://vatan.yeshlek.ru/nardata.php |date=2008-10-14 }}{{ref-ru}}</ref> |Иң ҙур ҡалалары = [[Өфө]] (1 042,4 мең кеше), [[Стәрлетамаҡ]] (264,4 мең кеше), [[Салауат]] (158,6 мең кеше), [[Нефтекама]] (122,3 мең кеше), [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] (108,6 мең кеше)}} {{Внешние медиафайлы |audio1 = [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]] (башҡ.) [[File:Anthem of Bashkortostan.ogg]]}} [[Файл:Radiy Khabirov (2019-03-23).jpg|thumb|[[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Радий Хәбиров]]]] '''Башҡортостан Республикаһы'''<!-- ({{Audio-IPA|Republic_of_Bashkortostan.ogg|[әйтелеш]}}) --> шулай уҡ '''Башҡортостан''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһы [[Конституция]]ларына ярашлы, үҙаллы демократик [[дәүләт]]<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы. 5-се ст., 1,2 -се пп.]</ref><ref name="const">[http://www.gsrb.ru/MainLeftMenu/ZakonoTvorch/Zakoni/vs-22_15.php Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы. 1-се бүлек, 1-се глава, 1-се статья]</ref>. Рәсәй Федерацияһы субъекты. [[Волга буйы федераль округы]]на<ref>Указ Президента РФ от 13 мая 2000 г. N 849 «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе»</ref> һәм Урал иҡтисади районына ҡарай. [[Пермь крайы]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре, [[Татарстан]] һәм [[Удмурт Республикаһы|Удмурт]] республикалары менән сиктәш. == Тарихы == {{Башҡортостан тарихы}} {{төп мәҡәлә|Башҡортостан тарихы}} I һәм II [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары]] тарафынан һайланған [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[1917]] йылдың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]] [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]], [[Өфө губернаһы|Өфө]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Һамар губернаһы|Һамар]] губерналарындағы [[башҡорт]] территорияларын Рәсәй республикаһының [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы өлөшө]] тип иғлан итә. Шураның ҡарары III Бөтә Башҡорт Ҡоролтайы тарафынан раҫлана ([[1917]], [[8 декабрь]]). [[1919]] йылдың [[20 март]]ында «[[Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү]]» нигеҙендә, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт Совет Республикаһын]]<ref>[https://science.openrepublic.ru/ba/articles/12/ ДӘҮЛӘТ ҠОРОЛОШО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019164152/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/12/ |date=2020-10-19 }}</ref> иғлан ителә. [[1990 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация]] ҡабул ителә. [[1992]] йылдың 25 февраленән [[Башҡортостан Республикаһы]] тип атала башлай<ref name="РБ">[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }}</ref>. Республика Халыҡ-ара төрки халыҡтар мәҙәниәте һәм сәнғәте ойошмаһы — ТӨРКСОЙ-ҙың тулы хоҡуҡлы ағзаһы. == Дәүләт ҡоролошо == Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === {{articlereference| Башҡортостан Республикаһы Башлығы }} {{articlereference|Башҡортостан Хөкүмәте}} [[Файл:M G Rakhimov.jpg|thumb|[[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]], Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (1993—2010)]] [[Файл:Hamitov.jpg|thumb|[[Хәмитов Рөстәм Зәки улы]],<br>2010—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] — Башҡортостан Республикаһының башлығы һәм Башҡортостан Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе. Башҡортостан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Башҡортостан Конституцияһы менән билдәләнгән<ref>[http://www.kremlin.ru/text/docs/1997/12/61818.shtml Федеральный конституционный закон «О Правительстве Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817050106/http://www.kremlin.ru/text/docs/1997/12/61818.shtml |date=2009-08-17 }} kremlin.ru 17 декабря 1997.</ref>. === Суд власы === {{articlereference|Башҡортостан суд системаһы}}Башҡортостан суд системаһы составында: # [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]] # Башҡортостан юғары суды, Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды # Башҡортостан арбитраж суды , Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === {{articlereference| Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай }} Башҡортостан Парламенты — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] бер палатаһынан торған закондар сығарыу органы. == Халҡы == {{төп мәҡәлә|Башҡортостан халҡы}} Халыҡ һаны буйынса Башҡортостан [[Рәсәй Федерацияһы]]нда — етенсе, Волга буйы федераль округында беренсе урында тора. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref name="НБ2008">Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. — Уфа: Китап, 2008. — 448 с.: ил.</ref> Башҡортостанда 4 104 336 кеше йәшәй. Уларҙың 2 626 613-ө [[ҡала]]ла, 1 447 723-ө [[ауыл]]да көн күрә. Бөтә халыҡтың 46,9%-н, йәғни 1 923 233-н ир-егеттәр тәшкил итә. Эре ҡалалары — [[Өфө]] (баш ҡала, 1 042,4 мең кеше), [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]] (264,4 мең кеше), [[Салауат (ҡала)|Салауат]] (158,6 мең кеше), [[Нефтекама (ҡала)|Нефтекама]] (136,3 мең кеше), [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] (108,6 мең кеше). Республикалағы барлыҡ халыҡтарҙың 90,2 % -ын иң күп һанлы өс милләт: [[башҡорттар]] (29,8 %), [[урыҫтар]] (36,3 %), [[татарҙар]] (24,1 %) тәшкил итә. <gallery> Файл:Bashkirs in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Башҡорттар]] Файл:Russians in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Урыҫтар]] Файл:Tatars in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Татарҙар]] Файл:Chuvash in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Сыуаштар]] Файл:Mari in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Мариҙар]] | Дөйөм </gallery> === Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса === Төп мәғлүмәттәр<ref name="НБ2008" />. {| class="wikitable standard" cellspacing="0" cellpadding="3" style="margin-left: 1em;" |- ! rowspan=3 | Йылдар !! rowspan=3|Халыҡ һаны (кеше) !! colspan=7 | Шул иҫәптән |- ! colspan=2 | Енес буйынса !! colspan=2 | Йәшәү урыны буйынса !! colspan=3 | Милләт буйынса |- ! Ир-егеттәр !! Ҡатын-ҡыҙҙар !! [[Ҡала]]ла !! [[Ауыл]]да !! [[Башҡорттар]] !! [[Урыҫтар]] !! [[Татарҙар]] |- | [[1926]] (булған халыҡ) || align=right | 2,665,836 || align=right | 1,260,337|| align=right | 1,405,499|| align=right | 234,250|| align=right | 2,431,586|| align=right | 625,845|| align=right | 1,064,707|| align=right | 461,871 |- | [[1939]] (даими йәшәгән халыҡ) || align=right | 3,158,969 || align=right |1,493,746 || align=right | 1,665,223|| align=right | 540,319|| align=right | 2,618,650|| align=right | 671,188 || align=right | 1,281,347 || align=right | 777,230 |- | [[1959]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 3,336,289 || align=right | 1,492,526|| align=right | 1,843,763|| align=right | 1,291,126|| align=right | 2,045,163|| align=right | 737,711 || align=right | 1,418,147 || align=right | 768,566 |- | [[1970]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 3,814,926 || align=right | 1,741,566|| align=right | 2,073,360|| align=right | 1,831,160|| align=right | 1,983,766|| align=right | 892,248 || align=right | 1,546,304 || align=right | 944,505 |- | [[1979]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 3,844,280 || align=right | 1,776,198|| align=right | 2,068,082|| align=right | 2,181,724|| align=right | 1,662,556|| align=right | 935,880 || align=right | 1,547,893 || align=right | 940,436 |- | [[1989]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 3,943,113 || align=right | 1,851,421|| align=right | 2,091,692|| align=right | 2,516,640|| align=right | 1,426,473|| align=right | 863,808 || align=right | 1,548,291 || align=right | 1,120,702 |- | [[2002]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 4,104,336 || align=right | 1,923,233|| align=right | 2,181,103|| align=right | 2,626,613|| align=right | 1,477,723|| align=right | 1,221,302 || align=right | 1,490,715 || align=right | 990,702 |- | [[2010]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 4,072,102 || align=right | 1,903,773|| align=right | 2,168,519|| align=right | 2,461,652|| align=right | 1,610,640|| align=right | 1,172,287 || align=right | 1,432,906 || align=right | 1,009,295 |- |[[2020 йыл|2020]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right |4,091,423 || align=right |1,931,622 || align=right |2,159,801 || align=right |2,530,190 || align=right |1,561,233 || align=right |1,268,806 || align=right |1,509,246 || align=right |974,533 |- |} == Географияһы == [[Файл:Bashkir03.png|thumb|250px|right]] [[Файл:Инзерские зубчатки.jpg|thumb|left|Көҙгө [[Ирәкташ]] (Инзерские зубчатки)]] Башҡортостан Республикаһы — [[Көньяҡ Урал]] тауҙарының түбәләре (иң бейек нөктәһе — [[Ямантау]], 1 640 м.), карст [[мәмерйә]]ләре, гүзәл күлдәре, шифалы сығанаҡтары, [[урман]]дары булған уникаль тәбиғәтле төбәк. Төбәктең 2/3 өлөшө [[Көнсығыш-Европа тигеҙлеге]]нең [[көнсығыш]] өлөшөндә, [[Урал]] алдының тигеҙһеҙ-таулы тигеҙлегендә, 1/4-тән ашыу өлөшө [[Европа]] менән [[Азия]] киҫешкән [[Көньяҡ Урал]] һыртында, 1/10-дан кәмерәк өлөшө [[Урал аръяғы]]ның ҡалҡыулыҡлы-тигеҙ урынында урынлашҡан. Республиканың [[төньяҡ]]тан [[көньяҡ]]ҡа оҙонлоғо — 550 км, [[көнбайыш]]тан [[көнсығыш]]ҡа — 430 км. Дөйөм майҙаны — 143,6 мең кв.км. Республика территорияһында [[Башҡортостан ҡурсаулығы|Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]] урынлашҡан. === Һыу ресурстары === {{төп мәҡәлә|Башҡортостандың һыу ресурстары}} ==== Йылғалар ==== {{төп мәҡәлә|Башҡортостан йылғалары}} [[Файл:Confluence of rivers Nugush and Uryuk also Sokolinaya rock.jpg|thumb|[[Нөгөш (йылға)|Нөгөш йылғаһы]]]] 13 мең самаһы йылға бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 57 мең саҡрымдан ашыу. Иң ҙур йылғалар: [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] (1430 км), уның ҡушылдыҡтары [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] (235 км), Эҫем (239 км), [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] (918 км), [[Әй (йылға)|Әй]] (549 км), [[Дим (йылға)|Дим]] (535 км), шулай уҡ [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] (760 км) менән [[Ыҡ]] (571 км) йылғалары. ==== Күлдәр ==== {{төп мәҡәлә|Башҡортостан күлдәре}} Күлдәр һаны 2700 тирәһен тәшкил итә. Уларҙың күбеһе [[Урал аръяғы]] райондарында урынлашҡан. Иң ҙурҙары — [[Асылыкүл]] һәм [[Ҡандракүл]]. Күлдәр балыҡҡа бай. == Файҙалы ҡаҙылмалар == {{төп мәҡәлә|Башҡортостандың файҙалы ҡаҙылмалары}} Башҡортостанда [[нефть]], [[тәбиғи газ]], [[күмер]], [[тимер мәғдәне]], [[алтын]], [[баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтары бар. Республика территорияһында 200 [[нефть]] һәм [[газ конденсаты]] ятҡылығы, 10 [[һоро күмер]], 15 [[баҡыр колчеданы]] мәғдәне, 20-нән артыҡ [[тимер мәғдәне]], 50-нән артыҡ сәсмә һәм руда [[алтын]]ы ятҡылығы иҫәпкә алынған. [[геология|Геологтар]] [[платина]] һәм [[алмаз]] ятҡылыҡтары табылыуын раҫлай. == Климаты == {{төп мәҡәлә|Башҡортостан климаты}} Башҡортостан климаты континенталь. Республика биләмәһендә уртаса йыллыҡ һауа температураһы — +0,3 °C-тан (тауҙарҙа) +2,8 °C-ҡа тиклем (тигеҙлектәрҙә). Ғинуарҙа уртаса темпратура — −18 °C булһа, июлдә — +18 °C. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары — 300—600 мм. Вегетация миҙгеле — 120—135 көн. === Температура === Ҡояшлы көндәр һаны яҡынса 287 көндән (Аксёнда) алып 261 көнгә ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]та) тиклем. Иң әҙ ҡояшлы көндәр [[декабрь]], [[ғинуар]] айҙарына, иң күп ҡояшлы көндәр [[йәй]] айҙарына тура килә. Һауа температураһының абсолют минимумы — −41 С°, абсолют максимум — +35С°. 0С° аша ныҡлы сығыуы [[яҙ]] көнө 4—9 [[апрель|апрелг]]ә, [[көҙ]] көнө 24—29 [[октябрь|октябрг]]ә, таулы райондарҙа 10—11 [[апрель]] һәм 17—21 [[октябрь|октябрг]]ә тура килә. 0-дән юғары температуралы яҡынса 200—205 көн, тауҙарҙа 188—193 көн. Аҙаҡҡы ҡырау төшөү 21—30 [[май]]ҙа, һуңға ҡалғаны 6—9 [[июнь|июнд]]ә, [[төньяҡ]] һәм таулы райондарҙа 25—30 [[июнь|июнд]]ә. Көҙгөһөн беренсе ҡырау төшөү 10—19 [[сентябрь|сентябр]]ҙә, иң иртә ҡырау 10—18 [[август]]а күҙәтелә. === Яуым-төшөм === Йыллыҡ яуым-төшөм — 300—600 мм. Республика территорияһында, атмосфера циркуляцияһы менән бәйле, яуым-төшөмдөң айырмалы булыуы күҙәтелә. Быға [[Урал]] тауҙары йоғонто яһай. Урал тауҙарының көнбайыш яғында дөйөм яуым-төшөм 640—700 мм, көнсығыш яғында 300—500 мм-ҙан артмай. Яуым-төшөмдөң 60—70 % апрель— октябрь айҙарына тура килә. Иң иртә [[ҡар]] ҡатламы барлыҡҡа килеүе — 12-20 [[сентябрь]], иң иртә тотороҡло ҡар ҡатламы ятыуы — 16-24 [[октябрь]], таулы райондарҙа 5-12 [[октябрь]], уртаса ҡар ҡатламы ятыу ваҡыты — 3-13 [[ноябрь]]. Уртаса ҡарҙан асылған ваҡыт — 14-24 [[апрель]]. Уртаса 153—165 көн, таулы райондарҙа 171—177 көн ҡар ята. Ҡар ҡатламы бейеклеге уртаса 36-55 см, иң ҡалын ҡатлам 106—126 см. Иң ҡалын ҡар ҡатламының тығыҙлығы — 240—300 кг/м³. == Хайуандар донъяһы == {{төп мәҡәлә|Башҡортостандың хайуандар донъяһы}} == Үҫемлектәр донъяһы == Республика [[Европа]] менән [[Азия]], [[Көнсығыш-Европа тигеҙлеге]] [[Урал]] тауҙары һәм Себер тигеҙлеге менән киҫешкән урында урынлашканға күрә, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы күп төрлө, бай. Бында Волга-Кама, Урал, Себер, Ҡаҙағстан төрҙәрен осратырға була. [[Урман]]дар республиканың 40%-н биләй. Урал алдында ҡатнаш урман, [[төньяҡ]] һәм [[көнсығыш]] тау алды райондарында ылыҫлы-япраҡлы, [[ҡайын]] урмандары үҫә. Урал алды өлөшөн [[ҡайын]] һәм [[имән]] ағаслы урман-дала, ҡылған үләнле дала биләй. == Иҡтисады == Башҡортостан — индустриаль-аграр [[республика]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда [[сәнәғәт]] етештереүе буйынса 10-сы урынды, ауыл хужалығы продукцияһы буйынса 3-сө урынды һәм төп фондтар буйынса 7-се урынды биләй. [[Республика]]ла 500-ҙән артыҡ сәнәғәт предприятиеһы эшләй. Алдынғы сәнәғәт төрө — машиналар төҙөү. Был өлкәлә приборҙар етештереү, нефть һәм химия машиналары төҙөү, авиация һәм машиналар төҙөү һ.б. Тағы ла барлығы 200 ашыу предприятиены берләштерә. == Агросәнәғәт комплексы == Агросәнәғәт комплексы — республиканың бик мөһим тармаҡ-ара комплексы. Уға ауыл хужалығы, уны етештереү саралары менән тәьмин итеүсе, ауыл хужалығына һәм уның продукцияһын эшкәртеүсе сәнәғәткә хеҙмәт күрһәтеүсе (техника йүнәтеү, төҙөү һ. б. ш.), ауыл хужалығы сеймалын ташыу, әҙерләү, һаҡлау һәм эшкәртеүҙе ғәмәлгә ашырыусы тармаҡтар инә. Башҡортостан — илдең эре ауыл хужалығы районы. Ул ситкә иген, картуф, ит һәм һөт (эшкәртелгән хәлдә) сығара. Ауыл хужалығын үҫтереү өсөн бында бик уңайлы тупраҡ-климат шарттары бар. Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәре уртаса климатлы бүлкәттә ята һәм 10° С-тан юғары температуралы бөтә осорҙа 1900—2200° йылы менән тәьмин ителә. Уртасанан һалҡыныраҡ бүлкәткә ҡараған Урал тауҙарында һәм Өфө яйлаһында был осорҙа йылылыҡ суммаһы 1500—1800° тәшкил итә, һалҡын булмаған көндәр бик аҙ (55—90 көн). Йылыға нығыраҡ туйынған тигеҙлектәрҙә яуым-төшөм миҡдары тауҙарҙағыға ҡарағанда аҙерәк һәм урыны менән, бигерәк тә республиканың көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында ауыл хужалығы ҡоролоҡтан һәм ҡыуан елдәрҙән зыян күрә. Урал алдында ҡар ҡатламының ҡалынлығы ужым ашлығын туңыуҙан һаҡларға, яҙ айҙарында һәм йәй башына тиклем тупраҡты дымға туйындырырға ярҙам итә. Урал аръяғында иһә ҡар ҡатламы йоҡа (15—25 см), ул ужым ашлыҡтарын туңыуҙан һаҡлай алмай. Әммә ере уңдырышлы, башлыса ҡара тупраҡлы. Республикала ауыл хужалығы өсөн файҙаланыуға яраҡлы бик күп ер майҙаны бар. Һөрөнтө ер, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр 7,2 млн га, йәғни бөтә майҙандың 51%-ын биләй. Ауыл хужалығы ерҙәренең ҙурлығы буйынса Башҡортостан күрше төбәктәр араһында тик Ырымбур әлкәһенән генә ҡалыша. Ерҙәренең ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелеү дәрәжәһе буйынса республика Рәсәй Федерацияһына ҡарағанда ике тапҡырға өҫтөн тора. Ауыл хужалығы ерҙәренең өстән ике өлөшөн — һөрөнтө ерҙәр, өстән бер өлөшөн сабынлыҡтар менән көтөүлектәр тәшкил итә. Бындай нисбәт ауыл хужалығында үҫемлекселек менән малсылыҡты яҡшы яраштырырға мөмкинлек бирә. Ауыл хужалығы ерҙәренең төп өлөшө Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәрендә урын алған. Бында ерҙәр ауыл хужалығы өсөн уңай һәм һөрөнтө ерҙәр өҫтөнлөк итә. Ә таулы-урманлы зонала ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелгән ерҙәр 7—10 %-ҡа тиклем ҡыҫҡара, шул уҡ ваҡытта һөрөнтө ерҙәр сабынлыҡ һәм көтөүлектәргә ҡарағанда 7—8 тапҡыр әҙерәк майҙанды биләй. Башҡортостан Республикаһы шарттарында ауыл хужалығы етерлек хеҙмәт ресурстарына нигеҙләнә. Ауылда йәшәүселәрҙең һаны буйынса республика Рәсәйҙә Краснодар крайынан ҡала икенсе урынды алып тора. Аҙыҡ-түлеккә ихтыяжды үҫтереүсе күп һанлы индустрия үҙәктәренең күбәйеүе ауыл хужалығы үҫеше өсөн мөһим этәргес көс булып тора. Икенсе яҡтан, республиканың сәнәғәт предприятиелары ауыл хужалығы предприятиеларын тупраҡҡа ашлама индереү машиналары, моторҙар, умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары, малсылыҡ комплекстары өсөн вентиляторҙар, электр энергияһы, яғыулыҡ-майлау һәм төҙөлөш материалдары, газ, ашламалар, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, йәшелсә үҫтереү парниктары, һуғарыу өсөн полимер материалдар һ. б. менән тәьмин итә. Баҙар мөнәсәбәттәре ауыл хужалығына ла ҙур үҙгәрештәр индерҙе, ул күп тармаҡлы булып үҫешә башланы. Башҡортостанда, тотош Рәсәй Федерацияһындағы кеүек үк, фермер хужалыҡтарының көс йыйып китә алмауын, бөтәһенән элек, кешеләрҙең быға психологик яҡтан әҙер булмауы һәм тупланма фондтар менән инфраструктураның (юл, коммуникация һ. б.) эре ауыл хужалығы предприятиеларына ҡулайлашҡан булыуы менән аңлатылалыр, күрәһең. Хәҙерге шарттарҙа тегеһен дә, быныһын да (психологияны һәм инфраструктураны) бер юлы емереү ҙур аҡылһыҙлыҡ булыр ине. Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙың үҫеүенә, кешеләр ҡулындағы мал һанының артыуына булышлыҡ итте, ҡала халҡына емеш-еләк һәм йәшелсә баҡсасылығы менән шөғөлләнергә ирек бирҙе. Эшләүселәренең матди хәлен яҡшыртыу маҡсатында һөт, ит етештереүсе, йәшелсә, картуф үҫтереүсе үҙ «аграр цехтарын» булдырырға мәжбүр булған предприятиелар һәм ойошмалар һаны көндән-көн арта. Бындай цехтарҙа хәҙер ит-һөттө эшкәртеүсе минизаводтар барлыҡҡа килә башланы. Етештереүҙең ҡырҡа түбән төшөүе, уның матди-техник нигеҙен ныҡ ҡаҡшатҡан сәнәғәт һәм ауыл хужалығы продукцияларына хаҡтарҙың тигеҙ булмауы, көрсөклөккә илтеп терәгән башҡа күренештәр һаҡланып ҡалған колхоз һәм совхоздарҙың, башҡа тауар етештереүселәр кеүек үк, тыуып килгән баҙар шарттарына яраҡлашыуын ҡыйынлаштыра. Шулай ҙа шаҡтай ҙур алға китеш күҙәтелә, һорау менән файҙаланылмаған ҡайһы бер иген культуралары сәсеүлектәрен ҡыҫҡартып, урынына шәкәр сөгөлдөрө, картуф һәм йәшелсәне арттырыу иҫәбенә сәсеүлек майҙандары структураһына үҙгәрештәр индерелә. Ауыл хужалығы продукцияһын һаҡлау һәм эшкәртеүгә иғтибар күберәк бүленә башланы. Хужалыҡтар һәр ҡайһыһы, үҙ мөмкинлегенән сығып, яңы, шул иҫәптән сит ил технологияларын үҙләштерә, яңы төр үҫемлектәр индерә һ. б. Мәҫәлән, республиканың ҡайһы бер райондарында картуф үҫтереүҙең Голландия һәм Францияла ҡулланылған технологияларын үҙләштерәләр. Саҡмағош сөгөлдөр үҫтереүселәре, Германия фермалары тәжрибәһен файҙаланып, шәкәр сөгөлдөрөн ҡул көсө һалмай ғына үҫтереү технологияһын индерҙеләр. Башҡортостанда ауыл хужалығына дәүләт ярҙамы күләме сағыштырмаса юғары кимәлдә һаҡлана. Шуға күрә тармаҡ, һуңғы йылдарҙағы климат, һауа торошоноң уңайһыҙ килеүенә, матди-техник тәьмин итеүҙәге ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, халыҡты аҙыҡ-түлек, эшкәртеүсе сәнәғәтте кәрәкле сеймал ресурстары менән тәьмин итә. Республика агросәнәғәт комплексының структураһын сағылдыра. Унда ауыл хужалығы һәм эшкәртеүсе сәнәғәт үҙәк урынды алып тора. АСК-ны етештереү саралары менән тәьмин итеүсе тармаҡтарҙан Башҡортостанда ауыл хужалығы машиналарының, минераль ашламаларҙың һәм ағыулы химикаттарҙың, ҡатнаш аҙыҡ һәм һауыт-һыйышлыҡтарҙың шаҡтай күп төрҙәрен етештереү яйға һалынған. АСК-ның өсөнсө быуыны — ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү, ташыу һәм һаҡлау, агро-химия һәм ветеринария хеҙмәте күрһәтеү, фәнни һәм мәғлүмәти тәьмин итеү, тармаҡ әсән белгестәр әҙерләү. Республика тәбиғәте һәм күп төрлө иҡтисад шарттары игенселек һәм малсылыҡ тармаҡтарын үҫтереү өсөн яҡшы. === Игенселек === Игенселек — ауыл хужалығының нигеҙе. Хәҙерге ваҡытта сәсеүлек майҙандары 4,2 млн га. Уның яртыһынан күберәген бөртөклө иген культуралары биләй. Яҙғы бойҙай төп иген культураһы булып тора, уның өлөшө бигерәк тә Урал алды һәм Урал аръяғы далаларында ҙур. Ужым арышы башлыса Урал алды төбәктәрендә игелә. Урал аръяғында ҡар ҡатламының ҡалын ятмауы был культураның яҡшы ҡышлауын ҡыйынлаштыра. Башҡортостан далалары — тары игеү, ә Урал алдының урманлы далалары ҡарабойҙай сәсеүлектәре өсөн уңай. Иген хужалығы республика ауыл хужалығының иң рентабелле тармағы. Игендең һәр центнерын үҫтереп алыуға сығымдар Рәсәй Федерацияһындағы уртаса кимәлдән әҙерәҡ. Башҡортостан территорияһының күпселек өлөшөндә тупраҡ-климат шарттары бер нисә техник культура игеү менән шөғөлләнергә мөмкинлек бирә. Башҡортостан Рәсәй Федерацияһының көнсығышында сөгөлдөр сәсеүсе иң ҙур райондарҙың береһе булып тора. Сөгөлдөр баҫыуҙары Ағиҙелдең урта ағымында, көнбайыш райондарҙа уңдырышлы тупраҡ һәм йәйгеһен дым етерлек булған төбәктәрҙә таралған. Хужалыҡтар гектарынан 180—200 центнер, ә алдынғы сөгөлдөрсөләр хатта 400—500 центнер сөгөлдөр үҫтереп ала. Көнбағыш техник культураларҙан әһәмиәте яғынан икенсе урында, уның сәсеүлектәре Урал алдының көньяҡ өлөшөндә таралған. Республика илдә картуф үҫтереү өсөн иң уңайлы тупраҡ-климат шарттары булған ареалдар иҫәбенә инә. Башҡортостан картуфтың тулайым йыйымы буйынса Рәсәйҙә тәүге урындарҙа тора. Картуф Уралдағы күрше райондарға, ә уны эшкәртеү продукттары (крахмал, киптерелгән картуф) Төньяҡ һәм Алыҫ Көнсығыш райондарына ебәрелә. Республикала йәшелсә, ҡауын-ҡарбуз халыҡты яңы өҙөлгән хәлендә лә, урындағы емеш-еләк, йәшелсә сәнәғәте сеймалы сифатында ла тәьмин итеү өсөн етештерелә. Ҡалалар тирәләй һөтсөлөк-йәшелсәселек совхоздары ойошторолған, теплица комбинаттары төҙөлгән. === Баҡсасылыҡ === Баҡсасылыҡ та ҙур әһәмиәткә эйә. Ул 13 мең га майҙанды биләй. Баҡсалар индустриялы үҙәктәрҙе уратып алған, шулай уҡ Ағиҙел йылғаһының урта һәм түбән ағымында тәбиғәт шарттары уңайлы төбәктәрҙә киң таралған. === Малсылыҡ === Малсылыҡ республика ауыл хужалығы продукцияһының яртыһынан күберәген бирә. Сабынлыҡтар менән көтөүлектәр 2,6 млн га майҙанды биләй. Әммә уларҙың продукт бире үсәнлеге юғары түгел. Шуға күрә улар кәрәкле мал аҙығының яртыһынан да аҙырағын бирә. Мал аҙығының ҡалған өлөшө кукуруз, тамыраҙыҡтар, ҡуҙаҡлы культуралар һәм сәселгән үлән иҫәбенә алына, улар сәсеүлектәрҙең һәр дүртенсе гектарын биләй. Республика сәнәғәте карбамид, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, ылыҫ оно менән тәьмин итә. Малсылыҡта шулай уҡ шәкәр заводтары ҡалдыҡтары — һығынды, дөйөм туҡланыу предприятиелары ҡалдыҡтары файҙаланыла. Башҡортостанда һыйыр малдарын үрсетеү малсылыҡтың төп тармағын тәшкил итә. Ҙур ҡалалар янында ит-һөт малсылығы яңы һауған һөт менән тәьмин итеүгә махсуслашҡан, ә ҡаланан алыҫ ятҡан урындарҙа һөттән май яҙалар, сыр эшләйҙәр, ә ҡайһы бер ерҙә һөт консервалары һәм һөт порошоктары етештерәләр. Сусҡасылыҡты үҫтереүҙә унан ит һәм ыҫланған ит алыу төп йүнәлеш булып тора. Һарыҡсылыҡ иһә ярым нәҙек һәм нәҙек йөнлө һарыҡ аҫрау йүнәлешендә үҫтерелә. Кәзәләр мамыҡ һәм һөт бирә, кәзә мамығынан бына тигән итеп шәл бәйләйҙәр. Ҡошсолоҡто үҫтереүгә күп йәһәттән ҡалаларҙың байтағы эргәһендә ҙур-ҙур ҡошсолоҡ фабрикалары төҙөү булышлыҡ итте. === Йылҡысылыҡ === Йылҡысылыҡ менән умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының үҙенсәлекле тармағы. Аттар егеү өсөн, һөт һәм һуғым малы итеп тә аҫрала. Йылҡы итенән әҙерләнгән ҡаҙылыҡ һәм ҡарта, тултырмалар башҡорттарҙа затлы ризыҡтар иҫәбенә инә. Башҡорт аттары бер миҙгелдә 1600—1800 литр (ә ҡайһы берҙәре 3000 литрға тиклем) һөт бирә ала, унан шифалы эсемлек — ҡымыҙ яһайҙар. Республиканың көнбайыш дала райондарында дөйөм Рәсәй әһәмиәтендәге климат-ҡымыҙ шифаханалары булдырылған, унда үпкә шеше ауырыуҙары дауалана. === Умартасылыҡ === XVIII быуатта уҡ әле танылған географ һәм тарихсы П. И. Рычков, умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының «иң яҡшы һәм табыш бирә торған» тармағы, тип билдәләгән. Хәҙерге ваҡытта бында Рәсәйҙә булған бөтә умарта күстәренең ун биштән бер өлөшө тупланған. Республиканың күп ауыл хужалығы предприятиелары умартасылыҡ менән шөғөлләнә. Бында умартасылыҡтың ғилми-тәжрибә базаһы бар, яһалма балауыҙ етештереү ойошторолған, шулай уҡ тармаҡ өсөн юғары әҙерлекле белгестәр тәрбиәләнә. Илдә умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары етештереүсе ике заводтың береһе Стәрлетамаҡта урынлашҡан. Республикала умартасылыҡты үҫтереү өсөн тәбиғәт шарттары иҫ киткес уңайлы — урмандарында һәм туғайҙарында 380 төргә тиклем баллы сәскә үҫә, шул иҫәптән 0,8 млн га ер биләп торған йүкә ағасы сәскәһенән алынған балға ни етә. 300 мең га тәшкил иткән ҡарабойҙай, [[көнбағыш]], [[туҡранбаш]], [[люцерна]], емеш-еләк, йәшелсә һәм башҡа баллы сәскә үҫемлектәре лә умартасылыҡтың табышлы булыуы өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра. Республикала ғәжәп күп төрлө сәскәләр башҡорт балына иҫ киткес хуш еҫ һәм ҡабатланмаҫ тат бирә. Шуға ла уның башҡорт балы тигән даны бар, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә һәм йәрминкәләрҙә ул күп тапҡыр миҙалдар һәм грамоталар яуланы. Умартасылыҡтың башҡа продукцияһы ла: балауыҙ, умарта елеме (прополис), инә ҡорт һөтө лә киң һорау менән файҙалана. == Яғыулыҡ-энергетика комплексы == Башҡортостан сөнәғәтенең төп үҙенсәлектәренең береһе — үҫешкән яғыулыҡ-энергетика комплексы. Хеҙмәттең дөйөм Рәсәй территориаль бүленешендә республика эре яғыулыҡ-энергетика базаһы булып сығыш яһай. Республиканың яғыулыҡ-энергетика комплексы үҙенең структураһы яғынан арыу уҡ күп төрлө. Ул нефть, газ, һоро күмер сығарыу һәм эшкәртеүҙе, йылылыҡ һәм электрэнергияһы етештереүҙе, торба үткәргестәр һәм электр тапшырыу линия-ларының күп тармаҡлы селтәрен эсенә ала. Уларҙың күбеһе дөйөм Рәсәй күләмендәге әһәмиәткә эйә. === Нефть сығарыу сәнәғәте === Башҡортостан — илдең төп [[нефть]] сығарыу райондарының береһе. [[1997]] йылда уның өлөшөнә бөтә [[Рәсәй]]ҙә сығарылған нефттең 9,1%-ы тура килде. Әгәр шул йылда ил буйынса дөйөм алғанда халыҡтың йән башына 2 тонна нефть тура килһә, Башҡортостанда ул 3,4 тонна булды. Нефть сығарыу республикала ғына түгел, бөтә [[Урал]] — [[Волга]] төбәгендә [[1932]] йылда хәҙерге [[Ишембай]] ҡалаһы урынлашҡан ерҙән башлана. 1944 йылда Туймазы ятҡылығы асыла. 50-се йылдар уртаһынан [[Шкапов]], ә 50-се йылдар аҙағынан Саҡмағош һәм [[Арлан нефть ятҡылығы|Арлан]] ятҡылыҡтар төркөмө файҙаланыла башлай. 60-сы йылдарҙа нефтте [[Өфө]] янынан да табалар. Нефть сығарыу сәнәғәтен үҫтереү Башҡортостан индустрияһының тармаҡ структураһында тәрән ыңғай үҙгәрештәр тыуҙырҙы, күп тармаҡлы комплекс барлыҡҡа килде. Ул нефть сығарыу тармағына нигеҙләнде. Ошо беренсе дәрәжәләге әһәмиәткә эйә булған тармаҡҡа сәнәғәттең бында элек эшләп килгән тармаҡтары яраҡлаштырылды. Хәҙерге Башҡортостан хужалығының энергетика, [[нефть]] эшкәртеү, нефть химияһы һәм машиналар эшләү кеүек мөһим тармаҡтары тап бына нефть сығарыу базаһында барлыҡҡа килде һәм киң үҫеш алды. Республика хужалығының башҡа күп тармаҡтарында ла нефть сығарыу сәнәғәтенең ыңғай йоғонтоһо сағыла. [[Ишембай]], [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]], [[Туймазы]], [[Нефтекама]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаларының, шулай уҡ ҡала тибындағы тиҫтәләрсә ҡасабаларҙың барлыҡҡа килеүе «ҡара алтын» сығарыу һәм эшкәртеү менән бәйләнгән. Транспорт та тамырҙан үҙгәреш кисерҙе. Нефть эҙләгән ваҡытта байтаҡ ҡына яңы минераль ресурстар (тәбиғи газ, таш күмер, [[аш тоҙо]], шифалы һыу ҡатламдары, бромлы һәм йодлы тәрән ер аҫты һыуҙары һ. б.) асылды, улар сәнәғәттең сеймал базаһын һәм шифахана-курорт учреждениеларының дауалаусы факторҙарын ишәйтте. 50-се йылдар уртаһында Башҡортостан [[нефть]] сығарыу күләме буйынса илдең иҫке, иң ҙур нефть эшкәртеү төбәге [[Әзербайжан ССР]]-ын уҙып, [[СССР]]-ҙа беренсе урынға сыҡты. [[1967]] йылда республикала нефть сығарыу иң ҙур күләмгә (47,8 млн т) еткерелде. Әммә ятҡылыҡтар ярлылана барыу һөҙөмтәһендә артабан нефть сығарыу кәмей башланы. Бөгөн иһә Башҡортостан, йылына 14 млн т нефть сығарып, [[Төмән өлкәһе]]нән һәм [[Татарстан]] артынан бара. Республикала нефть сығарылған бөтә осорҙа ер ҡуйынынан 1,5 млрд т нефть алынған. Шуға күрә файҙаланылыусы күп кенә нефть ятҡылыҡтары (иң ҙурҙары — Туймазы, Шкапов һәм Арлан) ныҡ ҡына һайыҡты. Ләкин бынан Башҡортостандың нефть промыслаларының ғүмере бөттө йәки бөтөп бара, тип һығымта яһарға ярамай. Юғары дәрәжәлә үҙләштереүгә ҡарамаҫтан Башҡортостан Республикаһы территорияһы яңы нефть ятҡылыҡтарын асыу әсән арыу уҡ яҡшы перспективалы итеп ҡылыҡһырлана. Күптән түгел асылған шаҡтай ҙур Илеш нефть ятҡылығы бының асыҡ миҫалы. Нефть эҙләү яңынан-яңы майҙандарҙа һәм ер аҫтының тәрәнерәк ҡатламдарында алып барыла. Башҡортостан Республикаһының нефть сығарыу сәнәғәте бик ҡатмарлы хужалыҡ, ул «Башнефть» нефть акционерҙар компанияһы (АНК) итеп ойошторолдо. Уның төп быуындарын нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү менән шөғөлләнеүсе нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары (НГДУ), нефть запастарын тулыландырыу эшен башҡарыусы геология-эҙләнеү конторалары (ГПК), йылына йөҙҙәрсә разведка һәм эксплуатация скважиналары быраулаусы быраулау эштәре идаралыҡтары (УБР) тәшкил итә. «[[Башнефть]]<nowiki/>» компанияһы составында нефттең эйәрсән газын йыйыу һәм уны ҡулланыусыларға ебәреү өсөн әҙерләү эше менән шөғөлләнеүсе «Башнефтегазпром» идаралығы бар. «Башнефть» АНК-һы [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] һәм [[Нефтекама]] ҡалаларында нефть промыслаһы ҡорамалдары заводтарын үҙ эсенә ала, был заводтар АНК-ның ҡорамалдарға һәм уларға запас өлөштәргә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү әсән төҙөлгән. [[Стәрлетамаҡ]]та скважиналар быраулағанда ҡулланылыусы онтаҡ хәлдәге балсыҡ эшләп сығарыусы нефть махсус материалдар заводы эшләй. Бик киң территорияны биләгән технологик процестарҙы хеҙмәтләндереү әсән АНК-ның элемтә һәм авто-транспорт идаралыҡтары, төбәк мәғлүмәт үҙәге бар. «Башнефть» ғилми-техник базаһы эсенә инженерлыҡ-иҡтисади тикшеренеүҙәр һәм нормативтар үҙәге, махсуслашҡан ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары инә, улар ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү проекттары төҙөү, нефть эҙләү эштәрен нигеҙләү, нефть сығарыуҙың иң һөҙөмтәле ысулдарын эшләү һәм ҡулланыуға индереү менән шөғөлләнә. АНК-ға төҙөлөш һәм ремонт эш-тәренә бик күп көс һәм аҡса һалырға тура килә, сөнки ятҡылыҡтар иҫкереү менән уларҙағы нефть, газ һәм һыу үткәргестәр, һурҙырыу станциялары һәм башҡа йыһаз-ҡорамалдар иҫкерә, туҙа, яраҡһыҙға әйләнә. Шуға күрә «Башнефть» АНК-һының шаҡтай киң тармаҡлы төҙөлөш-мон-таж предприятиелары бар, улар Өфө һәм Ҡандра төҙөлөш-монтаж фирмаһы итеп берләштерелгән. "Башнефт"тә эшләүселәр тиҫтәләрсә ҡалала һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа, йөҙләгән ауылда йәшәй. Уларҙың бер өлөшө хатта күсмә тормош алып бара — үҙҙәренең йәшәгән урындарынан алыҫта эшләй. Шуға күрә, тармаҡҡа үҙ хеҙмәтләндереү әлкәһен булдырырға кәрәк. «Башнефть» сауҙа фирмаһы, «Мир», Цюрупа исемендәге һәм «Родина» агрофирмалары ошо эш менән шөғөлләнә лә — йәшелсә, картуф һәм башҡа аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә. Компанияның составында илленән ашыу мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы, ике тиҫтә ял базаһы, шифахана-профилакторий, пансионат, унға яҡын пионер лагеры, егерме техник, мәҙәниәт йорто, клубтар һәм 1 млн квадрат метрҙан ашыу майҙанда торлаҡ йорттар иҫәпләнә. һәр НГДУ-ның үҙенең уҡыу-курс комбинаттары бар. Республиканың башҡа бер генә тармағында ла шул тиклем ныҡ үҫешкән һәм киң йәйелдерелгән социаль-мәҙәни хеҙмәтләндереү селтәре юҡ. «Башнефтеснаб» филиалы «Баш-нефть» предприятиеларын матди-техник тәьмин итеү менән шөғөлләнә. АНК-ның бер нисә филиалы башҡа төбәктәрҙә урынлашҡан, Башҡортостан Республикаһы нефтселәре нефть продукттарын һатыу һәм кәрәк продукттарҙы алыу өсөн улар менән тығыҙ бәйләнеш тота. === Газ сәнәғәте === Башҡортостанда газ сәнәғәте ҙур үҫеш алды. Нефть менән бергә скважиналарҙан эйәрсән газ да сыға. Туймазы һәм Приют газ эшкәртеү заводтарында унан шыйыҡ газ, газ бензины һәм ҡоро газ айырып алына. Шыйыҡ газ нефть химияһында сеймал итеп, транспортта бензин урынына, ә нефть эшкәртеүҙә газ бензины сифатында файҙаланыла, ҡоро газ иһә ҡала һәм ауылдарға яғыулыҡ итеп ебәрелә. Республиканың төньяҡ-көнсығышында һәм Күмертау ҡалаһы тирәһендә урынлашҡан ҙур булмаған газ ятҡылыҡтарынан да бер ни тиклем газ алына. Янар газдың етмәгән өлөшөн Башҡортостан Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән килтертә. Башҡортостан Республикаһында газды йыллыҡ ҡулланыу күләме 14 млрд м³-ҙан ашыу тәшкил итә. Газ үткәргестәр ҡороу киң ҡолас менән алып барыла. Магистраль газ үткәргестәрҙән ситтә ятҡан ауылдар газ эшкәртеү заводтарынан махсус цистерналарҙа һәм баллондарҙа килтерелгән шыйыҡландырылған газдан файҙалана. Ҡайһы бер ҡалаларҙа 10-ға яҡын газ тултырыу станцияһы булдырылған. Ҡала һәм ауылдарға газ индереү буйынса Башҡортостан Республикаһы Рәсәйҙә беренсе урындарҙың береһен алып тора. === Күмер сәнәғәте === Халыҡ йәшәгән пункттарға газ индереү Башҡортостан халҡының көнкүреш кимәлен күтәреүҙә һәм һауаны сәләмәтләндереүҙә мөһим фактор булып тора. 50-се йылдарҙан алып Башҡортостанда күмер сәнәғәте үҫешә башлай. Күмертау ҡалаһы эргәһендә Көньяҡ Урал һоро күмер бассейнының Бабай ятҡылығы асыҡ ысул менән эшкәртелә. «Башкируголь» берекмәһе Ырымбур әлкәһенең Түл-гән ятҡылығында һоро күмер сығарыу менән шөғөлләнә. Сығарылған күмерҙең бер өлөшө [[Күмертау ТЭЦ-ы]]нда файҙаланыла. Күмер дымлы һәм кәүшәк, калориялылығы түбән. Уны ташыу әсән брикетлау талап ителә. Күмертау брикет фабрикаһы ошо маҡсатта төҙөлдө. Һуңғы йылдарҙа һоро күмер брикеттары, конкурентлыҡҡа һәләте түбән булыу сәбәпле, киң һорау менән файҙаланылмай башланы. Шуға күрә күмер сығарыу күләме ҡыҫҡартылды. Башҡортостан һоро күмерҙәренең битумға бай булыуы уларҙың ыңғай яғы булып тора. Уларҙы энергохимик эшкәрткәндә янар газ, шыйыҡ яғыулыҡ, ашламалар, дуплау материалдары, тау балауыҙы, адсорбент (атмосфера һәм һыуҙы бысратыусы һәр төрлө матдәләрҙе үҙенә йотоусы) һәм башҡа күп нәмәләр алырға мөмкин. Республиканың төньяҡ-көнбайышында нефть скважиналары быраулағанда таш күмер ҡатламдары асылды. Уларҙың ҡеүәте 7—15 м, урыны менән 25 метрға етә. Был ҡатламдар ер өҫтөнән 900 метрҙан ашыу тәрәнлектә ята. Мәҫәлән, Канада менән Бельгияла 1300—1500 м тәрәнлектәге шахталар бар, ә Донбасста 1000 м һәм унан да тәрәнерәк шахталарҙа күмер ҡатламдары үҙләштерелә. Күмертау карьеры эшкәртелеп бөттө, әммә боҙолған ерҙәрҙе 733 га майҙандағы һәм 160 м тәрәнлектәге карьерҙы, 807 га ерҙә 30— 40 м тау ҡатламдары өйөмдәрен хужалыҡ әйләнешенә индереү буйынса эште тамамларға кәрәк. Был ҙур соҡорға һыу ебәреләсәк һәм 50 га майҙанда һыу һаҡлағыс барлыҡҡа киләсәк. Карьерҙың битләүҙәрендә ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыласаҡ, күп йыллыҡ үләндәр сәселәсәк. Күмер брикеты фабрикаһының саңды тотоп ҡалыусы фильтрҙарҙы йыуҙырғанда барлыҡҡа килгән шлам махсус һыйышлыҡтарға ебәрелә, унан өйөмдәргә өйөлә. === Электр энергетикаһы === [[Файл:Yumaguzino Dam.jpg|thumb|[[Йомағужа ГЭС-ы]]]] Башҡортостан ҡеүәтле электр энергетикаһына эйә. Республикала ҙур күләмдә табылған яғыулыҡ, хужалыҡтың динамикалы үҫеше, уның электр энергияһына ихтыяжы артҡандан-арта барыуы электр энергетикаһын үҫтереүгә булышлыҡ итте. Уны етештереү, тотош илдәге кеүек, өҙлөкһөҙ үҫте. Иҡтисад көрсөклөгә йылдарында ул һиҙелерлек кәмене. 1996 йылда 26,4 млрд кВтсәғ. энергия етештерелгән. Уның 97%-ы йылылыҡ, ә 3%-ы гидравлик электр станциялары тарафынан эшләп сығарылған. Башҡортостанда 12 электр станцияһы эшләй, уларҙың береһе — ГЭС, ҡалғандары йылылыҡ станциялары, улар мазут һәм янар газ файҙаланып эшләй. Бөтә электр станциялары үҙ-ара электр тапшырыу линиялары менән тоташҡан һәм шуның менән республиканың берҙәм энергетика системаһына («Башкир-энерго» акционерҙар йәмғиәте) берләшкән. Ҡарман ГРЭС-ы — Башҡортостандың иң ҙур йылылыҡ электр станцияһы (ҡеүәте 1,8 млн кВт). Ҡалған йылылыҡ электр станциялары йылылыҡ электр үҙәктәрҙән (ТЭЦ) ғибарәт. Улар электр энергияһы ғына түгел, ә быу һәм ҡайнар һыу рәүешендә йылылыҡ энергияһы ла етештерә. Технологик ихтыяждарға күп йылылыҡ ҡулланыусы нефть эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы предприятиеларының киң ҡолас менән үҫтерелеүе Башҡорт-останда ТЭЦ-тарҙың да ҡырҡа өҫтөнлөк алыуы әсән шарт булды. Йылылыҡ биреү буйынса «Башкир-энерго» Рәсәйҙә икенсе урынды ("Мосэнерго"нан ҡала) алып тора, ә электр энергияһы етештереү буйынса Рәсәйҙәге 73 энергетика системаһының беренсе тиҫтәһе иҫәбенә инә. ТЭЦ-та 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә тотонолған сы-ғымдар ғәҙәттәге йылылыҡ станция-ларындағыға ҡарағанда 2—2,5 тапҡырға аҙыраҡ, сөнки яғыулыҡтың бер өлөшө йылылыҡ етештереүгә китә. Шуға күрә Башҡортостандың йылылыҡ электр станциялары уңайлы техник-иҡтисади күрһәткестәр менән ҡылыҡһырлана: уларҙа 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә сағыштырмаса аҙыраҡ яғыулыҡ тотонола, уларҙа етештерелгән электр һәм йылылыҡ энергияларының үҙҡиммәте Рәсәй буйынса уртаса кимәлдән байтаҡҡа түбәнерәк. Шуныһы ла мөһим, йылылыҡ электр үҙәктәре башлыса яғыулыҡ сығарылған урындан ситтә — электр станцияһы һәм йылылыҡ күп тотонолған Өфөлә, Салауатта, Стәрлетамаҡта, Благовещенскиҙа урынлашҡан. Ҡалған ике ТЭЦ һәм ГРЭС күмер һәм нефть сығарылған ерҙә (Күмертау, Ишембай һәм Ҡарманда) төҙөлгән. Башҡортостан энергетика системаһы Урал һәм Волга буйы әлкәләре һәм республикаларының энергетика системалары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй һәм Рәсәйҙең Европа өлөшө берҙәм энергетика системаһының бер быуынын тәшкил итә. 1996 йылда, мәҫәлән, «Башкирэнерго» Башҡортостанға яҡын ятҡан Удмуртияға һәм Пермь әлкәһенә 6165 млн кВтсәғ. электр энергияһы бирҙе һәм республиканың электр станцияларынан алыҫ ерҙәрҙәге ихтыяжды ҡәнәғәтләндерер әсән Та-тарстандан, Ырымбур, Силәбе һәм Свердловск әлкәләренән 5911 млн кВтсәғ. электр энергияһы алды. Был ике һан Башҡортостандың әүҙем электр балансы бар, йәғни электр энергияһын күрше төбәктәрҙән алғанға ҡарағанда ситкә күберәк бирә тигәнде аңлата. 1997 йылда «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәтенә «иң динами-калы һәм баланслы үҫешкән әсән» «Рәсәйҙең иң яҡшы предприятиеһы» дипломы бирелде. «Башкирэнерго» үҙенең етештереү потенциалын ишәйтеүҙе, техник-иҡтисади күрһәткестәрен яҡшыртыуҙы, конкуренцияға һәләтлелеген нығытыуҙы дауам итә. Электр техникаһы ҡорамалдары паркын камиллаштырыу, бөтә быуындарының ышаныслы һәм һаҡсыл эшләүен яҡшыртыу менән бер рәттән «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәте Ҡарман ГРЭС-ының ҡеүәтен үҫтереү һәм Өфөлә 5-се ТЭЦ-ты төҙөү эштәрен дә алып бара. 500 кВтсәғ юғары вольтлы «Буй — Өфө» линияһын төҙөү тамамланып килә, ул Ҡарман ГРЭС-ының арзаныраҡ электр энер-гияһын республика баш ҡалаһына ебәрергә мөмкинлек бирәсәк. Йылылыҡ электр станциялары һәм ҡаҙан цехтары һауаға көкөрт, азот, углерод окиселдарын, зарарлы ауыр металдар сығара. Ер атмосфераһында ошо бысраҡ ҡалдыҡтар юл ҡуйылған сиктән ашып китмәһендәр әсән, саң һәм газ хәлендәге ҡалдыҡтар төтөн сығарғыс торбалар аша һауала таратыла. Республиканың ҡайһы бер электр станцияларында торбаларҙың бейеклеге 400 м һәм унан да артығыраҡ. ТЭС мейестәрендә мазут яндырғанда уларҙың мөрйә торбалары көкөртлө ангидритты һәм азот окиселдарын һауала 1,5 мең км араға тарата ала. Был ҡалдыҡтар һыу пары менән реакцияға инеп, кислота ямғыры булып ергә яуа. Бындай ямғыр бик киң майҙанда ауыл хужалығы сәсеүлектәренә, урмандарға, тупраҡҡа, хайуандар донъяһына, кешеләрҙең һаулығына ҙур зыян килтерә. Республика электр энергетикаһы гидроэнергетика ресурстарын үҙләштереү иҫәбенә үҙенең ҡеүәтен һиҙелерлек үҫтерә ала. Башҡортостан йылғаларында тупланған энергия запасы 1,5 млн кВт тип баһалана. Был йәһәттән Ҡариҙел йылғаһы иң ҡеүәтле һәм файҙаланыу әсән сағыштырмаса һөҙөмтәле гидроэнергия сығанағы булып иҫәпләнә. Унда 50-се йылдарҙа 166 мең кВт ҡеүәтле Павловка ГЭС-ы төҙөлдө. Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Мәләүез һәм Күмертау ҡалаларын һыу менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу маҡсатында Ағиҙел йылғаһының үрге ағымында Йомағужа һыу һаҡлағысы һәм 45 мең кВт ҡеүәтле гидроэлектр станцияһы төҙөлә башланы. Ҙур булмаған ГЭС Нөгөш һыу һаҡлағысында ла бар. Бәләкәйерәк йылғаларҙа ҙур булмаған гидроэлектростанциялар төҙөй башланылар, Белорет районында Үҙән ГЭС-ы (Үҙән йылғаһында) сафҡа индерелде лә инде; Әлшәй районында Ыҫлаҡ (Ҡорҫаҡ йылғаһында) һәм Мәсетле районында Ыҡ йылғаһында ГЭС-тар төҙөлә башланы. Республика электр тапшырыу линияларының ҡуйы селтәре менән солғап алынған. Уларҙың оҙонлоғо, дөйөм алғанда, Ер шарын экватор буйынса ике тапҡыр уратып алырға етә. == Машиналар эшләү комплексы == Машиналар эшләү комплексы, халыҡ хужалығының бөтә тармаҡтарын машиналар, ҡорамалдар һәм приборҙар менән тәьмин итеп, етештереүҙе тиҙләтеүҙә, хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙә, тотош илдең һәм уның райондарының иҡтисади һәм социаль үҫешен тәьмин итеүҙә бик мөһим роль уйнай. Машиналар эшләү комплексы республиканың бөтә тармаҡ-ара комплекстары араһында продукцияһының ҡиммәте буйынса — өсөнсө, ә эшселәренең һаны буйынса беренсе урынды биләй. Ҡорамалдарға һәм машиналарға урында һорауҙың үҫә барыуы, шулай уҡ бында юғары һөҙөмтәле яғыулыҡ һәм энергия менән тәьмин итеү системаһы, машиналар эшләү тармағы өсөн бик кәрәкле пластмассалар, резина-техник һәм лак-буяу әйберҙәре һәм техник быяла етештереү пред-приятиеларының булыуы республикала машиналар эшләү заводтарын урынлаштырыу өсән уңайлы ерлек булды. Республикала фәнни-конструкторлыҡ учреждениеларының һәм машиналар эшләү тармағы әсән кадрҙар әҙерләүсе уҡыу йорттарының киң селтәре булыуы ла бик мөһим ине. Комплекс 130 предприятиены эсенә ала. Уларҙың күп өлөшө нефть, газ сығарыу һәм эшкәртеү тармағын техника менән тәьмин итеүгә бәйләнгән. Предприятиеларының дөйөм һаны һәм иҡтисади әһәмиәте яғынан улар Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтендә иң алдынғы урындарҙың береһен алып тора. === Нефть сәнәғәте өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура === Октябрьскийҙә, [[Ишембай]]ҙа, [[Нефтекама]]ла һәм [[Стәрлетамаҡ]]та нефть промыслалары өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура эшләп сығарыла, улар республикала ғына файҙаланылып ҡалмай, [[Рәсәй]] һәм БДБ-ның башҡа төбәктәренә лә оҙатыла. [[Өфө]] һәм [[Туймазы]] заводтарында [[нефть]] һәм [[газ]] ятҡылыҡтарын эҙләү һәм скважиналарҙы тикшереү өсөн кәрәкле геофизик һәм геологик приборҙар кеүек продукция ла киң һорау менән файҙаланыла. Торба үткәргестәр транспорты ихтыяжы өсөн [[Стәрлетамаҡ]]та һәм [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещенск]]иҙа торба һалғыстар һәм торба үткәргес арматуралары (келә, бик, ҡапҡастар) етештереү үҙләштерелде. [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]]ҙә «Блокжилкомплект» акционерҙар йәмғиәте эшләй, бындай предприятиелар Рәсәйҙә лә һирәк осрай әле. Уның продукцияһы (шассиҙа — күсмә (мобиль) биналар һәм шассиһыҙ даими (стационар) биналар: йылылыҡ, канализация, электр ҡорамалдары менән тәьмин ителгән дөйөм ятаҡтар, ашханалар, һаулыҡ һаҡлау пункттары, магазиндар һ. б. ш.) ҡала һәм ауылдарҙан алыҫ урынлашҡан нефть, газ һәм башҡа файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә һәм файҙаланғанда алмаштырғыһыҙ булып тора. «Салауатнефтемаш» ғилми-етештереү берекмәһе [[Рәсәй]]ҙә нефть һәм газ эшкәртеү заводтары өсөн ҡорамалдар етештереүсе иң ҙур предприятиеларҙың береһе. Туймазы «Химмаш» һәм Күмертау «Нефте-химмаш» (Маячный ауылы) заводтары химия һәм нефть химияһы сәнәғәтен технологик ҡорамалдар менән тәьмин итә. Төҫлө металлургия рудниктары һәм предприятиелары әсән ҡорамалдар «Горнас» (Өфө) һәм [[Баймаҡ]]та [[Ш. Хоҙайбирҙин]] исемендәге машиналар эшләү заводтарында етештерелә. Күптәнге «Горнас» заводы ҡом һәм тупраҡ насостары эшләп сығарыуға, ә Баймаҡтағы завод тау ҡорамалдары өсөн запас частар етештереүгә махсуслашҡан. === Ауыл хужалығы машиналары === Республикала сәнәғәттең башҡа ҡайһы бер тармаҡтары өсөн дә технологик ҡорамалдар етештерелә. Учалыла, мәҫәлән, «Лесмаш» заводы эшләй, [[Стәрлетамаҡ]]та — еңел сәнәғәт өсөн, [[Дәүләкән]]дә он тартыу предприятиелары осон ҡорамалдар етештерелә. Республика иҡтисадында мөһим роль уйнаған ауыл хужалығын техника менән тәьмин итеү маҡсатында ауыл хужалығы машиналары эшләү тармағы үҫтерелә. 80-се йылдарҙа [[Нефтекама]]ла «Башсельмаш» заводы төҙөлдө, ул тупраҡҡа минераль ашламалар һәм эзбиз индереү әсән машиналар, шулай уҡ трактор тағылмалары, сәскестәр һ. б. ш. эшләп сығара. [[Бәләбәй]]ҙәге «Бәлсельмаш» малсылыҡ фермалары әсән ҡорамалдар, «Өфөсельмаш» малсылыҡ биналарын елләтеү өсөн вентиляторҙар етештерә. Дәүләкәндә мал аҙығы етештереү машиналары эшләп сығарыла. Стәрлетамаҡта умартасылыҡ инвентары етештереүсе завод эшләй. Белорет трактор рессоралары һәм пружиналар заводы ла ауыл хужалығы машиналары эшләү предприя-тиелары төркөмөнә ҡарай. Республиканың эшләп килгән ху-жалыҡ тармаҡтарын техника менән тәьмин итеүсе беҙ үрҙә ҡылыҡһырлап үткән машиналар эшләү сәнәғәте аҡрынлап барлыҡҡа килде һәм эшләп сығарған продукцияға һорау арта барған һайын нығына барҙы. Әммә был [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында фронтҡа яҡын төбәктәрҙән эвакуацияланған предприятиеларҙы республикала урынлаштырыуға ҡағылмай. Эвакуацияланған предприятиелар араһында машиналар эшләү заводтары ла байтаҡ ине (Ишембайҙа һәм Стәрлетамаҡта урынлаштырылған быраулау һәм нефть машиналары эшләү заводтары, Стәрлетамаҡта станоктар эшләү, Өфөлә кабель заводы һәм оборона әһәмиәтендәге бер нисә предприятие). Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтенең үҫешендә икенсе һикереш 70—80-се йылдарҙа яһалды. Шуның һөҙөмтәһендә 1970—1985 йылдарҙа машиналар эшләү тармағының тулайым продукцияһы республикала 5 тапҡыр, ә [[СССР]]-ҙа 3,5 тапҡыр үҫте. Башҡортостанда машиналар эшләү тармағы үҫешенең ҡыҙыу осоро, нефть, газ һәм һоро күмер ятҡылыҡтарының запасы ярлыланыу сәбәпле, уларҙы сығарыу күләменең ҡырҡа кәмеү ваҡытына тура килде. Шуға бәйле рәүештә, машиналар эшләү кеүек күп хеҙмәт талап иткән тармаҡтың ҡеүәттәрен үҫтереү кәрәклеге ҡырҡа рәүештә алға баҫты. Быны ғәмәлгә ашырыу нефть һәм газ сығарыу тармаҡтарынан бушаған кешеләрҙе эш урыны менән тәьмин итергә мөмкинлек бирҙе. Сағыштырмаса ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә республикала автомобилдәр эшләүсе бер төркөм заводтар барлыҡҡа килде, улар, нефть машиналары эшләү тармағы кеүек үк, дөйөм Союз күләмендә Башҡортостан махсуслашҡан тармаҡ булып әүерелде. [[1971]] йылда Бәләбәйҙә Волжск автозаводы әсән деталдәр эшләп сығарырға тейешле «Автонормаль» заводы сафҡа индерелде. Уның артынса Октябрьскийҙа «Авто-прибор» заводы (хәҙер «Апри» акционерҙар йәмғиәте) эшләй башланы, ул автомобилдең эш режимын күҙәтеүсе приборҙар (спидометр, датчик, манометр һ. б. ш.), кабиналарҙы йылытыу һәм елләтеү әсән электр двигателдәре етештереүгә махсуслашҡайны. Был приборҙар [[Рәсәй]]ҙәге автомобиль заводтарына оҙатыла. 70-се йылдарҙың икенсе яртыһында Нефтекама үҙбушатҡыс автомобилдәр заводы (хәҙер — НефАЗ") эшкә башланы. Ул Кама, Мейәс, Түбәнге Новгород автозавод-тары шассийы нигеҙендә автоүҙбушатҡыстар, нефть продукттары, шыйыҡ ашламалар ташыу әсән автоцистерналар, ауыл хужалығы ихтыяждары әсән йөк автомобилдәре, нефтселәрҙе һәм газ сығарыусыларҙы хеҙмәтләндереүсе вахта автобустары, йөк автомобилдәренә тағылмалар эшләп сығара. Завод шулай уҡ ауыл хужалығы техникаһы етештереүҙе лә үҙләштерә. Эшләп сығарылған продукцияның юғары сифаты өсөн завод бер нисә тапҡыр халыҡ-ара бүләктәргә, шул иҫәптән [[1977]] йылда «Алтын Меркурий» призына, лайыҡ булды. [[Өфө]]лә уның 425 йыллығын байрам итеү алдынан троллейбустар эшләп сығарыу яйға һалынды. «Москвич-412» еңел автомобиленә двигателдәр етештереү 60-сыйылдарҙа уҡ әле Өфө моторҙар эшләү заводында (хәҙер «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» — УМПО) үҙләштерелгәйне. Хәҙер был моторҙар нигеҙҙә Ижевск еңел автомобилдәр заводына ебәрелә. Авиация моторҙары эшләү Өфөлә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан башланғайны. Хәҙер иһә, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе (УМПО) СУ һәм МИГ хәрби самолеттарына газ турбиналы двигателдәр етештерә. === Авиация тармағы === [[Файл:Helicopter in Kumertau.jpg|thumb|Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] Күмертау авиация етештереү предприятиеһы ла (Күм АП П) шаҡтай дәрәжәлә Башҡортостан машиналар эшләү сөнәғәтенең йөҙөн билдәләй. Ул тыныс тормош верто-леттары — КА-32 (Камов конструкцияһы) эшләп сығара һәм уларҙы Көньяҡ Корея, АҠШ, Аргентинаға һата. Башҡортостанда авиация төҙөлөшө әсән комплектлау деталдәре һәм узелдары етештереүсе предприятиелар уңышлы эшләй (Өфө «Гидравлика» агрегат предприятиеһы һәм Өфө агрегат производство берекмәһе). Башҡортостан һәр ваҡыт төҙөлөш эштәренең ҙур күләме менән айырылып торҙо. Был төҙөлөш машиналары етештереү тармағының барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә булышлыҡ итте. Стәрлетамаҡ «Строймаш» заводы бына ярты быуаттан ашыу нигеҙ бағаналары ҡағыу әсән сүкештәр етештерә. Уларҙы төҙөлөштә ҡулланыу йорт, производство биналары һәм башҡа ҡоролмаларҙың нигеҙҙәрен һалғанда эште шаҡтай тиҙләтә һәм ул байтаҡ арзаныраҡҡа төшә. Күптән түгел заводта бульдозерҙар эшләп сығара башланылар. Туймазыла бетон бутау һәм бетон ташыу автомашиналары етештереү үҙләштерелде. 80-се йылдар аҙағында [[Белорет]]та механизацияланған ҡорамалдар, яйланмалар заводы сафҡа индерелде, ул электр дрелдәре, шымартыу машиналары, пневматик һөймәндәр, ҡырҡҡыс сүкештәр һ. б. ш. эшләп сығара. Завод продукцияһы Рәсәй менән БДБ-ла ғына түгел, ә [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Европа]]ның байтаҡ илдәренә һатыла. Башҡортостанда киң төрҙәге продукция эшләп сығарыусы электр техникаһы сәнәғәте лә ҙур үҫеш алды. Түбән вольтлы электр двигателдәре, яҡтыртыу һәм телефон кабеле, һәр төрлө электр лампалары һәм башҡа күп продукция шулар иҫәбенә инә. «Өфөкабель», «Свет» (элекке электр лампалары заводы) «Электроаппарат», «Башэлектро-монтаж» предприятиелары һәм [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]]ҙағы «Низковольтник» заводы был тармаҡтың иң ҙур пред-приятиеларынан һанала. Элемтә саралары етештереүҙә Өфөләге «БЭТО концерны» акционерҙар йәмғиәте төп урынды алып тора. Ул электронлы автоматлаштырылған телефон станциялары, телефон коммутаторҙары һәм радиоалғыстар эшләп сығара. Автоматика приборҙары һәм саралары эшләп сығарыусы предприятиелар араһында Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе айырылып тора, ул илдә авиация машиналары эшләп сығарыусы иң ҙур завод булып һанала. Уның продукцияһы донъяның тиҫтәләгән илдәренә һатыла. Үҙ продукцияһын (биноклдәр, оптик прицелдар, монокулярҙар — ҡарау торбалары, медицина техникаһы изделиелары) сит илдәргә сығарыусы йәнә ҙур бер предприятие — Салауат оптика-механика заводы. [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының үҙендә үк етештерелгән юғары сифатлы быяланы файҙаланып эшләүсе был завод үҙ продукцияһын ҙур [[Конкуренция (иҡтисад)|конкуренция]] шарттарына бирешмәҫлек итә. === Станоктар эшләү === Башҡортостандың станоктар эшләү сәнәғәте металл һәм ағас эшкәртеү өсөн станоктар етештерә. [[Стәрлетамаҡ]]тың [[В. И. Ленин]] исемендәге станоктар эшләү заводы һанлы программа менән идара ителеүсе (ЧПУ) универсаль һәм махсус маркалы металл эшкәртеү станоктары етештерә. Был станоктар юғары сифаты һәм ҙур етештереүсәнлеге менән айырылып тора. Шуға ла, уны һатыу баҙары донъяның 70-тән ашыу илен үҙ эсенә ала. Ишембай станоктар заводы паркет һәм йышыу станоктары эшләп сығара. Машиналар эшләү предприятиеларының бер өлөшө, төп продукциянан тыш, ҡайһы бер көнкүреш, мәҙәни-көнкүреш тауарҙары, хужалыҡ кәрәк-ярағы етештерә. Мәҫәлән, УМПО «Урал», «Агрос» мотоблокта-ры, «Рысь», «Барс» ҡар саналары, һыу мотоциклдары, Өфө агрегат производство берекмәһе саң һурҙырғыстар һәм электр үтектәре, Өфө приборҙар эшләү берекмәһе «Ағиҙел» электр бритваһы, электр сәс бөҙрәләткестәр, эш ҡоралдарының төрлө йыйылмалары һ. б. ш. эшләп сығара. Шулай ҙа был тауарҙар төрө әлегә бик сикләнгән. Республикала әлеге көндә халыҡ ҡулланыу тауарҙары етештереүгә махсуслашҡан бер генә машиналар эшләү предприятиеһы ла юҡ. Баҙар мөнәсәбәттәре шарттарында машиналар эшләү сәнәғәте ауыр хәлдә тороп ҡалды. Был күп кенә машиналар эшләү предприятиелары продукцияһының [[Конкуренция (иҡтисад)|конкуренцияға]] һәләтһеҙ һәм сит илдә генә түгел, хатта үҙебеҙҙең илдә лә уларға һорауҙың сикләнеүе менән генә бәйле булманы. Республикала хәрби-сәнәғәт комплексы предприятиелары байтаҡ. Оборона продукцияһына заказдарҙың ҡырҡа кәмеүе сәбәпле, уны етештереү күләме лә ныҡ ҡыҫҡарҙы. Ҡеүәтле фәнни-техник потенциалы һәм юғары әҙерлекле белгестәре булған был предприятиеларҙы тыныс тормош продукцияһы етештереү юлына күсереү халыҡ ҡулланыу тауарҙары эшләп сығарыуҙы, ул тармаҡтарҙы заманса техника менән йыһазландырыуҙы, конкуренцияға һәләтле машиналар эшләү продукцияһы экспортын киңәйтеүҙе тәьмин итер ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, [[Рәсәй]]ҙә ХСК предприятиеларын конверсиялау программаһы әлеге көнгә тиклем эшләнмәгән. Шулай булғас, был предприятиеларҙы конверсиялауға дәүләт аҡса бүлмәй тигән һүҙ. Машиналар эшләү заводтарының ҡалдыҡтарында тирә-йүнгә нефть продукттары, иреткестәр, ауыр металдар һәм башҡа төрлө зарарлы матдәләр сығарып ташлана. Гальваник шлам тип аталған нәмә — иретеп йәбештергәндә, металға кислота һәм тоҙҙар менән тәьҫир иткәндә хасил булған ултырмалар етди экологик проблема тыуҙыра. Шлам — зарарлы матдә һәм уны зарарһыҙлау мәсьәләһе машиналар эшләү предприятиеларының күпселегендә аҙағына тиклем хәл ителмәгән. Шунлыҡтан ул, ҡағиҙә рәүешендә, көнкүреш ҡалдыҡтары бушатылған урынға ташыла, унан ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарына эләгеүе мөмкин. == Ҡалалары == {{столбцы}} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | '''[[Өфө]]''' || {{Үҫә}} 1 077 719 |- | '''[[Стәрлетамаҡ]]''' || {{Үҫә}} 275 798 |- | '''[[Салауат]]''' || {{Төшә}} 154 884 |- | '''[[Нефтекама]]''' || {{Үҫә}} 135 540 |- | '''[[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]]''' || {{Үҫә}} 111 551 |- | '''[[Белорет]]''' || {{Төшә}} 67 735 |- | '''[[Туймазы]]''' || {{Үҫә}} 67 088 |- | '''[[Ишембай]]''' || {{Үҫә}} 66 341 |- | '''[[Сибай]]''' || {{Төшә}} 62 669 |- | '''[[Күмертау]]''' || {{Төшә}} 62 284 |- | '''[[Мәләүез]]''' || {{Төшә}} 60 475 |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | '''[[Бәләбәй]]''' || {{Төшә}} 59 683 |- | '''[[Бөрө (ҡала)|Бөрө]]''' || {{Үҫә}} 43 765 |- | '''[[Учалы]]''' || {{Төшә}} 37 762 |- | '''[[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]]''' || {{Үҫә}} 34 844 |- | '''[[Дүртөйлө]]''' || {{Төшә}} 31 152 |- | '''[[Яңауыл]]''' || {{Төшә}} 26 597 |- | '''[[Дәүләкән]]''' || {{Үҫә}} 24 069 |- | '''[[Шишмә]]''' || {{Үҫә}} 21 540 |- | '''[[Баймаҡ]]''' || {{Үҫә}} 17 710 |- | '''[[Межгорье (ҡала)|Межгорье]]''' || {{Үҫә}} 16 866 |- | '''[[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]]''' || {{Үҫә}} 15 932 |} {{столбцы/конец}} == Райондары == {{main|Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо}} Башҡортостан Республикаһы составында 54 административ район, 21 ҡала, 2 ҡала тибындағы ҡасаба ([[Шишмә]] һәм [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]]), 828 ауыл биләмәһе һәм 4434 ауыл иҫәпләнә<ref>[http://www.bashstat.ru/BGDF/RB08/issWWW.exe/Stg/d000/i000003r.htm Административно-территориальное деление Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409004318/http://www.bashstat.ru/BGDF/RB08/issWWW.exe/Stg/d000/i000003r.htm |date=2014-04-09 }}</ref><ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/Итоги+Всероссийской+переписи+населения+2010+года+по+Республике+Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HIrBpkf4|archivedate=2013-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827045240/http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%202010%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.pdf |date=2018-08-27 }}</ref>. [[Файл:Admin-map-Bashkiria-region.gif|410 px|right|thumb|Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль бүленеше картаһы]] {| class="wikitable standard" !colspan=4|Муниципаль районы |- | align="center" | 1 | [[Әбйәлил районы]] | 28 | [[Ишембай районы]] |- | align="center" | 2 | [[Әлшәй районы]] | 29 | [[Ҡалтасы районы]] |- | align="center" | 3 | [[Архангел районы]] | 30 | [[Ҡариҙел районы]] |- | align="center" | 4 | [[Асҡын районы]] | 31 | [[Ҡырмыҫҡалы районы]] |- | align="center" | 5 | [[Ауырғазы районы]] | 32 | [[Ҡыйғы районы]] |- | align="center" | 6 | [[Баймаҡ районы]] | 33 | [[Краснокама районы]] |- | align="center" | 7 | [[Баҡалы районы]] | 34 | [[Күгәрсен районы]] |- | align="center" | 8 | [[Балтас районы]] | 35 | [[Кушнаренко районы]] |- | align="center" | 9 | [[Бәләбәй районы]] | 36 | [[Көйөргәҙе районы]] |- | 10 | [[Балаҡатай районы]] | 37 | [[Мәләүез районы]] |- | 11 | [[Белорет районы]] | 38 | [[Мәсетле районы]] |- | 12 | [[Бишбүләк районы]] | 39 | [[Мишкә районы]] |- | 13 | [[Бөрө районы]] | 40 | [[Миәкә районы]] |- | 14 | [[Благовар районы]] | 41 | [[Нуриман районы]] |- | 15 | [[Благовещен районы]] | 42 | [[Салауат районы]] |- | 16 | [[Бүздәк районы]] | 43 | [[Стәрлебаш районы]] |- | 17 | [[Борай районы]] | 44 | [[Стәрлетамаҡ районы]] |- | 18 | [[Бөрйән районы]] | 45 | [[Тәтешле районы]] |- | 19 | [[Ғафури районы]] | 46 | [[Туймазы районы]] |- | 20 | [[Дәүләкән районы]] | 47 | [[Өфө районы]] |- | 21 | [[Дыуан районы]] | 48 | [[Учалы районы]] |- | 22 | [[Дүртөйлө районы]] | 49 | [[Федоровка районы]] |- | 23 | [[Йәрмәкәй районы]] | 50 | [[Хәйбулла районы]] |- | 24 | [[Ейәнсура районы]] | 51 | [[Саҡмағош районы]] |- | 25 | [[Йылайыр районы]] | 52 | [[Шишмә районы]] |- | 26 | [[Иглин районы]] | 53 | [[Шаран районы]] |- | 27 | [[Илеш районы]] | 54 | [[Яңауыл районы]] |} == Ҡаҙаныштары == * 2019 йылда Башҡортостан спортты үҫтереү буйынса Рәсәйҙең иң яҡшы төбәге тип танылды һәм Милли спорт премияһына лайыҡ булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1391119/ Башҡортостан спортты үҫтереү буйынса Рәсәйҙең иң яҡшы төбәге тип танылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 13 декабрь]{{V|13|12|2019}}</ref>. == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Ахмедов Р. О реках, озерах и травах. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1988. * Башкирия туристская. Путеводитель. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1985. * Башкортостан сегодня. — Өфө: «Слово» нәшриәте, 1996. * Вахитов Р. Ш. Пчелы и люди. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1992. * Животный мир Башкортостана. — Өфө: Башҡ. «Китап» нәшр., 1995. * Иванов В. М., Петров Е. М. Башкирский государственный заповедник. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1965. * Кострин К. В. Нефть и газ на карте нашей Родины. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1967. * Красная книга Башкирской АССР. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1987. * Кучеров Е. В. Календарь природы Башкирии. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1984. * Кучеров Е. В. и др. Памятники природы Башкирии. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1974. * Кучеров Е. В., Мулдашев А. А., Галеева А. Х. Ботанические памятники природы. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1990. * Кучеров Е. В. По Южному Уралу. Путевые заметки биолога-натуралиста. — Өфө: «Слово» нәшриәте, 1996. * Марушин В. А. Вместе весело шагать. Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1988. * Марушин В. А. Где отдыхать уфимцам. Пять путешествий по реке Инзер. — Өфө: «Нур» нәшриәте, 1998. * Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Куршаков С. В. Экология Башкортостана. Учебник для средней школы. — Өфө: Китап, 1999. * Павлов Б. Покушение на заветное. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1992. * Подземные дворцы Башкирии. Фотоальбом. — М.: Планета, 1984. * Попов Г. В. Леса Башкирии (их прошлое, настоящее и будущее). — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1980. * Природные ресурсы Башкирии и их охрана. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1975. * Путеводитель по Каповой пещере. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1969. * Рахимкулов М. Любовь моя — Башкирия. Литературно-краеведческие очерки. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1985. * Ремезов Н. В. Быль в сказочной стране. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1986. * Рычков П. И. Топография Оренбургской губернии. — Өфө: Китап, 1999. * Сидоров В. В. Исследователи края Башкирского. Век XVIII. — Өфө: Китап, 1997. * Словарь топонимов Башкирской АССР. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1980. * Фаткуллин Р. А. Природные ресурсы РБ и рациональное их использо-вание. — Өфө: Китап, 1996. * Хәйретдинов А. Ф. Рукотворные леса. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1984. * Хакимов Р. Г. Здесь Азия встречается с Европой. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1967. * Хисматов М. Ф. Башкирия моя. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1987. * Шакуров Р. 3. По следам географических названий. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1986. {{refend}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * {{БЭ2013|80048|Башҡортостан Республикаһы|автор=}}{{БЭ2013|93226 }} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5a45ef67dcaf8e52667b371c/pervyi-vek-gosudarstvennosti-bashkortostan-5e6a12ae5935265c523d2d54?&utm_campaign=dbr ПЕРВЫЙ ВЕК ГОСУДАРСТВЕННОСТИ. Башкортостан. Сайт Яндекс-Дзен. 12.03.2020г.]{{ref-ru}}{{V|13|03|2020}} {{Portallink|Башҡортостан}} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Башҡортостан темаларҙа}} {{Башҡортостан}} {{ТӨРКСОЙ}} {{библиоинформация}} [[Категория:Башҡортостан]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]] 58nma4exkqmp7zf56bcli5e5ypudbmr 0 7262 1300136 1299483 2026-06-30T03:16:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300136 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш системаһы''' — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи йыһан есемдәрен берлештергән планеталар системаһы. Ул яҡынса 4,57 млрд йыл элек газ-саң болотон гравитация көсө менән ҡыҫыу юлы формалашҡан. Был система есемдәре массаһының ҙур өлөшө Ҡояшҡа тура килә; ҡалған өлөшө йәйенке эклиптик яңы дискыла ҡулса орбиталары буйлап хәрәкәт иткән сағыштырмаса яңғыҙ һигеҙ [[планета]]ға тура килә. Системаның дөйөм массаһы — 1,0014 ''M''_☉. Ҡояшҡа яҡын һәм ер төркөмөнә ҡараған эске планеталар — [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}</ref> һәм [[Марс]] — нигеҙҙә, силикаттан һәм [[Металдар|металдан]] тора. Дүрт тышҡы планета ([[Юпитер (планета)|Юпитер]], Сатурн, [[Уран (планета)|Уран]], Нептун) ер төркөмөндәге планеталарҙан ауырыраҡ. Уларҙы газ гиганттары тип атайҙар. Ҡояш системаһында иң ҙур планеталар — Юпитер менән Сатурн — башлыса [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора; бәләкәйерәк газ гиганттары — Уран менән Нептундың составында, водород һәм гелийҙан тыш, атмосфераларында метан һәм һөрөм газы бар<ref name="atmo">{{Cite web|title=The Atmospheres of Uranus and Neptune|last=Lunine|first=Jonathan I.|publisher=Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona|year=1993|format=PDF|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf|accessdate=2008-03-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/610cKG6cV|archivedate=2011-08-17.}}</ref>. Бындай планеталар айырым «боҙ гиганттары» класына бүленә<ref>{{Cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|publisher=Компьюлента|accessdate=2011-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archivedate=2010-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ |date=2010-09-05 }}</ref>. Һигеҙ планетаның алтыһының һәм дүрт кәрлә планетаның тәбиғи юлдаштары бар. Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун саң һәм башҡа киҫәксәләрҙән торған ҡулсалар менән уратып алынған. Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс менән Юпитер араһында составы буйынса ер төркөмө планеталарына оҡшаған астероидтар билбауы урынлашҡан, сөнки ул да силикаттан һәм металдан тора. Астероидтар билбауының иң эре объекттары — кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] һәм Паллада, Веста һәм Гигей астероидтары. Нептун орбитаһы артында [[Һыу|туңған һыу]], аммиак һәм метандан торған транснептун объекттары урынлашҡан, уларҙың иң ҙурҙары — [[Плутон]], Седна, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк һәм Эрида. Ҡояш системаһында кесе есемдәрҙең планета квазиюлдашы, трояндар, ер тирәләй әйләнгән астероид, кентавр, дамоклоидтар, шулай уҡ система буйлап күсеп йөрөгәнк [[комета]]лар, метеороиддар һәм [[Космос саңы|йыһан саңы]] кеүек башҡа төрҙәре бар. Ҡояшлы ел (Ҡояштан сыҡҡан [[плазма]] ағымы) йондоҙ-ара мөхиттә тарҡау дискының ситенә тиклем барып еткән гелиосфера тип аталған ҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. Гипотетик Оорта болото гелиосферанан яҡынса мең тапҡыр алыҫыраҡ араға һуҙылырға мөмкин. Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы|Ҡош Юлы галактикаһы]] составына инә. == Структураһы == [[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|мини|upright=1.5|Ҡояш системаһы есемдәреорбиталары, масштабта (сәғәт уғы буйынса, өҫкө өлөшөнән башлана)]] Ҡояш системаһының үҙәк есеме — [[Ҡояш]] — G2V спектраль кластың төп эҙмә-эҙлекле [[Йондоҙҙар|йондоҙо]], һары кәрлә. Системаның бөтә массаһының иң күп өлөшө (яҡынса 99,866 %) Ҡояшта тупланған, ул үҙенең тартыу көсө менән планеталарҙы һәм Ҡояш системаһына ҡараған башҡа есемдәрҙе үҙ янында тотоп тора<ref name="M Woolfson"><span class="citation">''M. Woolfson.'' The origin and evolution of the solar system <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Astronomy & Geophysics. — 2000. — Vol. 41. — P. 1.12. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1046 %2Fj.1468-4004.2000.00012.x 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x].</span></ref>. Дүрт эре объект — газ гиганттары — ҡалған массаның 99%-ын тәшкил итә (күпселек өлөшө Юпитер менән Сатурнға — яҡынса 90 % — тура килә). Ҡояш тирәләй әйләнгән ҙур есемдәрҙең күбеһе ғәмәлдә эклиптика яҫылығы тип аталған бер үк яҫылыҡта хәрәкәт итә. Шул уҡ ваҡытта кометалар һәм Койпер билбауы объекттары был яҫылыҡҡа ҡарата йыш ҡына ярайһы уҡ ҙур мөйөш менән ауыша<ref name="Harold F. Levison"><span class="citation">''Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli.'' <span lang="en">[https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF) (2003). <small>Дата обращения 23 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Jupiter-Family Comets"><span class="citation">''Harold F. Levison, Martin J Duncan.'' [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 1997. — Vol. 127. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 13—32. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.1996.5637 10.1006/icar.1996.5637].</span></ref>. Бөтә планеталар һәм башҡа есемдәрҙең күбеһе Ҡояш әйләнеше менән бер йүнәлештә әйләнә (Ҡояштың төньяҡ полюсы яғынан ҡарағанда сәғәт телдәренә ҡаршы). [[Галлей кометаһы]] кеүек иҫкәрмәләр ҙә бар. [[Меркурий]] иң ҙур мөйөш тиҙлегенә эйә — ул Ҡояш тирәләй ни бары 88 ер тәүлегендә тулы әйләнеш яһап өлгөрә. Ә Ҡояштан иң алыҫ урынлашҡан [[Нептун]] ерҙә 165 йыл үткәс кенә Ҡояш тирләләй бер әйләнеш яһай. Планеталарҙың ҙур ғына өлөшө үҙ күсәре тирәләй Ҡояш тирәләй әйләнгән яҡҡа әйләнә. Иҫкәрмәләр — [[Сулпан|Венера]] менән [[Уран (планета)|Уран]], өҫтәүенә, Уран ғәмәлдә «ҡырын ятҡан килеш» әйләнә (күсәренең ауышлығы яҡынса 90°). Планеталар әйләнешен күҙ алдына килтереү өсөн махсус прибор — теллурий ҡулланыла. Ҡояш янындағы есемдәрҙең орбиталары Кеплер закондарына таянып тасуирлана. Уларға ярашлы, һәр есем [[эллипс]] буйынса әйләнә, фокустарҙың береһендә Ҡояш тора. Ҡояшҡа яҡыныраҡ торған есемдәрҙең (бәләкәйерәк ''ҙур ярымкүсәрлеләре'') әйләнеү мөйөшө тиҙлеге ҙурыраҡ, шуға күрә әйләнеү осоро ла ҡыҫҡараҡ ([[йыл]]). Эллиптик орбитала есем менән Ҡояш араһы йыл барышында үҙгәреп тора. Орбитаның Ҡояшҡа яҡыныраҡ нөктәһе ''перигелий, ә иң алыҫы —'' ''афелий'' тип атала. Һәр есем үҙенең перигелийында тиҙерәк, ә афелийында әкренерәк хәрәкәт итә. Планеталарҙың орбиталары бер-береһенә яҡын, ләкин күпселек кометалар, астероидтар һәм Койпер билбауы есемдәре ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйлап әйләнә. Ҡояш системаһындағы планеталарҙың күбеһе уға буйһонған системаларға эйә. Күптәре юлдаштар менән уратып алынған, Юлдаштарҙың ҡайһы береһе үлсәмдәре буйынса хатта Меркурийҙы уҙып китә. Ҙур юлдаштарҙың күбеһе синхронлы әйләнә, улар даими рәүештә тик бер яғы менән планетаға боролған була. Дүрт ҙур планетаның — газ гиганттарының ҡулсалары ла бар. === Ҡояш === Түбәндәге бөтә параметрҙар Ерҙәге мәғлүмәттәргә ҡарата күрһәтелә, тығыҙлығынан, Ҡояштан һәм юлдаштарҙан алыҫлыҡтан тыш, [[Астероид]]тар — Ҡояш системаһындағы иң киң таралған кесе есемдәр. == Составы == <imagemap> Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы circle 108 0 20 [[Солнце]] circle 108 53 5 [[Меркурий]] circle 108 85 10 [[Венера]] circle 108 115 10 [[Земля]] circle 108 145 7 [[Марс]] circle 108 262 73 [[Юпитер]] circle 108 417 59 [[Сатурн]] circle 108 531 26 [[Уран (планета)|Уран]] circle 108 599 24 [[Нептун]] </imagemap> * [[Ҡояш]] ** Планета-ара мөхит * Ҡояш системаһының эске өлкәһе ** Ер төркөмө планеталары *** 1. [[Меркурий]] *** 2. [[Сулпан|Венера]] *** 3. [[Ер]] **** [[Ай (юлдаш)|Ай]] *** 4. [[Марс]] **** Марс юлдаштары ([[Фобос]] һәм [[Деймос]]) ** Астероидтар билбауы *** [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] * Ҡояш системаһының тышҡы өлкәһе ** Планета-гиганттар *** 5. [[Юпитер]] **** Юпитер юлдаштары **** Юпитер ҡулсалары *** 6. [[Сатурн (планета)|Сатурн]] **** Сатурн юлдаштары **** Сатурн ҡулсалары *** 7. [[Уран (планета)|Уран]] **** Уран юлдаштарыы **** Уран ҡулсалары *** 8. [[Нептун]] **** Нептун юлдаштары **** Нептун ҡулсалары ** [[Комета]] ** Кентавр ** Транснептун есемдәре *** Койпер билбауы **** [[Плутон]]<ref>До [[24 августа]] [[2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.</ref> ***** Плутон юлдаштары **** Хаумеа<ref>{{Cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en}}</ref> ***** Хаумеа юлдаштары **** Макемаке ***** S/2015 (136472) 1 *** Рассеянный диск **** Эрида ***** Дисномия **** Гуңгуң ***** Шяңлю * Алыҫтағы өлкәләр ** Гелиосфера ** Оорта болото *** Седна Һигеҙ планетаның атамаларын һәм хәрәкәт итеү тәртибен хәтерҙә ҡалдырыуҙы еңелләштереү өсөн төрлө мнемоника алымдары ҡулланыла. === Ҡояш системаһының эксе өлкәһе === [[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини| Венераның Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе]] Ҡояш — Ҡояш системаһы йондоҙо һәм уның төп компоненты. Уның массаһы (332 900 Ер массаһы)<ref name="Sun Facts"><span class="citation"><span lang="en">[https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric Sun: Facts & Figures]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small></span></ref> эсендә барған термойәҙрә реакциялар дауам итһен өсөн етерлек дәрәжәлә ҙур<ref name="Jack B. Zirker"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Jack B. Zirker.'' Journey from the Center of the Sun. — Princeton University Press, 2002. — P. 120—127. — ISBN 9780691057811.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>, был реакциялар барышында [[электромагнит нурланыш]]ы рәүешендә йыһан киңлегенә ғәйәт ҙур күләмдә энергия тарала, электромагнит нурланыштың күбеһе 400—700 нанометрлы оҙон тулҡындарға тура килә<ref name="Visible light"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. The Straight Dome (2003). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙар классификацияһы буйынса Ҡояш — G2 класындағы типик һары кәрлә. Был атама яңылыш фекер тыуҙырыуы ихтимал, сөнки беҙҙең галактикала йондоҙҙар менән сағыштырғанда Ҡояш — ярайһы уҡ ҙур һәм үтә сағыу йондоҙ<ref name="sun"><span class="citation">''Ker Than.'' <span lang="en">[http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Space.com'' (30 January 2006). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙоң класы уның Герцшпрунг — Рассел диаграммаһындағы урыны менән билдәләнә, был диаграмма йондоҙҙоң яҡтылығы менән уның өҫтөндәге температураның бәйлелеген күрһәтә. Ғәҙәттә эҫерәк йондоҙ сағыуыраҡ яҡтылыҡ бирә. Йондоҙҙарҙың күп өлөшө был диаграмманың төп эҙмә-эҙлелегендә урынлашҡан, ә Ҡояш был эҙмә-эҙлелектең уртаһында тора. Ҡояшҡа ҡарағанда сағыуыраҡ һәм эҫерәк йондоҙҙар сағыштырмаса һирәк осрай, ә тоноғораҡ һәм һалҡын йондоҙҙар йыш күҙәтелә, улар Галактикалағы йондоҙҙарҙың 85 процентын тәшкил итә<ref name="Smart"><span class="citation">''Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A.'' <span lang="en">[[bibcode:2001udns.conf..119S|The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Perkins Observatory'' (2001). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ҡояштың төп эҙмә-эҙлектәге урыны уның йәҙрә синтезы өсөн водород запасының бик күп булыуын һәм үҙ эволюцияһының уртаһында тороуын раҫлай. Хәҙерге ваҡытта Ҡояш әкренләп сағыулығын арттыра бара, бөгөнгө көн менән сағыштырғанда иртә үҫеш стадияһында уның сағыулығы бөгөнгөнөң 70 процентын ғына тәшкил иткән<ref name="Early Sun"><span class="citation">''Nir J. Shaviv.'' [http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Journal of Geophysical Research|Journal of Geophysical Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — 2003. — Vol. 108. — P. 1437. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2003JA009997 10.1029/2003JA009997].</span></ref>. Ҡояш — йондоҙ халҡының I типтағы йондоҙо, Ғаләм үҫешенең сағыштырмаса һуңғы баҫҡысында барлыҡҡа килгән һәм шуға ла II типтағы иҫке йондоҙҙар менән сағыштырғанда [[водород]] менән [[гелий]]ҙан ауырыраҡ элементтарының (астрономияла бындай элементтарҙы «металл» тип атау ҡабул ителгән) күп булыуы менән айырылып тора<ref name="Two Groups"><span class="citation">''T. S. van Albada, Norman Baker.'' On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 1973. — Vol. 185. — P. 477—498. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F152434 10.1086/152434].</span></ref>. Водород менән гелийҙан ауырыраҡ элементтар беренсе йондоҙҙарҙың йәҙрәләрендә формалаша, шуға күрә Ғаләм был элементтар менән байытылғанға тиклем йондоҙҙарҙың беренсе быуыны үтергә тейеш булған. Иң иҫке йондоҙҙар составында металл бик аҙ, ә йәшерәктәрендә металл күберәк. Фараз ителеүенсә, Ҡояшта планеталар системаһын барлыҡҡа килтереү өсөн металличность кәрәк булған, сөнки планеталар «металдар» аккрецияһы нигеҙендә формалаша<ref name="Metallicity"><span class="citation">''Charles H. Lineweaver.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Icarus'' (June 2001). <small>Дата обращения 7 февраля 2010.</small></span></ref>. ==== Планета-ара мөхит ==== [[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|слева|мини|300x300пкс|Гелиосфераның ток ҡаламы]] Яҡтылыҡ менән бер рәттән Ҡояш зарядлы киҫәксәләрҙең (плазманы) өҙлөкһөҙ ағымын тарата, ул ҡояш еле тип атала. Был киҫәксәләр ағымы яҡынса сәғәтенә {{S|1,5 млн км}}<ref name="Solar Wind"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml Solar Physics: The Solar Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |date=2015-08-13 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Marshall Space Flight Center''. <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> тиҙлек менән тарала, һөҙөмтәлә ҡояш яны өлкәһе тула һәм Ҡояш эргәһендә планетар атмосфераның аналогы (гелиосфера) барлыҡҡа килә, ул Ҡояштан һәр хәлдә {{S|100 а. е.}} алыҫлыҡта урынлаша<ref name="Voyager"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html Voyager Enters Solar System’s Final Frontier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |date=2020-05-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ул планета-ара мөхит булараҡ танылған. Ҡояшта гөлт итеп тоҡаныу һәм массаны коронар ырғытыуҙар кеүек әүҙемлек, космик һауа торошон булдырып, гелиосфераны ҡабарта<ref name="SunFlip"><span class="citation">''Tony Phillips.'' <span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ The Sun Does a Flip]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (15 February 2001). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ Архивировано] 18 июня 2011 года.</small></span></ref>. Гелиосфера сиктәрендәге иң ҙур структура — гелиосфера ток ҡатламы; Ҡояштың әйләнеп торған магнит ҡырының планета-ара мөхиткә йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән спираль йөҙө<ref name="Star Poles"><span class="citation"><span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ A Star with two North Poles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (22 April 2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130202092903/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Solar cycle"><span class="citation">''Riley, Pete; Linker, J. A.; Mikić, Z.'' [[bibcode:2002JGRA..107.1136R|Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Journal of Geophysical Research (Space Physics). — 2002. — Vol. 107. — <span class="nowrap">Iss. A7</span>. — P. SSH 8-1. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2001JA000299 10.1029/2001JA000299]. <small>[https://web.archive.org/web/20080205064113/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R# Архивировано] 24 мая 2012 года.</small></span> ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299. |date=2009-08-14 }} от 14 августа 2009 на [[Архив Интернета#Проекты|Wayback Machine]])</ref>. Ерҙең магнит ҡыры ҡояш еленә [[ер атмосфераһы]]н боҙоуға ҡамасаулай. Венера менән Марстың магнит ҡыры юҡ, шуға ла ҡояш еле уларҙың атмосфераһын әкренләп йыһанға осора<ref name="Erosion by Wind"><span class="citation">''Richard Lundin.'' [http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full Erosion by the Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2001. — Vol. 291. — <span class="nowrap">Iss. 5510</span>. — P. 1909. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1059763 10.1126/science.1059763].</span></ref>. Массаны коронар ырғытыуҙар һәм шундайыраҡ күренештәр магнит ҡырын үҙгәртә һәм Ҡояш өҫтөнән матдәләрҙең ғәйәт ҙур күләмен — сәғәтенә яҡынса 10⁹−10¹⁰ тонна сығарып ташлай<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity]. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>. Ерҙең магнит ҡыры менән аралашып, был матдә Ер атмосфераһының поляр түңәрәк эргәһендәге өлкәһенә барып эләгә, бындай бәйләнештән магнит полюстары эргәһендә йыш күҙәтелгән [[Һаҙағай|поляр балҡыш]] барлыҡҡа килә. Йыһан нуры ҡояш системаһынан ситтә барлыҡҡа килә. Гелиосфера һәм, бик аҙ ғына, планетар магнит ҡырҙары Ҡояш системаһын өлөшләтә ситтән килгән йоғонтонан һаҡлай. Йондоҙ-ара мөхиттәге йыһан нурҙарының тығыҙлығы, шулай уҡ Ҡояштың магнит ҡырының көсө лә ваҡыт үтеү менән үҙгәрә, шулай итеп, тайпылыштарҙың дәүмәле аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, ҡояш системаһында йыһан нурланышы кимәле даими түгел<ref name="Langner et al 2005"><span class="citation">''U. W. Langner; M. S. Potgieter.'' [[bibcode:2005AdSpR..35.2084L|Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Advances in Space Research|Advances in Space Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2005. — Vol. 35. — <span class="nowrap">Iss. 12</span>. — P. 2084—2090. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1016 %2Fj.asr.2004.12.005 10.1016/j.asr.2004.12.005].</span></ref>. Планета-ара мөхит дискыға оҡшаған кәмендә ике [[Космос саңы|йыһан саңы]] өлкәһенең формалашыу урыны булып тора. Беренсенән, зодиакаль саң болото ҡояш системаһының эске өлөшөндә урынлашҡан һәм зодиакаль яҡтылыҡтың барлыҡҡа килеү сәбәбе булып тора. Моғайын, планеталар менән үҙ-ара йоғонтоһо тәьҫирендә астероидтар билбауы сиктәрендә тыуған бәрелештәрҙән барлыҡҡа килгәндер<ref name="Zodiacal Cloud"><span class="citation"><span lang="en">[http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span> (1998). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html# Архивировано] 29 сентября 2006 года.</small></span></ref>. Икенсе өлкә яҡынса 10 а 40 а араһында урынлашҡан һәм, моғайын, койпер билбауы сиктәрендә есемдәр араһында булған ошондай бәрелештәрҙән һуң барлыҡҡа килгәндер<ref name="Shortlist stars"><span class="citation"><span lang="en">[http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''ESA Science and Technology'' (2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Dust beyond Jupiter"><span class="citation">''M. Landgraf; J.