Арғаяш районы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Арғаяш районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66659</id>
    <revision>
      <id>1300223</id>
      <parentid>1195332</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T07:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14386" sha1="qhda9welq0338x02efnhvq4ln8l6pk1" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Рәсәй}}
|Цвет2 =
|Русское название = Арғаяш районы
|Оригинальное название = Аргаяшский район
|Герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
|Флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
|Описание флага = Арғаяш районы флагы
|Страна = {{RUS}}
|Статус = [[муниципаль район]]
|Гимн =
|Входит в = {{nobr|[[Силәбе өлкәһе]]}}
|Включает = {{s|12 муниципаль берәмек}}
|Столица =  [[Арғаяш (ауыл)]]
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата = [[20 август]] [[1930]] йыл, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] составында
|Глава = Вәлишин Исрәфил Мәкин улы
  |Название главы                 = Хәкимиәт башлығы
|Глава2 =
  |Название главы2                = 
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык = 
|Языки = урыҫ, башҡорт (рәсми түгел)
 | Население                      = {{ Население | Аргаяшский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Аргаяшский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ( {{ Население | Аргаяшский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }}
 | Место по населению             = 9
 | Плотность                      = {{ #expr: ( {{ Население | Аргаяшский район | ч }} / 2791 round 2 ) }}
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[Башҡорттар]] - 60%, [[урыҫтар]] - 30%, [[татарҙар]] - 5%.
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 2791
  |Место по площади               = 15
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Chelyabinskaya_oblast_Argayashsky_rayon.png
|ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 74, 174
|Телефонный код = 35131
|Сайт =
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Арғаяш районы''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең муниципаль районы.

Милли состав (2010): [[башҡорттар]]-60%, [[урыҫтар]] — 30%, [[татарҙар]] — 5%.

== Тарих ==
1934 йылдын 17 ғинуарында ул [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә [[Арғаяш милли округы]] барлыҡҡа килә. Был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә.

==География==
Арғаяш районы [[Ҡарабаш ҡала округы|Ҡарабаш]], [[Мейәс ҡала округы|Мейәс]], [[Ҡыштым ҡала округы|Ҡыштым]] ҡала округтары һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондары менән сиктәш. Районда [[күл]]дәр күп: [[Арғужа һыуһаҡлағысы]], [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]], [[Өйәлге]], [[Кесе Киҫегәс (күл, Сосновка районы)|Кесе Киҫегәс]], [[Арғаяш (күл, Арғаяш районы)|Арғаяш]], [[Ҡалды]].

=== Климаты ===
{|
|{{Климат города
|Город_род=Арғаяштын|Источник=[http://www.chelpogoda.ru/ Челябинский гидрометеоцентр] [http://urc.ac.ru/Chelyabinsk/City/weather/ УРЦ FreeNet ]
| Янв_ср=-14.1        | Янв_ср_осад=19
| Фев_ср=-12.5        | Фев_ср_осад=16
| Мар_ср=-4.8         | Мар_ср_осад=18
| Апр_ср=4.7          | Апр_ср_осад=27
| Май_ср=12.1         | Май_ср_осад=47
| Июн_ср=18.3         | Июн_ср_осад=58
| Июл_ср=19.3         | Июл_ср_осад=87
| Авг_ср=17.1         | Авг_ср_осад=43
| Сен_ср=10.9         | Сен_ср_осад=41
| Окт_ср=4.1          | Окт_ср_осад=30
| Ноя_ср=-5.2         | Ноя_ср_осад=26
| Дек_ср=-11.1        | Дек_ср_осад=21
| Год_ср=3.2          | Год_ср_осад=429
| Янв_ср_мин=-21.0    | Янв_ср_макс=-10.8
| Фев_ср_мин=-19.3    | Фев_ср_макс=-8.1
| Мар_ср_мин=-12.2    | Мар_ср_макс=-0.6
| Апр_ср_мин=-0.8     | Апр_ср_макс=10.2
| Май_ср_мин=6.2      | Май_ср_макс=18.4
| Июн_ср_мин=11.5     | Июн_ср_макс=22.8
| Июл_ср_мин=14.2     | Июл_ср_макс=24.5
| Авг_ср_мин=11.4     | Авг_ср_макс=21.5
| Сен_ср_мин=6.4      | Сен_ср_макс=17.5
| Окт_ср_мин=-1.0     | Окт_ср_макс=8.5
| Ноя_ср_мин=-9.3     | Ноя_ср_макс=1.6
| Дек_ср_мин=-16.9    | Дек_ср_макс=-7.7
| Год_ср_мин=-2.5     | Год_ср_макс=7.5
| Янв_а_макс=4.1        | Янв_а_мин=-48.1
| Фев_а_макс=8.0        | Фев_а_мин=-45.0
| Мар_а_макс=15.3       | Мар_а_мин=-36.0
| Апр_а_макс=30.5     | Апр_а_мин=-26.3
| Май_а_макс=35.7       | Май_а_мин=-11.1
| Июн_а_макс=37.3       | Июн_а_мин=-2.9
| Июл_а_макс=41.0       | Июл_а_мин=3.3
| Авг_а_макс=36.0       | Авг_а_мин=0.2
| Сен_а_макс=32.5       | Сен_а_мин=-10.1
| Окт_а_макс=25.5       | Окт_а_мин=-24.0
| Ноя_а_макс=16.1       | Ноя_а_мин=-36.4
| Дек_а_макс=6.5        | Дек_а_мин=-42.6
| Год_а_макс=41.0       | Год_а_мин=-48.1
|}}
|}
=== Халҡы ===
{{ Население | Аргаяшский район }}

[[Файл:Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast) (1999).png|right|thumb|120px|Гербы, 1999 йыл]]

== Административ-территориаль ҡоролошо ==
Районда 12 берекмә, 85 ауыл:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! № п/п
! [[Муниципаль берекмә]]
! Үҙәк
! Ауылдар &lt;br /&gt;hаны
! Кеше &lt;br /&gt;(2002)
|-
| 1
| [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]]
| Аҡбаш ауылы
| style=&quot;text-align:right&quot; |8
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 336
|-
| 2
| [[Арғаяш ауыл биләмәһе]]
| [[Арғаяш (ауыл)]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
| style=&quot;text-align:right&quot; |10 170
|-
| 3
| [[Аяҙгөл ауыл биләмәһе]]
| Аяҙгөл
| style=&quot;text-align:right&quot; |9
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 176
|-
| 4
| [[Байрамғол ауыл биләмәһе]]
| Байрамғол
| style=&quot;text-align:right&quot; |9
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 289
|-
| 5
| [[Дерүиш ауыл биләмәһе]]
| Дерүиш
| style=&quot;text-align:right&quot; |7
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 903
|-
| 6
| [[Ишалин ауыл биләмәһе]]
| Ишалино ҡасабаһы
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 939
|-
| 7
| [[Камыш ауыл биләмәһе]]
| Камышевка
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 490
|-
| 8
| [[Кузнецовское ауыл биләмәһе]]
| [[Кузнецкое]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |9
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 353
|-
| 9
| [[Ҡолой ауыл биләмәһе]]
| Ҡолой
| style=&quot;text-align:right&quot; |13
| style=&quot;text-align:right&quot; |5 896
|-
| 10
| [[Норкино ауыл биләмәһе]]
| Норкино
| style=&quot;text-align:right&quot; |5
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 832
|-
| 11
| [[Хоҙайбирҙин ауыл биләмәһе]]
| Хоҙайбирҙин ҡасабаһы
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 557
|-
| 12
| [[Яратҡүл ауыл биләмәһе]]
| Яратҡүл
| style=&quot;text-align:right&quot; |10
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 867
|}

== Күренекле шәхестәре ==
* [[Абдуллин Сиргаже]] — райондың тәүге гербы авторы.
* {{МиҙалБ}} [[Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы]] — Советтар Союзы Геройы.
* [[Бикбулатов Наил Вәли улы]] - башҡорт ғалимы һәм этнографы, тарих фәндәре кандидаты 
* [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы]] — башҡорт философы һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор.
* [[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 3-cө рәйесе.
* [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 4-cе рәйесе.
* [[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы]] — яҙыусы, тәржемәсе, журналист. «''Ҡыҙыл Башҡортостан''» газетаһының (1940—1945), «''Октябрь''» журналының (1946—1948) редакторы. БАССР Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе (1945—1946).
* {{МиҙалБ}} [[Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы]] — Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы]] — шағирә, Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (1989), «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1991).
* [[Көсөков Раил Фазыл улы]] — [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған, [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы, Ғәлимов [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты, опера йырсыһы.
* [[Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы]] — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр.
* Сафиуллин Урал Кафеевич — йәмәғәт эшмәкәре.
* [[Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы, бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы, йәмәғәт эшмәкәре.
* [[Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Силәбе өлкәһе]]нең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары.
* [[Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы]] (20.11.1947), [[музыка]] белгесе, фольклорсы. 1974 йыл йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1979 йылдан [[Учалы]] музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1989—2013 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан [[Рәсәй]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән Иҫке Әсән ауылынан&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/104627/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» — САЛЬМАНОВА Лилия Кутлухужевна]{{ref-ru}}{{V|17|11|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1019-ar-ayash-rajony}}
* [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }}
* [http://www.argayash.ru Официальный сайт Аргаяшского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521045440/http://argayash.ru/ |date=2013-05-21 }}
* [http://www.poarg.ucoz.ru Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района]
* [http://www.yeshlek.ru/habar/print.php?subaction=showfull&amp;id=1124941548&amp;archive=1125819437&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Силәбе өлкәһе}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]]


{{Chelyab-obl-geo-stub}}</text>
      <sha1>qhda9welq0338x02efnhvq4ln8l6pk1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67744</id>
    <revision>
      <id>1300169</id>
      <parentid>1247212</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T19:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47822" sha1="blxpfpmf33z0znd4yvqw4zryx281zmx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 182-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 183-сө). Йыл аҙағына тиклем 183 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
==== Рәсми булмаған ====
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя шаяртыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта индексы көнө. 