-C. Liou; H. A. Zook; E. Grün.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ Origins of Solar System Dust beyond Jupiter] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, May 2002. — Vol. 123. — <span class="nowrap">Iss. 5</span>. — P. 2857—2861. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F339704 10.1086/339704].</span></ref>. === Ҡояш системаһының эске өлкәһе === Эске өлөшкә ер төркөмөндәге планеталар һәм астероидтар инә. Эске өлкәнең, нигеҙҙә, силикаттар һәм металдан торған есемдәре сағыштырмаса Ҡояшҡа яҡын. Улар системаның бик бәләкәй генә өлөшө — уның радиусы Юпитер менән Сатурн орбиталары араһынан кәмерәк. ==== Ер төркөмө планеталары ==== [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Ер төркөмөндәге планеталар. Һулдан уңға: [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]] һәм [[Марс]] (дәүиәл масштабта бирелә, планета-ара алыҫлыҡ — юҡ)]] Ҡояшҡа иң яҡын булған һәм ер төркөмө планеталары тип аталған дүрт, планета күбеһенсә ауыр элементтарҙан тора, уларҙың юлдаштары ла (0-2) әҙ, ҡулсалары ла юҡ. Улар планетаның мантияһын һәм [[Ер ҡабығы|ҡабығын]] формалаштырған силикаттар кеүек ауыр иреүсән минералдар, [[тимер]] һәм никелдән тора һәм планетаның йәҙрәһен формалаштыра. Был өс планетаның — Венера, Ер һәм Марстың — атмосфераһы бар; бөтәһендә лә удар кратерҙар һәм рельефтың риф соҡорҙары һәм [[вулкан]]дар кеүек тектоник деталдәре бар<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Солнечная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |date=2011-09-07 }}</ref><ref>[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера — кривое зеркало Земли]</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>. ===== Меркурий ===== [[Ҡояш]]ҡа иң яҡын планета. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда, [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс, Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429 С етә. Был Ҡояш системаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С градусҡа төшә. Сағыштырмаса ҙур тимер йәҙрәһе булған Меркурийҙың ҡабығының йоҡа булыуына әлегә бер ниндәй аңлатма ла юҡ. ===== Сулпан ===== [[Ҡояш]]ҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, [[Меркурий]] кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм [[Ай (күк есеме)|Айҙан]] ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны ''Шәреҡ йондоҙо'', йәки ''Сулпан йондоҙо'' тип атайҙар. Сулпан [[Ер (планета)|Ергә]] оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла. Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған. Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө [[вулкан]] эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла. Сулпанда атмосфера булыуын [[1761]] йылдың [[6 июнь|6 июнендә]] [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] аса ===== Ер ===== Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|Ер]] планетаһы — иң ҙур һәм иң тығыҙ планета. Ерҙә [[плиталар тектоникаһы]] күҙәтелә. Ғаләмдә Ерҙән башҡа планетала йәки икенсе бер галактикала тереклектең булыу-булмауы тураһындағы мәсьәлә әләгә асыҡ булып ҡала<ref name="life"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf Is There Life Elsewhere in the Universe?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703022040/http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf |date=2010-07-03 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley. <small> 25 декабря 2012 года.</small></span></ref>. Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|ер]] уникаль (иң тәүге сиратта [[гидросфера]]һы булған өсөн). [[Ер (планета)|Ер]] атмосфераһы башҡа планеталар атмосфераһынан ҡырҡа айырыла — уның составында ирекле [[кислород]] бар<ref name="Earths Atmosphere"><span class="citation">''Anne E. Egger, M.A./M.S.'' <span lang="en">[http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 Earth’s Atmosphere: Composition and Structure]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''VisionLearning.com''. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617EywI3z Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>.[[Ер (планета)|Ерҙең]] тәбиғи юлдашы берәү — [[Ай (юлдаш)|Ай]], ҡояш системаһындағы ер төркөмө планеталарының берҙән-бер ҙур юлдашы ул. ===== Астероидтар төркөмө ===== Марс Ер менән Сулпандан бәләкәйерәк (Ерҙең 0,107 массаһы). Уның , башлыса, углекислый газдан торған атмосфераһы бар, өҫкө баҫымы 6,1 мбар (Ерҙекенән 0,6 %)<ref name="Mars Atmosphere"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''David C. Gatling, Conway Leovy.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Mars Atmosphere: History and Surface Interactions</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 301—314.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Был планета өҫтөндә вулкандар бар, иң ҙурыһы — Олимп, уның бейеклеге 21,2 км<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса]</ref>, өҫтәүенә Олимп күләме буйынса ерҙәге бөтә вулкандарҙан да ҙурыраҡ. Вулкандар менән бер рәттән риф соҡорҙары ла (Маринер үҙәне) элекке геологик әүҙемлекте иҫбат итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 2 миллион йыл буйы<ref name="David Noever"><span class="citation">''David Noever.'' <span lang="en">[http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ Modern Martian Marvels: Volcanoes?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |date=2011-06-28 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astrobiology Magazine'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref> дауам итә был әүҙемлек. Марс өҫтөндәге ҡыҙыл төҫ уның тупрағында тимер оксидының<ref name="Kids Eye"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids Mars: A Kid’s Eye View] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids |date=2014-10-20 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> күп булыуын раҫлай. Планета тирәләй ике юлдаш — [[Фобос]] менән [[Деймос]] әйләнә. Фаразланыуынса, улар — баҫып алынған астероидтар<ref name="Satellites of Mars"><span class="citation">''Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna.'' <span lang="en">[http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Astronomical Journal'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617GKlAKQ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Бөгөн, Марс — Ҡояш системаһында ентекле өйрәнелгән планета (Ерҙән һуң). ==== Астероидтар билбауы ==== [[Файл:InnerSolarSystem ru.png|мини|300x300пкс|Астероид билбауы (аҡ төҫтә) һәм троян астероидтары (йәшел төҫтә)]] Астероидтар билбауы Марс менән Юпитер араһындағы орбитаны биләй, һәм Ҡояштан 2,3 һәм {{S|3,3 а. е.}}{{S|3,3 а. е.}} алыҫлығында. Марс менән Юпитер араһында планета (мәҫәлән, гипотетик Фаэтон планетаһы) урынлашыуы тураһындағы гипотеза аҙаҡ килеп раҫланмай. Фоэтон Ҡояш системаһы формалашыуының иртә этаптарында емерелә, уның ярсыҡтары астероидтар билбауын ойошторған астероидтарға әйләнә. Заманса ҡарашҡа ярашлы, астероидтар — Ҡояш системаһын формалаштырыуҙың ҡалдыҡтары (планетозималей), Юпитерҙың гравитация көстәре уларға ҙур есем булып берләшергә ҡамасаулай<ref name="Petit"><span class="citation">''Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J.'' [http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |date=2007-02-21 }} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.2001.6702 10.1006/icar.2001.6702].</span></ref>. Астероидтарҙың ҙурлығы бер нисә метрҙан алып йөҙҙәрсә километрҙарға тиклем етеүе ихтимал. Бөтә астероидтар ҙа Ҡояш системаһындағы кесе есемдәр тип классификациялана, ләкин ҡайһы бер есемдәр, мәҫәлән, Веста менән Гигей, кәрлә планета, тип аталыуы ихтимал, тик үларҙа гидростатик тигеҙлектең<ref name="Planet Definition"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ IAU Planet Definition Committee]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. International Astronomical Union (2006). <small>Дата обращения 30 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# Архивировано] 3 июня 2009 года.</small></span></ref> һаҡланыуын раҫларға ғына кәрәк. Билбауҙа диаметры бер километрҙан артҡан унар мең, бәлки, миллионлаған есем барҙыр. Шуға ҡарамаҫтан, астероидтар билбауының дөйөм массаһы Ер массаһының меңдән бер өлөшөнән артыҡ түгел. Диаметрҙары 100 мкм-нан 10 метрға тиклем булған күк есемдәре метеороидтар тип атала. Уларҙан да бәләкәйерәктәре [[Космос саңы|йыһан саңы]] тип йөрөтөлә. ===== Церера ===== Астероидтар орбита характеристикаһы нигеҙендә төркөмдәргә һәм ғаиләләргә берләштерелә. Астероидтарҙың юлдаштары — башҡа астероидтар тирәләй орбита буйынса әйләнгән астероидтар. Астероидтар билбауында шулай уҡ төп астероидтар билбауы кометалары ла урынлашҡан, бәлки, тап шул кометалар ерҙәге һыу сығанағы булғандыр<ref name="Earths Water"><span class="citation">''Phil Berardelli.'' <span lang="en">[http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |date=2011-08-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''SpaceDaily'' (2006). <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Эске Ҡояш системаһында Меркурийҙан Марсҡа тиклем урынлашҡан астероидтар төркөмө бар. Күптәренең орбитаһы эске планеталар орбитаһын киҫеп үтә<ref name="MorbidelliAstIII"><span class="citation">''A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel.'' [http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf Origin and Evolution of Near-Earth Objects] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Asteroids III / W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel. — University of Arizona Press, 2002. — <span class="nowrap">Iss. January</span>. — P. 409—422.</span></ref>. ===== Туғыҙынсы планета ===== Церера {{S|(2,77 а. е.)}} — кәрлә планета һәм астероидтар билбауында иң ҙур есем. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек. Асҡандан һуң Церераны планета булараҡ классификациялайҙар, әммә артабан күҙәтеүҙәр Церера янында байтаҡ астероидтар әйләнеүен күреһәтә, шуға 1850-се йылдарҙа уны астероид тип билдәләйҙәр<ref name="History of Asteroids"><span class="citation"><span lang="en">[http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc History and Discovery of Asteroids]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (DOC). NASA. <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. 2006 йылда ул ҡабат кәрлә планета тип таныла. Ҡояш системаһының эске өлкәһендә газ гиганттары һәм юлдаштар, шулай уҡ Койпер билбауының транснептун есемдәре, Тарҡау диск һәм Оорта болото урынлашҡан. Күп кометаларҙың орбитаһы ҡыҫҡа осорло, астероид-кентавр ҙа шулай уҡ был өлкәлә үтә. Ҡояштар бик алыҫ булғанға күрә был өлкәнең ҡаты есемдәрендә [[Һыу|һыу боҙо,]] аммиак һәм метан бар. Тышҡы өлкәлә Тюхепланетаһы һәм, бәлки, ниндәй ҙә булһа башҡа «Планета X», шулай уҡ Немезида Ҡояшының йондоҙ-юлдаштары булыуы фаразлана. ==== Планета-гиганттар ==== [[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Планета-гиганттар. Һулдан уңға: [[Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун]] (ҙурлыҡтары масштабҡа ярашлы,ә планета-ара алыҫлыҡта — масштаб күҙәтелмәй)]] Дүрт планета-гигант газ гиганттары тип атала, бөтәһе бергә Ҡояш тирәләй орбиталарында әйләнгән есемдәр массаһының 99 процентын тәшкил итә. Юпитер менән Сатурн, башлыса, водород һәм гелийҙан тора; Уран менән Нептун составында был матдәләрҙән тыш бик күп миҡдарҙа боҙ ҙа бар. Шуның өсөн ҡайһы бер астрономдар, уларҙы айырым категорияға бүлеп, «боҙ гиганттары» тип атай. Дүрт планета-гиганттың да ҡулсалары бар, әммә Ерҙән тик Сатурндың ғына ҡулсалар системаһы күренә. ===== Юпитер ===== Юпитерҙың массаһы Ер массаһынан 318 тапҡырға артығыраҡ, һәм башҡа планеталарҙең берлектәге ауырлығынан 2,5 тапҡыр ауырыраҡ. Ул, башлыса, [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора. Юпитер эсендәге юғары температура уның атмосферанда болоттар һыҙаты һәм Оло ҡыҙыл тап кеүек бик күп яртылаш даими өйөрмә структураларын тыуҙыра. Юпитерҙың 79 юлдашы бар. Иң ҙурҙары дүртәү — [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]], Каллисто, Ио һәм Европа — улар вулкандар әүҙемлеге һәм эске йылыныу менән ер төркөмө планеталарына оҡшаш. Ганимед, Ҡояш системаһындағы иң ҙур юлдаш, ул хатта Меркурийҙан да ҙурыраҡ. ===== Сатурн ===== Сатурн, үҙенең ҡулсалар системаһы менән киң билдәле, атмосфераһы һәм магнитосфераһы структуралары менән бер ни тиклем Юпитерға оҡшаш. Сатурн — ҡояш системаһында әллә ни тығыҙ булмаған планета (уның тығыҙлығы уртаса һыу тығыҙлығынан кәмерәк). Сатурндың 82 раҫланған юлдашы бар<ref>[https://nplus1.ru/news/2019/10/08/more-moons Сатурн обошёл Юпитер по количеству спутников]</ref>; шуларҙың икеһе — [[Титан (юлдаш)|Титан]] менән [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]] — геологик әүҙемлек күрһәтә. Был әүҙемлек, ерҙекенә оҡшаш түгел, сөнки ул күбеһенсә боҙ әүҙемлегенә бәйле<ref name="Cryovolcanism"><span class="citation">''J. S. Kargel.'' <span lang="en">[https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 Cryovolcanism on the icy satellites]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''U.S. Geological Survey'' (1994). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small></span></ref>. Титан, Меркурий күләмен уҙып, — ҡояш системаһындағы берҙән-бер атмосфераһы булған юлдаш. ===== Уран ===== Уран массаһы буйынса Ерҙекенән 14 тапҡырға ҙурыраҡ, әммә планета-гиганттар араһында иң еңеле. «Ҡырын ятҡан» килеш хәрәкәт итеүе уны башҡа планеталарҙан айырып тора. Уран ауышлыҡ°<ref name="Seidelmann2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание={{Нп3|Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.||Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy}}|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}</ref>. Уран тәгәрәп барған шарға оҡшаш булыуы менән дә башҡаларҙан айырыла. Башҡа газ планеталарынан айырмалы рәүештә Урандың йәҙрәһе һалҡын, һәм ул йыһанға бик аҙ йылылыҡ сығара<ref name="Hawksett"><span class="citation">''Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart.'' <span lang="en">[[bibcode:2005AsNow..19h..65H|10 Mysteries of the Solar System]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astronomy Now'' (2005). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Урандың 27 юлдашы булыуы билдәле; иң эреләре — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль һәм Миранда. ===== Нептун ===== [[Нептун]], Урандан бер аҙ бәләкәй булһа ла, унан ауырыраҡ (17 Ер массаһы) һәм шуға күрә тығыҙыраҡ. Уның эске нурланышы бар, ләкин был нурланыш Юпитер менән Сатурндағы кеүек күп түгел<ref name="Podolak"><span class="citation">''Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R.'' <span lang="en">[[bibcode:1990GeoRL..17.1737P|Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA Ames Research Center (1990). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Нептундың билдәле 14 юлдашы бар. Иң ҙуры — Тритон, геологик йәһәттән әүҙем, шыйыҡ азоттан торған гейзерҙары бар<ref name="Geysers on Triton"><span class="citation">''Duxbury, N. S., Brown, R. H.'' <span lang="en">[http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full The Plausibility of Boiling Geysers on Triton]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Beacon eSpace'' (1995). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full# Архивировано] 26 апреля 2009 года.</small></span></ref>. Тритон — кире йүнәлештә хәрәкәт иткән берҙән-бер ҙур юлдаш. Нептунды шулай уҡ ''Нептун троялары'' тип аталған [[астероид]]тар оҙатып йөрөй, улар уның менән 1:1 резонанс бәйләнешендә. 2016 йылдың 20 ғинуарында Калифорния технология институты астрономдары Майкл Браун һәм Константин Батыгин Ҡояш системаһының ситендә, Плутон орбитаһынан ситтә, туғыҙынсы планетаның булыу ихтималлығы тураһында иғлан итә. Планета Ерҙән яҡынса ун тапҡырға ауырыраҡ, [[Нептун]]ға ҡарағанда Ҡояштан яҡынса 20 тапҡырға алыҫыраҡ (90 миллиард километр), һәм Ҡояш тирәләй 10 000 — 20 000 йылда әйләнеп сыға<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>. Майкл Браун фекеренсә, был планетаның булыу ихтималлығы"бәлки, 90 %"ҡа етәлер<ref>{{Cite news|title=New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|first=Joel|last=Achenbach|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|date=2016-01-20|accessdate=2016-01-20|language=en-US}}</ref>. Әлегә ғалимдар был гипотетик планетаны «Туғыҙынсы планета»<ref>[http://www.dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html Обнаружена новая планета Солнечной системы]</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}) тип кенә атай. ==== Кометалар ==== [[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|285x285пкс|Хейла&amp;nbsp;— Боппа кометаһы]] Кометалар — ҡояш системаһындағы кесе есемдәр, ғәҙәттә, ҙурлыҡтары бер нисә километрға етә, башлыса осоусы матдәләрҙән (боҙҙарҙан) тора . Орбиталары ҙур эксцентриситетҡа эйә, ҡағиҙә булараҡ, перигелийҙары эске планеталар орбиталары сиктәрендә һәм афелийҙары Плутондан бик алыҫ урынлаша. Комета, Ҡояш системаһының эске өлкәһенә ингәс, Ҡояшҡа яҡынлай, уның боҙҙан торған йөҙө иреп парға әйләнә һәм ионлаша башлай, шулай итеп кометаға газдан һәм саңдан торған оҙон болот ҡалдыра, был күренеште ерҙән ябай күҙ менән күреп була. ==== Кентаврҙар ==== Кентаврҙар — боҙҙан торған һәм кометаға оҡшаған есемдәр, ярымкүсәрҙәре Юпитерҙыҡыны ҡарағанда {{S|(5,5 а. е.)}} ҙурыраҡ, әммә Нептундыҡынан {{S|(30 а. е.)}} бәләкәйерәк. Билдәле булған иң ҙур кентавр, Харикло, диаметры яҡынса 250 км тәшкил итә<ref name="spitzer"><span class="citation">''John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2007). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small></span></ref>. Беренсе булып табылған кентавр, Хирон, комета тип таныла (95P), сөнки Ҡояшҡа яҡыная бара, унда, кометалағы кеүек, кома (комета) барлыҡҡа килә<ref name="Chiron biography"><span class="citation">''Patrick Vanouplines.'' <span lang="en">[http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm Chiron biography]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Vrije Universitiet Brussel'' (1995). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. ===== Койпер билбауы ===== [[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ru.png|слева|мини|300x300пкс|Койпер билбауының билдәле есемдәре (йәшел), дүрт тышҡы планетаға ҡарата күрһәтелгән. Масштабы — астрономик берәмектәрҙә. Һүрәттең аҫҡы өлөшөндәге ҡара участка — [[Ҡош Юлы]] фонында ерҙән күҙәтеү өсөн урынлашҡан өлкә, ундағы йондоҙҙарҙың сағыулығы тоноҡ есемдәрҙе күреү мөмкинлеген бирмәй]] Койпер билбауы — Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән осорҙан ҡалған реликттар өлкәһе, астероидтар билбауы кеүек үк, ярсыҡтарҙан хасил булған ҙур билбау, әммә, башлыса, боҙҙан тора<ref name="Physical"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Stephen C. Tegler.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Kuiper Belt Objects: Physical Studies</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 605—620.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Ҡояштан 30 һәм {{S|55 а. е.}} алыҫлыҡта. Ҡояш системаһындағы кесе есемдәрҙән тора, әммә Койпер билбауының, Квавар, Варна һәм Орк кеүек иң ҙур есемдәренең күбеһе параметрҙарын асыҡлағандан һуң, кәрлә планета тип танылыуы ихтимал. Иҫәпләүҙәр буйынса, Койпер билбауындағы 100 000-дән ашыу есемдең диаметры 50 километрҙан ашыу, ләкин билбауҙың дөйөм массаһы Ер массаһының ундан бер йәки хатта йөҙҙән бер өлөшөн тәшкил итә<ref name="Delsanti"><span class="citation">''Audrey Delsanti and David Jewitt.'' <span lang="en">[http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf The Solar System Beyond The Planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF). ''Institute for Astronomy, University of Hawaii'' (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small> <small> 3 ноября 2012 года.</small></span></ref>. Билбауҙың күп кенә есемдәренең юлдаштары бар<ref name="Satellites KBO"><span class="citation">''M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, P. L. Wizinowich.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029 Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small></span></ref>, күпселек есемдәрҙең орбитаһы эклиптика яҫылығынан ситтә урынлашҡан<ref name="Trojan"><span class="citation">''Chiang et al.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/ Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2003. — Vol. 126. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 430—443. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F375207 10.1086/375207].</span></ref>. ====== Плутон ====== Плутон — кәрлә планета, Койпер билбауындағы иң эре есем булараҡ билдәле. 1930 йылда табылғандан һуң түғыҙынсы планета тип таныла; 2006 йылда планеталар өсөн формаль билдәләмә ҡабул ителгәндән һуң, уның атамаһы үҙгәрә. Плутондың иң ҙур юлдашы буйынса ла әлегә асыҡлыҡ юҡ — Харон артабан да Плутондың юлдашы тип аталырмы, әллә кәрлә планета тип танылырмы. Плутон системаһының массалар үҙәге — Харон уларҙың өҫтөнән ситтә урынлашҡан, уларҙың икеләтә планета системаһы тип танылыуы ихтимал. Дүрт бәләкәй юлдаш — Никта, Гидра, Кербер һәм Стикс — Плутон менән Харон тирәләй әйләнә. Шулай уҡ Меркурий менән Ҡояш араһындағы өлкә астероид-вулканоидтарҙың булыу-булмауын асыҡлау өсөн өйрәнелә. Унда ҙур Вулкан планетаһының булыуы кире ҡағылыуға ҡарамаҫтан<ref name="Vulcanoids"><span class="citation">''Durda D. D.; Stern S. A.; Colwell W. B.; Parker J. W.; Levison H. F.; Hassler D. M.'' <span lang="en">[http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2004). <small>Дата обращения 23 декабря 2009.</small> <small> 18 августа 2011 года.</small></span></ref>, был турала фараздар һаман да бар. [[Файл:Solar system scale-2.jpg|без|мини|780x780пкс|Планеталар һәм Ҡояш үлсәмдәренең яҡынса нисбәте. Планета-ара арауыҡ яҡынса масштабта бирелгән. Ҡояш — һулда.]] === Сик буйы өлкәләре === Беҙҙең Ҡояш системаһының ҙур өлөшө һаман да тикшерелеп бөтмәгән. Иҫәпләүҙәр буйынса, Ҡояштың гравитация ҡыры яҡынса ике яҡтылыҡ йылы алыҫлығында {{S|(125 000 а. е.)}} уратып алған йондоҙҙарҙың көсөнән өҫтөнөрәк. Сағыштырыу өсөн, Оорта болото радиусының түбәнге баһалары уны {{S|50 000 а. е.}} {{S|50 000 а. е.}}-нан<ref name="T. Encrenaz"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka.'' The Solar System: Third edition. — Springer, 2004. — P. 1.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref> алыҫҡа урынлаштырмай. Седна кеүек есемдәр асылыуға ҡарамаҫтан, Койпер билбауы менән Оорта болото араһындағы өлкә лә, Оорта болото үҙе лә, уның артында нимә булыуы ла тикшерелмәгән. Сик буйы өлкәһендә (Оорта болотоноң тышҡы сиге артында) Ҡояштың йондоҙ-юлдашы Немезиданың урынлашыуы тураһында раҫланмаған гиплотеза бар. == Планеталар һәм кәрлә планеталарҙың төп параметрҙарының сағыштырма таблицаһы == Әлеге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән фараздар буйынса, Ҡояш системаһы яҡынса 4,6 миллиард йыл элек гигант йондоҙ-ара газ-саң болотоноң ҙур булмаған өлөшөн гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә формалаша башланған. Болот, күрәһең, бер нисә яҡтылыҡ йылы үлсәмендә булып, бер нисә йондоҙҙо барлыҡҡа килтергәндер<ref name="Arizona"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''University of Arizona''. <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. {| class="standard sortable" style="text-align:center" ! style="width:12.5%" |[[Планета]] (кәрлә планета) ! style="width:12.5%" |Диаметр, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Масса, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Орбиталь&#xAD;ный радиусы, а.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBIs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>е. ! style="width:12.5%" |Әйләнеү осоро, ерҙәге йыл иҫәбе ! style="width:12.5%" |[[Тәүлек|Сутки]], относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Тығыҙлыҡ, {{S|кг/м³}} ! style="width:12.5%" |Юлдаштар |- style="height: 0.75em" ! ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | |- |[[Меркурий]] |0,382 |0,055 |0,38 |0,241 |58,6 |5427 |0 |- |[[Сулпан|Венера]] |0,949 |0,815 |0,72 |0,615 |243 |5243 |0 |- |[[Ер|Земля]] |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |5515 |[[Ай (юлдаш)|1]] |- |[[Марс]] |0,53 |0,107 |1,52 |1,88 |1,03 |3933 |2 |- style="background:#CCCCFF" |[[Церера (кәрлә планета)|Церера]] |0,074 |0,00015 |2,76 |4,6 |0,378 |2161 |0 |- |[[Юпитер]] |11,2 |318 |5,20 |11,86 |0,414 |1326 |79 |- |[[Сатурн (планета)|Сатурн]] |9,41 |95 |9,54 |29,46 |0,426 |687 |62 |- |[[Уран (планета)|Уран]] |3,98 |14,6 |19,22 |84,01 |0,718 |1270 |27 |- |[[Нептун]] |3,81 |17,2 |30,06 |164,79 |0,671 |1638 |14 |- style="background:#CCCCFF" |[[Плутон]] |0,186 |0,0022 |39,2 |248,09 |6,387 |1860 |5 |- style="background:#CCCCFF" |Хаумеа | data-sort-value="0,11" |~0,11 |0,00066 |43 |281,1 |0,163 | data-sort-value="2600" |~2600 |2 |- style="background:#CCCCFF" |Макемаке |0,116 |~0,0005 |45,4 |306,28 |0,324 | data-sort-value="1700" |~1700 |1 |- style="background:#CCCCFF" |Эрида |0,182 |0,0028 |67,8 |558,04 |1,1 |2520 |1 |} [[Файл:Planets line.svg|без|мини|780x780пкс| Расстояния планет от Солнца: <small> 1) [[Меркурий]] 2) [[Сулпан|Венера]] 3) [[Ер|Земля]] 4) [[Марс]] — Пояс астероидов — 5) [[Юпитер]] 6) [[Сатурн (планета)|Сатурн]] 7) [[Уран (планета)|Уран]] 8) [[Нептун]] — Пояс Койпера </small> ]] == Формалашыуы һәм эволюцияһы == [[Файл:Solar evolution ru.png|без|мини|780x780пкс|Ҡояштың йәшәү циклы. Масштабы һәм төҫтәре шартлы. Временная шкала в миллиардах лет (приблизительно)]] Ҡыҫыу һөҙөмтәһендә газ-саң болото бәләкәсәйә, һәм, импульс мәлен һаҡлау законына ярашлы, болоттоң әйләнеү тиҙлеге арта. Массаның ҙурыраҡ өлөшө йыйылған үҙәк, уны уратып алған дискынан торған һайын нығыраҡ ҡайнарлана бара<ref name="Arizona"/>. Болоттоң ҡыҫыу тиҙлеге әйләнгәнгә күрә, параллель һәм перпендикуляр күсәр әйләнештәре бер-береһенән айырыла, был болоттоң йәйенке формаға инеүенә һәм диаметры яҡынса {{S|200 а. е.}} {{S|200 а. е.}}, үҙәгендә ҡайнар һәм тығыҙ булған протойондоҙло протопланета дискыһының<ref name="Protostar"><span class="citation">''Jane S. Greaves.'' [http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2005. — Vol. 307. — <span class="nowrap">Iss. 5706</span>. — P. 68—71. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1101979 10.1126/science.1101979].</span></ref> формалашыуына килтерә. Ҡояш эволюцияның ошо стадияһында Ҡояш T Үгеҙ тибындағы йондоҙ кеүек була. T Үгеҙ тибындағы йондоҙҙарҙы өйрәнеү шуны раҫлай: йыш ҡына уларҙың массалары 0,001—0,1 Ҡояш массаһына тиң һәм улар протопланета дискылары менән уратып алынған, өҫтәүенә туранан-тура йондоҙҙа бик ҙур процентлы томан массаһы тупланған<ref name="Kitamara"><cite style="font-style:normal">''M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida'' (2003). «[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm]» (PDF). Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) ''The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I'' '''289''', Astronomical Society of the Pacific Conference Series. <small>Проверено 2009-12-27</small>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=proceeding&rft.btitle=The+Proceedings+of+the+IAU+8th+Asian-Pacific+Regional+Meeting%2C+Volume+I&rft.atitle=Investigation+of+the+Physical+Properties+of+Protoplanetary+Disks+around+T+Tauri+Stars+by+a+High-resolution+Imaging+Survey+at+lambda+%3D+2+mm&rft.au=M.+Momose%2C+Y.+Kitamura%2C+S.+Yokogawa%2C+R.+Kawabe%2C+M.+Tamura%2C+S.+Ida&rft.date=2003&rft.pub=Astronomical+Society+of+the+Pacific+Conference+Series&rft.series=289&rft_id=http%3A%2F%2Farticles.adsabs.harvard.edu%2Fcgi-bin%2Fnph-iarticle_query%3F2003ASPC..289...85M%26data_type%3DPDF_HIGH%26whole_paper%3DYES%26type%3DPRINTER%26filetype%3D.pdf"> </span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Планеталар ошо дискының аккрецияһы юлы менән формалашҡан<ref name="Planet Formation"><span class="citation">''Boss, A. P.'' Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2005. — Vol. 621. — P. L137. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F429160 10.1086/429160].</span></ref>. 50 миллион йыл дауамында протойондоҙ үҙәгендәге [[водород]]тың баҫымы һәм тығыҙлығы термойәҙрә реакцияһын башлау өсөн ярайһы уҡ юғары кимәлгә етә<ref name="Yi2001"><span class="citation">''Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes.'' [[bibcode:2001ApJS..136..417Y|Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2001. — <span class="nowrap">Vol. 136</span>. — P. 417. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F321795 10.1086/321795].</span> [[ArXiv.org|arXiv]]:[[arxiv:astro-ph/0104292|astro-ph/0104292]]</ref>. Йылылыҡ энергияһы ярҙамында гравитацияның ҡыҫыу көсөнә ҡаршы торорлоҡ гидростатик тигеҙлеккә өлгәшкәс кенә температура, реакция тиҙлеге, баҫым һәм тығыҙлығы арта. Ҡояш төп эҙмә-эҙлелектең тулы ҡанлы йондоҙона әүерелә. Билдәле булыуынса, Ҡояш Герцшпрунг— Рассел диаграммаһының төп эҙмә-эҙлегенән ситтә үҫешә башлаған осраҡта ғына Ҡояш системаһы тарҡалыуға дусар ителәсәк. Ҡояш водород яғыулығы запастарын яндырғанға күрә, йәҙрәне һаҡлаусы энергияның бөтөүе ихтимал, ул сағында Ҡояш тағы ла нығыраҡ ҡыҫылырға мәжбүр буласаҡ. Ерҙең эсендә артҡан баҫым йәҙрәне нығыраҡ йылытасаҡ, ә был яғыулыҡтың бөтөүен тиҙләтеүгә килтерә. Һөҙөмтәлә һәм 1,1 млрд йыл һайын Ҡояш сағыуыраҡ янасаҡ<ref name="Fiery future"><span class="citation">''Jeff Hecht.'' <span lang="en">[https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html Science: Fiery future for planet Earth]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''NewScientist'' (1994). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>, киләһе 3,5 миллиард йылда уның яҡтылығы тағы ла 40 процентҡа артасаҡ<ref name="sun_future">{{Мәҡәлә|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=418|страницы=457—468|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S|язык=en|автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.|год=1993|тип=journal|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Яҡынса 7 млрд йылдан һуң<ref name="Richard Pogge"><span class="citation">''Pogge, Richard W.'' <span lang="en">[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html The Once and Future Sun]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (lecture notes) (1997). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> Ҡояш йәҙрәһендәге [[водород]] тулыһынса [[гелий]]ға әйләнә, был төп эҙмә-эҙлелек фазаһын йомғаҡлай; Ҡояш субгигантҡа әйләнә. Тағы ла 600 млн йылдан, хәҙерге үлсәмдәре менән сағыштырғанда, Ҡояш ҡыҙыл гигант стадияһына күсә<ref name="Schroder_2008"><span class="citation">''K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith.'' [http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html Distant future of the Sun and Earth revisited] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]. — [[Oxford University Press]], 2008. — Vol. 386. — P. 155—163. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1111 %2Fj.1365-2966.2008.13022.x 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x]. — <span class="noprint">[[Bibcode]]: [[bibcode:2008MNRAS.386..155S|2008MNRAS.386..155S]]</span>.</span></ref>. Ҡояш, ҡырҡа артып, яҡындағы Меркурий менән Сулпан планеталарын йота. Бәлки, Ҡояштың тышҡы ҡыртыштары Ерҙе йотмаҫ<ref name="sun_future"/>, әммә унда тереклек йәшәй алмай, сөнки йәшәү зонаһы Ҡояш системаһының тышҡы сигенә күсә. Ахыр сиктә, термик тотороҡһоҙлоҡтоң үҫеше һөҙөмтәһендә<ref name="Schroder_2008"/><ref name="astrogalaxy">{{Cite web}}</ref>, планетар томанлыҡ барлыҡҡа килтереп, Ҡояштың тышҡы ҡатламдары уны уратып алған арауыҡҡа һибелә, үҙәгендә ҙур булмаған йондоҙ йәҙрәһе — аҡ кәрлә генә ҡала<ref name="Richard Pogge"/>. === Ҡояш системаһының тотороҡлолоғо === Ҡояш системаһының әлеге ваҡытта тотороҡло булыу-булмауы билдәһеҙ. Әгәр ул тотороҡһоҙ булһа, юғарыла атап үтелгән ваҡытта системаның тарҡалыуы ихтималлығы бар<ref>''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы]] — диаметры яҡынса 30 мең тирәһе парсек (йәки 100 мең яҡтылыҡ йылы) һәм 200 миллиард тирәһе йондоҙҙан торған<ref name="fn9"><span class="citation">''English, J.'' <span lang="en">[https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1 Exposing the Stuff Between the Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112120941/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |date=2012-01-12 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Hubble News Desk (2000). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20200512151743/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html Архивировано] 24 января 2012 года.</small></span></ref> спираль [[галактика]]ның бер өлөшө. == Галактик орбита == [[Файл:Milky Way Spiral Arm Russian.svg|справа|мини|300x300пкс|[[Ҡош Юлы]]ның структураһы. Ҡояш системаһының урыны ҙур һағы нөктә менән билдәләнгән.]] Ҡояш галактик үҙәк тирәләй түңәрәккә оҡшаш орбита буйлап яҡынса {{S|254 км/с}} тиҙлектә әйләнә (асыҡлыҡ 2009 йылда индерелгән) һәм яҡынса 230 млн йыл эсендә тулы әйләнеш яһай<ref name="Cosmic Year"><span class="citation">''Stacy Leong.'' <span lang="en">[http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml Period of the Sun’s Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Physics Factbook'' (2002). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Был ваҡыт арауығы ''галактик йыл'' тип атала. Даремский университетының Иҫәп-хисап космологияһы институты ғалимдары иҫәпләүенсә, 2 млрд йылдан һуң Ҙур Магеллан болотоноң Ҡош Юлы менән бәрелешеүе мөмкин, һөҙөмтәлә Ҡояш системаһы беҙҙең Галактиканан галактика-ара арауыҡҡа этеп сығарылыуы ихтимал.{{Колонки|3}} * [[Движение Солнца и планет по небесной сфере]] * [[Спутники в Солнечной системе]] * [[Астрономические символы]] * [[Правило Тициуса — Боде]] * [[Список планетоподобных объектов]] * [[Список объектов Солнечной системы по размеру]] * [[Фаэтон (планета)]] * [[История исследования Солнечной системы]] * [[Шведская Солнечная система]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1. * Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0. * Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7. * Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6. * Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5. * Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с. * Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002. == Һылтанмалар == * [http://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы от НАСА] * {{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/ |date=2013-09-21 }} * {{Cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|lang=en}} * [http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе] * {{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система}} * {{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484|title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы}} * {{Cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date=2007-07-01 }} * [http://www.unmonument.ru/mon047.html Памятник Солнечной системе в Москве] * [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы] * [http://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)] {{Ҡояш системаһы}} {{commonscat|Solar System|Солнечная система}} [[Категория:Планетология]] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] mxap43zw1kizgew7h07c8uw0as6epaj 0 9847 1300125 1282414 2026-06-29T19:02:48Z Марьям Султанбаева 41189 1300125 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ишҡол |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ишҡол |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 9 | lat_sec = 54 |lon_deg = 58 | lon_min = 32 | lon_sec = 57 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әбйәлил районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1257 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453626 |почта индекстары = |телефон коды =34772 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80201831001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ишҡол''' ({{lang-ru|Ишкулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 70 км. == Тәбиғәт ҡомартҡылары == Ауыл эргәһендә Ишҡол ҡурғандары һәм [[Атауҙы (күл)|Атауҙы]] күле урынлашҡан. == Тарихы == Ишҡол — [[Рауил ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Рауил ауыл Советы]] үҙәге. Район үҙәгенән 22 саҡрым һәм Магнитогорск тимер юл станцияһынан ([[Силәбе өлкәһе]]) 70 саҡрым алыҫлыҡта Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға [[Верхнеурал өйәҙе]] [[Түңгәүер улусы ]] башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1789 йылдан билдәле. Тәүге төпләнеүсе сотник Ишҡол Әбделмәнов исеме менән аталған. 1816 йылда ауылға нигеҙ һалыусы Ишҡол Әбделманов әле иҫән була. Уның улы Ҡөҙрәтҡул сотник булып хеҙмәт итә. Йөҙ башы Ишҡолдоң 1789 йылда Демидовҡа Ағиҙел менән Әүжән йылға буйҙарындағы ерҙәрҙе ҡуртымға биреүҙә ҡатнашыуы билдәле<ref>{{ИСДБ|страница =33}}</ref>. 1795 йылда 45 йортта 296 кеше йәшәгән, 1866 йылда 119 йортта — 626 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. Халҡы: 1900 йылда — 710 кеше; 1920 йылда — 853 кеше; 1939 йылда — 491 кеше; 1959 йылда — 621 кеше; 1989 йылда — 1053 кеше; 2002 йылда — 1080 кеше; 2010 йылда — 1257 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/85286/ Башҡорт энциклопедияһы / Ишҡол ауылы]</ref>. == Халыҡ һаны == {{ Население | Ишкулово }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — [[башҡорттар]] (99 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Excel форматында ҡушымта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1257||620||637||49,3||50,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы|Гөлназ Мират ҡыҙы Ҡотоева]] — Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә консультант, Сибай ҡалаһы яҙыусылар ойошмаһы рәйесе, «Ағиҙел» журналы мөхәрирриәтендә яуаплы сәркәтип. «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. == Урамдары == * 27-се партсъезд исемендәге урам ({{lang-ru|}} 27 Партсъезда (улица)}}) * [[Әхмәт Лотфуллин]] урамы ({{lang-ru|}} Ахмата Лутфуллина (улица)}}) * Гагарин урамы ({{lang-ru|}} Гагарина (улица)}}) * Калинин урамы ({{lang-ru|}} Калинина (улица)}}) * Ҡаран урамы ({{lang-ru|}} Каран (улица)}}) * Мантай урамы ({{lang-ru|}} Мантай (улица)}}) * Матросов урамы ({{lang-ru|}} Матросова (улица)}}) * [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|Миңлеғәле Шайморатов]] урамы ({{lang-ru|}} Минигали Шаймуратова (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодежная (улица)}}) * Муса Мортазин урамы ({{lang-ru|}} Мусы Муртазина (улица)}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000055.html Улицы]</ref> == Видеояҙмалар == * #бессмертныйполкдома#75летПобеды#мыпомним#мыгордимся Ишҡол урта мәктәбе уҡыусылары [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=16645355505615048094&from=tabbar&text=Ишҡол+ауылы Видео от Ишҡол — Сәләмәт ауыл — 2020 325 7 мая 2020 #бессмертныйполкдома#75летПобеды#мыпомним#мыгордимся Ишҡол урта мәктәбе уҡыусылары] * Ишҡол [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=15926282474847522530&from=tabbar&reqid=1647868959794424-15785049960989350996-vla1-3235-vla-l7-balancer-8080-BAL-9606&suggest_reqid=186846178164718552991214402298061&text=Ишкулово Ишку́лово (башк. Ишҡол) — село в Муниципальном районе Абзелиловский район Республики Башкортостан] * Ямғырҙан һуң (13.08.19) [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=2002177395819972961&from=tabbar&text=Ишкулово После дождя с. Ишкулово (13.08.19)] * Башҡортостандың Әбйәлил районы Ишҡол ауылы. Апрель — 2021. Дрондан аэротөшөрөү [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=1208296843894476327&from=tabbar&text=Ишкулово Деревня Ишкулово в Абзелиловском районе Башкирии. Апрель 2021. Аэросъмка с дрона] * Мантайтау тауы, Ишҡол ауылы [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=6364837720105320368&from=tabbar&text=Ишкулово Гора Мантайтау с. Ишкулово] * Ишҡол ауылы, Мантайтау тауынан күренеш [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=6453982020188154351&from=tabbar&text=Ишкулово Село Ишкулово, вид с горы Мантайтау] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85286}}{{V|27|06|2022}} * {{ИСДБ|страница =33}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} [[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]] 0e80gk7u0ii2kzzgoviv0cpwd4kwxp1 1300126 1300125 2026-06-29T19:03:51Z Марьям Султанбаева 41189 /* Билдәле шәхестәре */ 1300126 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ишҡол |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ишҡол |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 9 | lat_sec = 54 |lon_deg = 58 | lon_min = 32 | lon_sec = 57 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әбйәлил районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1257 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453626 |почта индекстары = |телефон коды =34772 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80201831001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ишҡол''' ({{lang-ru|Ишкулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 70 км. == Тәбиғәт ҡомартҡылары == Ауыл эргәһендә Ишҡол ҡурғандары һәм [[Атауҙы (күл)|Атауҙы]] күле урынлашҡан. == Тарихы == Ишҡол — [[Рауил ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Рауил ауыл Советы]] үҙәге. Район үҙәгенән 22 саҡрым һәм Магнитогорск тимер юл станцияһынан ([[Силәбе өлкәһе]]) 70 саҡрым алыҫлыҡта Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға [[Верхнеурал өйәҙе]] [[Түңгәүер улусы ]] башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1789 йылдан билдәле. Тәүге төпләнеүсе сотник Ишҡол Әбделмәнов исеме менән аталған. 