* {{Бурунди}} [[Бурунди]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Гана}} [[Гана]]: Республика көнө.
* {{Канада}} [[Канада]]: Канада көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Ҡытай Коммунистар партияһы ойошторолған көн.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Ғаилә көнө.
* {{Руанда}} [[Руанда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби хәрәкәттәр ветерандары көнө. 
* {{Сомали}} [[Сомали]]: Берләшмә көнө.
* {{Суринам}} [[Суринам]]: Азатлыҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Бүрәт Республикаһы]]ның үҙ теләге менән Рәсәй составына ингән көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының Һалым енәйәттәре бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Молдавия}} [[Молдавия]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: ВМС көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1661]]: Рус-швед һуғышы (1656—1658) тамамлана.
* [[1735]]: [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдары]] башлана, рәсми мәғлүмәттәр буйынса ихтилалды баҫтырыу барышында 725 ауыл юҡ ителә, 40 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм ҡоллоҡҡа оҙатыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1862]]: [[Рәсәй империяһы]]нда халыҡ өсөн асыҡ китапхана эшләй башлай.  
* [[1882]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе телефон станцияһы сафҡа инә.
* [[1917]]: [[Совет Рәсәйе]] беренсе тапҡыр [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсә.
* [[1918]]: [[Башҡортостан мөхтәриәте]] территорияһында тәртип һаҡлау өсөн [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең хәрби бүлеге махсус тәғәйенешле [[Башҡорт ирекле отрядтары|ҡораллы ирекле отрядтар]] ойоштороу тураһында фарман сығара.
* [[1934]]: Башҡортостан Рәссамдар союзы ойошторола.
* [[1941]]: «Внуково» халыҡ-ара аэропортының беренсе сираты асыла.
* [[1955]]: «Иностранная литература» журналының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1956]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ойошторола.
* [[1958]]: [[Әбйәлил районы]]нда «Яҡтыкүл» шифаханаһы асыла.
* [[1970]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы эш башлай.
* [[1994]]: [[Рәсәй]] Социаль страховка фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе ойошторола.
* [[2010]]: [[Балаҡатай районы]]нда «Урыҫ йыры һәм таҡмағы» тип исемләнгән төбәк-ара байрам асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Саҡаев Нури (Нуретдин) Нәбиулла улы]] (1885—3.03.1927), [[театр]] актёры, режиссёр. 1919—1925 йылдарҙа Үрнәк татар-башҡорт театрының художество етәксеһе, Башҡорт дәүләт драма театры һәм Башҡорт Күсмә театры режиссёры, 1926 йылдан хәҙерге Ғ. Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры актёры, режиссёры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы]] (1890—17.09.2011), хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]]  ауылында тыуған оҙон ғүмерле [[башҡорт]] [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатыны]], ете бала әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәкимов Халиҡ Рәүеф улы]] (тулы исеме [[Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы]]; 1895—3.04.1975), [[дәүләт]] хеҙмәткәре, ғалим-инженер. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1922 йылдарҙа  [[БАССР|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]] Эске эштәр халыҡ комиссариатының милли эштәр буйынса бүлек мөдире. 1930 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге  Н. М. Герсеванов исемендәге Нигеҙҙәр һәм ер аҫты ҡоролмалары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 1951 йылдан — свайлы фундаменттар лабораторияһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1956), профессор (1957). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1958, 1961). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылынан. Дипломат [[Кәрим Хәкимов]]тың ҡустыһы.
* [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]] (1930—19.10.2001), малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[БАССР]]-ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
* [[Мөхәмәҙиев Сабит Әхкәм улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1955—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Чапаев исемендәге колхоз малсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы.
* [[Дәминев Риф Абдулла улы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор, йәмәғәтсе. 1988—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] химик технология техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, [[СССР]] [[Химия]] сәнәғәте министрлығының почётлы химигы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
* [[Хәзиев Наил Мәғәфүр улы]] (1940), педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, ауыл хәбәрсеһе, крайҙы өйрәнеүсе. 1969 йылдан [[Балтас районы]] [[Үрге Ҡарыш]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1987—2000 йылдарҙа директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), райондың почётлы гражданы (2004). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы]] (1955), ғалим-философ, композитор. 2002 йылдан АҠШ-та йәшәй һәм эшләй. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]] Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡышлауйылға]] ауылынан. 
* [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы]] (1975), [[спорт]]сы. Универсаль алыш (2003—2008) һәм алыш самбоһы (2008—2011) буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Күп тапҡырҙар [[Ер|донъя]], [[Евразия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Универсаль алыш (2006) һәм самбо (2000) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы һәм атҡаҙанған (2010) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ириков Николай Романович]] (1921—17.03.1943) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, танк командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Үрге Ҡаҙарма]] ауылынан.
* [[Мәмлиева Гөлнур Хәйбулла ҡыҙы]] (1931), [[мәғариф]] ветераны, [[халыҡ]] [[йыр]]сыһы, импровизатор. 1955—1981 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. «Ҡомартҡы» фольклор төркөмөн ойоштороусы (1989) һәм уның етәксеһе. «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» республика халыҡ сәнғәте байрамы ([[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы, 1989), республика сәсәндәр (Гран-при) һәм «Әйтеш» (икеһе лә — [[Өфө]], 1991) конкурстары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы [[Булат]] ауылынан.
* [[Ямалов Мансаф Нуриәхмәт улы]] (1931—2019), хеҙмәт алдынғыһы. 1943—1990 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Алға» колхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы]] (1936—13.11.2011), [[спорт]]сы. 1962—1971 йылдарҙа [[Саңғы спорты|саңғы ярышы]] буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1964 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). СССР чемпионы (1964 йыл — 50 километрға  ярышта, 1971 йыл — эстафетала), [[РСФСР]] чемпионы (1968 йыл — эстафетала), төрлө кимәл ярыштарының күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры. «Төньяҡ байрамы» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе (1971 — эстафетала). 
* [[Гончаров Игорь Владимирович]] (1961), хеҙмәт ветераны һәм производство алдынғыһы. 1981—2005 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез»]] берекмәһе приборсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2003). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы]] (1897—25.02.1977), [[урман]]сы. 1945—1957 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] ауыл урман хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944, 1945) кавалеры. 
* [[Куликов Сергей Иванович (ғалим)|Куликов Сергей Иванович]] (1912—19.09.2006), [[фән|ғалим]]-[[Механика|механик]]-[[технолог]], йәмәғәтсе. 1942—2006 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1942—1946 йылдарҙа — моторҙар эшләү һәм 1960—1963 йылдарҙа — механика-технология факультеттары деканы, 1964—1968 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1990 йылдан профессор-консультант. 1970—1985 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның машиналар эшләү сәнәғәте ғилми-техник йәмғиәте рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945, 1954). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтбаева Хәтижә Ғисай ҡыҙы]] (1922—27.12.2007), хеҙмәт алдынғыһы. 1938 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Алға» хужалығы колхозсыһы, 1968—1977 йылдарҙа — һауынсы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Буранбай]] ауылынан.
* [[Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы]] (1927—1.02.1991), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1954—1990 йылдарҙа [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының трактор бригадаһы бригадиры һәм бүлексә идарасыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Муллабаев Фәруҡ Сафи улы]] (1927—8.09.1994), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1955 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылының баҫыусылыҡ бригадаһы етәксеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Әбйәлил районы)|Хөсәйен]] ауылынан.
* [[Сибәғәтуллин Исмәғил Әхмәтша улы]] (1927—10.10.2003), механизатор. 1957—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы комбайнсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан.
* [[Хөснитдинов Әнүәр Фитрат улы]] (1927—2004), механизатор. 1953 йылдан Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] МТС-ының бригадиры һәм тракторсыһы, 1958 йылдан Калинин исемендәге колхоз механизаторы, 1962—1977 йылдарҙа — баш инженеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан.
* [[Низамов Рәйес Ғилметдин улы]] (1932—16.08.1978), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1978).
* [[Кукубаев Анатолий Кукубаевич]] (1932—1.08.2002), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1964—2002 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1967).
* [[Саҡаев Йәүҙәт Әбүбәкер улы]] (1937), [[Көйөргәҙе районы]] «Таймаҫ» совхозының ветеран-механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Халиҡов Ильяс Һиҙиәт улы]] (1937), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан.
* [[Изгина Мәхмүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының Темәс фермаһы һауынсыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1979), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Темәс]] ауылының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан.
* [[Колесникова Зоя Васильевна]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1992 йылдарҙа А. П. Завенягин исемендәге Норильск тау-металлургия комбинаты флотаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Урғаҙа]] ауылынан.
* [[Гәрәев Зәйтүн Сәғит улы]] (1947—13.03.2013), педагог. 1976 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауаттағы]] 57-се ҡала һөнәрселек-техник училище мастеры, 1983 йылдан — директор урынбаҫары; 1986—2009 йылдарҙа 36-сы һөнәрселек училищеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998), Рәсәйҙең почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. 	
* [[Ғәлиев Радик Хөрмәт улы]] (1952),педагог, йәмәғәтсе. 1994—2014 йылдарҙа [[Кушнаренко]]лағы 114-се һөнәрселек училищеһы директоры. 1994—2005 йылдарҙа Кушнаренко район Советы рәйесе. Район башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан. 