1816 йылда ауылға нигеҙ һалыусы Ишҡол Әбделманов әле иҫән була. Уның улы Ҡөҙрәтҡул сотник булып хеҙмәт итә. Йөҙ башы Ишҡолдоң 1789 йылда Демидовҡа Ағиҙел менән Әүжән йылға буйҙарындағы ерҙәрҙе ҡуртымға биреүҙә ҡатнашыуы билдәле<ref>{{ИСДБ|страница =33}}</ref>. 1795 йылда 45 йортта 296 кеше йәшәгән, 1866 йылда 119 йортта — 626 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. Халҡы: 1900 йылда — 710 кеше; 1920 йылда — 853 кеше; 1939 йылда — 491 кеше; 1959 йылда — 621 кеше; 1989 йылда — 1053 кеше; 2002 йылда — 1080 кеше; 2010 йылда — 1257 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/85286/ Башҡорт энциклопедияһы / Ишҡол ауылы]</ref>. == Халыҡ һаны == {{ Население | Ишкулово }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — [[башҡорттар]] (99 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Excel форматында ҡушымта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1257||620||637||49,3||50,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы|Гөлназ Мират ҡыҙы Ҡотоева]] — Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә консультант, Сибай ҡалаһы яҙыусылар ойошмаһы рәйесе, «Ағиҙел» журналы мөхәрирриәтендә яуаплы сәркәтип. «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. * [[Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы]] — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). == Урамдары == * 27-се партсъезд исемендәге урам ({{lang-ru|}} 27 Партсъезда (улица)}}) * [[Әхмәт Лотфуллин]] урамы ({{lang-ru|}} Ахмата Лутфуллина (улица)}}) * Гагарин урамы ({{lang-ru|}} Гагарина (улица)}}) * Калинин урамы ({{lang-ru|}} Калинина (улица)}}) * Ҡаран урамы ({{lang-ru|}} Каран (улица)}}) * Мантай урамы ({{lang-ru|}} Мантай (улица)}}) * Матросов урамы ({{lang-ru|}} Матросова (улица)}}) * [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|Миңлеғәле Шайморатов]] урамы ({{lang-ru|}} Минигали Шаймуратова (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодежная (улица)}}) * Муса Мортазин урамы ({{lang-ru|}} Мусы Муртазина (улица)}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000055.html Улицы]</ref> == Видеояҙмалар == * #бессмертныйполкдома#75летПобеды#мыпомним#мыгордимся Ишҡол урта мәктәбе уҡыусылары [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=16645355505615048094&from=tabbar&text=Ишҡол+ауылы Видео от Ишҡол — Сәләмәт ауыл — 2020 325 7 мая 2020 #бессмертныйполкдома#75летПобеды#мыпомним#мыгордимся Ишҡол урта мәктәбе уҡыусылары] * Ишҡол [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=15926282474847522530&from=tabbar&reqid=1647868959794424-15785049960989350996-vla1-3235-vla-l7-balancer-8080-BAL-9606&suggest_reqid=186846178164718552991214402298061&text=Ишкулово Ишку́лово (башк. Ишҡол) — село в Муниципальном районе Абзелиловский район Республики Башкортостан] * Ямғырҙан һуң (13.08.19) [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=2002177395819972961&from=tabbar&text=Ишкулово После дождя с. Ишкулово (13.08.19)] * Башҡортостандың Әбйәлил районы Ишҡол ауылы. Апрель — 2021. Дрондан аэротөшөрөү [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=1208296843894476327&from=tabbar&text=Ишкулово Деревня Ишкулово в Абзелиловском районе Башкирии. Апрель 2021. Аэросъмка с дрона] * Мантайтау тауы, Ишҡол ауылы [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=6364837720105320368&from=tabbar&text=Ишкулово Гора Мантайтау с. Ишкулово] * Ишҡол ауылы, Мантайтау тауынан күренеш [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=6453982020188154351&from=tabbar&text=Ишкулово Село Ишкулово, вид с горы Мантайтау] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85286}}{{V|27|06|2022}} * {{ИСДБ|страница =33}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} [[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]] qvvxvy3t1xg73p6qqqwnobs1am1utg6 0 10362 1300131 1288899 2026-06-29T22:54:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300131 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Камышлытамак |оригинальное название = {{lang-ba|Ҡамышлытамаҡ}} |герб = |флаг = |lat_deg = 55 |lat_min = 1 |lat_sec = 58 |lon_deg = 53 |lon_min = 43 |lon_sec = 20 |CoordScale = |регион = Башкортостан |регион в таблице = Башкортостан |вид района = |район = Баҡалы районы |район в таблице = Баҡалы районы{{!}}Баҡалы районы |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы |поселение в таблице = Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы (Баҡалы районы){{!}} Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |климат = |население = {{ Население | Камышлытамак | тс }} |год переписи = {{ Население | Камышлытамак | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = башҡорттар, татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ҡамышлытамаҡ''' ({{lang-ru|Камышлытамак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы (Баҡалы районы)|Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 468 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452661, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207825001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Туймазы]]): 57 км Ҡамышлытамаҡ ауылы [[Сөн]] йылғаһы буйында район үҙәгенән көньяҡҡа 25 километрҙа һәм [[Туймазы |Туймазы]] станцияһынан төньяҡҡа 57 километрҙа урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|85159}}</ref>. == Тарихы == [[1842 йыл]]да [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Ҡырғыҙ]] улусының Ҡуян ауылы (хәҙер — [[Иҫке Ҡуян]] ауылы) [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә Яңы Ҡуян йәки Ҡамышлытамаҡ ауылына нигеҙ һалған. [[1865 йыл]]да 25 хужалыҡта 150 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[1906 йыл]]да Ҡамышлытамаҡта [[мәсет]], һыу тирмәне, 2 запас икмәк һаҡлау мөгәзәйе теркәлгән<ref>{{БЭ2013|85159}}</ref>. == Халыҡ һаны == Ҡамышлытамаҡта [[башҡорттар]], [[татарҙар]] йәшәй. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- |1906 ||645|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||905|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1087|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||794|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||529|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||468||224||244||47,9||52,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Бөгөнгө ауыл == Ҡамышлытамаҡ ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, [[мәсет]] бар<ref>{{БЭ2013|85159}}</ref>. == Билдәле кешеләре == == Хәтер == Ҡамышлытамаҡ ауылынан [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на 250-ләп ир-егет китә, шуларҙың 150-гә яҡыны яу ҡырында башын һалған. Ҡамышлытамаҡ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙар иҫтәлегенә обелиск ҡуйылған (1976)<ref>[https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA&path=yandex_search&parent-reqid=1647454921121629-11213600286784926255-sas3-0987-577-sas-l7-balancer-8080-BAL-2400&from_type=vast&filmId=1228657478930054092 День Победы в Камышлытамак, 2018]</ref>. == Урамдары == {{Колонки|3}} * Ҡайынлы урамы ({{lang-ru|}} Берёзовая (улица) * Клуб урамы ({{lang-ru|}} Клубная (улица) * Урман урамы — ({{lang-ru|}} Лесная (улица) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица) * Таулы урамы ({{lang-ru|}} Нагорная (улица) * Йылға урамы — ({{lang-ru|}} Речная (улица) * Ҡарағай урамы — ({{lang-ru|}} Сосновая (улица) * Үҙәк урамы — ({{lang-ru|}} Центральная (улица) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/bakalinskiy-rayon/selo-kamishlitamak/ Карта д. Камышлытамак. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}. == Тирә-яҡ мөхит == ;Ер-һыу атамалары ''Тауҙар:'' ''Йылғалар, күлдәр:'' * [[Сөн]] ''Шишмәләр: ''Ялан-бесәнлектәр, юл:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Тарихи ҡомартҡылар'': * Ауыл эргәһендә '''Ҡамышлытамаҡ боронғо ҡәберлеге'''<ref>[https://infourok.ru/uchebnoe-posobie-geografiya-bakalinskogo-rayona-1795021.html География Бакалинского района. Природа и население. Учебное пособие для 8 класса]</ref>. === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Баҡалы районы]] * [[Ҡырғыҙ]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85159}} * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA&path=yandex_search&parent-reqid=1647454921121629-11213600286784926255-sas3-0987-577-sas-l7-balancer-8080-BAL-2400&from_type=vast&filmId=14879293398731163650 Бакалинский район. Село Камышлытамк.] * [https://kamishlitamak.ru/ Администрация сельского поселения КАМЫШЛЫТАМАКСКИЙ СЕЛЬСОВЕТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316012612/https://kamishlitamak.ru/ |date=2022-03-16 }} * [https://infourok.ru/uchebnoe-posobie-geografiya-bakalinskogo-rayona-1795021.html География Бакалинского района. Природа и население. Учебное пособие для 8 класса] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA&path=yandex_search&parent-reqid=1647454921121629-11213600286784926255-sas3-0987-577-sas-l7-balancer-8080-BAL-2400&from_type=vast&filmId=1228657478930054092 День Победы в Камышлытамак, 2018] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баҡалы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Баҡалы районы ауылдары]] d20v7sqnagrbxmrvexzj2hm15epvh0i 0 10630 1300120 1299579 2026-06-29T16:25:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300120 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яңы Балаҡатай''' ({{lang-ru|Новобелокатай}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 5961 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210822001. == География == Урал тау итәгендә Оло Эйек йылғаһы Буйында Васелга йылғаһы Ҡушылған урында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 210 км алыҫлыҡта (автомобиль юлдары буйлап 341 км) һәм Ункурда тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Ғына һәм Балаҡатай заказнигы урынлашҡан [[Балаҡатай һыуһаҡлағысы]] Һәм [[Балаҡатай заказнигы]]. == Тарих == Ауылға [[Красноуфимск]] һәм [[Көңгөр]] өйәҙҙәре күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1804. унда Элек Малухина ауылы барлыҡҡа килгән, һуңынан ул яңы балаҡатайға әйләнгән<ref name=":0">https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240907174527/https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ |date=2024-09-07 }}</ref> <ref>https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124061808/https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ |date=2025-01-24 }}</ref>. [[XX]] быуат башында ауыл иң ҙур һәм бай ауылдарҙың береһе була [[Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы|Өфө губернаһы]]. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы йылдарында]] ауылда 1918-1919 йылдарҙа була. Яңы Балаҡатайҙа Совет власы 1919 йылда тулыһынса урынлаштырыла. 1930 йылда ауыл яңы ойошторолған райондың үҙәге була, һәм унда күп һанлы район етәкселек органдары һәм учреждениелары урынлаша Йылдар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]] 600-ҙән ашыу кеше фронтҡа китә, шуларҙың 200-ҙән ашыуы һәләк була<ref name=":0" />. == һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||2673||1216||1457||45,5%||54,5% |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||5147||2456||2691||47,7%||52,3% |- | 2002 йыл 9 октябрь||5912||2788||3124||47,2%||52,8% |- | 2010 йыл 14 октябрь||5961||2836||3125||47,6%||52,4% |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Иҫтәлекле урындар == '''Һәйкәлдәр''' <nowiki>*</nowiki>«Азат Итеүсе Яугирҙарға, Ватан өсөн һуғышта һәләк булған яҡташ геройҙарға Дан»һәйкәле. <nowiki>*</nowiki> 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы Башланыуы иҫтәлекле билдәһе. <nowiki>*</nowiki> «Фронтҡа киткән Яңы Балаҡатай мәктәбе Уҡытыусыларына " иҫтәлекле стела. <nowiki>*</nowiki> "Яңы Балаҡатайҙың Тәүге халҡына" иҫтәлекле таш. '''Туғандар ҡәберҙәре''' <nowiki>*</nowiki> 1918-1920 йылдарҙа Совет власы өсөн көрәшселәрҙең туғандаш ҡәбере..». '''Археологик ҡомартҡылар''' ''Яңы Балаҡатай I туҡталышы'' Ауыл үҙәгендә, Оло Эйек йылғаһының һул ярында 16 метрлыҡ йырын нигеҙендә<ref name=":1">https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/</ref>. ''Яңы Балаҡатай II туҡталышы'' Бәлки, боҙланыу осоро кешеләренең тағы бер торағы барҙыр, Сөнки Яр буйы урамында траншея һалғанда мамонт бивены табылған<ref name=":1" />. ''Яңы Балаҡатай ҡурғаны'' Ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км Алыҫлыҡта, Васелга йылғаһының уң ярындағы терраса, «Кукуй» күпере<ref name=":2">https://belokatay-kultura.ru/2016/12/23/informatsiya-ob-obektah-kulturnogo-naslediya-raspolozhennyh-na-territorii-belokatajskogo-rajona/</ref>. ''Яңы Балаҡатай I ҡурғандары'' ''Яңы Балаҡатай II ҡурғандары'' ''Балаҡатай ҡурғандары'' 1864 йылда, 1,5 вер. Ауылдан Оло Эйек йылғаһы буйында ике ҡурған бар. 1992 йылда ҡурғандарҙы эҙләү һөҙөмтә бирмәй<ref name=":2" />. == Билдәле шәхестәре == * [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]] — совет ғалимы-иҡтисадсыһы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор. * [[Кузнецов Леонид Иванович]] — [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|именлек органдары]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Красноярск крайы]] буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. * [[Никанорова Татьяна Леонидовна]] — опера йырсыһы (меццо-сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2007 йылдан Екатеринбург дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй. * [[Малухин Павел Матвеевич]] — совет һәм рәсәй спортсыһы. САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Саңғы ярыштары һәм башҡалар буйынса башҡортостан чемпионы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15598-ya-y-bala-ataj-auyl-bala-ataj-r-ny-m-ya-y-bala-ataj-a-s-ge}}{{V|25|09|2019}} * [http://ufagen.ru/places/belokataysky/newbelokatay.html Новобелокатай. Сайт «Генеалогия и архивы»]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балаҡатай районы ауылдары}} [[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] 6b5623h81m3p0p0uwr4d0w0x685nurn 0 14373 1300134 1296484 2026-06-29T23:59:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300134 wikitext text/x-wiki {{таксон | name = Ҡара ҡарағат | image file = Blackcurrant 1.jpg | image title = Ҡара ҡарағат | image descr = Үҫемлектең дөйөм күренеше | regnum = Үҫемлектәр | parent = Ribes | rang = Вид | latin = Ribes nigrum | author = [[L.]], 1753 | syn = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ribes nigrum | commons = Category:Ribes nigrum | iucn = | itis = 24488 | ncbi = 78511 | eol = 583204 | grin = 31845 | ipni = 792873 }} '''Ҡара ҡарағат''' ({{lang-la|Rí́bes ní́grum}}) — крыжовниктар (''Grossulariaceae'') ғаиләһенәге [[ике өлөшлөләр]] тәртибендәге ҡара төҫтәге әскелтем емешле ҡыуаҡ һәм шуның [[емеш]]е. Ҡарағатты аҙыҡ урынына ҡулланалар: ҡайнатма, желе, ҡаҡ, сироп һәм ҡарағат винаһы етештерәләр. == Ботаник яҙма == {{Биофото|281 Ribes nigrum.jpg|left|ш=225|{{Бот.илл.|4}}}} 1—2 м бейек үҫемлек. Йәш үҫентеләре ҡабарып торған тоноҡ япраҡлы; ҡартайғандары көрән төҫлө. [[Япраҡ]]тары осло ҡырыйлы 3—5 (12-гә тиклем) см; өс йышыраҡ бишбармаҡлы өсмөйөш формаһында. Сәскәлеге 3—5 (йышырыҡ 8) см оҙонлоҡта, 5—10 сәскәле. [[Емеш]]е — йәшкелт ҡара-ҡусҡыл төҫтәге 1 см диаметрға тиклем ашарға яраҡлы еләк. Майҙа сәскә ата, июль айында емеш бирә. == Әҙәбиәт == * Вавилов А. С. Чудо-ягода. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 94. — О смородине лежачей, или моховке. * Турова А., Сапожникова Э. О пользе чёрной смородины. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 92-93. == Һылтанмалар == * [http://flower.onego.ru/kustar/ribers.html Ҡарағат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100903233126/http://flower.onego.ru/kustar/ribers.html |date=2010-09-03 }} ЭДСР сайтында {{ref-ru}} * [http://gardenweb.ru/article/?c=chernaya-smorodina Ҡара ҡарағат сорттары тасуирламаһы]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} {{botanics-stub}} [[Категория:Евразия флораһы]] [[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]] [[Категория:Еләк культуралары]] [[Категория:Емеш биреүсе ҡыуаҡтар]] [[Категория:Баллы үҫемлектәр]] [[Категория:Дарыу үҫемлектәре]] ie1oyim1wk9z4s21q3zortnt68hii0d 0 57872 1300138 1297041 2026-06-30T05:05:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300138 wikitext text/x-wiki {{Спецсимволы|азиатские}} {{Язык | карта = New-Map-Sinophone World.PNG | описание карты = Ҡытай теленең доньяла таралыуы: {{legend|#0E0069|Страны, где он является основным или официальным}} {{legend|#7FABAB|Страны, где более 5 млн говорящих}} {{legend|#9fceff|Страны, где более 1 млн говорящих}} {{legend|#D5E8FF|Страны, где более 0,5 млн говорящих}} {{legend|#F7D5FF|Страны, где более 0,1 млн говорящих}} {{legend|#0080ff|Города со значительным числом говорящих}} | самоназвание = *''һөйләшеү теле:'' *{{lang-zh2|漢語}}, {{lang-zh2|汉语}} *''яҙма тел:'' *{{lang-zh2|中文}} | страны = [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Ҡытай Республикаһы|Тайвань]], [[Сингапур]], [[Филиппины]], [[Малайзия]], [[Индонезия]], [[Көнсығыш Тимор]], [[Таиланд]], [[Вьетнам]], [[Мьянма]], [[Камбоджа]], [[АҠШ]], [[Россия]], [[Һиндостан]] | официальный язык = {{флагификация|Китай}}<br>{{флагификация|Китайская Республика}}<br>{{флагификация|Сингапур}}<br> [[Ва (дәүләт)|Ва]] (танылмаған)<br> '''Ойошмалар:'''<br> {{флагификация|ООН}}<br> [[ШОС]]<br>[[АСЕАН]] }} '''Ҡытай теле''' (үҙ атамаһы 中文, 汉语) — туған тел булараҡ иң күп һөйләшеүселәр һаны булған тел. Син-тибет телдәре ғаиләһенә ҡарай. Ҡытай теле бер береһенән ныҡ айырылған диалекттар йыйылмаһынан тора, шуға күрә күп кенә тел белгестәре ҡытай телен туғандаш булған айырым телдәр системаһы тип ҡарай. Ҡытай теле син-тибет телдәре ғаиләһендәге ҡытай тармағына ҡарай. Тәүҙә [[хань (халыҡ)|хань]] этник төркөмөнөң төп теле булған. Хәҙерге формала ҡытай теле [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|КХР-ның]], [[Сингапур]] һәм [[Тайвань]]дың рәсми теле булып тора, шулай уҡ БМО рәсми телдәренең береһе. Бөтә донъяла ҡытай телендә 1,3 млрд кеше һөйләшә. Тарихи яҡтан был Ҡытай халҡының күпселеге булған хань халҡының теле (ил халҡының 90 % артығы). Бынан тыш, үҙ телен һаҡлаған тиҫтәләрсә миллион ҡытайлылар Көньяҡ-көнсығыш [[Азия]]ла йәшәй, ҡытай диаспораһы бөтә донъяға таралған. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса [[Рәсәй]]ҙә ҡытайса 70722 кеше һөйләшә. Бөтә доньяла ҡытай телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 1,3 млрд кеше. == Лингвистик география == === Таралыуы һәм һаны === Ҡытай теле — ҠХР, Тайвань һәм Сингапурҙың рәсми теле. Бөтә донъяла 1,3 миллиардтан ашыу кеше һөйләшкән тел. Ҡытайҙар БМО-ның 6 рәсми һәм эш теленең береһе булып хеҙмәт итә.Был тел - боронғо хань халҡының теле. ҠХР-ҙың милли составында өҫтөнлөк итә, ил халҡының 90 проценттан ашыуы. Бынан тыш, үҙ телен һаҡлап ҡалған тиҫтәләрсә миллион ҡытайҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияның бөтә илдәрендә тиерлек йәшәй (Сингапурҙа, халыҡтың 75 проценттан ашыуын тәшкил итә); ҡытай диаспораһы бөтә донъяға таралған. Нью-Йорк штатында һайлау ҡануниәтенә төҙәтмә индерелә, уға ярашлы, миллиондан ашыу кеше йәшәгән дәүләттең бөтә ҡалаларында ла һайлау барышына ҡағылышлы барлыҡ документтар ҡытай теленең өс диалектына күсерелергә тейеш. Ҡытайҙарҙан тыш, исемлеккә [[Испан теле|испан]], [[Корей теле|корей]], филиппин һәм [[Рус теле|рус тел]]дәре ингән .<ref>[http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=190830 Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100916071357/http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=190830 |date=2010-09-16 }}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә 2010 йылғы [[Халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, ҡытай телендә 70 722 кеше һөйләшә. === Диалект төркөмдәре=== [[Файл:Map of sinitic languages-ru.svg|thumb|upright=1.5]] 10 ҡытай диалект төркөмө бар: төньяҡ төркөм (北 bei, Иң эреләре — 800 миллиондан ашыу һөйләшеүсе), Цзинь, Хой, У (吴), Сян (湘), Гань (赣), Хакка (客家), Юэ (粤), Пингхуа һәм Мин Стөркөмө (闽). Диалекттар фонетик яҡтан айырыла (был үҙ-ара аралашыуҙы ауырлаштыра, диалекттар өндәрҙең даими тап килеүе менән бәйле булһа ла), лексика, өлөшләтә грамматика, грамматика нигеҙҙәре бер төрлө булһа ла. Төрлө диалекттарҙа һөйләшеүселәр араһында аралашыу сараһы булып норматив ҡытай теле тора, Ҡытайҙа путонгхуа (яп. 普通话), Сингапур хуайу (华语) Гойу (国语) тип атала, улар араһында фонетика буйынса ҙур булмаған айырмалар бар, Путонгхуа һәм хуайу яҙыуҙа ябайлаштырылған персонаждар ҡулланыла, ә гоюла — традицион. Әҙәби тел төньяҡ диалекттарына нигеҙләнгән. Хәҙерге заман фонетик нормаһы пекин әйтелешенә нигеҙләнгән. Ләкин элек әйтелештең башҡа нормалары ла булған, ҡайһы берҙә пекин әйтелешенән ныҡ айырылып торған: мәҫәлән, Тан династияһы осоронда, күпселек классик ҡытай текстарын төҙөгәндә, норма хәҙерге «Хакка» диалект төркөмө һыҙаттарына яҡын көньяҡ ҡытай әйтелешенә нигеҙләнгән. == Ҡытай яҙмаһы == Күпселек яҙмаларҙан айырмалы рәүештә, ҡытай яҙмаһы хәрефтәрҙән түгел, ә иероглифтарҙан тора, шулай ҙа йыш ҡына төрлө ҡытай алфавиттары ҡулланыла (ҠХР-ҙа пиньинь һәм Тайвань Республикаһында Чжуйинь фухао йәки бопомофо киң таралған). Һәр иероглиф айырым ижек һәм айырым морфеманы билдәләй. Иероглифтарҙың дөйөм һаны 80 меңдән ашыу, әммә уларҙың күбеһен классик ҡытай әҙәбиәте ҡомартҡыларында ғына осратырға мөмкин. * Хәҙерге заман ҡытай тексын 80 процент аңлау өсөн 500 иероглиф етә, 1000 һәм 2400 тамға белеү 91 % һәм 99 процентын аңларға мөмкинлек бирә. * 3000 иероглиф гәзит һәм журналдар уҡыу өсөн етә. * Ике томлы эре һүҙлектәргә ғәҙәттә 6000-8 000 иероглиф инә. Был том араһында бик һирәк ҡулланылған иероглифтар ҙа бар, мәҫәлән, боронғо йола (ритуал) әйберҙәр йәки традицион ҡытай медицинаһы дарыуҙары атамаларында ҡулланыла. * Иероглифтарҙың иң тулы һүҙлеге ''Чжунхуа цзыхай'' («Море китайских иероглифов» [[Чжунхуа цзыхай|中華字海]]) 1994 йылғы баҫмаһы 85 568 иероглифтарҙан тора<ref>Дэниэл Г. Пибл, [http://www.cs.dartmouth.edu/reports/TR2007-592.pdf SCML: структурное представление китайских иероглифов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310162228/http://www.cs.dartmouth.edu/reports/TR2007-592.pdf |date=2016-03-10 }}, 29 мая 2007</ref>. [[Файл:K'ang Hsi Dictionary.jpg|thumb|[[Канси цзыдянь]] — ҡытай теленең классик һүҙлеге.]] Хәҙерге ваҡытта ҡытай иероглифтарының 2 варианты бар: ябайлаштырылған, Ҡытай материктарында ҡабул ителгән, традицион — [[Тайвань]], [[Гонконг]] һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә. Ғәҙәттә ҡытайҙар өҫтән аҫҡа ҡарай яҙған, ә бағаналар уңдан һулға күскән. Хәҙерге ваҡытта ҠХР-ҙа башлыса горизонталь, һулдан уңға, Европа телдәре өлгөһөнә эйәреп яҙалар; вертикаль яҙыу Тайванда горизонталь яҙыу менән бер рәттән ҡулланылыуын дауам итә. Ләкин Ҡытай утрауҙарында вертикаль яҙыу һәм реформаға тиклемге иероглифтар элеккесә традицион ҡытай мәҙәниәтенә семантик һылтанма булараҡ ҡулланыла. 2004 йылдың май башында Тайвань парламенты яҙма тураһында яңы закон ҡабул итә. Хәҙер барлыҡ рәсми документтар горизонталь юлдарҙа ғына яҙылырға тейеш. Спикер аңлатыуынса,үҙгәреш документтарға индерелгән һандар һәм инглиз һүҙҙәре хаос тыуҙырыуы менән бәйле. Яңы үҙгәрештәр нәфис әҙәбиәткә йоғонто яһамай. Ҡытай телен алфавит яҙмаһына транскрипциялау системалары күп. Иң киң ҡулланылғаны — [[ҠХР]]-ҙа һәм [[БМО]]-ла рәсми статусҡа эйә булған Ханю пиньинь системаһы. Кире процесс — һүҙҙәрҙе башҡа телдәрҙән иероглифтарға тәржемә итеү — ул тиклем ҡәтғи көйләнмәгән, шуға күрә бер сит телдән ингән һүҙҙә иероглиф яҙыуҙың бер нисә варианты булыуы мөмкин. Ҡытай йәштәре яҙышҡан саҡта мәғәнәле фразалар кеүек яңғыраған махсус һанлы кодтар ҡуллана (мәҫәлән, 520 — u er lin = 我爱你 vo ai ni, мин һеҙҙе яратам). [[Файл:Orakelknochen.JPG|thumb|Цзягувэнь (甲骨文)- ташбаҡалар ҡабығында һәм мал тиреһендәге боронғо Ҡытай яҙмалары. Б. э. т. XVII быуат]] == Тарихы == Ҡытай теле — донъяла иң боронғо телдәрҙең береһе. Шулай уҡ хәҙерге ваҡытта ҡулланылыуҙа булған иң боронғо яҙыу системаһына эйә. Ҡытай теле [[иероглиф]]икаһы үҙ алфавиттары (кана, хангыль) менән бер рәттән [[Япон теле|япон]] һәм [[Корей теле|корей телд]]әрен дә үҙ эсенә ала (һуңғыһы — көньяҡ корея версияһында ғына, һәм бик сикле). Ҡытай теле барлығын раҫлаған яҙма документтарҙың иң боронғо корпусы — ҡорбан хайуандары һөйәктәренә һәм ташбаҡалар ҡабығына (беҙҙең эраға тиклем XIV—XI быуаттар) цзягуванэнь (фалсы, илаһи) яҙыуҙар. Шан-Инь осоронда уҡ формалашҡан тел системаһы барлығы тураһында шаһит булып торалар. Уларҙы асА башлау [[XX быуат]] башына ҡарай, тикшеренеү беҙҙең көндәргә тиклем дауам итә һәм әлегә тамамланмаған. Ҡытай теле традицияһын нығытҡан төп элемент булып вэньяндың рәсми яҙма теле тора. Берҙәм яҙма системаның өҫтөнлөгө төрлө диалекттар булыуына юл ҡуйған уникаль күренешкә әүерелә, улар күпмелер ваҡыт бойондороҡһоҙ дәүләттәр сиктәрендә үҫешә. Сәйәси сәбәптәр арҡаһында ҡытай телендә төньяҡ диалекттары өҫтөнлөк итә. Улар нигеҙендә империяның рәсми теле статусын алған «чиновниктар теле» гуанхуа барлыҡҡа килә. Уның менән бергә байхуа тип аталған ябай халыҡтың һөйләү теле лә үҫешә. Ҡытай мәҙәниәте тарихында һөйләү телен яҙма ҡулланыу кардинал боролош була; Цзинь Шэнтан (ҡы金聖歎, ябыл. 金圣叹, 1610?—1661) беренсе булып өҫтөнлөк ала. XX быуат башында грамоталылыҡты демократлаштырыу хәрәкәте байхуаға төп яҙма аралашыу теле һәм ҡытай диалекттарын берләштереүҙең башы булараҡ революцион күсеүҙе билдәләй. Ҡытай теленең лексикаһы үҙгәртеп ҡороуҙың ике баҫҡысы аша үтә: б. э. I быуатында [[буддизм]]дың Ҡытайға үтеп инеүе менән барлыҡҡа килгән яңы семантик ҡатламдың яраҡлашыуы — яңы дәүерҙең донъя лексиконы менән берләшеү, уның иң ҡулайлы йөрөтөүсеһе булып япон теле була: XX быуат башынан күп кенә көнбайыш төшөнсәләре үтеп инә башлай, улар ҡасандыр үҙләштерелгән ҡытай иероглифтары аша яраҡлаштырыла, ләкин [[Япония]]ла барлыҡҡа килә. Шулай итеп, ҡытайҙар өсөн улар үҙләштерелгән һүҙҙәре булып тора. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, [[1911 йыл]]ға тиклем Ҡытайҙа ҡытай теленә арналған 4813 эш 12 067 баҫмала нәшер ителә<ref>Galambos, Imre. ''Orthography of Early Chinese Writing: Evidence from Newly Excavated Manuscripts''. Budapest, 2006:12 n.4.</ref>. == Лингвистическая характеристика == === Фонетика и фонология === Ҡытай тартынҡылары һәм һуҙынҡылары билдәләнгән составтың сикләнгән тонлы ижектәренә ойошторолған. Путонгхуала 414 ижек бар<ref>По разным подсчётам, от 397 до 420 слогов. См.: Гун Ши (恭士)。Бэйцзин хуа ли цзю цзин ю дошао иньцзе? (北京话里究竟有多少音节？-- Сколько же слогов в пекинском диалекте?) // Чжунго юйвэнь (中国语文)，1958，№ 4. Приводится по: Софронов М. В. Китайский язык и китайская письменность. М., 2007. С. 20</ref><ref>{{Книга|автор = Алексахин А.Н.|заглавие = Теоретическая фонетика китайского языка. Базовый курс теоретической фонетики современного китайского языка путунхуа.|ответственный = Алексахин А.Н.|издание = Допущено Министерством образования и науки Российской Федерации в качестве учебного пособия для студентов педагогических вузов по специальности "Иностранные языки". Издание второе, исправленное и дополненное|место = Москва|издательство = Восточная книга|год = 2011|страницы = 342|страниц = 1 -342|isbn = 978-5-7873-0541-8}}</ref>, с учётом тоновых вариантов — 1332<ref>Алексахин А. Н. Теоретическая фонетика китайского языка</ref> , тон варианттарын иҫәпкә алып — 1332<ref>Алексахин А. Н. Теоретическая фонетика китайского языка</ref> (Путонхуала семантик айырыу тондары бар, һәр ижек 1 -ҙән 4 тонға тиклем + нейтраль тонға эйә булырға мөмкин)<ref name="ЛЭС225">{{статья|автор=Солнцев В. М.|заглавие=Китайский язык|ссылка=|издание=[[Лингвистический энциклопедический словарь]]|тип=|год=1990|том=|номер=|страницы=225|isbn=5-85270-031-2}}</ref>. Ижек морфологик яҡтан әһәмиәтле, йәғни һәр ижек — морфеманың тауыш ҡабығы йәки ябай һүҙ. Тон системаһында уҡыу ҡағиҙәләре бар: тондарҙы үҙгәртергә йәки нейтралләштерергә мөмкин. Путонхуа теленең белем кимәле буйынса дәүләт һынауын үткәндә, ҡулланылған хәҙерге таблицаларға тон айырмаһын иҫәпкә алмайынса, 400 ижек инә. Таблицалар хәҙерге заман норматив фонетик һүҙлегенә нигеҙләнгән Синьхуа цзыидянь (Пекин, 1987), ижектәр исемлегенән 18 ымлыҡ йәки һирәк уҡылған диалект йәки иҫке китап иероглифтары, тип алып ташланған<ref>О. И. Завьялова. Китайский язык // Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. 2006-- Т. 3. Литература. Язык и письменность. М., 2008. С. 643.</ref>. === Морфология === Морфема, ғәҙәттә, бер ижекле була. Иҫке бер ижекле һүҙҙәрҙең ҡайһы берҙәре синтактик яҡтан үҙ аллы түгел — улар ҡушма һүҙҙәрҙең һәм яһалма һүҙҙәрҙең компоненттары сифатында ғына ҡулланыла. Ике ижекле (ике морфемалы) һүҙҙәр өҫтөнлөк итә. Терминология үҫешкән һайын ике ижекле һүҙҙәр һаны арта бара<ref name="ЛЭС225"/>. Һүҙьяһалыш һүҙҙәрҙЕ ҡушыу, аффиксация (ялғауҙар) һәм конверсия ярҙамында барлыҡҡа килә. Ҡытай телендә туранан-тура һүҙҙәрҙе үҙләштереүҙәр булмаған, ләкин семантик калькалар киң ҡулланылған, мәҫәлән, 电 — электр, хәрефтәр, йәшен, 电脑 — компьютер, электр мейеһе, 笔记本电脑 — ноутбук, хәреф. дәфтәр-компьютер. Хәҙерге ваҡытта фонетик үҙләштереүҙәр, мәҫәлән, 克隆 (kelong) 'clong' кеүек ғәҙәти була бара. Ҡайһы бер яңы үҙләштергән һүҙҙәре, мәҫәлән, 巴士 (bāshì) 'bus' (ингл. bus) 公公共汽车, булған калькаларҙы ҡыҫырыҡлап сығара башлай. Ҡытай телендә күп осраҡта ҡушма һүҙҙе һүҙбәйләнештән айырыу мөмкин түгел. Һүҙ үҙгәртеү башлыса ҡылым төрҙәре суффикстарынан ғибәрәт. Муффикс 们 (men) формаһындағы факультатив күплек формаһы кешеләрҙе һәм зат алмаштарҙы аңлатҡан исемдәргә хас. Бер аффиксты «төркөм» яһау өсөн ҡулланырға мөмкин, йәғни ҡайһы бер үҙ аллы һүҙҙәрҙе күҙҙә тота ала. Аффикстар бик аҙ, ҡайһы берҙә факультатив һәм агглютинатив тәбиғәтле. Ҡытай телендә агглютинация һүҙҙәр араһындағы бәйләнештең сағылышы булып хеҙмәт итмәй, ә тел структураһы башлыса айырым булып ҡала. Ҡытай синтаксаһы һүҙҙең билдәләнгән тәртибе булған номинатив структураһы менән ҡылыҡһырлана: аныҡлаусы һәр ваҡыт аныҡланыусы һүҙҙән алда килә. Һөйләмдә хәл ҡылым булып килгән рәүеш дәрәжәләре килгән ҡылым алдында тора; «тултырыусы» (ваҡыт, һөҙөмтә) ғәҙәттә ҡылым артынан эйәрә. Һөйләмдәр актив һәм пассив конструкция формаһында була ала; синтаксик әһәмиәте булмаған һүҙҙәрҙең урынын алмаштырыу (билдәле бер сиктәрҙә) мөмкин. Ҡытай телендә теркәүесле һәм теркәүесһеҙ бәйләнешле ҡушма һөйләмдәр ныҡ үҫешкән. Үҙ-аллы һүҙ төркөмдәре шартлы рәүештә «исемдәргә» һәм «предикаттарға-хәбәрҙәргә» бүленә. Һуңғыһына сифаттар ҙа инә. Күп һүҙҙәр өсөн яртылаш ҡулланыу мөмкин. Хәҙерге ҡытай телендә хәҙерге заман менән үткән заман араһында айырма бар, аспект күрһәткестәренең инвентаризацияһы һәм модаль киҫәксәләрҙең ҡатмарлы системаһы бар. Ҡытай телендә ярҙамсы һүҙҙәренең үҫешкән системаһы бар. Төп ярҙамсы һүҙҙәр: бәйләүестәр, теркәүестәр, киҫәксәләр, иҫәп һүҙҙәр, һөйләм киҫәгенең күрһәткестәре, хәбәрлекте күҙаллаусылар. Предмет менән объекттың үҙ-ара бәйләнеше күҙлегенән ҡарағанда, ҡытайҙар актив телдәргә ҡарай, ләкин актив һәм стаив ҡылымдар араһындағы айырма морфологик түгел, ә синтактик яҡтан сағыла. == Антропонимика == Ғәҙәттә. ҡытайҙарҙың исеме фамилиянан һуң яҙылған бер-ике ижекле исемдән тора. Ҡытай исеме путонхуаға тәржемә ителергә тейеш тигән ҡағиҙә бар. Был ҡағиҙә билдәле осраҡ менән бәйле, сөнки атаһы ,үтә бирелгән интернет ҡулланыусыға, улын "@ исеме менән теркәүҙән баш тартҡандар<ref>[http://www.rian.ru/kaleidoscope/20070816/71832430.html В Китае родители пытались назвать своего ребёнка именем «@»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406181358/http://www.rian.ru/kaleidoscope/20070816/71832430.html |date=2009-04-06 }}</ref>. Элек ҡытайҙарҙың ғүмер буйы бер нисә исеме булған: бала саҡта — «һөт», йәки бала исеме (xiao-ming, ҡt. yabyl. 小名, пиньинь: xiǎo míng), үҫкәс рәсми исем алған (мин, ҡит. ябыл. 名 Пиньинь: míng), туғандары араһында хеҙмәткәрҙәр икенсе исем йөрөтә (цзы, ҡит. yabeyl. 字, пиньинь: zì), ҡайһы берҙәре шулай уҡ псевдоним ала (хao, ҡyt. jabeil. 号, пиньинь: hào). Ләкин 1980-се йылдар уртаһына өлкәндәргә бер генә рәсми мин исеме бирелһә лә, бала саҡта «һөт» исемдәр киң таралған була<ref name="SLI"/>{{rp|164-165}}. Рус телендә, ҡағиҙә булараҡ, ҡытай фамилияһы менән исеме араһында буш юл (пробел) ҡалдырыла, «Фамилия» һәм «Исем» шул уҡ ваҡытта бергә яҙыла. Иҫке сығанаҡтарҙа ҡытай исемдәре дефис менән яҙылған (Фэн Ю-сян), ләкин һуңыраҡ ғуышып яҙыу орфографияһы ҡабул ителә<ref name="SLI"/> (дөрөҫ яҙылыш — Фэн Юйсян). Ҡытай фамилияларының иң киң таралғаны — Ли (ҡыт. яϫбйл: 李; пиньинь: Lǐ), Ван (ҡmd. ябай⪃. 王, пиньинь: Ванг), Чжан (ҡыт. yabyil. 张, пиньинь: Zhāng)<ref name="SLI">{{Статья|автор=Крюков М.В., Решетов А.М.|заглавие=Китайцы|издание=Системы личных имён у народов мира|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место={{М}}|год=1989|страницы=164—170}}</ref>. Ҡытай ҡатын-ҡыҙҙары, кейәүгә сыҡҡас, ҡыҙ фамилияларын һаҡлап ҡала һәм ир фамилияһын ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]нда бөтә донъя буйынса тиерлек) ҡабул итмәй, ләкин балалар, ғәҙәттә, атаһының фамилияһын ала. == Топонимика == Ҡытай телендә топонимдар географик объекттың класс идентификацияһын үҙ эсенә ала. Ҡытай телендә инденфикатор класы топоним аҙағында урынлаштырыла. Был осраҡта күлдәрҙең һәм тауҙарҙың исемдәре ике йүнәлештә яҙылырға мөмкин: «X күл»<ref>http://www.mwr.gov.cn/english1/20040802/38171.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314013321/http://www.mwr.gov.cn/english1/20040802/38171.asp |date=2009-03-14 }} — Ministry of Water Resources</ref>/ «X күле» һәм «X тау» / «X тауы». == Фразеологизмдар һәм аллюзиялар == [[Файл:熟語關係圖.png|thumb|upright=1.5|Взаимосвязь между различными видами фразеологических единиц и их место в диапазоне «устная речь — письменный язык» (разряд 谚语 объединён с 俗语)]] Хәҙерге ваҡытта ҡытай фразеологияһында ҡытай тел белгесе Ма Гофан (马国凡) тәҡдим иткән классификация биш категориянан тора: # Чэнъюй ({{Китайский|成語|成语|chéngyŭ||готовое выражение}}) — идиомдар. # Яньюй ({{Китайский|諺語|谚语|yànyŭ}}) — [[мәҡәл]] # Сехоуюй ({{Китайский|歇後語|歇后语|xiēhòuyǔ||речение с усечённой концовкой}}) — кинәйә, аллегория # Гуаньюнъюй ({{Китайский|慣用語|惯用语|guànyòngyŭ||привычное выражение}}) — [[Фразеологик берәмектәр|фразеологик берәмек]] # Суюй ({{Китайский|俗語|俗语|súyǔ||просторечное выражение}}) — әйтем Ҡытай телендә боронғо һәм хәҙерге заман фразеологизмдарынан тыш, ҡытай телендә «диангу» (ҡытайса 典典故) тип аталған аллюзиялар (стилистик фигуралар), йәки прецедент феномендар ҙә бар, улар боронғо текстарҙан алынған фразалар (иң ҙур сығанаҡтарҙың береһе — «Өс батшалыҡ» романы). Фразеологизмдарға килгәндә, Ҡытайҙа бындай әйтемдәрҙең айырым һүҙлектәре бар<ref>{{статья|автор=Былевский В. П.|заглавие=Функции прецедентных феноменов (дяньгу) в текстах СМИ КНР|издание=Электронный научный журнал «Медиаскоп»|номер=3|год=2015|ссылка=http://www.mediascope.ru/1817|язык=ru}}</ref>. "Дянгу"ның булыуы, атап әйткәндә, ҡытай классик шиғриәтен аңлауҙы етди ҡатмарлаштыра, уҡыусының белемле булыуын талап итә<ref>{{статья|автор=[[Федоренко, Николай Трофимович|Федоренко Н.]]|заглавие=Китайская поэзия|издание=Антология китайской поэзии|ответственный=Перевод с китайского под общей редакцией [[Го Можо|Го Мо-Жо]] и [[Федоренко, Николай Трофимович|Н. Т. Федоренко]]|место=М.|год=1957|издательство=[[Государственное издательство художественной литературы]]|страницы=11|том=1|язык=ru}}</ref><ref>Былевский В. П. [https://search.rsl.ru/ru/record/01008742167 Прецедентные феномены (дяньгу) в дискурсе СМИ КНР] : диссертация на степень кандидата филологических наук : 10.0110 / [МГУ]. — Москва, 2016. — 275 с. : ил.</ref>. == Иероглифтар төрҙәре 6 төркөм буйынса == === Күрһәтеү === # 上 ''шан'' (Аңлатма: өҫтөнән, өҫтәрәк, өҫкө яҡҡа табаныраҡ) # 下 ''ся'' (Аңлатма: аҫтына, төбөнә) Ошо иероглифтарҙа вертикаль һыҙыҡ күрһәтеү ымға оҡшап һүрәтләнә. Аңлатмаһы айырым осраҡтарҙа төрлө булырға мөмкин. Мәҫәлән, 上 … 下 ''шан … ся'' һүҙе «: өҫтөнән… аҫтына» ғына түгел, ә «етәкселәр.. буйһонған (ҡул аҫтындағы) кеше», «бер яҡтан… икенсе яҡтан» тигәнде аңлата. == Пиньин теле == Һәр иероглифтың үҙ әйтелеше булыу ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. 1958 йылдан һәр иероглифты латин хәрефтәре менән яҙа башланылар. Ошо система пиньин теле тигән исем алды. Хәҙерге ваҡытта [[Ҡытай]] мәктәптәрен тамамлаусылар 2000 иероглиф һәм уның латин хәрефтә яҙылышын белергә тейеш. Пиньин теленең өндәре (тауышы) инициалға (беренсе бүлек) һәм финалдарға (икенсе бүлек) бүленә. 21 инициаль һәм 35 финаль бар<ref name="nsa1">[http://www.kitailanguage.com/kitajskij-alfavit-2 ]</ref>. Инициалдар әйтелеше: d (дэ) t (тхэ) f (фо) m (мо) z (цзы) x (cи) s (cы) ch (чи) sh (ши) zh (чжи) r (эр) j (цзи) q (ци) Финалдар әйтелеше : ai (ай) e (э) I (и) ou (оу) er (ар) ei (эй) en (энь) iou (йоу) ong (он) ang (ан) eng (эн) == Ҡыҙыҡлы факттар == Ҡытай теле [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на иероглиф яҙмаһы арҡаһында донъялағы иң ҡатмарлы телдәрҙең береһе (европалылар күҙлегенән ҡарағанда) индерелгән, шулай уҡ киң таралған [[омоним]]ия ла шул уҡ иероглифтар тарафынан кәметелгән<ref>[http://www.speakrus.ru/articles/guinlang.htm Книга рекордов Гиннесса. Языковые рекорды. Самые сложные языки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825095510/http://www.speakrus.ru/articles/guinlang.htm |date=2011-08-25 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта хәҙерге ҡытай телендәге омофондар һәм омонимдар тирә-яҡ контекст аша, шулай уҡ уларға аңлатмалы һүҙҙәр өҫтәп кәмей, контекст мәғәнәһен асыҡлау юлы менән ҡулланыла. Рекордлы яҙмалар исемлегендә чиппева, хайда, табасаран һәм эскимос телдәре менән бер рәттән телгә алына. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Interwiki|zh|Wikipedia:首页|Ҡытай|}} * [http://www.nciku.com Handwriting Recognition + Ҡытайса-инглизсә һүҙлектәр]{{ref-en}} * [http://www.zein.se/patrick/3000char.html The most common Chinese characters in order of frequency.] * [http://lingua.mtsu.edu/chinese-computing/statistics/index.html Character frequency lists.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128052138/http://lingua.mtsu.edu/chinese-computing/statistics/index.html |date=2010-01-28 }} * [http://hieroglyphs.ru/ Китайские иероглифы и их значение на русском.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223081013/http://hieroglyphs.ru/ |date=2010-02-23 }} * [http://t-lar.narod.ru/hierog.html 20902 иероглифа представленных в Юникоде]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Әҙәбиәт == * ''Кожевников И. Р.'' Словарь привычных выражений современного китайского языка. М., 2005 * {{книга |автор = Юань Цзя-хуа. |ответственный = Под ред. проф. Г.П. Сердюченко |заглавие = Диалекты китайского языка |место = М. |издательство = Наука |год = 1965 |страниц = 55 |тираж = 1200 }} * {{книга |автор = [[Курдюмов, Владимир Анатольевич|Курдюмов В. А.]] |заглавие = Курс китайского языка. Теоретическая грамматика |место = М. |издательство = Цитадель-трейд, Лада |год = 2005 |страниц = 576 |isbn = 5-9564-0015-3 |тираж = 3000 }} * ''Войцехович И. В.'' Практическая фразеология современного китайского языка. М., 2007 * [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая: энциклопедия в 5 т]]. М., 2006. — Т. 3. Литература. Язык и письменность. 2008. 