* [[Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы]] (1957), ғалим-терапевт, фармокология маркетологы. 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының М. П. Чумаков исемендәге Иммунобиологик препаратттар тикшереү һәм эшләү федераль фәнни үҙәге директоры, «Ремедиум» һәм «Медицинский совет» журналдарының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). 
* [[Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы]] (1957), ғалим-агроном, юрист, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры (2013), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһы академигы (2013). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы (2012), Рәсәй Юристары ассоцициаһы (2012), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (2019) ағзаһы, «Архангел яҡташтары» йәмғиәт ойошмаһының идара рәйесе. 
* [[Мәхийәнова Мәүлиҙә Кәмил ҡыҙы]] (1967), педагог. 1991 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Яңы Балапан]] урта мәктәбе психологы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназияның, 2005 йылдан 1-се урта мәктәптең педагог-психологы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо райондың [[Мораҡай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғүмәров Абдулла Вәлиәхмәт улы]] (1908—13.01.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» колхозы бригадиры, 1932—1941 йылдарҙа һөт фермаһы мөдире, 1945 йылдан — рәйес урынбаҫары; 1947 йылдан «Ҡыҙыл» колхозы рәйесе; 1951—1956 йылдарҙа Молотов исемендәге, 1958—1968 йылдарҙа Киров исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары; 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Нуриәхмәт Сәлимгәрәй улы]] (1908—17.06.1993), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Әбйәлил районың «Ҡыҙыл», 1951 йылдан — Киров исемендәге колхоз комбайнсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Ишбулды ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәлихов Мирзаһит Сәлих улы]] (1918—15.10.1994), ауыл хужалығы һәм [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, мотоуҡсылар отделениеһы командиры. 1945 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Восток» колхозы бригадиры, 1965—1978 йылдарҙа — [[Йәрмиә]] ауыл клубы мөдире. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хохлов Анатолий Иванович]] (1918—4.02.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының разведка начальнигы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Бахмут (Көйөргәҙе районы)|Бахмут]] ауылынан.
* [[Баһранова Нәзифә Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1928—17.05.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. Әбйәлил районы Калинин исемендәге колхоздың элекке быҙау ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан.
* [[Ҡәйепов Абдулхәй Кәрим улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]]ҙағы хәҙерге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 1968—1987  йылдарҙа район мәғариф бүлегенең методик кабинет мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан.
* [[Шөгөрова Шамсиҡәмәр Насирйән ҡыҙы]] (1928—16.03.2009), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1963 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы рабкоопы, 1974 йылдан — [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] сауҙа предприятиеһы һатыусыһы; 1977—1984 йылдарҙа Әбйәлил райпоһының «Урал» хужалыҡ иҫәбендәге предприятиеһының өлкән һатыусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Насиров Әхмәт Хажиғәли улы]] (1933), [[Нефть|нефтсе]].  1955—1988 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры, участка начальнигы. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы, ордендар кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури  районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.
* [[Солтанова Фәүҡинур Әхмәтйән ҡыҙы]] (1933—1.11.2009), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1951—1989 йылдарҙа Әбйәлил районы «Красная Башкирия» совхозының мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡушай]] ауылынан. 
* [[Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы]] (1938—22.04.2021), мәҙәниәт хеҙмәткәре, баянсы һәм үҙешмәкәр композитор, йырҙар авторы. 1976—1999 йылдарҙа Дүртөйлө ҡалаһының Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). [[Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2015).
* [[Сирбаева Нәғимә Ҡасим ҡыҙы]] (1938—9.05.2009), штукатур-маляр. 1956 йылдан «Башмедьстрой» тресының Әбйәлил районында эшләгән 244-се ПМК-ның штукатур-маляры, 1978—1993 йылдарҙа биҙәүселәр бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[Төҙөлөш|төҙөүсеһе]] (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан.
* [[Фәррәхов Ғизәр Имамутдин улы]] (1938), нефтсе, рационализатор. 1977 йылдан ЦБПО-ның цех, производство-диспетчер бүлеге һәм ЦБПО начальнигы; 1995 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] нефть промыслалары ҡорамалдары заводының директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Әлибаев Рәфҡәт Шәһивәли улы]] (1938), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1956—1998 йылдарҙа Хәйбулла районы «Красный доброволец» колхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]]  ауылынан.
* [[Крючков Валерий Александрович]] (1943), педагог, 1965—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 10-сы урта мәктәбе һәм 1-се гимназияһы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Хафизов Риф Закир улы]] (1943), төҙөүсе. 1965 йылдан (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы тикшереү операторы, 1969—1980 йылдарҙа транспорт контораһы начальнигы, 1995—2003 йылдарҙа юл төҙәтеү-юл һалыу цехы начальнигы; 1987—1995 йылдарҙа «Башнефтедорстройремонт» тресының Дүртөйлө ДРСУ-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003) һәм  [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Кутепов Борис Иванович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2002), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы]] (1953), педагог-ғалим. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан педагогика һәм психология факультеты деканы.   Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009). 
* [[Йәһүҙин Фирғәт Ғәлиәкбәр улы]] (1953), механизатор. 1975 йылдан [[Белорет]] леспромхозы, 1989—2008 йылдарҙа Әбйәлил ауыл урман хужалығы тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылынан.
* [[Сафин Хәлил Мәсғүт улы]] (1963), ғалим-инженер‑гидротехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2016), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
* [[Савельев Игорь Викторович]] (1983), [[проза]]ик, әҙәби тәнҡитсе, журналист, кинотәнкитсе. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡадиров Нурлығаян Хафиз улы]] (1894—19.07.1956), [[Педагогика|педагог]], 1925 йылдан хәҙерге [[Ейәнсура районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]нан.
* [[Ихсанов Ғимат Сөләймән улы]] (1899—1956), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1924—1956 йылдарҙа хәҙерге [[Бөрйән районы]] мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1941).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы]] (1919—15.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). 
* [[Морозов Николай Филиппович]] (1924—20.03.1994), урман белгесе. 1942 йылдан Туймазы тәжрибә‑үрнәк урман хужалығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан — өлкән урмансы, 1973—1985 йылдарҙа генераль директор урынбаҫары—баш урмансы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған урман белгесе (1968), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]]ның Яңы Николаевка ауылынан. 
* [[Ягодкин Василий Максимович]] (1939—24.01.2015), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑конструктор, 1967—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]‑[[математика]] фәндәре докторы (2002).  
* [[Әхмәтова Венера Мөҙәрис ҡыҙы]] (1949), табип-невролог, 1994—2013 йылдарҙа 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Сөйәрмәт]] ауылынан. 
* [[Жиляев Александр Петрович]] (1959), ғалим-физик. 1998 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2001 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Р. Р. Мәүлитов исемендәге Механика институтының ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Әхмәтйәнов Фәим Ғәни улы]] (1964—29.03.2022), театр актёры. 1991 йылдан [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ибрай (Ишембай районы)|Ибрай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1646: [[Готфрид Лейбниц]], [[Австрия]] математигы.
* [[1750]]: Иван Миллер, [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, [[географ]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1755]]: Христиан Фридрих фон Глюк, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], юрист һәм [[Педагогика|педагог]], Эрланген университеты профессоры.
* [[1780]]: Карл Клаузевиц, Германияның хәрби [[Теория|теоретигы]], генерал.
* [[1818]]: [[Игнац Филипп Земмельвайс]], [[Венгрия]]ның ғалим-табибы, акушер, асептикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1845]]: Адольф Зильберштейн, Венгрия һәм Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[Журналистика|журналист]] һәм әҙәби тәнҡитсе.
* [[1865]]: Владимир Кривош-Неманич, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] полиглоты, криптограф, стенограф һәм тәржемәсе. 
* [[1885]]: Юлдаш Ахунбабаев, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ын]] ойоштороусыларҙың береһе, республика Үҙәк Башҡарма Комитетының беренсе (1925—1938) һәм Юғары Советы Президиумының икенсе (1938-1943) рәйесе.
* [[1895]]: Леонтий Кирюков, СССР композиторы, хор дирижёры, [[Мордва Республикаһы|Мордовия АССР-ының]] халыҡ артисы.
* [[1900]]: Курт Фишер, Германия [[сәйәсмән]]е, журналист.
* [[1905]]: Ғәни Сәфиуллин, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1944), [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1910]]: Эмилия Штина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-альгологы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973). 
* [[1915]]: Вилли Диксон, [[АҠШ]] [[музыка]]нты, [[йыр]]сы һәм композитор.
* [[1925]]: Фарли Грейнджер, [[Америка]] актёры.
* [[1925]]: Клара Лучко, киноактриса, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1930]]: Евгений Птичкин, СССР композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Алексей Беручевский, СССР [[футбол]]сыһы, тренер.
* [[1940]]: Заһит Зарифоглу, [[Төркиә]] [[шиғриәт|шағиры]], балалар яҙыусыһы.
* [[1940]]: Рәүил Шәймәрҙәнов, СССР һәм һәм Рәсәйҙең ғалим-табибы, профессор.
* [[1945]]: Дебора Харри, Америка йырсыһы, киноактриса, 1975—1983 йылдарҙа «Blondie» төркөмө солисткаһы.
* [[1950]]: Камил Кәримов, яҙыусы-сатирик, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[1955]]: Людмила Казанцева, ғалим-[[Педагогика|педагог]], [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]] профессоры.
* [[1985]]: Леа Сейду, [[Франция]] актрисаһы, модель.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2002]]: Михаил Круг, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы.
* [[2004]]: [[Марлон Брандо]], [[Америка]]ның [[театр]] һәм кино актёры, [[Оскар премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж01]]
[[Категория:1 июль]]</text>
      <sha1>blxpfpmf33z0znd4yvqw4zryx281zmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300170</id>
      <parentid>1300169</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T19:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48095" sha1="kl9wjtzcucyhl0dd17yxomdq23v4kq7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 182-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 183-сө). Йыл аҙағына тиклем 183 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
==== Рәсми булмаған ====
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя шаяртыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта индексы көнө. 