727 с. Авторы статей общего раздела «Язык и письменность» — [[Завьялова, Ольга Исааковна|О. И. Завьялова]] и А. М. Карапетьянц, авторы словарных статей о языке и письменности — [[Завьялова, Ольга Исааковна|О. И. Завьялова]], И. Т. Зограф, Л. Р. Концевич, А. В. Немтинова, Ф. Ю. Тавровский, Р. Г. Шапиро. Избранная библиография работ на русском языке подготовлена В. П. Журавлевой * [[Завьялова, Ольга Исааковна|Завьялова О. И.]] Большой мир китайского языка. М.: Восточная литература, 2010. 287 c. ISBN 978-5-02-036434-9. [[Категория:Ҡытай теле|*]] [[Категория:Ҡытай телдәре]] [[Категория:АҠШ телдәре]] [[Категория:Гонконг телдәре]] [[Категория:Тайвань телдәре]] [[Категория:Малайзия телдәре]] [[Категория:Индонезия телдәре]] [[Категория:Канада телдәре]] [[Категория:Австралия телдәре]] [[Категория:Монголия телдәре]] c5zf313bvjvsb9j9tvid2w9tpg0wpnr 0 66644 1300130 1295595 2026-06-29T21:17:16Z MR973 26610 1300130 wikitext text/x-wiki {{Закондар сығарыусы власть органы | название = Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай | оригинальное название = | страна = Рәсәй | текущий созыв = VII саҡырылыш | эмблема = Coat of Arms of Bashkortostan.svg | ширина эмблемы = 140px | описание эмблемы = Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы | тип = Бер палаталы парламент | законодательное собрание = | палаты = | должность главы 1 = Рәйес | глава 1 = Салауат Хөсәйенов <small>(в. б.)</small> | партия главы 1 = [[Берҙәм Рәсәй]] | дата избрания 1 = [[4 май]] [[2026]] | количество членов = 110 <ref>2013 йылдан</ref> | фракции 2 = * {{Colorbox|{{Цвет партии|Единая Россия}}}} [[Берҙәм Рәсәй]] (87) * {{Colorbox|{{Цвет партии|КПРФ}}}} [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] (8) * {{Colorbox|{{Цвет партии|ЛДПР}}}} [[ЛДПР]] (5) * {{Colorbox|{{Цвет партии|Справедливая Россия}}}} [[Ғәҙел Рәсәй]] (4) * {{Colorbox|{{Цвет партии|Патриоты России}}}} [[Рәсәй патриоттары]] (4) * {{Colorbox|{{Цвет партии|Зелёные}}}} [[Рәсәй экология фирҡәһе «Йәшелдәр»|Йәшелдәр]] (1) * {{Colorbox|{{Цвет партии|Независимый}}}} [[Фирҡәһеҙҙәр|фирҡәһеҙ]] (1) | комитеты 2 = | структура 2 = 2023 Bashkortostan legislative election diagram.svg | ширина структуры 2 = 250px | выборы 2 = [[10 сентябрь]] [[2023]] | система голосования 2 = | объединённые комитеты = | зал заседаний = | ширина зала заседаний = | описание зала заседаний = [[Өфө]], Зәки Вәлиди урамы, 40-сы йорт | подзаголовок зала заседаний= | сайт = [https://gsrb.ru/ gsrb.ru] {{ref-ba}} {{ref-ru}} | сноски = }} '''Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай'''<ref name="law-rus">[http://docs.cntd.ru/document/935102995 Закон Республики Башкортостан «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан»]</ref> — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы. Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында Башҡортостан Республикаһы парламенты иң ҙуры (110 депутат), республика халыҡ һаны буйынса региондар араһында етенсе урында тора. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай статусын [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]ның 4-се бүлеге һәм Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» Законы<ref name="law-rus" /> билдәләй һәм уның эшмәкәрлеген нигеҙләй. == Тарихы == 1917 йылда I, II һәм III [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары ]] үтә. 1917 йылдың 10 декабрендә дәүләтселекте булдырған III Башҡорт ҡоролтайында тәүге парламент — [[Кесе ҡоролтай]] һайлана. 1920 йылдан 1937 йылғаса Советтарҙың Бөтә Башҡортостан 1 — 10 съездары үтә, улар барышында [[ Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] һайлана. 1938 йылдан 1995 йылғаса — 1 — 12-се саҡырылыш [[ Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның (1993 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы) сессиялары. 1994 йылдың 2 мартында «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында»<ref name="law-rus" /> Законы ҡабул ителә, уға ярашлы парламент ике палатанан — Вәкилдәр палатаһы һәм Закондар сығарыу палатаһынан тора. 2002 йылдың 30 декабрендә «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» яңы Закон ҡабул ителә<ref>[http://docs.cntd.ru/document/935104321 Закон «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан» от 30 декабря 2002 года]</ref>. * 1995—1999 йылдар: 1-се саҡырылыш * 1999—2003 йылдар: 2-се саҡырылыш * 2003—2008 йылдар: 3-сө саҡырылыш * 2008—2013 йылдар: 4-се саҡырылыш * 2013—2018 йылдар: 5-се саҡырылыш * 2018—2023 йылдар: 6-сы саҡырылыш == Башҡортостан Парламенты етәкселәре<ref>[http://http://gsrb.ru/ru/about/leaders/ Башҡортостан Парламенты етәкселәре ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }}</ref> == [[Файл:Курултай Республики Башкортостан.jpg|thumb|right|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай йорто.]] {| |- | 1||[[Мортазин Муса Лот улы]] (1891—1937)||БашЦИК рәйесе (1920—1921). |- | 2||[[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—1924) ||БашЦИК рәйесе (1921—1922). |- | 3||[[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] (1888—1937) ||БашЦИК рәйесе (1922—1929) |- | 4||[[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] (1899—1937) ||БашЦИК рәйесе (1929—1931). |- | 5||[[Таһиров Авзал Мөхөтдин улы]] (1890—1937) ||БашЦИК рәйесе (1931—1937). |- | 6||[[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—1971)||БашЦИК рәйесе вазифаһын башҡарыусы (1937—1838). |- | 7||[[Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы]] (1911—1989) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1946—1950). |- | 8||[[Зәғәфуранов Файзрахман Зәғәфуран улы]] (1913—1975) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1950—1967). |- | 9|| [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—1992) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1967—1990). |- | 10||[[Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы]](1934) ||Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1990—1993). |- | 11||[[Дёмин Юрий Сергеевич]] (1940—2009)||Рәйес вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1994—1995). |- | 12||[[Зайцев Михаил Алексеевич]] (1938—2010) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1995—1999) |- | 13||[[Толкачев Константин Борисович]] (1953) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1999—2026). |- | |} == Хакимиәт даирәһе == Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы ҡарамағындағы мәсьәләләр: * Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын ҡабул итеү, уға төҙәтмә һәм өҫтәлмәләр индереү; * Башҡортостан Республикаһы хакимиәт даирәһе сиктәрендә һәм Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының берлектәге хакимиәт даирәһенә ҡараған мәсьәләләрҙе законға ярашлы көйләү; * Башҡортостан Республикаһы закондарын аңлатма биреү, уларҙың үтәлешен күҙәтеп барыу ; * Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫеш программаһын раҫлау; * Башҡортостан Республикаһының бюджетын һәм уның үтәлешен раҫлау; * федераль законға ярашлы Башҡортостан Республикаһында [[һалым]] һәм башҡа йыйымдарҙы билдәләү; * Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль төҙөлөшөн булдырыу һәм уны үҙгәртеү тәртибе; * Башҡортостан Республикаһында референдум билдәләү һәм үткәреү тәртибен булдырыу , Башҡортостан Республикаһында референдум үткәреү көнөн билдәләү ; * [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] тәҡдим иткән кандидатураға Башҡортостан Республикаһы Президенты (Башлығы) вәкәләттәрен биреү тураһында ҡарар сығарыу; * Башҡортостан Республикаһы Президентына (Башлығына) ышаныс (ышаныс юғалтыуҙы) белдереү тураһында ҡарар сығарыу ; * Башҡортостан Республикаһы премьер-министрын билдәләү буйынса ярашыу; * Башҡортостан Республикаһы Конституция судының рәйесен, рәйес урынбаҫарын һәм судьяларын билдәләү; * Башҡортостан Республикаһы Прокурорын билдәләү буйынса ярашыу; * Рәсәй Федерацияһы [[Федераль йыйылыш]] [[Дәүләт думаһы]]нда закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғын тормошҡа ашырыу; * парламент тикшереүҙәрен һәм парламент тыңлауҙарын үткәреү; * Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил һәм Башҡортостан Республикаһында Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил вазифаһына билдәләү һәм был вазифаларҙан азат итеү; * Башҡортостан Республикаһы Контроль иҫәп палатаһы рәйесе вазифаһына билдәләү һәм был вазифанан азат итеү; * [[мировой судья]]лар һайлау; * Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларын, Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәрен булдырыу һәм башҡа мәсьәләләр. == 1-се саҡырылыш == == 2-се саҡырылыш == == 3-сө саҡырылыш == == 4-се саҡырылыш == == 5-се саҡырылыш == ; Һайлауҙар ; Етәкселек * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе [[Толкачёв Константин Борисович]]. * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]] * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Старов Вадим Николаевич]] ; Президиум Президиумға Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе, уның өс урынбаҫары һәм һигеҙ комитет рәйесе инә. ; Секретариат * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе [[Шәйхулов Марат Алмас улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Абдрахманов Азамат Фәрит улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Хәлилов Рәмил Наил улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Йәнбухтин Нәүфәл Рәбис улы]] ; Комитеттар * Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ тәртибе һәм суд мәсьәләләре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Пчелинцев Виктор Александрович]] * Урындағы үҙидара, граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет, комитет рәйесе [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] * Сәнәғәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хәйруллин Рәшит Хөснулла улы]] * Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса комитет, комитет рәйесе [[Ғосманов Рәсүл Үзбәк улы]] * Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хисмәтуллина Розалия Сәфиулла ҡыҙы]] * Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктур үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Родина Елена Александровна]] * Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитет, комитет рәйесе [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]] * Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Никитин Николай Ильич]] ; Даими комиссиялар: * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайының Иҫәп комиссияһы * Һайлауҙар барышын электрон система ҡулланып тикшереп тороу буйынса комиссия * Регламентты үтәү буйынса комиссия * Депутат этикаһы буйынса комиссия * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтайҙың наградалары буйынса комиссия * Мандат комиссияһы ; Депутаттар берләшмәләре [[Файл:State Assembly of the Republic of Bashkortostan 2013.svg|мини|слева|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Берҙәм Рәсәй|«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партия]] (фирҡә) фракцияһы — 88 депутат * [[Рәсәй Федерцияһы Коммунистар партияһы]] (фирҡәһе) фракцияһы — 10 депутат * «Берләшкән депутаттар төркөмө» депутаттар берләшмәһе — *: Рәсәй партиоттары (1 депутат) *: Социаль берҙәмлек партияһы (1 депутат) *: Альянс зелёных—Халыҡ партияһы (1 депутат) *: Фирҡәһеҙ (6 депутат) <br> ; Депутаттар * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттарының тулы исемлеге]] == 6-сы саҡырылыш == == Депутаттар == * [[Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|6-сы саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|4-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|3-сө саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|2-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|1-се саҡырылыш депутаттары]] == Депутаттар һайлау буйынса округтар == ;Алтынсы саҡырылыш депуттарын һайлау округтары<ref>[http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын һайлау буйынса округ һайлау комиссиялары вәкәләттәрен территориаль һайлау комиссияларына йөкмәтеү тураһында Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912030158/http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html |date=2018-09-12 }}</ref> * 1-се Шайморатов һайлау округы * 2-се Инорс һайлау округы * 3-сө Беренсе Май һайлау округы * 4-се Черниковка һайлау округы * 5-се Ағиҙел һайлау округы * 6-сы Пушкин һайлау округы * 7-се Ленин һайлау округы * 8-се Сипайлово һайлау округы * 9-сы Ҡояшлы һайлау округы * 10-сы Үҙәк һайлау округы * 11-се ВАЗ һайлау округы * 12-се Студенттар һайлау округы * 13-сө Вокзал һайлау округы * 14-се Новиковка һайлау округы * 15-се Күмертау һайлау округы * 16-сы Комсомол һайлау округы * 17-се Юбилей һайлау округы * 18-се Девон һайлау округы * 19-сы Нарыш һайлау округы * 20-се Сәнәғәт һайлау округы * 21-се Быяла заводы һайлау округы * 22-се Сибай һайлау округы * 23-сө Нахимов һайлау округы * 24-се Ольховка һайлау округы * 25-се Отрада һайлау округы * 27-се Шихан һайлау округы * 26-сы Стәрлетамаҡ һайлау округы * 28-се Ҡыҙыл һайлау округы * 29-сы Талбазы һайлау округы * 30-сы Һаҡмар һайлау округы * 31-се Төньяҡ һайлау округы * 32-се Асылыкүл һайлау округы * 33-сө Бәләбәй һайлау округы * 34-се Белорет һайлау округы * 35-се Металлург һайлау округы * 36-сы Предуралье һайлау округы * 37-се Баженов һайлау округы * 38-се Прибельский һайлау округы * 39-сы Төньяҡ-көнсығыш һайлау округы * 40-сы Чеверев һайлау округы * 41-се Иҫәнғол һайлау округы * 42-се Ишембай һайлау округы * 43-сө Красный Холм һайлау округы * 44-се Йүрүҙән һайлау округы * 45-се Бельский һайлау округы * 46-сы Сәрмәсән һайлау округы * 47-се Ермолаевка һайлау округы * 48-се Нөгөш һайлау округы * 49-сы Ҡыҙылъяр һайлау округы * 50-се Туймазы һайлау округы * 51-се Өсән һайлау округы * 52-се Ирәмәл һайлау округы * 53-сө Шишмә һайлау округы * 54-се Рәжәп һайлау округы * 55-се Бөй һайлау округы == Йәмәғәт палатаһы == Йәмәғәт палатаһы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың консультатив органы, граждандар йәмғиәтен ойоштороуҙа төп урындарҙың береһен биләй<ref>[http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523204110/http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html |date=2017-05-23 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]] * [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] * [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]] * [[Башҡортостан суд системаһы]] * [[Башҡортостан Хөкүмәте]] * [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары}} {{Башҡортостан темаларҙа}} [[Категория:Башҡортостан дәүләт төҙөлөшө]] m756jr68t4hr8x71fjumo9rya65aum6 0 115562 1300121 1060022 2026-06-29T17:38:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300121 wikitext text/x-wiki {{Карточка театра|название=Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры|Прежние названия=Ҡыйғы колхоз-совхоз театры, Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры|основан=1934|lat_deg=55|lat_min=24|lat_sec=36|lat_dir=N|lon_deg=58|lon_min=35|lon_sec=57|lon_dir=E}} '''Ғималетдин Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры''' — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылында урынлашҡан башҡорт халыҡ театры. == Тарих == 1934 йылда [[Ҡыйғы колхоз-совхоз театры]] булараҡ ойошторола. 1959 йылдан алып театр «халыҡ» исемен йөрөтә, ә 1977 йылда уға РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы [[Минһажев Ғималетдин Минһаж улы|Ғ. М. Минһажев]] исеме бирелә. == Репертуары == [[Ҡадир Даян]]дың «Таңсулпан»ы театрҙың беренсе постановкаһы була. Ҡыйғы башҡорт халыҡ театрында 150-нән артыҡ спектакль ҡуйылған, шулар араһынан: * «Аты барҙың дәрте бар» ([[Наил Ғәйетбаев]]); * «Ҡыҙ урлау» ([[Мостай Кәрим]]); * «Башмағым» ([[Хәбибулла Ибраһимов]]); * «Их, Өфө ҡыҙҙары!» ([[Ибраһим Абдуллин]]); * «Ул ҡайтты» ([[Әнғәм Атнабаев]]); * «Ҡарлуғас» ([[Баязит Бикбай]]); * «Пуля» (Д. Салихов)<ref>[http://www.nashikigi.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=2344:2014-04-09-04-05-03&catid=11:2011-03-22-12-59-50&Itemid=14&month=3&year=2014 ''Фаткуллина А.'' Состоялась премьера спектакля. // «Наши Киги — Беҙҙең Ҡыйғы», апрель 2014.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083319/http://www.nashikigi.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=2344:2014-04-09-04-05-03&catid=11:2011-03-22-12-59-50&Itemid=14&month=3&year=2014 |date=2016-03-04 }}</ref> һәм башҡалар. == Составы == Халыҡ театры коллектив составында уйнайҙар: Б. Б. Бикмөхәммәтов, М. Г. Исламова, Г. Х. Сәғитова; Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, М. Г. Бадамшина һәм М. Л. Лоҡманов, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре М. Б. Вәлиев, Ф. Б. Хәбибуллин һәм башҡалар. Театрҙың беренсе художество етәксеһе И. Ибраһимов була. Төрлө ваҡытта театр менән Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Р. А. Кутупов, Р . С. Самиков һәм башҡалар етәкселек итә. Театр постановкаларының художество биҙәлеше өҫтөндә Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Е. А. Белоусов, К. Г. Ғайфуллин, ә музыкаль яҡтан — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сибәғәт Яруллин эшләй. == Ҡаҙаныштары == * Ауыл драма коллективтарының Бөтә Рәсәй смотрҙары лауреаты ([[Ырымбур]] ҡалаһы, 1964, 1967); * Халыҡ театрҙарының Бөтә Рәсәй смотрҙары лауреаты (г Чебоксары, 1969); * Ауыл үҙешмәкәрҙәренең Бөтә Рәсәй смотрҙары лауреаты ([[Өфө]], 1972); * Үҙешмәкәр сәнғәт ижады Бөтә Союз фестивалдәре лауреаты (Өфө, 1977, 1985); * Үҙешмәкәр сәнғәт ижады Бөтә Союз фестивалдәре лауреаты (Өфө, 1987); * Республика театр сәнғәте смотры лауреаты ([[Үрге Ҡыйғы]] ауылы, 1990); * Халыҡ театрҙарының «Алтын тирмә — Золотая юрта» фестивалдәре лауреаты ([[Ҡырғыҙ-Миәкә]] ауылы, 1996; [[Яңауыл]] ҡалаһы, 2005). == Факттар == Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры ҡарамағында Балаларҙың өлгөлө «Кажигер» театры эшләй<ref>[http://kigi-kultura.ru/?p=2204 Отдел культуры Муниципального района Кигинский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812171922/http://kigi-kultura.ru/?p=2204 |date=2014-08-12 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8694-min-azhev-isemend-ge-yj-y-bash-ort-khaly-teatry}} {{V|11|12|2020}} [[Категория:Башҡорт театрҙары]] [[Категория:Башҡортостан театрҙары]] o0e3t1me386fg56snqmafws51svqs1i 0 124948 1300132 1248761 2026-06-29T23:07:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300132 wikitext text/x-wiki '''Ҡануниәт '''— закондар сығарыу; шулай уҡ закондар йыйылмаһы<ref>ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО — Райзберг Б. А., Лозовский Л. Ш., Стародубцева Е. Б. Современный экономический словарь. 5-е изд., перераб. и доп. — М.: ИНФРА-М, 2007. — 495 с. </ref>. Дәүләттә сығарылған бөтә норматив-хоҡуҡи акттар.   == Норматив акттар йыйылмаһы булараҡ ҡануниәт == * Ҡануниәт — закондар сығарыу (вәкиллекле) органы йә туранан-тура халыҡ тарафынан сығарылған һәм илдең территорияһында эш иткән закон акттары системаһы.  * Ҡануниәт киң мәғәнәлә — закон акттарын ғына түгел, законға нигеҙләнгән норматив акттарҙы ла индереп, илдә эш иткән норматив хоҡуҡи акттар системаһы.  * Ҡануниәт — ниндәй ҙә булһа тармаҡта эш иткән һәм (йәки) ижтимағи мөнәсәбәттәрҙең ниндәй ҙә булһа өлкәһен көйләгән норматив акттар системаһы.  == Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте == [[Рәсәй Федерацияһы]] ҡануниәте  [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы|Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына]] нигеҙләнә,  үҙ эсенә халыҡ-ара хоҡуҡтың дөйөм танылған принциптарын һәм нормаларын,  федераль конституцион закондарҙы, федераль закондарҙы  (федераль ҡануниәт), [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары| Рәсәй Федерацияһы субъекттарының]] конституцияларын (уставтарын) һәм закондарын (Рәсәй Федерацияһы субъекттарының ҡануниәтен) индерә. * [[Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы|Рәсәй Федерацияһының Граждан кодексы]] * Рәсәй Федерацияһының Ғаилә кодексы * Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы * Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодекс * Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы * [[Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы]] * Рәсәй Федерацияһының Ҡала төҙөлөшө кодексы * Рәсәй Федерацияһының Енәйәт-процессуаль ҡануниәте * Рәсәй Федерацияһының Енәйәт-хөкөм язаһы башҡарыу ҡануниәте * Рәсәй Федерацияһының Миграция ҡануниәте * Рәсәй дәүләт наградалары өлкәһен хоҡуҡи көйләү == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://online-zakon.ru/ Онлайн справочник по законодательству РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321044429/http://online-zakon.ru/ |date=2013-03-21 }} * [http://www.systema.ru/ Законодательство РФ в свободном доступе] — государственная система * [http://www.consultant.ru/online/ Законодательство РФ в свободном доступе] — СПС КонсультантПлюс * [http://levonevski.net/pravo/ Законодательство РБ в свободном доступе] — Право Беларуси на сайте Валерия Левоневского * [http://bestpravo.com Федеральное и региональное законодательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805104317/http://bestpravo.com/ |date=2020-08-05 }} — в свободном доступе * [http://www.kodeks-a.ru/cpc/ Справочно-правовые системы «Кодекс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817033305/http://www.kodeks-a.ru/cpc |date=2009-08-17 }} — СПС «Кодекс» * [http://7law.info/orgpr/index.htm Законодательство России по органу принятия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306144904/http://7law.info/orgpr/index.htm |date=2021-03-06 }} * [http://scanmaster.org Поиск по законодательству] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210622102152/https://scanmaster.org/ |date=2021-06-22 }} России, Украины, Беларуси (документы в свободном доступе) [[Категория:Хоҡуҡ]] 4kvfi8pyo776rlj1m9md09euhrndj0h 0 129109 1300128 1269745 2026-06-29T19:08:03Z Марьям Султанбаева 41189 Яҙыусы 1300128 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = '''Латыпов Сөләймән Йәнғәли улы''' |Рәсеме = |Ҡултамғаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 5.03.1969 |Тыуған урыны = [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Тимер]] ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР, Рәсәй |Эшмәкәрлек төрө = фельетонсы, драматург, публицист |Премиялары = |Наградалары = |Викикитапхана = }} '''Латыпов Сөләймән Йәнғәли улы''' ([[5 март]] [[1954 йыл]]) — журналист, яҙыусы. 2013 йылдан — [[Тамаша (журнал)|«Тамаша» журналының]] баш мөхәррире. 2002 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Сөләймән Йәнғәли улы Латыпов 1954 йылдың 5 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған<ref>https://burzyancbs.ru/node/69 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930013231/https://burzyancbs.ru/node/69 |date=2020-09-30 }}</ref>. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. Башта республика гәзиттәрендә — корреспондент, артабан «Архангельский вестник» гәзитенең баш мөхәррире ([[2012]]). [[2013 йыл]]дан алып — «Тамаша» журналының баш мөхәррире. Фельетонсы, драматург, публицист. [[Проза]] һәм [[Драма (жанр)|драматургия]] өлкәләрендә ижад итә. Башҡорт телендә 5 китап авторы. С. Латыповтың хикәйәләре «Йәштәр көстәре» ([[1987]], [[1989]]), «Бүре күҙҙәре» ([[1993]]), «Америка кейәүе — 1» ([[2000]]) коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылған. Авторға популярлыҡты «Көнләш, Америка, көнләш!..», «Бур бесәй», «Ҡуян менән арыҫлан», «Амазонкалар», «Күҙ йәштәре фонтаны» һәм башҡа [[Башҡортостан]] һәм [[Татарстан]] театр сәхнәләрендә ҙур уңыш менән барған пьесалары алып килә<ref>[https://burzyancbs.ru/node/69] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930013231/https://burzyancbs.ru/node/69 |date=2020-09-30 }}</ref>. Сөләймән Латыпов 24 пьеса авторҙашы<ref>[http://vpnews.ru/index398.htm]</ref>. Профессиональ яҙыусылар араһында ул — берҙән-бер фельетонсы. «[[Ҡыҙыл таң (гәзит)|Ҡыҙыл таң]]» республика гәзите биттәрендә уның рубрикаһы бар — «Сөләймән Латыповтың фельетондары» («Сәләм, ҡоҙа»). «Сит планета теле» (1984), «Оноттом» (2000) фантастик хикәйәләр авторы<ref>[https://fantlab.ru/blogarticle30479]</ref>. '''Төп әҫәрҙәре''': * Латыпов С. Й. Америка кейәүе-1: Көлкөлө хикәйәләр, мәҙәктәр/ С. Й. Латыпов. — Өфө: Китап, 2000. — 272 б. * Латыпов С. Й. Ир ҡанаты ат булыр. Эләкмәне: Хикәйәләр/ С. Й. Латыпов //Йәш көстәр — Өфө, 1989. — 145—166 биттәр. * Латыпов С. Й. Көнләш, Америка, көнләш!..: Пьесалар/ С. Й. Латыпов, Х.Ғ.Латыпова. — Өфө: Китап, 2004. — 208 б. Сөләймән Латыпов [[Талҡаҫ (күл)|Талҡас]] драматургтар семинарҙарында ([[1999]]—[[2008]]), Драматургия һәм режиссура үҙәгенең семинар-лабораторияларында ([[Өфө]]) ҡатнашып, үҙенең оҫталығын шымарта. [[2009 йыл]]да «Таков мой взгляд» ҡыҫҡа хикәйәләр конкурсында ҡатнаша<ref>[http://rud.exdat.com/docs/index-600633.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323001352/http://rud.exdat.com/docs/index-600633.html |date=2017-03-23 }}</ref>. Сөләймән Йәнғәли улы Латыпов уҡыусылары, тамашасылары, театр артистары менән йыш осраша. Пьеса яҙыу — әҙәбиәттең иң ҡатмарлы жанры. Милли драматургия артабан үҫешһен өсөн бындай аралашыуҙарҙың әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Үҙе етәкселек иткән гәзит-журналдарҙың йөкмәткеһе өҫтөндә арымай-талмай эшләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=F6a_gApnmqQ] </ref>,<ref>[https://burzyancbs.ru/]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://burzyancbs.ru/node/69] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930013231/https://burzyancbs.ru/node/69 |date=2020-09-30 }} Латипов Сулейман Янгалиевич, драматург. * [https://burzyancbs.ru/] «Тамаша» — Бөрйәндә. * [https://kulturarb.ru/ru/news/teatr-%D2%BB%D3%99m-dramaturg] Театр һәм драматург. * [https://www.youtube.com/watch?v=F6a_gApnmqQ] Сулейман Латыпов на БСТ, 2012 йыл. * [https://fantlab.ru/blogarticle30479] ЛАТЫПОВ Сулейман. * [http://vpnews.ru/index398.htm] Латыпов Сулейман Янгалиевич. * [http://rud.exdat.com/docs/index-600633.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323001352/http://rud.exdat.com/docs/index-600633.html |date=2017-03-23 }} Конкурс короткой прозы «Таков мой взгляд». [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] 5cg5bv0l74hlhi6cwvbtpntrd7uoxvm 0 138768 1300127 1291683 2026-06-29T19:06:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 21 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300127 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Ғәбитов Илдар Исмәғил улы | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = 230px | Описание изображения = | Дата рождения = 22.12.1963 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Белорет}} ҡалаһы | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{URS}}→{{RUS}} | Научная сфера = Агроинженер системалары | Учёная степень = {{ус|техник фәндәр|докторы}} (2001) | Учёное звание = {{уз||0}} (2003) | Место работы = Башҡорт дәүләт аграр университеты | Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] | Научный руководитель = А. В. Николаенко, Бәширов Радик Миңлехан улы | Знаменитые ученики = | Известен как = фәнни мәктәп етәксеһе һәм яңы фәнни йүнәлеш асыусы, БДАУ ректоры(2008 йылдан), йәмәғәт эшмәкәре | Награды и премии = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006) | Сайт =www.bsau.ru }} '''Ғәбитов Илдар Исмәғил улы''' ([[22 декабрь]] [[1963 йыл]]) — ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. == Биографияһы == Илдар Исмәғил улы Ғәбитов 1963 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет]] ҡалаһында тыуған. * 1981—1986: Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультеты студенты, уҡыу йортон отличие менән тамамлай. * 1986—1988: Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ВЛКСМ комитеты секретары; 1987—1988 йылдар миҙгелендә Бөтә союз КВН уйынында ҡатнаша {{comment|«Алтын быҙау»|«Золотой теленок»}} КВН командаһы етәксеһе. * 1989—1992: институттың тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы аспиранты. * 1993: Санкт-Петербург дәүләт аграр университетында «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәгә диссертация яҡлай. * 1993—1996: Башҡорт дәүләт аграр университетында ассистент, өлкән уҡытыусы, тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы доценты. * 1996—1999: университеттың фәнни эштәр проректоры. * 2000—2001: БДАУ-ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. * 2001: Санкт-Петербург дәүләт аграр университетында «Улучшение эксплуатационных показателей топливной аппаратуры сельскохозяйственных дизелей путем научного обоснования и реализации в ремонтном производстве технологических процессов, методов и средств диагностирования» темаһы буйынса «техник фәндәр докторы» дәрәжәһенә ғилми диссертация яҡлай. * 2001—2005: БДАУ-ның тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы мөдире. * 2005—2008: уҡыу эштәре буйынса проректор, беренсе проректор—уҡыу эштәре буйынса проректор. * 2008: «Башҡорт дәүләт аграр университеты» {{comment|Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы|ФГБОУ ВПО Башкирский ГАУ}} ректоры итеп һайлана, Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығы бойороғо менән вазифаға раҫлана. Аграр университетта эшләгән йылдарында И.И Ғәбитов юғары һөнәри белем биреү системаһының бөтә иерархик баҫҡыстарын үткән. Саңғы спорты һәм еңел атлетика буйынса беренсе разрядҡа эйә. [[Немец теле]]н белә. == Юғары уҡыу йортон үҫтереүгә өлөшө == 2016 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағындағы 15 {{comment|алда барыусы|лидирующий}} аграр юғары уҡыу йорттары составына инә, университет Башҡортостандың өҙлөкһөҙ аграр һөнәри белем биреү системаһында аграр профилле уҡыу йорттарын берләштереүсе нигеҙ барлыҡҡа килтереүсе {{comment|быуын|звено}} булып тора. Университетта белем биреү системаһында инновацион алымдар индерелә, университеттың электрон мәғлүмәти белем биреү өлкәһе {{comment|шәп тиҙлектә|динамично}} үҫешә. Аграр йүнәлеш буйынса кадрҙар әҙерләүҙә 62 %-тан ашыу студент уҡый. Хәҙерге осорҙа фәнни-тикшеренеү һәм {{comment|ғәмәлгә индереү|внедренческий}} хеҙмәттәренә айырым иғтибар бирелә. Йыл һайын университет «Ялан көнө»н ойоштороуҙа ҡатнашыусы була, үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһы һауа торошо шарттарына яраҡлашҡан яңы сорттарын сығарыу программалары, картуфтың селекцияһы һәм орлоҡсолоҡ программаларын, «Һөт малсылығын һәм һөт етештереүҙе үҫтереү, Башҡортостан Республикаһында 500 һөт-тауар фермаларын комплекслы модернизациялау» БР АПК-һы үҫеше программаларын, «2014—2020 йылдарға Рәсәй ауыл хужалығы тәғәйенләнешле ерҙәренең {{comment|һуғарылыуы|мелиорация}} үҫеше» {{comment|Федераль маҡсатлы программаһы|ФЦП}} сиктәрендә һуғарыу системаларын фәнни оҙатыуҙы һәм һуғарыу системаларын проектлауҙы тормошҡа ашыра, республиканың Төньяҡ-көнсығыш һәм Урал арты һ. б. АПК ойошмаларының фәнни оҙатылыуын ойоштора. Рәсәй электрон фәнни журналы раҫланған; «Вестник Башкирского государственного аграрного университета» баҫмаһы рецензияланыусы баҫмалар исемлегенә индерелгән. Милек комплексын файҙаланыу һәм үҫтереү күрһәткесәтәре байтаҡҡа яҡшырҙы. Физкультура-сәләмәтләндереү комплексы, спорт модуле төҙөлдө һәм ҡулланлыышҡа тапшырылды, Урал аръяғында университетта уҡығандар өсөн умартасылыҡ һәм туризм буйынса тәжрибә базалары булдырылған, заманса ҡоролмалар менән комплектланған 200-ҙән артыҡ уҡыу-фәнни лабораториялары булдырылған һәм яңыртылған, Йәштәр Һарайы тулыһынса яңыртылған, уҡыу корпустарына һәм ятаҡ биналарына капиталь ремонт үткәрелгән. 2012 йылда университетҡа Өҫтәмә һөнәри уҡытыу Институты ҡушылған. Юғары уҡыу йорто эргәһендә кескәй инновацион предприятиелар (МИП-лар) асылған. Эш биреүселәр менән бергә кадрҙар әҙерләү буйынса әүҙем эш алып барыла. Был осорҙа профессор-преподаватель составының квалификацияһын арттырыуҙа халыҡ-ара хеҙмәттәшлеккә ҙур иғтибар бүленә. Университеттың бөтә әйҙәүсе преподавателдәре [[Германия]], [[Голландия]], [[Австрия]], [[Италия]], [[Дания]], [[Канада]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Израиль дәүләте|Израиль]], [[Төркиә]], [[Черногория]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Ҡаҙағстан]]дың профилле фәнни-беле биреү ойошмаларында һәм һәм алдынғы предприятиеларында ҡыҫҡа мөҙҙәтле стажировка үтте. Университет халыҡ-ара, рәсәй һәм республика кимәлендәге сараларҙы әҙерләүҙә һәм: [[Өфө]]лә ШОС һәм БРИКС илдәре саммиты (2015); «Йәшел энергетика» рәсәй энергетик форумы, үҙ базаһында Бөтә Рәсәй студент Универсиадалары, Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығына ҡараған юғары уҡыу йорттарындағы һ. б. профессор-преподаватель составы һәм хеҙмәткәрҙәре араһында (2009, 2011 һәм 2017 йй.) «Сәләмәтлек» Бөтә Рәсәй спартакиадаһын үткәреүҙә эшлекле ҡатнаша. И. И. Ғәбитов уҡыусылар араһында әхлаҡ тәрбиәләүҙә һәм сәләмәт тормошҡа һөйөү формалаштырыуҙа ҙур эш башҡара, спорт һәм мәҙәни сараларҙы ойоштороуҙа инициатива күрһәтә һәм әүҙем ҡатнаша. 2007 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]нда студенттарҙың махсус отрядтары хәрәкәтен яңынан тергеҙеүсе: йыл һайын 1500-дән артыҡ студент «Башаҡ» зона {{comment|Студент төҙөлөш отрядтары|ССО}} составындағы «Механик», «Рәхимле йөрәк», «Сервис», «Финансист» һ. б. отрядтарҙа эшләй. Юғары уҡыу йортоноң студенттары һәм хеҙмәткәрҙәренең йәшәү шарттарын яҡшыртыу буйынса күп эш башҡарыла. Юғары уҡыу йортоноң бөтә студенттары ла төҙөк һәм шарттар тыуҙырылған ятаҡтарҙа торлаҡ менән тәьмин ителә. 2008—2009 йылдарҙа Университеттың 70 хеҙмәткәренә коттедж төҙөлөшө өсөн түләүһеҙ ер участкалары бирелде, 2011 йылда университет юғары уҡыу йорто ППС-ы иҫәбенән «Агромир» торлаҡ-төҙөлөш кооперативы төҙөүгә 60 ер участкаһы бүленә. == Ғилми, ғәмәли һәм педагогик эшмәкәрлеге == Ғәбитов И. И. «Автомобилдәр, тракторҙар һәм мобиль ауыл хужалығы техникаһына техник сервис саралары һәм технологиялары» фән мәктәбенә етәкселек итә. Уның етәкселегендә яғыулыҡ аппаратураларын диагностикалай һәм хеҙмәтләндерә торған электрон саралар уйлап сығарыу буйынса яңы фәнни йүнәлеш, заманса ватан һәм сит илдән һатып алынған ауыл хужалығы тракторҙарына һәм комбайндарына техник сервис технологиялары булдырылған. Ватан трактор дизелдәре өсөн Common Rail тибындағы электрон идара ителеүсе аккумулятор яғыулыҡ системаларын булдырыу һәм уларҙы эксплуатациялауҙыңы теоретик һәм ғәмәли аспекттарын {{comment|аңлатып биргән|сформулировано}}. И. И. Ғәбитов ҡатнашлығында һәм уның етәкселегендә эшләнгән фәнни-техник уйлап сығарыуҙар һәм методикалар киң дәрәжәлә {{comment|һынап ҡаралған|апробированы}} һәм ҙур ремонт предприятиелары уны {{comment|ҡуллана|внедрены}}: Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында, {{comment|тракторҙарҙың техник сервисы мәсьәләләре буйынса Рәсәй ауыл хужалығы фәндәр академияһы структураһындағы һәм Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы министрлығы сиктәрендәге баш ғилми үҙәк|ГНУ ГОСНИТИ}}тә, яғыулыҡ аппаратураларын етештереүсе заводтарҙа (Ногинск ҡалаһы, «Ногинский яғыулыҡ аппаратураһы заводы» ААЙ-те, Ярославль ҡалаһы, ОАО «Ярославль дизель аппаратураһы» ААЙ-те, Барнаул ҡалаһы, «Алтай прецизионный изделиелар заводы» ААЙ-те), машина-технологик станцияларында, ремонт-техник предприятиеларҙа һ.б. Фәнни тикшеренеү һөҙөмтәләре системалы рәүештә халыҡ-ара һәм рәсәй конференцияларында {{comment|белдерелә|докладываются}} һәм күрҙәмәләрҙә күрһәтелә. Фәнни асыштары Россельхозакадемия уҙғарған «Лучшая завершенная научная разработка 2008 г. в агроинженерной сфере АПК» конкурсы призёры булды, {{comment|Рәсәй ауыл хужалығы фәндәр академияһы|РАСХН}} Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы, Рәсәй мәғариф һәм фән министрлығы дипломдары һәм миҙалдары менән билдәләнде. 2005 йылда ФГБОУ ВО Башкирский ГАУ базаһында «Всероссийский научно-исследовательский технологический институт ремонта и эксплуатации машинно-тракторного парка Россельхозакадемии» Дәүләт фәнни учреждениеһы (ГНУ ГОСНИТИ) менән бергә ойоштора һәм 2008 йылға саҡлы ГОСНИТИ-ның «Технологии и средства технического сервиса топливной аппаратуры автотракторных и комбайновых двигателей» тигән 19-сы секторына етәкселек итә. 2006 йылдан Рәсәй Сәнәғәт министрлығының автомобиль һәм трактор сәнәғәте үҫеше Департаментының Тармаҡ-ара аналитик үҙәге программалары эксперты булараҡ сығыш яһай. И. И. Ғәбитов Башҡорт дәүләт аграр университеты Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы эргәһендәге «Технологии и средства механизации сельского хозяйства» (05.20.01) һәм «Технологии и средства технического обслуживания в сельском хозяйстве» (05.20.03) белгеслектәре буйынса техник фәндәр докторы һәм кандидаты ғилми дәрәжәләренә диссертациялар яҡлау буйынса ДМ220.003.04-се диссертация советы рәйесе. Бер фән докторы, ун техник фәндәр кандидаты әҙерләне. «Вестник Башкирского государственного аграрного университета» фәнни журналының, Рәсәй электрон фәнни журналдарының баш редакторы. == Дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре == Ҙур йәмәғәтселек эше алып бара. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты; мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте Комитеты составына; Дәүләт Йыйылышының Мандат комиссияһы составына; Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә республика йәштәр премиялары Комиссияһы составына; Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министрлығы коллегияһы составына инә; Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министрлығы Фәнни-техник советы президиумы рәйестәше булып тора, 2008…2014 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы һ.б. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре== * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), * Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министрлыҡтары, * ВЛКСМ Үҙәк Комитеты һәм ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты Почёт грамоталары. == Иң билдәле фәнни хеҙмәттәре == Профессор И. И. Ғәбитов 150-нән артыҡ фәнни хеҙмәт, 27 патент авторы һәс авторҙашы булып тора. Уның киң билдәле ғилми хеҙмәттәре араһында түбәндәгеләр бар: # Габитов, И. И. Обеспечение надежности топливной аппаратуры дизелей сельскохозяйственного назначения в процессе её эксплуатации: монография [Текст] / И. И. Габитов. С-Пб.: Изд-во СПбГАУ, 2000. 317с. # Марков, В. А. Токсичность отработавших газов дизелей: монография [Текст] / В. А. Марков, Р. М. Баширов, И. И. Габитов. М.: Изд-во МГТУ им. Н. Э. Баумана. 2-е издание, перераб. и доп. 2002. 376 с. # Габитов, И. И. Топливная аппаратура автотракторных двигателей: учебное пособие с грифом УМО для студентов вузов [Текст] / И. И. Габитов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора. Уфа: Изд-во БГАУ, 2004. 216 с. # Ананьин, А. Д. Диагностика и техническое обслуживание машин: учебник для студентов высших учебных заведений [Текст] / А. Д. Ананьин, В. М. Михлин, И. И. Габитов и др. М.: Издательский центр «Академия», 2008. 432с. # Габитов, И. И. Техническое обслуживание и диагностика топливной аппаратуры автотракторных дизелей: учебное пособие с грифом УМО для студентов вузов [Текст] / И. И. Габитов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора. М.:Легион-Автодата, 2008. 248 с. # <nowiki>Лялякин, В.П. Технология технического обслуживания и ремонта топливных насосов высокого давления типа VE : практические рекомендации [Текст] / В.П. Лялякин, И.И. Габитов, и др. М.: Изд-во ГНУ ГОСНИТИ, 2008. 76 с.</nowiki> # Габитов, И. И. Конструкция, расчет и технический сервис топливоподающих систем дизелей: учебное пособие с грифом УМО для студентов вузов. [Текст] / И. И. Габитов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора. М.: Легион-Автодата, 2013. 292с. # Габитов, И. И. Система машин и оборудования для реализации инновационных технологий в растениеводстве и животноводстве Республики Башкортостан [Текст] / И. И. Габитов, С. Г. Мударисов, Р. Р. Исмагилов, З. С. Рахимов, М. М. Ямалетдинов и др. // МСХ Российской Федерации, МСХ Республики Башкортостан, Башкирский ГАУ, Национальная Академия Наук Беларуси, Научно-практический Центр Национальной Академии Наук Беларуси по механизации сельского хозяйства. Уфа, 2014. 327 с. # Габитов, И. И. Диагностика и техническое обслуживание машин: учебник для студенческих учреждений высшего образовани [Текст] / И. И. Габитов, А. Д. Ананьин, В. М. Михлин, А. В. Неговора, А. С. Иванов. М. Издательский центр «Академия», 2015. 416 с. === Монографиялары, дәреслектәре, тәҡдимдәре. Мәҡәләләре һәм материалдары === # Баширов, Р. М. ИССЛЕДОВАНИЕ НЕРАВНОМЕРНОСТИ ПОДАЧИ ТОПЛИВА [Текст] / Р. М. Баширов, И. И. Габитов // Тракторы и сельхозмашины. 