* {{Бурунди}} [[Бурунди]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Гана}} [[Гана]]: Республика көнө.
* {{Канада}} [[Канада]]: Канада көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Ҡытай Коммунистар партияһы ойошторолған көн.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Ғаилә көнө.
* {{Руанда}} [[Руанда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби хәрәкәттәр ветерандары көнө. 
* {{Сомали}} [[Сомали]]: Берләшмә көнө.
* {{Суринам}} [[Суринам]]: Азатлыҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Бүрәт Республикаһы]]ның үҙ теләге менән Рәсәй составына ингән көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының Һалым енәйәттәре бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Молдавия}} [[Молдавия]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: ВМС көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1661]]: Рус-швед һуғышы (1656—1658) тамамлана.
* [[1735]]: [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдары]] башлана, рәсми мәғлүмәттәр буйынса ихтилалды баҫтырыу барышында 725 ауыл юҡ ителә, 40 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм ҡоллоҡҡа оҙатыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1862]]: [[Рәсәй империяһы]]нда халыҡ өсөн асыҡ китапхана эшләй башлай.  
* [[1882]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе телефон станцияһы сафҡа инә.
* [[1917]]: [[Совет Рәсәйе]] беренсе тапҡыр [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсә.
* [[1918]]: [[Башҡортостан мөхтәриәте]] территорияһында тәртип һаҡлау өсөн [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең хәрби бүлеге махсус тәғәйенешле [[Башҡорт ирекле отрядтары|ҡораллы ирекле отрядтар]] ойоштороу тураһында фарман сығара.
* [[1934]]: Башҡортостан Рәссамдар союзы ойошторола.
* [[1941]]: «Внуково» халыҡ-ара аэропортының беренсе сираты асыла.
* [[1955]]: «Иностранная литература» журналының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1956]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ойошторола.
* [[1958]]: [[Әбйәлил районы]]нда «Яҡтыкүл» шифаханаһы асыла.
* [[1970]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы эш башлай.
* [[1994]]: [[Рәсәй]] Социаль страховка фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе ойошторола.
* [[2010]]: [[Балаҡатай районы]]нда «Урыҫ йыры һәм таҡмағы» тип исемләнгән төбәк-ара байрам асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Саҡаев Нури (Нуретдин) Нәбиулла улы]] (1885—3.03.1927), [[театр]] актёры, режиссёр. 1919—1925 йылдарҙа Үрнәк татар-башҡорт театрының художество етәксеһе, Башҡорт дәүләт драма театры һәм Башҡорт Күсмә театры режиссёры, 1926 йылдан хәҙерге Ғ. Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры актёры, режиссёры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы]] (1890—17.09.2011), хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]]  ауылында тыуған оҙон ғүмерле [[башҡорт]] [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатыны]], ете бала әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәкимов Халиҡ Рәүеф улы]] (тулы исеме [[Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы]]; 1895—3.04.1975), [[дәүләт]] хеҙмәткәре, ғалим-инженер. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1922 йылдарҙа  [[БАССР|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]] Эске эштәр халыҡ комиссариатының милли эштәр буйынса бүлек мөдире. 1930 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге  Н. М. Герсеванов исемендәге Нигеҙҙәр һәм ер аҫты ҡоролмалары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 1951 йылдан — свайлы фундаменттар лабораторияһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1956), профессор (1957). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1958, 1961). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылынан. Дипломат [[Кәрим Хәкимов]]тың ҡустыһы.
* [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]] (1930—19.10.2001), малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[БАССР]]-ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
* [[Мөхәмәҙиев Сабит Әхкәм улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1955—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Чапаев исемендәге колхоз малсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы.
* [[Дәминев Риф Абдулла улы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор, йәмәғәтсе. 1988—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] химик технология техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, [[СССР]] [[Химия]] сәнәғәте министрлығының почётлы химигы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
* [[Хәзиев Наил Мәғәфүр улы]] (1940), педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, ауыл хәбәрсеһе, крайҙы өйрәнеүсе. 1969 йылдан [[Балтас районы]] [[Үрге Ҡарыш]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1987—2000 йылдарҙа директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), райондың почётлы гражданы (2004). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы]] (1955), ғалим-философ, композитор. 2002 йылдан АҠШ-та йәшәй һәм эшләй. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]] Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡышлауйылға]] ауылынан. 
* [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы]] (1975), [[спорт]]сы. Универсаль алыш (2003—2008) һәм алыш самбоһы (2008—2011) буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Күп тапҡырҙар [[Ер|донъя]], [[Евразия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Универсаль алыш (2006) һәм самбо (2000) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы һәм атҡаҙанған (2010) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ириков Николай Романович]] (1921—17.03.1943) — [[Педагогика|педагог]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[танк]] командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Үрге Ҡаҙарма]] ауылынан.