1992. № 3. С. 15-17. # Габитов, И. И. МАТЕМАТИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ПРОЦЕССА ВПРЫСКИВАНИЯ ФОРСУНКИ С ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИМ УПРАВЛЕНИЕМ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора, М. Д. Гафуров // В сборнике: Электрификация сельского хозяйства межвузовский научный сборник. Уфа, 2000. С. 128—137. # Габитов, И. И. УЛУЧШЕНИЕ ЭКОЛОГИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ДИЗЕЛЕЙ ЭЛЕКТРОННЫМ УПРАВЛЕНИЕМ ПРОЦЕССА ВПРЫСКИВАНИЯ [Текст] / И. И. Габитов // В сборнике: Экология и гуманизм. Материалы второй международной научно-практической конференции. СПбГАУ 2000. С. 29. # Габитов, И. И. РЕЗУЛЬТАТЫ ИССЛЕДОВАНИЯ ДЕПРЕССОРНОЙ ПРИСАДКИ К ЛЕТНЕМУ ДИЗЕЛЬНОМУ ТОПЛИВУ [Текст] / И. И. Габитов // В сборнике: Улучшение эксплуатационных показателей двигателей, тракторов и автомобилей. Сборник научных трудов постоянно действующего научно-технического семинара стран СНГ. 2000. С. 77-80. # Габитов, И. И. ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКАЯ ФОРСУНКА АККУМУЛЯТОРНОЙ СИСТЕМЫ ТОПЛИВОПОДАЧИ ТРАКТОРНОГО ДИЗЕЛЯ [Текст] / И. И. Габитов // В сборнике: Совершенствование мощностных, экономических и экологических показателей ДВС материалы VIII международной научно-практической конференции. Под общей редакцией В. В. Эфроса и А. Н. Гоца. Владимир, 2001. С. 259—261.# Габитов, И. И. УЛУЧШЕНИЕ ЭКСПЛУАТАЦИОННЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ДИЗЕЛЬНОГО ТОПЛИВА [Текст] / И. И. Габитов // Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2001. № 4. С. 19-21. # Габитов, И. И. ОРГАНИЗАЦИЯ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ЗАРУБЕЖНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов //Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2001. № 5. С. 27-29. # Габитов, И. И. НАДЕЖНОСТЬ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ЗАРУБЕЖНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов //Тракторы и сельхозмашины. 2001. № 2. С. 41-42. # Грехов, Л. В. АККУМУЛЯТОРНАЯ ТОПЛИВНАЯ СИСТЕМА С ЭЛЕКТРОГИДРОУПРАВЛЯЕМОЙ ФОРСУНКОЙ [Текст] / Л. В. Грехов, И. И. Габитов, А. В. Неговора //Тракторы и сельхозмашины. 2001. № 7. С. 14-16. # Габитов, И. И. ТЕХНИЧЕСКИЙ СЕРВИС ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ ЗАРУБЕЖНОГО ПРОИЗВОДСТВА [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Сельские узоры. 2001. № 5. С. 21-22. # Баширов, Р. М. ОПЫТНАЯ СИСТЕМА COMMON-RAIL ДЛЯ ТРАКТОРНОГО ДИЗЕЛЯ ДВИГАТЕЛЕЙ [Текст] / Р. М. Баширов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора, И. И. Габитов, В. Д. Фонов // В сборнике: Актуальные вопросы создания топливоподающих систем трансп ортных дизелей. Материалы научно-технической конференции, посвященной 30-летию Яросл. з-да дизельной аппаратуры. Ярославль, 2002. С. 84-86. # Габитов, И. И. ИССЛЕДОВАНИЕ ЭЛЕКТРОГИДРОУПРАВЛЯЕМОЙ ФОРСУНКИ АККУМУЛЯТОРНОЙ СИСТЕМЫ ТОПЛИВОПОДАЧИ ТРАКТОРНОГО ДИЗЕЛЯ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2002. № 5. С. 25. # Габитов, И. И. РАЗРАБОТКА ИНФОРМАЦИОННО-ИЗМЕРИТЕЛЬНОГО КОМПЛЕКСА ДЛЯ ДИАГНОСТИРОВАНИЯ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // Тракторы и сельхозмашины. 2002. № 4. С. 32-33. # Габитов, И. И. ПОВЫШЕНИЕ ЭКСПЛУАТАЦИОННОЙ НАДЕЖНОСТИ МАШИННО-ТРАКТОРНОГО ПАРКА МТС [Текст] / И. И. Габитов, Р. Ш. Аблеев, А. У. Шамсутдинов // В сборнике: Материалы XLII научно-технической конференции в 3-х частях. Министерство сельского хозяйства РФ, Департамент кадровой политики и образования, Челябинский государственный агроинженерный университет. Челябинск, 2003. С. 10-15. # Габитов, И. И. ДИАГНОСТИРОВАНИЕ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора // В сборнике: Актуальные проблемы теории и практики современного двигателестроения труды международной научно-технической конференции .М, 2003. С. 118—125. # Габитов, И. И. ТОПЛИВНАЯ АППАРАТУРА АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ: учебное пособие с грифом УМО для студентов высших учебных заведений, обучающихся по специальностям 311300 «Механизация сельского хозяйства», 311900 «Технология обслуживания и ремонта машин в АПК» [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора. Уфа: Министерство сельского хозяйства РФ; Башкирский государственный аграрный университет. 2004. # Неговора, А. В.ОПТИМИЗАЦИЯ ФОНДА ЗАПЧАСТЕЙ [Текст] / А. В. Неговора, Р. Ш. Аблеев, И. И. Габитов //Тракторы и сельхозмашины. 2004. № 4. С. 42-44. # Габитов, И. И. ОЦЕНКА КАЧЕСТВА РАБОТЫ АВТОМАТА ОПЕРЕЖЕНИЯ ВПРЫСКА ТОПЛИВА НАСОСОВ ТИПА VE [Текст] / И. И. Габитов, В. А. Ильин, И. Р. Хазиев // Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2005. № 11. С. 35-36. # Габитов, И. И. ФОРМИРОВАНИЕ ФОНДА ЗАПАСНЫХ ЧАСТЕЙ В МАШИННО-ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СТАНЦИЯХ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора, В. И. Портнов // Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2006. № 11. С. 2-4. # Габитов, И. И. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ РЕГУЛИРОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ [Текст] / И. И. Габитов, В. А. Ильин // Машинно-технологическая станция. 2006. № 11. С. 41-43. # Габитов, И. И. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ РЕГУЛИРОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ [Текст] / И. И. Габитов, В. А. Ильин //Машинно-технологическая станция. 2006. № 2. С. 41-43. # Габитов, И. И. УЛУЧШЕНИЕ ЭКСПЛУАТАЦИОННЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ ПОСРЕДСТВОМ РЕАЛИЗАЦИИ В РЕМОНТНОМ ПРОИЗВОДСТВЕ МОНИТОРИНГА ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ ДИАГНОСТИРОВАНИЯ [Текст] / И. И. Габитов // Известия Международной академии аграрного образования. 2006. № 1. С. 96-110. # Габитов, И. И. ТЕХНИЧЕСКИЙ СЕРВИС ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // В сборнике: Двигатель — 2007 Сборник научных трудов по материалам Международной конференции, посвященной 100-летию школы двигателестроения МГТУ им. Н. Э. Баумана. 2007. С. 556—560. # Габитов, И. И. ОСОБЕННОСТИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ИМПОРТНЫХ МОБИЛЬНЫХ СЕЛЬХОЗМАШИН [Текст] / И. И. Габитов, В. И. Портнов //Тракторы и сельскохозяйственные машины. 2007. № 1. С. 49. # Габитов, И. И. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ РЕГУЛИРОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ [Текст] И. И. Габитов, В. А. Ильин //Труды ГОСНИТИ. 2007. Т. 100. С. 59-62. # Габитов, И. И. ОСОБЕННОСТИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ИМПОРТНЫХ МОБИЛЬНЫХ СЕЛЬХОЗМАШИН [Текст] / И. И. Габитов, В. И. Портнов //Тракторы и сельхозмашины. 2007. № 1. С. 52. # Габитов, И. И. СОВЕPШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ РЕГУЛИPОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ [Текст] / И. И. Габитов, Р. Ш. Аблеев, А. Г. Габбасов //Тракторы и сельхозмашины. 2007. № 7. С. 47-49. # Габитов, И. И. СОВРЕМЕННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ И СРЕДСТВА ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ТРАКТОРОВ И СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОЙ ТЕХНИКИ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // В сборнике: Достижения науки — агропромышленному производству Материалы XLVII Международной научно-технической конференции, посвященной 100-летию со дня рождения И. Е. Ульмана. Челябинский ГАУ. Челябинск, 2008. С. 102—108. # Габитов, И. И. СОВРЕМЕННЫЕ ТЕНДЕНЦИИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2008. Т. 101. С. 38-44. # Габитов, И. И. ЭЛЕКТРОННАЯ СЕРВИСНАЯ ИНФОРМАЦИЯ В СИСТЕМЕ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА [Текст] / И. И. Габитов, А. Ф. Ахметов, И.Я .Биккинин //Труды ГОСНИТИ. 2008. Т. 102. С. 33-36. # Габитов, И. И. ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ДИЗЕЛЬНОЙ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Тракторы и сельхозмашины. 2008. № 10. С. 43-48. # Габитов, И. И. ПОВЫШЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ДИЗЕЛЕЙ В СОВРЕМЕННЫХ ДВС [Текст] / И. И. Габитов // Известия Международной академии аграрного образования. 2008. Т. 1. № 7. С. 163—167. # Габитов, И. И. ОРГАНИЗАЦИЯ ФИРМЕННОГО ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА КОММЕРЧЕСКОЙ ТЕХНИКИ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2009. Т. 104. № 1. С. 16-19. # Габитов, И. И. ПЕРСПЕКТИВЫ ПРОИЗВОДСТВА КОЛЕСНОГО ТРАКТОРА ТЯГОВОГО КЛАССА 3 В РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора, И. Я. Биккинин, А. Ф. Ахметов //Международный технико-экономический журнал. 2009. № 2. С. 52-54. # Габитов, И. И. РАЗРАБОТКА ДИАГНОСТИЧЕСКОГО МОДУЛЯ ДЛЯ ПРОВЕРКИ АККУМУЛЯТОРНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ ТИПА COMMON RAIL [Текст] / И. И. Габитов, А. А. Козеев, Р. В. Ягодин //Международный научный журнал. 2009. № 2. С. 81-83. # Габитов, И. И. ОДНОКАНАЛЬНЫЙ СТЕНД ДЛЯ ИСПЫТАНИЯ ТНВД СОВРЕМЕННЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Г. Габбасов, Р. В. Ягодин //Тракторы и сельхозмашины. 2009. № 12. С. 46-48. # Габитов, И. И. БАШКИРСКОМУ ГОСУДАРСТВЕННОМУ АГРАРНОМУ УНИВЕРСИТЕТУ — 80 ЛЕТ [Текст] / И. И. Габитов //Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2010. № 3. С. 2-4. # Габитов, И. И. МАЛОГАБАРИТНЫЙ СТЕНД ДЛЯ ИСПЫТАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, Р. В. Ягодин, А. Ф. Ахметов, В. А. Ильин //Достижения науки и техники АПК. 2010. № 2. С. 57-58. # Габитов, И. И. АНАЛИЗ НЕИСПРАВНОСТЕЙ ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК ТИПА COMMON RAIL [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев, Р. А. Вахитов //Тракторы и сельхозмашины. 2011. № 11. С. 41-43. # Габитов, И. И. ОБЕСПЕЧЕНИЕ РАБОТОСПОСОБНОСТИ ФОРСУНОК ДИЗЕЛЬНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ COMMON RAUL [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2012. Т. 109. № 1. С. 151—153. # Габитов, И. И. РЕГИОНАЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ОРГАНИЗАЦИИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОЙ ТЕХНИКИ И ОБОРУДОВАНИЯ/ И. И. Габитов, И. С. Нуриев, А. З. Нуриев // Труды ГОСНИТИ. 2012. Т. 109. № 2. С. 4-7. # Габитов, И. И. ОЦЕНКА КАЧЕСТВА РАБОТЫ ТОПЛИВОПОДАЮЩИХ СИСТЕМ ДВС В ПРОЦЕССЕ ОРГАНИЗАЦИИ ИХ СЕРВИСА [Текст] / И. И. Габитов //Известия Международной академии аграрного образования. 2012. Т. 1. № 14. С. 134—142. # Габитов, И. И. ОЦЕНКА ЭФФЕКТИВНОСТИ РЕМОНТА ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев, Р. А. Вахитов //Вестник Башкирского государственного аграрного университета. 2012. № 4 (24). С. 60-64. # Габитов, И. И. ОБЕСПЕЧЕНИЕ АГРОЭКОЛОГИЧЕСКОЙ БЕЗОПАСНОСТИ В РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН: монография [Текст] / И. И. Габитов, Р. Р. Исмагилов, И. К. Хабиров, М. М. Хайбуллин, К.Ю Кимаев и др. // Российская академия сельскохозяйственных наук, Академия Наук Республики Башкортостан, Академия Наук Республики Татарстан. Уфа: Издательство «Гилем», 2013. 111 с. # Коваленко, Н. А. РЕКОМЕНДАЦИИ ПО ВОЗДЕЛЫВАНИЮ ОСНОВНЫХ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР, СОХРАНЕНИЮ И ПОВЫШЕНИЮ ПЛОДОРОДИЯ ПОЧВ СЕВЕРО-ВОСТОЧНОЙ ЛЕСОСТЕПНОЙ ЗОНЫ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА ОСНОВЕ АДАПТИВНО-ЛАНДШАФТНОГО ЗЕМЛЕДЕЛИЯ: монография [Текст] / Н. А. Коваленко, Р. Ш. Афзалов, В. Н. Незнанов, И. И. Габитов, М. М. Хайбуллин, И. К. Хабиров и др. Уфа: БашГАУ, 2013. 217 с # Габитов, И. И. ПОВЫШЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ РЕМОНТА ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК АККУМУЛЯТОРНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев // Ремонт. Восстановление. Модернизация. 2013. № 7. С. 17-20. # Габитов, И. И. ПОВЫШЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ РЕМОНТА ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИ-ЧЕСКИХ ФОРСУНОК АККУМУЛЯТОРНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЬНЫХ ДВИГАТЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев // Техника и оборудование для села. 2013. № 1 (187). С. 38-41. # Габитов, И. И. ОЦЕНКА РЕМОНТОПРИГОДНОСТИ КЛАПАННЫХ УЗЛОВ ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев, Р. А. Вахитов // Известия Международной академии аграрного образования. 2013. Т. 4. № 16. С. 61-65. # Габитов, И. И. ГАЗОГЕНЕРАТОРНАЯ УСТАНОВКА ДЛЯ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ В СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОМ ПРОИЗВОДСТВЕ [Текст] / И. И. Габитов, В. А. Ильин, У. К. Галимов //Известия Международной академии аграрного образования. 2013. Т. 4. № 16. С. 65-67. # Лачуга, Ю. Ф. О ВОПРОСАХ ТЕХНИЧЕСКОЙ ОСНАЩЕННОСТИ АГРАРНОГО ПРОИЗВОДСТВА В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ И РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ [Текст] / Ю. Ф. Лачуга, И. И. Габитов // Вестник Башкирского государственного аграрного университета. 2013. № 3 (27). С. 96-100. # Габитов, И. И. Система машин и оборудования для реализации инновационных технологий в растениеводстве и животноводстве Республики Башкортостан [Текст] / И. И. Габитов, С. Г. Мударисов, Р. Р. Исмагилов, З. С. Рахимов, М. М. Ямалетдинов и др. // МСХ Российской Федерации, МСХ Республики Башкортостан, Башкирский ГАУ, Национальная Академия Наук Беларуси, Научно-практический Центр Национальной Академии Наук Беларуси по механизации сельского хозяйства. Уфа, 2014. 327 с. # Габитов, И. И. РАЗРАБОТКА СИСТЕМЫ МАШИН ДЛЯ РЕАЛИЗАЦИИ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В РАСТЕНИЕВОДСТВЕ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН [Текст] / И. И. Габитов, С. Г. Мударисов, Р. Р. Исмагилов, И. Г. Асылбаев, И. Д. Гафуров, А. М. Аблеева // Достижения науки и техники АПК. 2014. № 5. С. 57-62. # Габитов, И. И. КОРРЕКТИРОВКА БАЗОВЫХ ХАРАКТЕРИСТИК УПРАВЛЕНИЯ ТОПЛИВОПОДАЧЕЙ ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК ПРИ ТЕХНИЧЕСКОМ ОБСЛУЖИВАНИИ [Текст] / И. И. Габитов, Валиев А. Р., Вахитов Р. А.//Труды ГОСНИТИ. 2014. Т. 114. № 1. С. 31-34. # СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СРЕДСТВ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА АВТОТРАКТОРНОЙ И МОБИЛЬНОЙ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОЙ ТЕХНИКИ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2014. Т. 117. С. 62-66. # Ананьин А. Д. ДИАГНОСТИКА И ТЕХНИЧЕСКОЕ ОБСЛУЖИВАНИЕ МАШИН: учебник [Текст] / Ананьин А. Д., Михлин В. М., И. И. Габитов, А. В. Неговора, Иванов А. С. М.: Издательский центр «Академия»", 2-е издание, переработанное и дополненное.2015. 416 с. # Габитов, И. И. ПЕРЕДОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ ТЕХНИЧЕСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ И РЕМОНТА ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // Вестник Башкирского государственного аграрного университета. 2015. № 3 (35). С. 40-44. # Габитов, И. И. СРЕДСТВА И ТЕХНОЛОГИИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ДИЗЕЛЬНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ С ЭЛЕКТРОННЫМ УПРАВЛЕНИЕМ И ПЕРСПЕКТИВЫ ИНДИВИДУАЛЬНОЙ ЭЛЕКТРОННОЙ НАСТРОЙКИ ЕЕ КОМПОНЕНТОВ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2016. Т. 125. С. 54-61. # Габитов, И. И. ОБЕСПЕЧЕНИЕ РАБОТОСПОСОБНОСТИ ТОПЛИВОПОДАЮЩИХ СИСТЕМ ДИЗЕЛЕЙ ПУТЕМ ИНДИВИДУАЛЬНОЙ КОРРЕКТИРОВКИ БАЗОВЫХ ХАРАКТЕРИСТИК УПРАВЛЕНИЯ ТОПЛИВОПОДАЧЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Российская сельскохозяйственная наука. 2016. № 4. С. 84-88. === Уйлап сығарыуҙарына, файҙалы моделдәренә патенттары, ЭВМ программаларын рәсми теркәү таныҡлҡтары === # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ЦИКЛОВОЙ ПОДАЧИ ТОПЛИВА Баширов P.M., Габитов И. И. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=1768792&TypeFile=html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005632/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=1768792&TypeFile=html |date=2017-03-01 }} Авторское свидетельство на изобретение № 1768792 СССР 15.10.1992]. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ЦИКЛОВОЙ ПОДАЧИ ТОПЛИВА Баширов P.M., Габитов И. И., Ахметов С. М., Неговора А. В. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2059870&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2059870 10.05.1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005341/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2059870&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ЦИКЛОВОЙ ПОДАЧИ ТОПЛИВА Баширов P.M., Габитов И. И., Неговора А. В. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2116497&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2116497 27.07.1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005700/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2116497&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ФОРСУНКА С ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИМ УПРАВЛЕНИЕМ ДЛЯ АККУМУЛЯТОРНЫХ СИСТЕМ ТОПЛИВОПОДАЧИ Баширов P.M., Габитов И. И., Гафуров М. Д., Гаянов М. Р., Динисламов М. Г., Неговора А. В. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2159864&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2159864 24.11.1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005309/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2159864&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ЦИКЛОВОЙ ПОДАЧИ ТОПЛИВА Баширов P.M., Габитов И. И. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=1768792&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 1768792 29.08.1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005632/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=1768792&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ТОПЛИВНАЯ СИСТЕМА ДЛЯ ДВИГАТЕЛЯ ВНУТРЕННЕГО СГОРАНИЯ Баширов P.M., Габитов И. И., Костарев К. В., Неговора А. В., Галиуллин P.P. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2201523&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2201523 30.06.2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005448/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2201523&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ТОПЛИВНАЯ СИСТЕМА ДЛЯ ДВИГАТЕЛЯ ВНУТРЕННЕГО СГОРАНИЯ Баширов P.M., Габитов И. И., Костарев К. В., Неговора А. В., Галиуллин P.P. Патент на изобретение RUS [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2201524&TypeFile=html 2201524 18.09.2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301180354/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2201524&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ЭЛЕКТРОГИДРОУПРАВЛЯЕМАЯ ФОРСУНКА ДЛЯ АККУМУЛЯТОРНЫХ СИСТЕМ ТОПЛИВОПОДАЧИ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Габбасов А. Г.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2253032&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2253032 25.02.2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005637/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2253032&TypeFile=html |date=2017-03-01 }} # Автомобиль 2003. ''Габитов И. И., Неговора А. В., Акчурин Р. Р.'' Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2004610737. 24.03.2004. # Тепловой расчет ДВС. ''Габитов И. И., Неговора А. В.'' Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2004610738. 24.03.2004. # Расчет оптимального уровня запаса топливной аппаратуры при МТС. ''Габитов И. И., Неговора А. В.,'' Аблеев Р. Ш., Портнов В. И. Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2004610739. 24.03.2004. # Трактор 2003. ''Габитов И. И., Неговора А. В., Акчурин Р. Р.'' Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2004610740. 24.03.2004. # Оптимизация обменного фонда запасных частей. ''Габитов И. И., Неговора А. В.,'' Портнов В. И. Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2006614086. 25.11.2006. # УНИВЕРСАЛЬНАЯ СТЕНДОВАЯ ФОРСУНКА ''Габитов И. И., Неговора А. В., Габбасов А. Г., Хазиев И. Р.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2294451&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2294451 07.02.2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301180351/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2294451&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ДИАГНОСТИРОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ Габитов И. И., Неговора А. В., Ильин В. А. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2290528&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2290528 17.03.2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005657/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2290528&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # СТЕНДОВАЯ ФОРСУНКА ДЛЯ РЕГУЛИРОВКИ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ Габитов И. И., Неговора А. В., Габбасов А. Г., Хазиев И. Р. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=50261&TypeFile=html Патент на полезную модель RUS 50261 30.05.2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005627/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=50261&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ПАРОВОГО ОБОГРЕВА МАСЛЯНОГО КАРТЕРА ДВИГАТЕЛЯ ВНУТРЕННЕГО СГОРАНИЯ Габитов И. И., Неговора А. В., Байрамов Р. А., Гусев Д. А. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=61359&TypeFile=html Патент на полезную модель RUS 61359 07.11.2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005311/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=61359&TypeFile=html |date=2017-03-01 }} # СТЕНД ДЛЯ ИСПЫТАНИЯ ДИЗЕЛЬНОЙ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Нигматуллин Ш. Ф., Габбасов А. Г., Ильин В. А., Ягодин Р. В.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2372517&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2372517 04.06.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301180156/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2372517&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ДИАГНОСТИРОВАНИЯ ТОПЛИВОПОДАЮЩИХ СИСТЕМ АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Нигматуллин Ш. Ф., Габбасов А. Г., Ильин В. А., Козеев А.А''. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2388929&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2388929 25.12.2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005634/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2388929&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИССЛЕДОВАНИЯ ПОДАЧИ ТОПЛИВА ТОПЛИВОПОДАЮЩЕЙ АППАРАТУРОЙ В ДИЗЕЛЯХ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Габбасов А. Г., Валиев А. Р., Давлетов А. Ф.'' П [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2433299&TypeFile=html атент на изобретение RUS 2433299 24.03.2010]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. # УСТРОЙСТВО С ЭЛЕКТРОННЫМ УПРАВЛЕНИЕМ ДЛЯ ПАРОВОГО ОБОГРЕВА МАСЛЯНОГО КАРТЕРА ДВИГАТЕЛЯ ВНУТРЕННЕГО СГОРАНИЯ, КОРОБКИ ПЕРЕДАЧ, МОСТОВ ''АВТОМОБИЛЯ Габитов И. И., Неговора А. В., Разяпов М. М., Гусев Д. А.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2478824&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2478824 15.04.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301180256/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2478824&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ТЕПЛОВОЙ ПОДГОТОВКИ АГРЕГАТОВ АВТОМОБИЛЕЙ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Разяпов М. М., Гусев Д. А.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2480617&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2480617 15.04.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005413/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2480617&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ПРИСПОСОБЛЕНИЕ ДЛЯ СБОРКИ ФОРСУНОК АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Махиянов У. А., Габдрахимов'' ''М. М.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2446041&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2446041 15.03.2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005344/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2446041&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ХАРАКТЕРИСТИКИ ВПРЫСКИВАНИЯ ТОПЛИВА ТОПЛИВОПОДАЮЩЕЙ АППАРАТУРОЙ ДИЗЕЛЕЙ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Нигматуллин Ш. Ф., Низамутдинов А. И.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2578019&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2578019 05.05.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005640/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2578019&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # СПОСОБ ПОЛУЧЕНИЯ МЕДОВОГО НАПИТКА БРОЖЕНИЯ (МЕДОВУХИ) ''Юмагужин Г. Г., Юмагужин Ф. Г., Абдулгазина Н. М., Габитов И. И., Янбаев Ю. А., Фархутдинов Р. Г.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2553381&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2553381 27.03.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005445/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2553381&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ЭЛЕКТРОПРИВОД МАСЛЯНОГО НАСОСА СИСТЕМЫ СМАЗКИ КОРОБКИ ПЕРЕДАЧ ZF ''Габитов И. И., Неговора А. В., Разяпов М. М., Закиев М. Г., Жумагулов А. Х.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=167369&TypeFile=html Патент на полезную модель RUS 167369 10.01.2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005556/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=167369&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ГАЗОГЕНЕРАТОРНАЯ УСТАНОВКА ОБРАЩЕННОГО ПРОЦЕССА С ЛОКАЛЬНЫМ ПОДОГРЕВОМ ''Габитов И. И., Костарев К. В., Балтиков Д. Ф., Садритдинов О. К.'' [http://www.fips.ru/cdfi/fips.dll/ru?ty=29&docid=167783&ki=PM Патент на полезную модель RUS 167783 10.01.2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120170515/https://www.fips.ru/cdfi/fips.dll/ru?ty=29&docid=167783&ki=PM |date=2025-01-20 }}. == Танылыуы == * <u>2005</u>: Почетная грамота Министерства сельского хозяйства Российской Федерации; * <u>2006</u>: Заслуженный деятель науки Республики Башкортостан; * <u>2012, 2015</u>: Благодарность Министерства сельского хозяйства Российской Федерации; * <u>2015</u>: Почетный знак Государственного Собрания — Курултай Республики Башкортостан «За особый вклад в развитие законодательства Республики Башкортостан»; * <u>2016</u>:Почетная грамота Министерства образования и науки Российской Федерации == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Габитов,_Илдар_Исмагилович] * [http://bashkortostan.er.ru/persons/7731/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210004109/http://bashkortostan.er.ru/persons/7731/ |date=2013-02-10 }} * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957299]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Габитов_Ильдар_Исмагилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117112011/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-11-17 }} * [] == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан» http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957299 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901051454/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957299 |date=2018-09-01 }} * Единый республиканский бизнес-портал <nowiki>http://www.erbp.ru/people/15537</nowiki> * Официальный сайт партии ЕДИНАЯ РОССИЯ http://bashkortostan.er.ru/persons/7731/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210004109/http://bashkortostan.er.ru/persons/7731/ |date=2013-02-10 }} * «Образование: путь к успеху» http://www.obrazovanie-ufa.ru/persons/Gabitov_Ildar_Ismagilovich.htm?info * «Уфимские ведомости» 19.03.2009 г. Первым пришёл уфимский ректор! http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=5&n_id=319{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * «Советский спорт» 19.05.2014 г. БГАУ: первый после физкультурников http://wap.sovsport.ru/gazeta/article-item/712217{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * «Вечерняя Уфа» 6.09.2016 г. Скажите импортозамещению… «Сы-ы-ыр»!http://vechufa.ru/news/8967-skazhite-importozamescheniyu-sy-y-yr.html * «Республика Башкортостан» 12.11.2013 г. Золотой «Колос» аграрного университета http://resbash.ru/stat/2/5071 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828205617/http://resbash.ru/stat/2/5071 |date=2014-08-28 }} * «Республика Башкортостан» 14.10.2010 г. Кузница сельских кадровhttp://resbash.ru/pdf/2010/10/RB-14-10-3.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830132234/http://resbash.ru/pdf/2010/10/RB-14-10-3.pdf |date=2014-08-30 }} * Энциклопедия Урала http://энциклопедия-урала.рф/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117112011/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-11-17 }} * Башкирская энциклопедия http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/10713{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Энциклопедия Известные ученые 29.12.2010 г. http://www.famous-scientists.ru/10788 * Республиканская общественно-политическая газета Федерации профсоюзов Республики Башкортостан «Действие» № 4 2017 г. "Экзамен на «отлично» http://www.deistvie.fprb.ru/arhiv.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228172608/http://www.deistvie.fprb.ru/arhiv.html |date=2017-02-28 }} <!-- [[Категория:Заслуженные деятели науки Республики Башкортостан]] [[Категория:Выпускники Башкирского государственного аграрного университета]] [[Категория:Депутаты Государственного собрания Башкортостана 4-го созыва]] [[Категория:Депутаты Государственного собрания Башкортостана 5-го созыва]] [[Категория:Ректоры вузов Уфы]] [[Категория:Преподаватели Башкирского государственного аграрного университета]] [[Категория:Члены «Единой России»]] --> nibrgf1s7k3i5ookl8xuw9zw3xeqabc 0 164433 1300133 1060285 2026-06-29T23:23:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300133 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡара үлем''' йәки '''ҡара үләт''' — тарихта икенсе тағун пандемияһы, уның иң көслө ваҡыты 1346-1353 йылдарға тура килә, ә ҡабатланыуҙары [[XIX быуат]]ҡа тиклем дауам итә. Тиҫтәләрсә миллион кеше сир ҡорбаны була: төрлө баһалар буйынса, Европаның 30-60 процентҡа тиклем халҡы һәләк булған{{Переход|#Демография эпидемии}}. Пандемияның [[Үҙәк Азия|Үҙәк]] һәм Көнсығыш Азияла башланыуы ихтимал{{Sfn|Bramanti|Stenseth|Walløe|Lei|2016}}<ref>{{Cite news|last=Wade|first=Nicholas|url=https://www.nytimes.com/2010/11/01/health/01plague.html|title=Europe's Plagues Came From China, Study Finds|date=2010-10-31|work=The New York Times|accessdate=2020-03-01|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104083917/http://www.nytimes.com/2010/11/01/health/01plague.html|archivedate=2010-11-04}}</ref>. [[Европа]]ға тағун, күрәһең, [[Каспий диңгеҙе]] буйынан килгән һәм шунан Евразияның, Төньяҡ Африканың күп өлөшөнә таралған{{Sfn|Benedictow|2004}}. Инфекция таратыусы булып ''Yersinia pestis'' тағун таяҡсалары тора, быны пандемия ҡорбандары ҡалдыҡтарын генетик тикшереүҙәр ҙә раҫлай<ref name="Drancourt">{{Мәҡәлә|автор=Drancourt M. et al.|заглавие=Detection of 400-year-old ''Yersinia pestis'' DNA in human dental pulp: An approach to the diagnosis of ancient septicemia|издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|год=1998|том=95|номер=21|страницы=12637—12640|ссылка=http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/95/21/12637|язык=en|издательство=[[Национальная академия наук США|National Academy of Sciences]]}}</ref>; шулай булыуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер тикшеренеүселәр ҡара үлемдең килеп сығышы тураһында альтернатив теориялар ҙа килтерә{{Переход|#Альтернативные теории}}. Урта быуаттар медицинаһының һәм дини институттарҙың тағун менән көрәштә һөҙөмтәһеҙлеге [[мәжүсилек]] культын һәм хөрәфәттәргә ышаныуҙы, «ағыулаусыларҙы» һәм «тағун ағыуын таратыусыларҙы» эҙәрлекләүҙәрҙе тергеҙеүгә ярҙам итә, шулай уҡ дини фанатиклыҡ һәм дини түҙмәүсәнлек көсәйә{{Переход|#Социальная обстановка}}. Ҡара үлем Европа тарихында ҙур эҙ ҡалдыра, иҡтисадға, психологияға, мәҙәниәткә һәм хатта халыҡтың генетик составына үҙенең мөһөрөн һала{{Переход|#Последствия}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Чёрная смерть |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Тема = Чёрная смерть }} ;Рус телендә * ''Алексей Маар — [https://web.archive.org/web/20140416233727/http://mwcom.ru/autor/27019-sorok-dnej-i-chernaya-smert.html Сорок дней и Чёрная Смерть] [[2014]]. Происхождение и этимология понятия. [[Карантин]] и его значение (Соавторство: Громашевский Л. В., Компанцев Н. Ф., Павлов А. В., Ёлкин И. И.) * ''[[Дербек, Фёдор Альбертович|Дербек Ф. А.]]'' [http://mednet.by/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&P21DBN=IBIS&I21DBN=IBIS_PRINT&S21FMT=fullw_print&C21COM=F&Z21MFN=475915 История чумных эпидемий в России с основания государства до настоящего времени : дис. … д-ра медицины.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517082103/http://mednet.by/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&P21DBN=IBIS&I21DBN=IBIS_PRINT&S21FMT=fullw_print&C21COM=F&Z21MFN=475915 |date=2018-05-17 }} — СПб., 1905. — С. 2-40. * {{книга | автор = Васильев К. Г., [[Сегал, Александр Евсеевич|Сегал А. Е.]] | заглавие = История эпидемий в России: Материалы и очерки | ссылка = http://krotov.info/lib_sec/03_v/as/asilyev_1960.htm | ответственный = Под ред. проф. [[Метёлкин, Александр Иванович|А. И. Метелкина]] | издание = | место = М. | издательство = [[Медгиз]] | год = 1960 | страницы = | страниц = 400 | тираж = | ref = }} * ''Сорокина Т. С.'' Эпидемии в Средние Века // [[Фельдшер и акушерка]]. — 1988. — № 2. * {{книга | автор = Борисов Л. Б. и др. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Медицинская микробиология, вирусология, иммунология: Учебник | ссылка = | ответственный = | издание = [Изд. 1-е] | место = М. | издательство = [[Медицина (издательство)|Медицина]] | год = 1994 | страницы = 286—289 | страниц = | серия = | isbn = | тираж = | ref = }} * {{книга |автор = Возианова Ж. И. |часть = Чума |заглавие = Инфекционные и паразитарные болезни. В 3-х т |место = К. |издательство = Здоров`я |год = 2002 |том = 3 |страницы = 138—166 |страниц = 904 |isbn = 5-311-01296-x |тираж = 3000 |ref = Возианова }} * {{книга | автор = Даниэл М. | заглавие =Тайные тропы носителей смерти: Пер. с чеш | оригинал = Daniel M. Tajne stezky smrtonosu | ссылка = http://www.sivatherium.narod.ru/library/Daniel/main.htm | ответственный = Милан Даниэл / Под ред. [[Черкасский, Бениямин Лазаревич|Б. Л. Черкасского]] | место = {{М.}} | издательство = [[Прогресс (издательство)|Прогресс]] | год = 1990 | страницы = | страниц = 416 | isbn = 5-01-002041-6 | ref = Милан Даниэл }} * ''[[Супотницкий, Михаил Васильевич|Супотницкий М. В.]]'' [http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat9.htm «Черная смерть». К загадкам пандемии чумы 1346—1351 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207033808/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat9.htm |date=2013-12-07 }} // Универсум. 2004, № 3. * {{книга |автор = Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С. |часть = Очерк V. «Чёрная смерть» — второе пришествие чумы в Европу (1346—1351) |ссылка часть = http://supotnitskiy.ru/book/book3-5.htm |заглавие = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. I: Чума добактериологического периода |ссылка = |место = М. |издательство = Вузовская книга |год = 2006 |страницы = 78—131 |страниц = 468 |isbn = 5-9502-0093-4 |ref = Супотницкие }} * {{статья |автор=[[Борисов, Николай Сергеевич|Борисов Н. С.]] |заглавие=Чума и возвышение Москвы |ссылка=https://istina.msu.ru/publications/article/6325403/ |издание=[[Родина (журнал)|Родина]] |год=2014 |номер=5 |страницы=61—64 }} * {{статья |автор=[[Гагин, Игорь Анатольевич|Гагин И. А.]] |заглавие=Чума в истории Руси и Волжской Булгарии |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/chuma-v-istorii-rusi-i-volzhskoy-bulgarii |издание=Исторический формат |год=2015 |номер=4(4) |страницы=312—318 }} * {{Книга|автор=Ле Гофф Ж., Трюон Н.|заглавие=История тела в Средние века|ответственный=|издание=Пер. с фр. Е.Лебедевой|место=М.|издательство=Текст|год=2008|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} ;Сит телдәрҙә * {{книга |автор = Benedictow O. J. |заглавие = The Black Death, 1346-1353: The Complete History |ссылка = http://books.google.ru/books?id=ZtjwPOB7aMkC |место = Woodbridge |издательство = Boydell & Brewer |год = 2004 |allpages = 434 |isbn = 0851159435 |ref = Benedictow }} * {{книга |автор = Herlihy D. |заглавие = The Black Death and the Transformation of the West |ссылка = http://books.google.ru/books?id=J5XeBQwrjLwC |место = New York |издательство = [[Harward University Press]] |год = 1997 |allpages = 117 |isbn = 0-674-07612-5 |ref = Herlihy }} * {{книга |автор = Kelly J. |заглавие = The Great Mortality: An Intimate History of the Black Death, the Most Devastating Plague of All Time |место = New York |издательство = HarperCollins |год = 2005 |allpages = 304 |isbn = 0-06-000692-7 |ref = Kelly }} * {{книга |автор = Martin S. |заглавие = Black Death |место = Sparkfold |издательство = J. H. Haynes and Co |год = 2001 |allpages = 160 |isbn = 1-904048-86-2 |ref = Martin }} * {{книга |автор = Naphy W., Spicer A. |заглавие = La peste noire, 1345-1730 : grandes peurs et épidémies |место = Paris |издательство = Éditions Autrement |год = 2003 |allpages = 187 |isbn = 9782746703988 |серия = Collection Mémoires |ref = Naphy }} * {{книга |автор = Nohl J. |заглавие = La mort noire: chronique de la peste d’après les sources contemporaines |место = Paris |издательство = Payote |год = 1986 |allpages = 318 |isbn = 2-228-55070-1 |серия = |ref = Nohl }} * {{книга |автор = Nohl J. |заглавие = The Black Death: A Chronicle of the Plague |место = Pennsylvania |издательство = Westholme Publishing |год = 2006 |allpages = 284 |isbn = 1594160295, 9781594160295 |серия = |ref = Nohl }} * {{книга |автор = Nohl J. |заглавие = Der schwarze Tod - Eine Chronik der Pest 1348 bis 1720 |место = Hamburg |издательство = Severus Verlag |год = 2011 |allpages = 228 |isbn = 3863470699, 978-3863470692 |серия = |ссылка = http://books.google.ru/books?id=YpKAa29T-TYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |ref = Nohl }} * {{книга |автор = Ziegler Ph. |заглавие = The Black Death |место = London |издательство = Collins |год = 1969 |allpages = 319 |isbn = |серия = |ref = Ziegler }} == Һылтанмалар == * [https://zen.yandex.ru/media/funscience/v-doistoricheskie-vremena-chuma-veroiatno-kosila-jitelei-sibiri-60017cd6cad2204d6e32fd3d Боронғо тарихта тағун Себерҙә күп кешенең ғүмерен өҙгән булырға тейеш] == Фильмография == * «History Channel: Чёрная смерть» ({{lang-en|The Black Death}}) — Питер Никольсон 2009 йылда төшөргән документаль фильм. {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Эпидемиялар]] [[Категория:Пандемия]] g9yqcscvdh06myu48jsra4ir5i9s967 0 170499 1300150 1235066 2026-06-30T11:35:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300150 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы''' ({{lang-ru|Абуталипов Исмагил Исхакович}}) ([[25 февраль]] [[1920 йыл]] — [[3 март]] [[2008 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, рядовой. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], I дәрәжә һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/331-abutalipov-ismagil-iskhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абуталипов Исмагил Исхакович]</ref>. == Биографияһы == Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталипов [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылында [[1920 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] тыуған. [[1941 йыл]]дың февралендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. [[1942 йыл]]дың 6 июлендә туранан-тура тоҫҡап (прямой наводкой) дошмандың миномёт нөктәһен һәм 35 дошман һалдатын юҡ итә. Брянск фронты, 8-се кавалерия корпусы, 112-се ирекле Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 7-се кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы составында һуғыша. [[1942 йыл]]дың 31 июлендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на лайыҡ була. [[1943 йыл]]дың 23 февралендә 16-сы кавалерия дивизияһы рядовойы Әбүталипов [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]], 1943 йылдың 3 ноябрендә 7-се кавалерия корпусы командованиеһы рядовой һалдат Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталиповты II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләй<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689830/ Память народа. Абуталипов Исмагил Исхакович]</ref>. [[1985 йыл]]дың 6 апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығын билдәләгән көндәрҙә, ветеран I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә<ref name="pamyat-naroda.ru"/>. [[2008 йыл]]дың 3 мартында Баймаҡ районының Темәс ауылында вафат була<ref name="search.rsl.ru">[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1942) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] ( 1943) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1943) * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)<ref name="pamyat-naroda.ru"/> == Хәтер == Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref name="search.rsl.ru"/> һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]ның [[Темәс]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Фонд 33. Опись 682524. Единица хранения 398. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/331-abutalipov-ismagil-iskhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абуталипов Исмагил Исхакович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf8&flag=&region=&district=&q=%D0%90%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%20%D0%98%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Әбүталипов И. И.] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689830/ Память народа. Абуталипов Исмагил Исхакович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/32018097/ Дорога памяти. Абуталипов Исмагил Исхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023195237/https://1418museum.ru/heroes/32018097/ |date=2021-10-23 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] ix28civwsmlh7s8z3sun6fmdjilalao 0 175564 1300141 1069537 2026-06-30T11:12:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300141 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы''' ({{lang-ru|Абдеев Ямгафир Саитгалеевич}}) (1910-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/43-abdiev-jamgafir-sajetgalievich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Абдеев Ямгафир Саетгалиевич]</ref>. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнгән (1985). == Биографияһы == Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы 1910 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең (артабан — [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]]) Боҙаяҙ ауылында тыуған. [[Боҙаяҙ районы]] хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на хеҙмәт итергә саҡыра. [[1941 йыл]]дың 24 авгусында 119-сы һанлы таныҡлыҡ менән хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип комиссовать ителә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn110695178/ Память народа. Свидетельства о болезни]</ref> == Наградалары == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510109591/ Память народа. Юбилейная награда]</ref> == Хәтер == Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7: Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Боҙаяҙ]] == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/890-abdeev-yamgafir-saetgalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдеев Ямгафир Саитгалеевич]{{ref-ru}}{{V|15|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn110695178/ Память народа. Абдеев Ямгафир Саитгалеевич] * [https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1510109591 Бөйөк Ватан һуғышына алынған ҡырмыҫҡалылар исемлеге] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7: Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} * [https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400349377&page=9&p=102 Мемориал] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1910 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]] ot9tz2m4wbpy6nltu6kry29zas4ospm 0 175599 1300140 1232907 2026-06-30T11:12:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300140 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әбдиев Ибраһим Минһаж улы''' ({{lang-ru|Абдеев Ибрагим Мингазович}}) ([[1923]]-) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 1-се эскадронында хеҙмәт итә. Гвардия рядовойы, гвардия сержанты. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/296-abdeev-ibragim-mingazovich Абдеев Ибрагим Мингазович]</ref>. == Биографияһы == Ибраһим Минһаж улы Әбдиев [[1923 йыл]]да БАССР-ҙың Боҙаяҙ ауылында (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]]) тыуған. == Хәрби хеҙмәте == [[1942 йыл]]дың авгусында Үзбәкстан ССР-ы Сәмәрҡәнд өлкәһе Хатырчы район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на саҡырыла. Белорус фронты составындағы 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронында станковый пулемёт тоҫҡаусыһы, пулемёт взводы командиры ярҙамсыһы<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78146369/ Память народа. Абдеев Ибрагим Мингазович]</ref>. == Наградалары == * III дәрәжә [[Дан ордены]] (1944) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)<ref>[https://1418museum.ru/heroes/31868037/ Абдеев Ибрагим Мингазович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220216/https://1418museum.ru/heroes/31868037/ |date=2021-06-02 }}</ref> == Хәтер == Әбдиев Ибраһим Минһаж улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7 Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм БР-ҙың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Боҙаяҙ ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [https://1418museum.ru/heroes/31868037/ Абдеев Ибрагим Мингазович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220216/https://1418museum.ru/heroes/31868037/ |date=2021-06-02 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78146369/ Память народа. Абдеев Ибрагим Мингазович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/296-abdeev-ibragim-mingazovich Абдеев Ибрагим Мингазович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7 Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]] [[Категория:Дан ордены кавалерҙары]] p5748awyw0ti1ionmktgm4kc10kog5b 0 175602 1300142 1236606 2026-06-30T11:13:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300142 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әбдиев Сәлимйән Билал улы''' ({{lang-ru|Абдеев Салимзян Билалович}}) (30 декабрь [[1916]] йыл — 16 декабрь [[2011 йыл]]) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры <ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/889-abdeev-salimzyan-bilalovich?Itemid=104 Абдеев Салимзян Билалович]</ref><ref>[https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf8&flag=&region=&district=&q=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2%20%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%20%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Әбдиев Сәлимйән Билал улы]</ref>. == Биографияһы == Сәлимйән Билал улы Әбдиев [[1916 йыл]]дың 30 декабрендә Рәсәй империяһы [[Өфө губернаһы]] Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]) Боҙаяҙ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. == Хәрби хеҙмәте == [[1942 йыл]]дың 10 февралендә БАССР-ҙың Боҙаяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә<ref>[https://1418museum.ru/heroes/682787/ Хәтер юлы. Әбдиев Сәлимйән Билал улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215201/https://1418museum.ru/heroes/682787/ |date=2021-06-02 }}</ref>. [[2011 йыл]]дың 16 декабрендә вафат була<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1081786194/ Память народа. Записи из военкоматов]</ref>. Боҙаяҙ ауылында ерләнгән. == Наградалары == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100080446/ Память народа. Абдеев Салимзян Билалович]</ref> == Хәтер == Әбдиев Сәлимйән Билал улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7: Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 2. Номер документа 84. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/889-abdeev-salimzyan-bilalovich?Itemid=104 Абдеев Салимзян Билалович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf8&flag=&region=&district=&q=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2%20%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%20%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Абдеев Салимзян Билалович] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100080446/ Память народа. Абдеев Салимзян Билалович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/682787/ Дорога памяти. Абдеев Салимзян Билалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215201/https://1418museum.ru/heroes/682787/ |date=2021-06-02 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1916 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]] 2ob2hwqz8odtxc83tfpacnza78b54hv 0 175641 1300144 1243644 2026-06-30T11:15:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300144 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{ФШ|Әбдрәхимов}} {{Ук}} '''Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы''' ({{lang-ru|Абдрахимов Сагит Каюмович}}) ([[1910]] - 23.02.[[1943]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се полкының химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="112bkd.ru">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/299-abdrakhimov-sagit?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрахимов Сагит Каюмович]</ref>. == Биографияһы == Сәғит Ҡәйүм улы Әбдрәхимов [[1910 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] [[Темәс]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. == Хәрби хеҙмәте == [[1941 йыл]]дың 25 июлендә БАССР-ҙың Баймаҡ ҡала хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. 3-сө Белорус фронтында йыл ярым химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонда хеҙмәт итә. [[1941 йыл]]дың 27 июленән алып 7 ноябренә тиклем Ленинград фронтында 4-се гвардия уҡсылар дивизияһының 559-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә. [[1941 йыл]]дың 7 ноябрендә Тихвин янында һул ҡулы яралана. [[1941 йыл]]дың 24 ноябренән [[1942 йыл]]дың 1 ғинуарына тиклем Ленинград фронтының 111-се уҡсылар дивизияһының 468-се полкында уҡсы була. Волхов ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа күкрәк ситлеге бер нисә урындан яралана. [[1942 йыл]]дың 14 мартынан 14 июненә саҡлы Калинин фронтында 20-се гвардия уҡсылар дивизияһының 57-се гвардия уҡсылар полкында хеҙмәт итә. [[1942 йыл]]дың 14 июнендә Погорелое Городище ҡалаһы (Тверь өлкәһе) өсөн барған алышта мина ярсығынан контузия ала, башы һәм ботоноң йомшаҡ урындары яралана. [[1942 йыл]]дың 9 авгусынан [[1943 йыл]]ға тиклем химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонда хеҙмәт итә. Үҙен яҡшы әҙерлекле һуғышсы итеп күрһәтә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1082047/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%9A%D0%B0%D1%8E%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1910%26static_hash%3D5fa3f23d387aa169c6f3e2abc9bdf556v4%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie25667911 Память народа. Абдрахимов Сагит Каюмович]</ref>. 1943 йылдың 23 февралендә хәбәрһеҙ юғала<ref name="112bkd.ru"/>. == Наградалары == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] * «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы<ref>[https://1418museum.ru/heroes/995291/ Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603123915/https://1418museum.ru/heroes/995291/ |date=2021-06-03 }}</ref> == Хәтер == Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улының исеме [[Башҡортостан]] баҫмаларында<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 2: Баймакский район. — 2002. — 622 с.; ISBN 5-295-03092-Х / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм [[Баймаҡ районы]]ның Темәс ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Фонд 33. Описе 686196. Һаҡлау берәмеге 3540. == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1082047/ Память народа. Абдрахимов Сагит Каюмович] * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/299-abdrakhimov-sagit?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрахимов Сагит Каюмович] * [https://1418museum.ru/heroes/995291/ Абдрахимов Сагит К.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603123915/https://1418museum.ru/heroes/995291/ |date=2021-06-03 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 2: Баймакский район. — 2002. — 622 с.; ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1916 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]] e7l1ekholypnaci8m1r37sft19xuhjj 0 175658 1300135 1232856 2026-06-30T02:59:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300135 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улы''' (1923—1945) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкының взвод командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/712-kutuev-khusain-mullayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. КУТУЕВ Хусаин Муллаянович] </ref>. == Биографияһы == Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев [[1923 йыл]]дың 25 декабрендә [[Силәбе өлкәһе]] (РСФСР) Нуғайбәк районындағы Балҡан ауылында тыуған<ref name="Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев">[https://www.moypolk.ru/soldier/kutuev-husain-mullayanovich Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев]</ref>. == Хәрби хеҙмәте == [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1941 йылда саҡырыла. Саҡырылыуын төрлө сығанаҡ төрлөсә хәбәр итә: 1941, 1942 йылдың апреле йә 6 декабре тип тә яҙалар{{ЫС юҡ|21|07|2021}}. Баймаҡ район хәрби комиссариаты башта атаһы Муллаян Ҡотоевты, атаһын, һуңыраҡ улы Хөсәйенде фронтҡа оҙата. Ҡотоев Хөсәйен 1943 йылда 1‑се Атлы армия исемендәге Тамбов кавалерия училищеһын тамамлай. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58‑се гвардия кавалерия полкының элемтә отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. <!-- Хеҙмәт иткән урындары: 97 зсп минр; 58 гв. кп 16 гв. кчк див.|58 гв. кп 16 гв. кд|17 гв. кд --> [[1943 йыл]]дың 26-27 сентябрь көндәрендә ҡаҙанған батырлығы өсөн Белорус фронты Хәрби Советының 1943 йылдың 31 октябрҙә сығарылған 22/н ҡарары менән [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә. [[1945 йыл]]дың апрелендә фронтта атаһы менән күрешә, икәүләп фотоға төшәләр{{ЫС юҡ|21|07|2021}}. [[1945 йыл]]дың 23 апрелендә батырҙарса һәләк була. [[Германия]]ла, Шмахтенхаген ауылында ерләнгән<ref name="Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев"/>. == Наградалары == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945)<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/cards/1276126515 Халыҡ хәтере]</ref> == Хәтер == Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]нда һәм Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Картотека награждений, шкаф 49, ящик 4. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/712-kutuev-khusain-mullayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. КУТУЕВ Хусаин Муллаянович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511735/ Память народа. Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улы]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://www.moypolk.ru/soldier/kutuev-husain-mullayanovich Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев] * [https://1418museum.ru/heroes/11218627/ Хәтер юлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603180136/https://1418museum.ru/heroes/11218627/ |date=2021-06-03 }} * [https://infourok.ru/proektno-_issledovatelskaya_rabota_moi_zemlyaki_mullayan_i_husain_kutuevy__voyna_i_mirnaya_zhizn-381191.htm Проектно-исследовательская работа об отце исыне Кутуевых Муллаяне и Хусаине] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:Стәрлебаш районында тыуғандар]] 0ad4ab7lpd4lxg94ttl07grrpkhurtw 0 175665 1300143 1232908 2026-06-30T11:14:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300143 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улы''' ({{lang-ru|Абдреев Тимирян Абдукаевич}}) ([[1918]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. Гвардия старшинаһы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091916/ Память народа. Абдреев Тимирян Абдукаевич]</ref>. == Биографияһы == Тимерйән Әбдекәй улы Әбдриев [[1918 йыл]]да [[Башҡортостан]]дың [[Шаран районы]] Биктыш ауылында тыуған<ref>[https://1418museum.ru/heroes/23571119/ Дорога памяти. Абдреев Тимирян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603201516/https://1418museum.ru/heroes/23571119/ |date=2021-06-03 }} ә</ref>. == Хәрби хеҙмәте == Ленинград өлкәһе Смольный хәрби комиссариаты фронтҡа оҙата. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкында хеҙмәт итә. [[1945 йыл]]дың 24 июнендә Еңеү парадында ҡатнашҡан<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1097249021/ Халыҡ хәтере]</ref>. == Наградалары == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы * [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] * [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы<ref>[https://1418museum.ru/heroes/23571119/ Хәтер юлы. Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603201516/https://1418museum.ru/heroes/23571119/ |date=2021-06-03 }}</ref> == Хәтер == Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Шаранский район, т. 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02996-4</ref> һәм БР-ҙың [[Шаран районы]] Биктыш ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 2. Номер документа 84 == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/303-abdreev-timeryan-abdukaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АБДРЕЕВ Тиме(и)рян Абдукаевич]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091916/ Память народа. Абдреев Тимирян Абдукаевич]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Шаранский район, т. 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02996-4 * [https://1418museum.ru/heroes/23571119/ Дорога памяти. Абдреев Тимирян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603201516/https://1418museum.ru/heroes/23571119/ |date=2021-06-03 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1910 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]] 30qsass5zty64rqm84ngsxjwhfkfm4a 0 175894 1300139 1232902 2026-06-30T11:09:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300139 wikitext text/x-wiki {{фш|Әбделмәнов}} {{Ук}} '''Әбделмәнов Исмәғил Абдулла улы''' ({{lang-ru|Абдульманов Исмагил Абдуллович}}) ([[1910]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда хеҙмәт иткән. Гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец<ref name="112bkd.ru">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/900-abdul-manov-ismagil-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдульманов Исмагил Абдуллович]</ref>. == Биографияһы == Исмәғил Абдулла улы Әбделмәнов [[1910 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] Стәрлетамаҡ өйәҙе Кәлсер-Табын улусы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ғафури районы]]) [[Еҙем-Ҡаран]] ауылында тыуған. [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ғафури районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына<ref name="112bkd.ru"/><ref>[https://1418museum.ru/heroes/31176990/ Дорога памяти. Абдульманов Исмагил Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609082719/https://1418museum.ru/heroes/31176990/ |date=2021-06-09 }}</ref>. Гвардия рядовойы Әбделмәнов Исмәғил Абдулла улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда хеҙмәт иткән. [[1945 йыл]]дың 24 июнендә [[Мәскәү]]ҙә Ҡыҙыл майҙанда үткәрелгән Еңеү парадында маршал Г. К. Жуковтың коноводы итеп тәғәйенләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда үткәрелгән Еңеү парадында маршал Г. К. Жуков коноводы сифатында ҡатнашҡан<ref name="112bkd.ru"/>. == Хәтер == Әбделмәнов Исмәғил Абдулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Гафурийский район, т. 5, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03300-7</ref> һәм БР-ҙың [[Ғафури районы]] [[Еҙем-Ҡаран]] ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/900-abdul-manov-ismagil-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдульманов Исмагил Абдуллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/31176990/ Дорога памяти. Абдульманов Исмагил Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609082719/https://1418museum.ru/heroes/31176990/ |date=2021-06-09 }} *[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Гафурийский район, т. 5, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03300-7 * [https://my.mail.ru/community/rodina_abdulmana/photo/25/67.html Фото семьи Абдульманова] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1910 йылда тыуғандар]] [[Категория:Еңеү Парадында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Ғафури районында тыуғандар]] ft3zsmgskwctpqqw56hd8f8gwtosboh 0 175955 1300145 1232913 2026-06-30T11:21:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300145 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әбйәлилов Талип Салауат улы''' ({{lang-ru|Абжалилов Талип Салаватович}}) ([[1902]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкы составындағы 76 миллиметрлы батареяның ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/901-abzhalilov-talip-salavatovich?Itemid=104. Шаймуратовцы. Абжалилов Талип Салаватович]</ref>. == Биографияһы == Талип Салауат улы Әбйәлилов [[1902 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]] Ҡаракүл (хәҙер — Октябрьский) районының Тәрәнкүл ауылында тыуған. [[1941 йыл]]дың 1 сентябрендә БАССР-ҙың [[Матрай районы]] хәрби комиссариаты [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡыра. Ҡыҙылармеец Талип Салауат улы яңы ойошторолған [[112-се Башҡорт атлы дивизияһы]]на билдәләнә, 60-сы гвардия кавалерия полкы составындағы 76 миллиметрлы батареяның ездовойы була<ref>[https://1418museum.ru/heroes/34011596/ Дорога памяти. Абжалилов Талип Салаватович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610191719/https://1418museum.ru/heroes/34011596/ |date=2021-06-10 }}</ref><ref name="АТС">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1268743852/ Память народа. Абжалилов Талип Салаватович]</ref>. [[1945 йыл]]дың 18 ғинуарында һәм 15 февралендә күрһәткән батырлығы тураһында командиры: {{Цитата|Иптәш Әбйәлилов Т. С. 76-миллиметрлы пушкалар батареяһының иң тәжрибәле һәм ҡыйыу ездовойҙарының береһе. 18 ғинуарҙа Томашув һәм Калиш ҡалалары өсөн барған алыштарҙа дошмандың көслө артиллерия уты аҫтында боеприпастарҙы ваҡытында килтереп еткереп, хәрби бурысты үтәргә ярҙам итте. 15 февралдә, дошман беҙҙең подразделениелар араһына килеп инеп, ауыр хәл тыуғанда, батареяларҙың ут подразделениеларын (ОП) тиҙ арала боеприпас менән тәьмин итеү маҡсатында, Әбйәлилов, пулемёт һәм автоматтарҙың көслө уты аҫтында иңенә һалып 7 йәшник снаряд ташыны һәм хәлде көйләргә ярҙам итте<ref name="АТС" />|}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1943]]) * ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]])<ref name="АТС" />. == Хәтер == Әбйәлилов Талип Салауат улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Т. 15(доп.): Российская Федерация. Республика Башкортостан. — 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 978-5-295-02996-4</ref> һәм [[Силәбе өлкәһе]] Октябрьский районы Тәрәнкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/901-abzhalilov-talip-salavatovich?Itemid=104. Шаймуратовцы. Абжалилов Талип Салаватович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1268743852/ Память народа. Абжалилов Талип Салаватович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/34011596/ Дорога памяти. Абжалилов Талип Салаватович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610191719/https://1418museum.ru/heroes/34011596/ |date=2021-06-10 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Т. 15(доп.): Российская Федерация. Республика Башкортостан. — 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 978-5-295-02996-4 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] 4mmuuz7fr53au26wheb20wnw8cas245 0 176026 1300146 1069548 2026-06-30T11:26:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300146 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбсәләмов Абдрахман Лут улы''' ({{lang-ru|Абсалямов Абдрахман Лотович}}) ([[1913]]—[[1973]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 32-се танк полкы автоматсылар ротаһы командиры, 1945 йылдың мартынан дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры. Гвардия капитаны. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], ике I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/398-absalyamov-abdrakhman-lutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Абдрахман Лотович]</ref>. == Биографияһы == Абдрахман Лут улы Әбсәләмов [[1913 йыл]]дың 30 майында [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Гәрәй-Ҡыпсаҡ улусына ингән (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]) Баҡый ауылында тыуған. [[1935 йыл]]дың көҙөнән Урал хәрби округының 9-сы запас команда пунктында хеҙмәт иткән запастағы капитан Әбсәләмов Абдрахманды [[Чкалов өлкәһе]] Кваркен район хәрби комиссариаты [[1941 йыл]]дың 11 авгусында хәрәкәт итеүсе [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. Гвардия капитаны Әбсәләмов Абдрахман Лут улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 32-се танк полкы автоматсылар ротаһы командиры, дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры булып хеҙмәт итә. [[1942 йыл]]дың авгусында ҡаты яралана, шул уҡ йылда тағы ике тапҡыр йәрәхәтләнә<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29067671/ Память народа. Абсалямов Абдрахман Лотович]</ref>. [[1945 йыл]]дың апрель-майындағы батырлығы тураһында: {{Цитата|Иптәш Әбсәләмов, [[1945 йыл]]дың мартынан дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры булараҡ, дивизияның 1945 йылдың 15 апреленән башлап 3 майына тиклем алып барылған Одер йылғаһы буйындағы немец оборонаһын өҙөү һәм Берлин һәм Бранденбургты ҡамау буйынса һөжүм операциялары осоронда дивизия командирының күҙәтеү пунктында булды. Һуғыш барышында дивизия командованиеһының алышыусы частар менән идара итеү бойороҡтарын, күрһәтмәләрен ҡаршылыҡтарға ҡарамай тапшырып торҙо. Үҙенә буйһоноусы полк элемтә офицерҙарына ғәҙел һәм талапсан. Иптәш Әбсәләмов, дивизия командиры бойороҡтарын еткереү маҡсатында, йыш осраҡта частар алып барған алыш эсендә тороп ҡалды. Күрше частар менән бәйлнәештә булды һәм уларҙың хәрәкәте тураһында командованиеға ваҡытында доклад яһаны<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29067671/ Память народа. Абсалямов Абдрахман Лотович]</ref> |}} [[1946 йыл]]дың ғинуарынан хәрби хеҙмәте тамамлана. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) * ике I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1944, 1945)<ref name="pamyat-naroda.ru"/> == Хәтер == Әбсәләмов Абдрахман Лут улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X</ref> һәм БР-ҙың [[Белорет районы]] Баҡый ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 5404. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/398-absalyamov-abdrakhman-lutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Абдрахман Лотович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29067671/ Память народа. Абсалямов Абдрахман Лотович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] 9lnj7iv6r8v8mchshipo1pkbs7ksa81 0 176045 1300147 1232915 2026-06-30T11:28:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300147 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улы''' ({{lang-ru|Абсалямов Фахрий Хусаинович}}) ([[1918]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы артиллерия батареяһы ездовойы. Ҡыҙылармеец<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/208-absalyamov-fakhrij-khusainovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Фахрий Хусаинович]</ref>. == Биографияһы == Фәхри Хөсәйен улы Әбсәләмов [[1918 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Баймаҡ заводы ҡасабаһында (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы [[Баймаҡ]] ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуа. [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баймаҡ районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына. Ҡыҙылармеец Әбсәләмов Фәхри Көньяҡ-Көнбайыш фронты составында һуғышҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы артиллерия батареяһы ездовойы була. Подразделениеның [[1942 йыл]]дың 15 декабрендә раҫланған 292-се һанлы бойороғонда {{Цитата| «Алыш барышында өҙлөкһөҙ боеприпастар менән тәьмин итеп торғаны һәм ҡулланылған йә трофей ҡоралдарҙы йыйып килтергәне өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ» тип яҙылған<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057793/ Память народа. Абсалямов Фахрий Хусаинович]</ref>|}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1942)<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057793/ Память народа. Абсалямов Фахрий Хусаинович]</ref> == Хәтер == Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/208-absalyamov-fakhrij-khusainovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Фахрий Хусаинович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057793/ Память народа. Абсалямов Фахрий Хусаинович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/26931723/ Дорога памяти. Абсалямов Фахрий Хусаинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612170607/https://1418museum.ru/heroes/26931723/ |date=2021-06-12 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] o3n4jqcosduoccgsmj7pz0gvqgjhxlb 0 176070 1300149 1232919 2026-06-30T11:33:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300149 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{ФШ|Әбүбәкеров}} {{Ук}} ''' Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улы''' ([[1908]]—[[1944]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө (62-се гвардия) кавалерия полкында зенит ҡоролмаһы пулемётсыһы (номеры — ппс 1927 ч 771). Ҡыҙылармеец<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/327-abubakirov-akhmet-makhmutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Ахмет Махмутович Абубакиров]</ref>. == Биографияһы == Әхмәт Мәхмүт улы Әбүбәкеров [[1908 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] Татлыбай ауыл биләмәһе) [[Йәнйегет]] ауылында тыуған. [[1942 йыл]]дың 12 октябрендә<ref>[https://1418museum.ru/heroes/15579523/ Дорога памяти. Абубакиров Ахмет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613054358/https://1418museum.ru/heroes/15579523/ |date=2021-06-13 }}</ref> Баймаҡ район хәрби комиссариаты Әхмәт Әбүбәкеровты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. Ҡыҙылармеец Әбүбәкеров Әхмәт [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 313-сө (62-се гвардия) кавалерия полкында зенит ҡоролмаһы пулемётсыһы (номеры ппс 1927 ч 771) булып хеҙмәт итә. Төрлө мәғлүмәт буйынса, [[1944 йыл]]дың февралендә әллә мартында һәләк була (хәбәрһеҙ юғала)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero89627900/ Абубакиров Ахмет Махмутович]</ref>. == Хәтер == Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]] [[Йәнйегет]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/327-abubakirov-akhmet-makhmutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Ахмет Махмутович Абубакиров]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero89627900/ Память народа. Абубакиров Ахмет Махмутович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/15579523/ Дорога памяти. Абубакиров Ахмет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613054358/https://1418museum.ru/heroes/15579523/ |date=2021-06-13 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] dyd7pete3bsqeqc10w6f6r1il10p9ff 0 176097 1300151 1284701 2026-06-30T11:36:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300151 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улы''' ({{lang-ru|Абушахмин Гандалиф Гайнисламович}}) ([[1922]]—[[1995]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составында һуғышҡан. Ҡыҙылармеец. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры<ref name="112bkd.ru">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/904-abushakhmin-gandalif-gajnislamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абушахмин Гандалиф Гайнисламович]</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga3521449/ Память народа. Абушахмин Гандалиф Гайнисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723064822/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga3521449/ |date=2021-07-23 }}</ref>. == Биографияһы == Ғәндәлиф Ғәйнислам улы Әбүшаһмин [[1922 йыл]]да БАССР-ҙың [[Нуриман районы]] [[Яңы Күл]] ауылында тыуған. [[1942 йыл]]да [[Нуриман районы]] хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы составында һуғыша. == Һуғыштан һуң == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң, Ғәндәлиф Ғәйнислам улы Әбүшаһмин БАССР-ҙың [[Нуриман районы]]ндағы Баһау Нуриманов исемендәге колхозыда тракторсы-машинист булып хеҙмәт итә. Юғары хеҙмәт ҡаҙаныштары айҡанлы, БАССР ауыл хужалығы атҡаҙанған механизаторы почётлы исеменә лайыҡ була, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="112bkd.ru"/>. == Наградалары == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) * Жуков миҙалы<ref>* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga3521449/ Память народа. Абушахмин Гандалиф Гайнисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723064822/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga3521449/ |date=2021-07-23 }}</ref> * БАССР ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1980) * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] (1983)<ref name="112bkd.ru"/> == Хәтер == Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Нуримановский район, т. 9, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03394-5</ref> һәм БР-ҙың [[Нуриман районы]] [[Яңы Күл]] ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 7. Номер документа 84. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/904-abushakhmin-gandalif-gajnislamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абушахмин Гандалиф Гайнисламович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga3521449/ Память народа. Абушахмин Гандалиф Гайнисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723064822/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga3521449/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://foto.pamyat-naroda.ru/detail/3521449?utm_source=pmt_detail&static_hash=c26beecbae842600da5848d812835189v1 Фотография Абушахмина Гандалифа Гайнисламовича] * [https://1418museum.ru/heroes/23579698/ Гандалиф Абушахмин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613135428/https://1418museum.ru/heroes/23579698/ |date=2021-06-13 }} * [https://soldat.moypolk.ru/soldier/abushahmin-gandalif-gaynislamovich Бессмертный полк. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613141218/https://soldat.moypolk.ru/soldier/abushahmin-gandalif-gaynislamovich |date=2021-06-13 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Нуримановский район, т. 9, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03394-5 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] b7bddaa6q358uhkrk08ktj7aiwyt8x8 0 176101 1300148 1235065 2026-06-30T11:29:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300148 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улы''' ({{lang-ru|Абшарипов Вахит Абшарипович}}) ([[1909]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 19-сы гвардия айырым медик-санитар эскадроны сортировочный отделениеһының санинструкторы. Медицина хеҙмәтенең гвардия өлкән сержанты. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/332-absharipov-vakhit-absharipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абшарипов Вахит Абшарипович]</ref>. == Биографияһы == Вәхит Әбшәриф улы Әбшәрипов [[1909 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]) Шығай ауылында тыуған. [[1941 йыл]]да [[Белорет районы]] хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 19-сы гвардия айырым медик-санитар эскадроны сортировкалау отделениеһының санинструкторы булып хеҙмәт итә<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109054209/ Память народа. Абшарипов Вахит Абшарипович]</ref>. == Наградалары == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)<ref name="pamyat-naroda.ru"/> == Хәтер == Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X</ref> һәм БР-ҙың [[Шығай (Белорет районы)]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7755. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/332-absharipov-vakhit-absharipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абшарипов Вахит Абшарипович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109054209/ Память народа. Абшарипов Вахит Абшарипович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X * [https://1418museum.ru/heroes/29038282/ Дорога памяти. Вахит Абшарипов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613150012/https://1418museum.ru/heroes/29038282/ |date=2021-06-13 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1909 йылда тыуғандар]] 92hx67590ae3xa5ul60inlajjnwtntf 0 182203 1300122 1283842 2026-06-29T17:55:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300122 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғалина Рима Барый ҡыҙы''' ([[9 март]] [[1952 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор. [[1977]]—[[1984 йыл]]дарҙа Баймаҡ районы [[Ленин ордены|Ленин орденлы]] «Йылайыр» совхоз-техникумының балалар музыка мәктәбе директоры; 1984—1995 йылдарҙа — Урғаҙа урта мәктәбе, 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге Сибай педагогия колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 70 йыллығына арналған Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1978). == Биографияһы == Рима Барый ҡыҙы Ғалина 1952 йылдың 9 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баймаҡ районы]] [[Түбә]] ауылында тыуған. Икенсе һанлы [[Түбә мәктәбе|Түбә урта мәктәбе]]н тамамлағас, пионервожатый булып эш башлай. 1973 йылда Учалы музыка училищеһына уҡырға инә һәм 1977 йылда уны уңышлы тамамлап, «Йылайыр» совхозына эшкә килә. Бында балалар музыка мәктәбен асыуҙа ярҙамлаша. 1977—1984 йылдарҙа был мәктәптең директоры булып эшләй. «Йылайыр» совхозында ҙур халыҡ инструменттары ансамблен ойоштора. Ансамбль [[Ырымбур]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкә]]ләрендә, Башҡортостандың бик күп ҡала, райондарында, [[телевидение]]ла сығыш яһай, [[1978 йыл]]да [[Мәскәү]] ҡалаһында уҙған Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты исеменә лайыҡ була<ref name="С.Г.">[https://sib-worker.ru/articles/gorozhane/2021-10-18/sudba-razdvigala-put-propuskaya-menya-k-mechte-2551625 газета «Сибайский рабочий» Лина Ласынова «Судьба раздвигала путь, пропуская меня к мечте»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1984—1995 йылдарҙа — [[Урғаҙа мәктәбе|Урғаҙа урта мәктәбе]], 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Сибай]] педагогия колледжы уҡытыусыһы. 2009 йылдан хаҡлы ялда, дин юлында, шиғырҙар, йырҙар ижад итә. == Ижады == 50-ләп йыр авторы. Иң билдәле йырҙары: * «Юҡһыныу» ([[Шәриф Бикҡол|Шәриф Биҡҡол]] һүҙҙәре): * «Күк үләндәр», «Шәл бәйләнең, әсәй» ([[Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы|Ғалим Дәүләтов]] һүҙҙәре); * «Йәшлек бит ул»-«Дәүерҙәр» ([[Мәүлит Ямалетдинов]] һүҙҙәре); * «Яратам мин йәшәргә» (һүҙҙәрен үҙе яҙған). Йырҙарын билдәле йырсылар : Гөлсөм Бикбулатова, [[Ғәзим Ильясов]], [[Алһыу Бәхтиева]], [[Фәрүәз Урманшин]] һәм композиторҙың үҙенең уҡыусылары Руслан Ғәзизов, Йәғәфәр Нәҙершиндар башҡара<ref name="С.Г." />. Балалар өсөн «Бесәй», «Күркәм Сибай — йәшлек ҡалаһы» исемле йырҙар китабы авторы<ref name="С.Г." />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://sibped.ru/news-page/252-doroga-dlinoyu-v-zhizn Сибайский педагогический колледж имени Б.М.Мамбеткулова «Дорога длиною в жизнь»{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407170834/https://sibped.ru/news-page/252-doroga-dlinoyu-v-zhizn |date=2022-04-07 }} * [https://sib-worker.ru/articles/gorozhane/2021-10-18/sudba-razdvigala-put-propuskaya-menya-k-mechte-2551625 газета «Сибайский рабочий» Лина Ласынова «Судьба раздвигала путь, пропуская меня к мечте...»{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313224628/https://sib-worker.ru/articles/gorozhane/2021-10-18/sudba-razdvigala-put-propuskaya-menya-k-mechte-2551625 |date=2022-03-13 }} [[Категория:9 мартта тыуғандар]] [[Категория:1952 йылда тыуғандар]] [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] qo971c9aft6jts9zb9n0tw1zzejcntg 0 185742 1300109 1193276 2026-06-29T13:38:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300109 wikitext text/x-wiki '''Ябай һандарҙың таралыуы тураһында теорема''' ({{lang-ru|Теорема о распределении простых чисел}}) — [[Һандарҙың аналитик теорияһы|һандарҙың аналитик теорияһының]] [[ябай һан|ябай һандарҙың]] таралыуының асимптотикаһын тасуирлаусы теоремаһы, ул [[ябай һандарҙың таралыу функцияһы]] <math>\pi(n)</math> (<math>[1;n]</math> киҫегендәге ябай һандар һаны) <math>n</math> ҙурайыу менән <math>\frac{n}{\ln n}</math> кеүек арта тип раҫлай, йәғни: : <math> n\to \infty</math> <math> \frac{\pi(n)}{n/\ln n} \to 1</math>. Тупаҫ итеп әйткәндә, был, 1-ҙән <math>n</math>-ға тиклем осраҡлы ғына һайланған һандың ябай һан булыу ихтималлығы яҡынса <math>\frac{1}{\ln n}</math>-ға тигеҙ тигәнде аңлата. Шулай уҡ был теорема <math>k</math>-сы <math>p_k</math> ябай һанын һүрәтләү өсөн эквивалентлы рәүештә әйтеп бирелергә мөмкин: ул : <math> p_k \sim k\ln k, \quad k\to\infty </math> тип раҫлай (бында һәм артабан <math>f\sim g</math> яҙыуы функцияларҙың аргументы сикһеҙлеккә ынтылғанда <math>f/g \to 1</math> тигәнде аңлата). Ябай һандарҙың таралыуын [[интеграль логарифм]] функцияһы анығыраҡ һүрәтләй. [[Риман гипотезаһы]] үтәлгәндә дөрөҫ<ref>[https://dx.doi.org/10.4213/book231 Совр. пробл. матем., 2008, выпуск 11. — с. 30-31]</ref> : <math>\pi(n)=\operatorname{Li}(n)+O(\sqrt{n}\ln n)</math> <math>x\rightarrow\infty</math> саҡта. == Тарихы == Ябай һандарҙың урынлашыуында статистик законлылыҡты беренсе булып [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс]] абайлай. Ул Энке Иоганн Францҡа хатында (1849), 1792 йәки 1793 йылда уҡ, «тик эмпирик яҡтан, ябай һандарҙың тығыҙлығы «яҡынса логарифмға кире пропорциональ дәүмәлгә яҡын» булыуын күрҙем», тип хәбәр итә{{sfn |Дербишир|2010|с=178—179. }}. Был ваҡытҡа тиклем, Фелкель һәм Георг Вега төҙөгән ябай һандар таблийаһына нигеҙләнеп, Адриен Мари Лежандр (1796 йылда) [[ябай һандарҙың таралыу функцияһы]] <math>\pi(x)</math> (''x''-тан ҙур булмаған ябай һандар һаны) : : <math>\pi(x) \sim \frac{x}{\ln(x)-B}</math> аңлатмаһы менән яҡынайыуы мөмкин, тип фаразлайЮ бында <math>B \approx 1{,}08366.</math> Гаусс телгә алынған хатында Лежандр формулаһын тәнҡитләй һәм, эвристик фекерләү ҡулланып, икенсе яҡынса функцияны — [[интеграль логарифм]]ды тәҡдим итә: : <math>\mathrm{Li}(x)=\int_2^x \frac{1}{\ln x} \, dx</math> Ләкин Гаусс был гипотезаһын бер ерҙә лә баҫтырып сығармай. Ике яҡынлау ҙа, Лежандрҙың да, шулай уҡ Гаустың да, <math>\pi(x)</math> һәм <math>x / \ln(x)</math> функцияларының, юғарыла күрһәтелгән, бер үк күҙалланған асимптотик эквивалентлығына килтерә, шулай ҙа Гаусс яҡынлауы, әгәр хатаны баһалағанда функциялар сағыштырмаһы урынына уларҙың айырмаһын ҡарағанда, яҡшыраҡ булып сыға. [[Чебышёв, Пафнутий Львович|Чебышёв]] үҙенең ике хеҙмәтендә, [[1848]] һәм [[1850 йыл]]дарҙа<ref>''Ахиезер Н. И.'' П. Л. Чебышёв и его научное наследие.</ref>, : {{EF|:|<math>\frac{\pi(x)}{x/\ln x} \qquad</math> |ref=1 }} сағыштырмаһының [[өҫкө сикләнмә|өҫкө]] M һәм [[аҫҡы сикләнмә|аҫҡы]] m сикләнмәләре <math>0{,}92129 \leqslant m \leqslant M \leqslant 1{,}10555</math> сиктәре эсендә, шулай уҡ, ''әгәр'' (1) сағыштырмаһының сикләнмәһе булһа, ул 1-гә тигеҙ тип иҫбатлай. <!-- Сказать ли, что он также показывает, что единственной точной до x/ln² x формулой может быть формула с1 ? --> Аҙағыраҡ (1881) [[Сильвестр, Джеймс Джозеф|Дж. Дж. Сильвестр]] сикләнмә өсөн рөхсәт ителгән интервалды 10 %-тан 4 %-ҡа тиклем тарайта. [[1859 йыл]]да Бернхард Римандың, (Леонард Эйлер ысын аргумент функцияһы булараҡ индергән) [[Римандың дзета-функцияһы|'''ζ'''-функцияһын]] комплекслы өлкәлә ҡараусы, һәм уны ябай һандарҙың таралыуы менән бәйләүсе хеҙмәте барлыҡҡа килә. Был хеҙмәттең идеяһын үҫтереп, [[1896 йыл]]да Жак Адамар һәм де ла Валле Пуссен бер үк ваҡытта һәм бер-береһенә бәйһеҙ ябай һандарҙың таралыуы тураһында теореманы иҫбат итәләр. Ахыр килеп, [[1949 йыл]]да комплекслы анализды ҡулланмаған Эрдеш—Сельберг иҫбатлауы барлыҡҡа килә. == И5батлау барышы == === Чебышёвтың пси-функцияһын терминдарын үҙгәртеп формулировкалау === Фекерләүҙең дөйөм башланғыс этабы булып ябай һандарҙың таралыу законын, : <math> \psi(x)=\sum_{p^k \le x} \log p, \qquad \qquad (*) </math> тип билдәләнгән Чебышёвтың пси-функцияһы терминдарында үҙгәртеп формулировкалау тора, икенсе төрлө әйткәндә, Чебышёвтың пси-функцияһы ул [[Мангольдт функцияһы]] [[Арифметик функция|суммаһы]]: : <math> \psi(x)=\sum_{n\le x} \Lambda(n), \qquad \Lambda(n)= \begin{cases} \log p, & n=p^k, \, k\ge 1, \quad p \,\text{is a prime} \\ 0, & \text{otherwise}. \end{cases} </math> Тап ошонан сығып ҡарағанда, ябай һандарҙың таралыуының асимптотик законы {{рамка}} : <math> \psi(x)\sim x, \quad x\to \infty. </math> {{конец рамки}} тиң булып сыға. Был шунан килеп сыға, логарифм <math>[1,n]</math> киҫегенең ҙур өлөшөндә «даими тиерлек», ә квадраттарҙың, кубтарҙың, һәм башҡаларҙың (*) суммаһына өлөшө иҫәпкә алмаҫлыҡ бәләкәй; шуға күрә бөтә ҡушылыусы логарифмдар <math>\ln p</math> яҡынса <math>\ln x</math>-ҡа тигеҙ, һәм <math>\psi(x)</math> функцияһы асимптотик үҙен <math>\pi(x) \cdot \ln x</math> функцияһы кеүек тота. === Классик фекерләүҙәр: Римандың дзета-функцияһына күсеү === [[Эйлер тождествоһы|Эйлерр тождествоһынан]] күренеүенсә, : <math> \zeta(s)=\prod_p \frac{1}{1-p^{-s}}, </math> Мангольдт функцияһына ярашлы [[Дирихле рәте]] («сығарыусы функция»), дзета-функцияның минус логарифмик сығарылмаһына тигеҙ: : <math> \sum_n \Lambda(n) n^{-s} = - \frac{\zeta'(s)}{\zeta(s)}. </math> Бынан тыш, <math>a^s/s</math> функцияһынан 0-дән уңда урынлашҡан вертикаль тура һыҙыҡ буйлап интеграл <math>a>1</math> булғанда <math>2\pi i</math>-гә тигеҙ һәм <math>0<a<1</math> булғанда 0-гә тигеҙ. Шуға күрә, уң һәм һул яғын <math>\frac{1}{2\pi i} x^s/s</math>-ға ҡабатлағанда һәм (ыҡсым — үҙ булмаған интегралдар шартлы ғына йыйыла!) <math>ds</math> вертикаль тура һыҙығы буйынса интегрираллау һул яғында <math>n\leqslant x</math> менән теүәл <math>\Lambda(n)</math> суммаһын ҡалдыра. Икенсенән, [[вычет тураһында төп теорема|вычет тураһында теоремаларҙы]] ҡулланыу һул яғын вычеттар суммаһы күренешендә яҙырға мөмкинлек бирә; дзета-функцияның һәр нуленә 1-гә тигеҙ булған вычеты менән уның логарифмик сығарылмаһының беренсе тәртиптәге полюсы ярашлы, ә <math>s=1</math> нөктәһендә беренсе тәртиптәге полюсҡа — <math>(-1)</math>-гә тигеҙ булған вычеты менән беренсе тәртиптәге полюс ярашлы. Был программаны ҡәтғи тормошҡа ашырыу<ref>{{Cite web |url=http://people.reed.edu/~jerry/361/lectures/rvm.pdf |title=Sketch of the Riemann--von Mangoldt explicit formula |access-date=2009-11-15 |archive-date=2010-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707114227/http://people.reed.edu/~jerry/361/lectures/rvm.pdf |deadlink=no }}</ref> Римандың асыҡ формулаһын<ref>{{MathWorld|urlname=ExplicitFormula|title=Explicit Formula}}</ref> табырға мөмкинлек бирә: : <math> \psi(x) =x-\sum_{{\rho: \, \zeta(\rho)=0, \atop 0<\operatorname{Re}(\rho)<1}}\frac{x^\rho}{\rho} - \log(2\pi) -\frac{1}{2}\log(1-x^{-2}). \qquad \qquad (**) </math> Бында ҡушыу <math>\rho</math> дзета-функцияһының <math>0<\operatorname{Re}(s)<1</math> [[кризис һыҙат]]ында ятҡан нулдәре буйынса алып барыла, <math>-\log(2\pi)=-\frac{\zeta'(0)}{\zeta(0)}</math> ҡушылыусыһы нулдә <math>\frac{x^s}{s}</math> полюсына, ә <math>-\log(1-x^{-2})/2</math> ҡушылыусыһы — дзета-функцияның «тривиаль» тип аталған <math>s=-2,-4,-6,\dots</math> нулдәренә яуап бирә. Дзета-функцияның кризис һыҙатынан ситтә тривиаль булмаған нулдәренең булмауы эҙләнгән раҫлауға килтерә <math>\psi(x)\sim x</math> ((**) формулаһында сумма <math>x</math>-ҡа ҡарағанда яйыраҡ үҫәсәк). Бынан тыш, [[Риман гипотезаһы]] <math>\psi(x)</math>-тың <math>x</math>-тан, һәм, ярашлы рәүештә, <math>\pi(x)</math>-тың <math>x/\ln x</math>-тан мөмкин булған тайпылыуҙарына «оптималь» баһа биреүгә килтерә. === Элементар иҫбатлау: Эрдеш-Сельбергтың тамамлауы === Логарифмлағандан һуң түбәндәге күренештә яҙылыусы [[арифметиканың төп теоремаһы]] : <math> \ln n = \sum_{p,k: \, p^k|n} \ln p </math> шул рәүешле [[арифметик функция|арифметик функциялар]] һәм [[Дирихле төргәге]] терминдарында түбәндәгесә формулировкалана : <math> \ln = \Lambda * \mathbf{1}, </math> бында <math>\ln</math> һәм <math>\mathbf{1}</math> — ярашлы рәүештә арифметик функциялар, аргумент логарифмы һәм тождестволы берәмек. [[Мёбиус функцияһы#Мёбиус әйләндереүе|Мёбиус әйләндереүҙәре]] формулаһы <math>\mathbf{1}</math>-ҙе уң яҡҡа күсерергә мөмкинлек бирә: : <math> \Lambda= {\ln} * \mu, \qquad \qquad (**) </math> бында <math>\mu</math> — Мёбиус функцияһы. (**) һул яғының [[Арифметик функция суммаһы|суммаһы]]  — эҙләнгән <math>\psi</math> функцияһы. Уң яғында Дирихле гиперболаһы формулаһын ҡулланыу төргәк суммаһын <math>\sum\limits_k L\left(\frac{n}{k}\right) \mu(k)</math> суммаһына ҡайтарып ҡалдырырға мөмкинлек бирә, бында <math>L</math> — логарифм суммаһы. [[Эйлер-Маклорен формулаһы|Эйлер-Маклорен формулаһын]] ҡулланыу <math>L(n)</math>-ды түбәндәгесә яҙырға мөмкинлек бирә : <math>L(n)=n\ln n - n + \frac{1}{2} \ln n + \gamma + o(1),</math> бында <math>\gamma</math> — [[Эйлер даимиһы]]. Ҡулайлы һайлап алынған ''F'' функцияһы өсөн (атап әйткәндә, <math>F(x)=x-\gamma-1</math>) был аңлатманан <math>\sum\limits_k F\left(\frac{n}{k}\right)</math> күренешендәге ҡушылыусыларҙы айырып алып, һәм ҡалдыҡты ''R'' аша тамғалап, Мёбиус әйләндереүе арҡаһында табабыҙ : <math>\Lambda = F + \sum\limits_k R\left(\frac{n}{k}\right) \mu(k).</math> <math>F(x)\sim x</math> булғанлыҡтан, икенсе ҡушылыусы <math>o(x)</math> күренешендә булыуын тикшерергә ҡала. [[Аскер леммаһы|Аскер леммаһын]] ҡулланыу был мәсьәләне <math>M(x)=o(x)</math> раҫлауын тикшереүгә ҡайтарып ҡалдырырға мөмкинлек бирә, бында <math>M(x)=\sum\limits_{n\leqslant x} \mu(n)</math> — [[Мертенс функцияһы]], Мёбиус функцияһы суммаһы. Аҫ эҙмә-эҙлелектә Мёбиус функцияһы суммаларының бәләкәйлеге <math>1/n</math> функцияһына ҡулланылған әйләндереү формулаһынан килеп сыға. Артабан, арифметик функциялар алгебраһында Мёбиус функцияһы (мультипликатив операция-төргәк менән) беренсе тәртиптәге «дифференциаль тигеҙләмә»не ҡәнәғәтләндерә : <math>\mu'=-\mu*\Lambda,</math> бында <math>f'(n)=f(n)\cdot \ln n</math> — был алгебрала дифференциаллау (Дирихле рәттәренә күсеү уны ғәҙәттәге функцияны дифференциаллауға әйләндерә). Шуға күрә ул икенсе тәртиптәге тигеҙләмәләрҙе лә ҡәнәғәтләндерә : <math>\mu''= \mu*(\Lambda*\Lambda - \Lambda').</math> Был тигеҙләмәне «урталаштырыу» һәм, <math>\Lambda_2=\Lambda*\Lambda+\Lambda</math> функцияһының суммаһы асимптотикаһы <math>\Lambda</math> суммаларының асимптотикаһынан яҡшыраҡ баһаланыуы, <math>\frac{M(x)}{x}</math> сағыштырмаһын был сағыштырманың урта ҡиммәттәре аша баһаларға мөмкинлек бирә. Бындай баһа «аҫ эҙмә-эҙлелек буйынса бәләкәй» булыу менән бергә эҙләнгән <math>M(x)=o(x)</math> баһаһын алырға мөмкинлек бирә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дзета-функция Римана]] * [[Постулат Бертрана]] <!-- * [[Теорема Тао об арифметических прогрессиях простых]] — наверное, всё же далековато… --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Классик хеҙмәттәр === * ''Jacques Hadamard''. [http://archive.numdam.org/ARCHIVE/BSMF/BSMF_1896__24_/BSMF_1896__24__199_1/BSMF_1896__24__199_1.pdf Sur la distribution des zéros de la fonction <math>\zeta(s)</math> et ses conséquences arithmétiques]. ''Bull. Soc. Math. France'', № 24 (1896), 199—220. * ''Charles de la Vallée Poussin''. Recherces analytiques sur la théorie des nombres premiers. ''Ann. Soc. Sci. Bruxells'', 1897. * ''Чебышёв П. Л.'' Об определении числа простых чисел, не превосходящих данной величины, 1848. * ''Чебышёв П. Л.'' О простых числах, 1850. * {{Статья | автор=Bernhard Riemann. |заглавие=Űber die Anzahl der Primzahlen unter einer gegebenen Grösse | ссылка=http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Riemann/Zeta/ | год=1859 | издание=Monatsberichte der Berliner Akademie }} === Хәҙерге заман әҙәбиәте === * {{книга|автор=Дербишир, Джон. |заглавие=Простая одержимость. Бернхард Риман и величайшая нерешенная проблема в математике |издательство=Астрель |год=2010 |страниц=464 |isbn=978-5-271-25422-2 |ref=Дербишир }} * ''Диамонд Г.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=rm&paperid=4716&option_lang=rus Элементарные методы в изучении распределения простых чисел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062248/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=rm&paperid=4716&option_lang=rus |date=2018-07-07 }}, [[УМН]], 45:2(272) (1990), 79-114. * ''Постников А. Г., Романов Н. П.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=rm&paperid=8019&option_lang=rus Упрощение элементарного доказательства А. Сельберга асимптотического закона распределения простых чисел], [[УМН]], 10:4(66) (1955), с. 75-87 * ''Erdős, P.'' Démonstration élémentaire du théorème sur la distribution des nombres premiers. Scriptum 1, Centre Mathématique, Amsterdam, 1949. * ''Selberg, A.'' An Elementary Proof of the Prime Number Theorem, Ann. Math. 50, 305—313, 1949. == Һылтанмалар == * {{MathWorld|urlname=PrimeNumberTheorem|title=Prime Number Theorem}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Һандар теорияһы]] [[Категория:Логарифмдар]] [[Категория:Ябай һандар тураһында теоремалар]] [[Категория:Карл Фридрих Гаусс]] efdmigob7vslsgqskmpky0eiab5j023 0 197887 1300137 1272170 2026-06-30T04:18:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300137 wikitext text/x-wiki {{Персона | имя = Ҡуҙыев Рамаҙан Усман улы | изображение = Ҡуҙыев Рамаҙан Усман улы.jpg | описание = | дата рождения = 18.10.1906 | место рождения = [[Ырымбур губернаһы]], [[Силәбе өйәҙе]], [[Мәтәл]] ауылы | дата смерти = 25.07.1981 | место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | гражданство = {{СССР}} | подданство ={{Рәсәй империяһы}} | религия = | отец = Усман | мать = Ғәфифә | супруг =[[Хафизова Мәрхәбә Динмөхәмәт ҡыҙы]] | дети =Луиза }} '''Ҡуҙыев Рамаҙан Усман улы''' ([[18 октябрь]] [[1906 йыл]] — [[25 июль]] [[1981 йыл]]) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1958). [[Башҡорт АССР-ы]]ның икенсе саҡырылыш (1947—1951) Юғары Советы депутаты. == Биографияһы == Ҡуҙыев Рамаҙан Усман улы 1906 йылдың 18 октябрендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] (хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] {{ТУ|Арғаяш районы}}) [[Мәтәл]] ауылында тыуған. Милләте [[башҡорт]]. Атаһы Усман Беренсе донъя һуғышынан яраланып ҡайта һәм 1916 йылда вафат була. Мәтәл рус-башҡорт мәктәбендә башланғыс белемде ала. 1927 йылда Мәскәүҙә Эшселәр факультетын, 1936 йылда [[Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университеты]]н тамамлай. 1927 йылдан — ВЛКСМ-дың Арғаяш улус комитетының яуаплы сәркәтибе. Ҡуҙыевтың «Мәтәл ауылы» тигән башҡорт телендә тәүге мәҡәләһе «Башҡортостан» гәзитенең 1928 йылдың 4 ғинуарында сыҡҡан 2-се һанында баҫтырыла. 1928—1930 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 1930 йылдан КПСС ағзаһы, Эшсе-крәҫтиән инспекцияһының Район контроль комиссияһы рәйесе урынбаҫары. 1938 йылдан 1948 йылға тиклем (һуғыш йылдарында өҙөклөк менән) — [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] Пленумы ағзаһы, 1939 йылдан 1947 йылға тиклем — [[Өфө]] ҡала Советы депутаты була. Мәҙәниәт-ағартыу бүлеге мөдире Ҡузыев 1938 йылдың 15 майында хеҙмәтсәндәр исеменән СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы кинематография эштәре буйынса комитетына [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат»]] тарихи кинокартинаһын төшөрөүҙе һорап хат яҙа. ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бюроһының 1938 йылдың 10 июлендәге ҡарары менән ул «Салауат» тарихи драмаһын төҙөү буйынса хөкүмәт комиссияһы составына индерелә. Стәрлетамаҡ ҡалаһында сәйәси советты камиллаштырыу буйынса ҡыҫҡа ваҡытлы курстарҙы тамамлай һәм 1941 йылдың авгусынан 1942 йылдың февраленә тиклем [[Дәүләкән педагогия училищеһы]] директоры булып эшләй. 1942 йылдың февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дәүләкән районы]] хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға мобилизациялана. 1942 йылдың октябренән [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронтында. [[Сталинград алышы]]нда ҡатнаша. Сталинград, Волхов, 2-се Балтик буйы, 1-се Белоруссия фронттары ғәскәрҙәре составында һуғыша. 3-сө удар армияһы 93-сө уҡсылар корпусы 115-се уҡсылар дивизияһы 576-сы уҡсылар полкының взвод командиры, политработник (агитатор), 3-сө удар армияһының 153-сө армия запас уҡсылар полкының агитаторы булып хеҙмәт итә. 1-се Белоруссия фронты частары составында [[Берлин]]ға хәтлем барып етә. Майор хәрби званиеһына эйә була. 1945 йылдың ноябрендә демобилизациялана. Һуғыш тамамланғас, Өфөгә ҡайта һәм 1945—1947 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесенең мәҙәниәт һәм һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса урынбаҫары, 1947—1950 йылдарҙа БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы була. 1950—1969 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы (хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]) [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ында индустриялаштырыу, коллективлаштырыу, ауыл хужалығы, эшсе синыф процестарын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Һуғышҡа тиклемге осорҙа республиканың сәнәғәт, ауыл хужалығы үҫеш тарихын; Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Башҡортостан мәҙәниәтен өйрәнә. 50 фәнни хеҙмәт авторы, 6 коллектив монография һәм документтар йыйынтығының авторҙашы. 1981 йылдың 25 июлендә вафат була. == Наградалары == * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944), * I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945), * II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) ордены, * «Сталинградты обороналаған өсөн» (1942), «Берлинды алған өсөн» (1945), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945), «Варшаваны азат иткән өсөн», «Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалдары. * «Почет билдәһе» ордены (1949). == Хеҙмәттәре == * Культурное строительство в Башкирской АССР в годы четвертой пятилетки (1946—1950 гг.): автореф. дис канд. ист. наук / Р. У. Кузыев. — Уфа, 1958. — 20 с. * Багау Нуриманoв: революционер-большевик, герой гражданской войны. 1893—1918 / Р. У. Кузыев. — Уфа: Башкир. книж. изд-во, 1955. — 90 с. * Бахтигарей Шафиев: большевик-революционер. 1897—1918. / Р. У. Кузыев. — Уфа: Башкир. книж. изд-во, 1972. — 127 с. * Шагит Худайбердин: большевик, герой гражданской войны. 1896—1924. / Р. У. Кузыев. — Уфа: Башкнигоиздат, 1964. — 95 с. * Мэтелле. Метелева — моя родная деревня. == Хәтер == * Арғаяш районы хакимиәтенең 2001 йылғы ҡарары нигеҙендә Мәтәл ауылы урамдарының береһенә (элекке Совет урамына) Р. У. Кузыев исеме бирелә. * 2022 йылда Мәтәл ауылында уның хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дәүләкән педагогия училищеһы]] * [[БАССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Әҙәбиәт == * ''Исянгулов Ш. Н.'' Вклад Г. Х. Гумерова и Р. У. Кузыева в историческую науку Башкортостана // Россия и Восток: взаимодействие стран и народов: труды Х Всерос. съезда востоковедов, посвященного 125-летию со дня рождения выдающегося востоковеда Ахмет-Заки Валиди Тогана. Книга 1. — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2015. — С. 263—266. * Кузыев Рамазан Усманович // Уфимский федеральный исследовательский центр РАН. Ученые БФАН СССР — УФИЦ РАН / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Информреклама, 2021. — 196 с. — C.87. == Һылтанмалар == * [https://rep.ksu.kz/bitstream/handle/data/13558/М.Ф.%20СиразетдиноваСтраницы%20из%202022_history_2_106_2022-8.pdf?sequence=1&isAllowed=y /«Биография Кузыева Рамазана Усмановича (1906–1981) в контексте культурного строительства советского Башкортостана» М.Ф. Сиразетдинова Башкирский государственный университет, Уфа, Россия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240501164609/https://rep.ksu.kz/bitstream/handle/data/13558/%D0%9C.%D0%A4.%20%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D1%8B%20%D0%B8%D0%B7%202022_history_2_106_2022-8.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=2024-05-01 }} * [http://rihll.com/news/611-78-j-godovshine-velikoj-pobedy.html Кузыев Рамазан Усманович] // Ордена Знак Почета Институт истории, языка и литературы Уфимского федерального исследовательского центра Российской академии наук, 2004—2024. * ''Хибатуллина Р. Б.'' [https://argayash.com/20220522-meteleva-moya-rodnaya-derevnya Метелева — моя родная деревня] // Аргаяш-Медиа. [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] q4ptrvc4mkl71x82ktghovfmpdg9uez 0 199406 1300117 1281259 2026-06-29T14:31:08Z Neuvillette 39826 /* */ 1300117 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ankara_and_mosque_wza.jpg|мини| Төркиәнең баш ҡалаһы [[Анкара|Анҡара]].]] [[Кесе Азия|Анатулы ярымутрауы]] менән [[Фракия]] ерҙәрендә урынлашҡан [[Төркиә|Төркиәнең]] 81 иле, йәғни өлкәһе бар, улар Төркиәнең иң ҙур {{Comment|идари|административ}} бүленештәре булып торалар. Ошо 81 өлкә 973 төбәккә бүленә. Был төбәктәр иһә тағы мәхәлләләр һәм ауылдар булараҡ иң бәләкәй идари берәмектәргә айырыла. Төркиә статистика {{Comment|ҡоромо|институты, учреждениеһе}} мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылында Төркиә халҡы 83 миллион кешегә еткән. Был һандың 77 миллионы өлкә һәм төбәк үҙәктәрендә йәшәгән кешеләр булған. Иң күп кеше һанлы өлкә [[Истанбул (провинция)|Истанбул]], иң әҙе иһә — [[Байборт]]. Алан ҡарашынаниң ҙуры [[Ҡуниә]], иң бәләкәйе иһә [[Ялыуа]]. Үҙәге Иҙмет булған [[Ҡужаиле]] өлкәһенән, үҙәге [[Атабаҙары]] булған [[Саҡариә]] өлкәһенән һәм үҙәге [[Антакиә]] булған [[Хатай]] өлкәһенән башҡа, [[бөйөкшәһәр]] булмаған бөтә өлкәләрҙең үҙәк төбәктәренең атамаһы өлкә менән бер үк исемде ташый. == Өлкәләр == {{Төркиә өлкәләре}}<center>{{Türkiye etiketli iller haritası|width=870|float=none}} <div style="position:absolute; font-size:85%; left:81px; top:49.42px">[[Кыркларәли (провинция)|Kırklareli]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:20.1px; top:74.65px">[[Әдирнә (провинция)|Edirne]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:60.12px; top:87.7px">Tekirdağ <div style="position:absolute; font-size:85%; left:14.88px; top:148.6px">[[Чанаккале (провинция)|Çanakkale]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:84.48px; top:171.22px">Balıkesir <div style="position:absolute; font-size:85%; left:126.24px; top:141.64px">Bursa <div style="position:absolute; font-size:85%; left:131.46px; top:113.8px">Yalova <div style="position:absolute; font-size:85%; left:143.64px; top:73.78px">[[Истанбул (провинция)|İstanbul]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:166.26px; top:99.88px">[[Ҡужаиле|Kocaeli]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:192.36px; top:117.28px">Sakarya <div style="position:absolute; font-size:85%; left:225.42px; top:98.14px">Düzce <div style="position:absolute; font-size:85%; left:235.86px; top:79px">Zonguldak <div style="position:absolute; font-size:85%; left:260.22px; top:129.46px">Bolu <div style="position:absolute; font-size:85%; left:183.66px; top:148.6px">Bilecik <div style="position:absolute; font-size:85%; left:223.68px; top:179.92px">[[Иҫкешәһәр (провинция)|Eskişehir]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:152.34px; top:192.1px">[[Көтаһъя|Kütahya]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:81px; top:214.72px">Manisa <div style="position:absolute; font-size:85%; left:52.29px; top:244.3px">İzmir <div style="position:absolute; font-size:85%; left:79.26px; top:279.1px">Aydın <div style="position:absolute; font-size:85%; left:94.05px; top:318.25px">Muğla <div style="position:absolute; font-size:85%; left:129.72px; top:279.1px">Denizli <div style="position:absolute; font-size:85%; left:174.96px; top:301.72px">Burdur <div style="position:absolute; font-size:85%; left:141.9px; top:237.34px">Uşak <div style="position:absolute; font-size:85%; left:197.58px; top:230.38px">Afyonkarahisar <div style="position:absolute; font-size:85%; left:213.24px; top:279.1px">[[Ыспарта (провинция)|Isparta]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:199.32px; top:333.04px">[[Анталья (провинция)|Antalya]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:281.1px; top:270.4px">[[Конья (провинция)|Konya]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:345.48px; top:350.44px">[[Мәрсин (провинция)|Mersin]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:312.42px; top:320.86px">Karaman <div style="position:absolute; font-size:85%; left:345.48px; top:259.96px">Aksaray <div style="position:absolute; font-size:85%; left:352.44px; top:202.54px">Kırşehir <div style="position:absolute; font-size:85%; left:336.78px; top:179.05px">Kırıkkale <div style="position:absolute; font-size:85%; left:326.34px; top:120.76px">[[Чанкыры (провинция)|Çankırı]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:286.32px; top:94.66px">Karabük <div style="position:absolute; font-size:85%; left:298.5px; top:54.64px">Bartın <div style="position:absolute; font-size:85%; left:331.56px; top:75.52px">Kastamonu <div style="position:absolute; font-size:85%; left:406.38px; top:61.6px">Sinop <div style="position:absolute; font-size:85%; left:383.76px; top:136.42px">Çorum <div style="position:absolute; font-size:85%; left:409.86px; top:186.88px">Yozgat <div style="position:absolute; font-size:85%; left:375.06px; top:232.12px">Nevşehir <div style="position:absolute; font-size:85%; left:383.76px; top:286.06px">Niğde <div style="position:absolute; font-size:85%; left:415.08px; top:334.78px">Adana <div style="position:absolute; font-size:85%; left:458.58px; top:378.28px">Hatay <div style="position:absolute; font-size:85%; left:437.7px; top:308.68px">Osmaniye <div style="position:absolute; font-size:85%; left:475.98px; top:273.88px">[[Каһраманмараш (провинция)|Kahramanmaraş]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:432.48px; top:247.78px">Kayseri <div style="position:absolute; font-size:85%; left:498.6px; top:186.88px">Sivas <div style="position:absolute; font-size:85%; left:465.54px; top:145.12px">Tokat <div style="position:absolute; font-size:85%; left:429px; top:117.28px">Amasya <div style="position:absolute; font-size:85%; left:448.14px; top:92.92px">Samsun <div style="position:absolute; font-size:85%; left:505.56px; top:110.32px">Ordu <div style="position:absolute; font-size:85%; left:542.1px; top:113.8px">Giresun <div style="position:absolute; font-size:85%; left:578.64px; top:179.92px">[[Әрзинжан (провинция)|Erzincan]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:531.66px; top:249.52px">Malatya <div style="position:absolute; font-size:85%; left:491.64px; top:329.56px">Gaziantep <div style="position:absolute; font-size:85%; left:498.6px; top:352.18px">Kilis <div style="position:absolute; font-size:85%; left:573.42px; top:326.08px">Şanlıurfa <div style="position:absolute; font-size:85%; left:526.44px; top:291.28px">Adıyaman <div style="position:absolute; font-size:85%; left:576.9px; top:131.2px">Gümüşhane <div style="position:absolute; font-size:85%; left:601.26px; top:106.84px">Trabzon <div style="position:absolute; font-size:85%; left:651.72px; top:92.92px">Rize <div style="position:absolute; font-size:85%; left:629.1px; top:146.86px">Bayburt <div style="position:absolute; font-size:85%; left:681.3px; top:162.52px">[[Әрзурум (провинция)|Erzurum]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:695.22px; top:82.48px">Artvin <div style="position:absolute; font-size:85%; left:743.94px; top:91.18px">[[Ардаһан (провинция)|Ardahan]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:754.38px; top:127.72px">Kars <div style="position:absolute; font-size:85%; left:763.08px; top:171.22px">[[Ағры (провинция)|Ağrı]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:799.62px; top:153.82px">Iğdır <div style="position:absolute; font-size:85%; left:597.78px; top:207.76px">Tunceli <div style="position:absolute; font-size:85%; left:576.9px; top:237.34px">[[Элазыг (провинция)|Elazığ]] <div style="position:absolute; font-size:85%; left:620.4px; top:273.88px">Diyarbakır <div style="position:absolute; font-size:85%; left:660.42px; top:315.64px">Mardin <div style="position:absolute; font-size:85%; left:670.86px; top:251.26px">Batman <div style="position:absolute; font-size:85%; left:726.54px; top:277.36px">Siirt <div style="position:absolute; font-size:85%; left:745.68px; top:299.98px">Şırnak <div style="position:absolute; font-size:85%; left:731.76px; top:247.78px">Bitlis <div style="position:absolute; font-size:85%; left:658.68px; top:212.98px">Bingöl <div style="position:absolute; font-size:85%; left:709.14px; top:214.72px">Muş <div style="position:absolute; font-size:85%; left:801.36px; top:239.08px">Van <div style="position:absolute; font-size:85%; left:818.76px; top:294.76px">Hakkâri [[Файл:Desc-i.svg|справа|20x20пкс]] </div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></div></center> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |+Төҫтәр | style="background-color:#33CCFF" | | Башҡала һәм {{Comment|бөйөкшәһәр|метрополия|Бөйөкшәһәр}} |- | style="background-color:yellow" | | {{Comment|Бөйөкшәһәр|метрополия|Бөйөкшәһәр}} |- |} [[Категория:Төркиә провинциялары]] [[Категория:Төркиә өлкәләре]] 41olbwqkyhvmrf6sryzejupyyxbe4ex 0 201292 1300124 1299297 2026-06-29T18:59:46Z Марьям Султанбаева 41189 1300124 wikitext text/x-wiki {{Навигация для года|2026}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2026|КК=25 января|ИК=20 августа}} {{Год начинающийся|2026}} * [[Ҡытай календары]] буйынса Ҡыҙыл Ат йылы. * БДБ-ла һаулыҡ һаҡлау йылы. * Рәсәйҙә халыҡтар берҙәмлеге йылы. * Белоруссияла белорус ҡатын-ҡыҙҙары йылы. * Ҡаҙағстанда цифрлаштырыу һәм яһалма интеллект йылы. == Вафаттар == === Февраль === * [[26 февраль]] ― [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]], яҙыусы. БР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001)<ref>«Лейла Аралбаева.»[https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-02-26/v-bashkirii-umerla-izvestnaya-poetessa-tansylu-karamysheva-4594674 В Башкирии умерла известная поэтесса Тансылу Карамышева.] [[Башинформ]], 26.02.2026</ref>. === Май === * [[4 май]] ― [[Толкачёв Константин Борисович]], Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы рәйесе (1999—2026)<ref>[https://gossov.tatarstan.ru/index.htm/news/4718.htm Марат Ахметов выразил соболезнования в связи с кончиной Константина Толкачева.] Государственный Совет Республики Татарстан, 4.05.2026</ref>.. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} hv0xggl3vojdewg9fcxefzjmae0zpvl 0 201322 1300096 1300095 2026-06-29T12:00:05Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300096 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;Шундай саф һауа һәм «Һауа асыҡ һәм зәңгәр…» («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Беренсе ике строфала әйләнмә структура бар, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] mye73eur5a6x63w41tdsq9a9wln1ikf 1300097 1300096 2026-06-29T12:05:44Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300097 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа...» («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Беренсе ике строфала әйләнмә структура бар, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] nuxvc6g5tqwaabgieb8porhip8awmt2 1300098 1300097 2026-06-29T12:07:51Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300098 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа...» («Воздух прозрачный и синий...») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Беренсе ике строфала әйләнмә структура бар, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 96o0nv3hwj4q6pr1acmk45wxm76knly 1300099 1300098 2026-06-29T12:11:20Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300099 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] k2i14nfk2o5xywgljh87zpct564y7b5 1300100 1300099 2026-06-29T12:21:33Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300100 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Текст матур, ситләнгән интонация менән характерлана. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 4zyoukxx6s1jh0nhumeahx65i2zxkua 1300101 1300100 2026-06-29T12:38:57Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300101 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 3frz55sbfahb9qrsqiigqrqtjg90imt 1300102 1300101 2026-06-29T12:46:02Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300102 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] hi620fmvqtvfzssg9yleofprfkcpzk3 1300103 1300102 2026-06-29T12:49:02Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300103 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] ogks2f1ic6q6qmpjx1kq7egq4wmufd1 1300104 1300103 2026-06-29T13:04:23Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300104 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Хорасанда шундай ишектәр бар...» Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор әйтеүенсә, хатта әсир итерлек матур Фарсы ла, мөхәббәте булмаһа, үҙен тота алмай. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына - Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] dvxuqa8ct8h9xl0978ccg2hwa644s3t 1300105 1300104 2026-06-29T13:19:31Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300105 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Хорасанда шундай ишектәр бар...» Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына - Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 2a4jxo323diu34q55vab6q0l0n5gmb3 1300106 1300105 2026-06-29T13:23:10Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300106 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Хорасанда шундай ишектәр бар...» («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына - Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] l03sf6727o3h0xv1olrn1ws5zdkqwyn 1300107 1300106 2026-06-29T13:26:30Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300107 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Хорасанда шундай ишектәр бар...» («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына - Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] rid0p4e51xttvs9i1hj1ohal2g218eg 1300108 1300107 2026-06-29T13:28:39Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300108 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Хорасанда шундай ишектәр бар...» («В Хорасане есть такие двери...») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына - Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] r9db24hh4skf6g9sgpux98inuinlsn3 1300110 1300108 2026-06-29T13:40:32Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300110 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһәрәзә образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай, ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә. Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «олеандр һәм левкой еҫе»)[3], һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра. Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай[8]. ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 1sxvjxfbsh5tifslt3jp4v0ttkh2xyf 1300111 1300110 2026-06-29T13:51:38Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300111 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһәрәзә образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай, ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә. Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «олеандр һәм левкой еҫе»)[3], һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра. Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай[8]. {{Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.}} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] gzbsh33r239dh3nm8g00ow2g4rv62tq 1300112 1300111 2026-06-29T14:01:55Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300112 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай, {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}} Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә. {{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}} Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «олеандр һәм левкой еҫе»)[3], һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра. Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай[8]. {Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы}} {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.}} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] hrvriidwu17722azdjxnbqovlxgluw9 1300113 1300112 2026-06-29T14:11:39Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300113 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай, {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}} Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә. {{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}} Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «олеандр һәм левкой еҫе»)[3], һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра. Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай[8]. {{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы}} {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.}} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 7de9mlaa5ektaa15tdqgsmqe945z740 1300114 1300113 2026-06-29T14:14:45Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300114 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай, {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}} Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә. {{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}} Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «олеандр һәм левкой еҫе»)[3]{{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.}} һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра. Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай[8]. {{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы}} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] t6k3f0j0ck3gaokswlk8m400pz84bm7 1300115 1300114 2026-06-29T14:21:11Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300115 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}} Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә: {{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}} Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «олеандр һәм левкой еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра<ref name="Юшин" />: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.}} Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай<ref name="Белоусов3" />: {{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы}} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым.}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] eb443xrp6pojybdjknpbg74jns17zzs 1300116 1300115 2026-06-29T14:23:17Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300116 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}} Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә: {{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}} Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «олеандр һәм левкой еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра<ref name="Юшин" />: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай<ref name="Белоусов3" />: {{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] 48yd98f1fsu5b5amh7atstn4utcrewg 1300118 1300116 2026-06-29T14:59:01Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300118 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны...») 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}} Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә: {{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}} Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «олеандр һәм левкой еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра<ref name="Юшин" />: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай<ref name="Белоусов3" />: {{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] oospdv5c8195t9ay45ib4jixa3u1bp6 1300119 1300118 2026-06-29T15:01:36Z Баныу 28584 /* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */ 1300119 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}} {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны...») 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}} Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә: {{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}} Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра<ref name="Юшин" />: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай<ref name="Белоусов3" />: {{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] rx2g4jgn3yk1q97ci1p4ozljnmizgsm 10 201326 1300123 2026-06-29T18:57:42Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Séeberger, Petites musiciennes de rue - CMN.jpg 1300123 wikitext text/x-wiki Séeberger, Petites musiciennes de rue - CMN.jpg qxok32cj2ohmpu3p0ex1j8g6uekapm0