* [[Мәмлиева Гөлнур Хәйбулла ҡыҙы]] (1931), педагог, [[халыҡ]] [[йыр]]сыһы, импровизатор. 1955—1981 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. «Ҡомартҡы» фольклор төркөмөн ойоштороусы (1989) һәм уның етәксеһе. «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» республика халыҡ сәнғәте байрамы ([[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы, 1989), республика сәсәндәр (Гран-при) һәм «Әйтеш» (икеһе лә — [[Өфө]], 1991) конкурстары лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Булат]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы]] (1931—21.06.2022), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1995 йылға тиклем [[Салауат районы]] «Восток» һауынсыһы, быҙау ҡараусыһы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1979, 1981). Райондың почётлы гражданы.
* [[Ямалов Мансаф Нуриәхмәт улы]] (1931—2019), механизатор. 1943—1990 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Алға» колхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы]] (1936—13.11.2011), [[спорт]]сы. 1962—1971 йылдарҙа [[Саңғы спорты|саңғы ярышы]] буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1964 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). СССР чемпионы (1964 йыл — 50 километрға  ярышта, 1971 йыл — эстафетала), [[РСФСР]] чемпионы (1968 йыл — эстафетала), төрлө кимәл ярыштарының күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры. «Төньяҡ байрамы» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе (1971 — эстафетала). 
* [[Гончаров Игорь Владимирович]] (1961), нефтехимик. 1981—2005 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез»]] берекмәһе приборсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2003). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы]] (1897—25.02.1977), [[урман]]сы. 1945—1957 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] ауыл урман хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944, 1945) кавалеры. 
* [[Куликов Сергей Иванович (ғалим)|Куликов Сергей Иванович]] (1912—19.09.2006), [[фән|ғалим]]-[[Механика|механик]]-[[технолог]], йәмәғәтсе. 1942—2006 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1942—1946 йылдарҙа — моторҙар эшләү һәм 1960—1963 йылдарҙа — механика-технология факультеттары деканы, 1964—1968 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1990 йылдан профессор-консультант. 1970—1985 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның машиналар эшләү сәнәғәте ғилми-техник йәмғиәте рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945, 1954). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтбаева Хәтижә Ғисай ҡыҙы]] (1922—27.12.2007), хеҙмәт алдынғыһы. 1938 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Алға» хужалығы колхозсыһы, 1968—1977 йылдарҙа — һауынсы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Буранбай]] ауылынан.
* [[Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы]] (1927—1.02.1991), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1954—1990 йылдарҙа [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының трактор бригадаһы бригадиры һәм бүлексә идарасыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Муллабаев Фәруҡ Сафи улы]] (1927—8.09.1994), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1955 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылының баҫыусылыҡ бригадаһы етәксеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Әбйәлил районы)|Хөсәйен]] ауылынан.
* [[Сибәғәтуллин Исмәғил Әхмәтша улы]] (1927—10.10.2003), механизатор. 1957—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы комбайнсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан.
* [[Хөснитдинов Әнүәр Фитрат улы]] (1927—2004), механизатор. 1953 йылдан Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] МТС-ының бригадиры һәм тракторсыһы, 1958 йылдан Калинин исемендәге колхоз механизаторы, 1962—1977 йылдарҙа — баш инженеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан.
* [[Низамов Рәйес Ғилметдин улы]] (1932—16.08.1978), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1978).
* [[Кукубаев Анатолий Кукубаевич]] (1932—1.08.2002), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1964—2002 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1967).
* [[Саҡаев Йәүҙәт Әбүбәкер улы]] (1937), [[Көйөргәҙе районы]] «Таймаҫ» совхозының ветеран-механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Халиҡов Ильяс Һиҙиәт улы]] (1937), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан.
* [[Изгина Мәхмүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының Темәс фермаһы һауынсыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1979), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Темәс]] ауылының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан.
* [[Колесникова Зоя Васильевна]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1992 йылдарҙа А. П. Завенягин исемендәге Норильск тау-металлургия комбинаты флотаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Урғаҙа]] ауылынан.
* [[Гәрәев Зәйтүн Сәғит улы]] (1947—13.03.2013), педагог. 1976 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауаттағы]] 57-се ҡала һөнәрселек-техник училище мастеры, 1983 йылдан — директор урынбаҫары; 1986—2009 йылдарҙа 36-сы һөнәрселек училищеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998), Рәсәйҙең почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. 	
* [[Ғәлиев Радик Хөрмәт улы]] (1952),педагог, йәмәғәтсе. 1994—2014 йылдарҙа [[Кушнаренко]]лағы 114-се һөнәрселек училищеһы директоры. 1994—2005 йылдарҙа Кушнаренко район Советы рәйесе. Район башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан. 
* [[Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы]] (1957), ғалим-терапевт, фармокология маркетологы. 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының М. П. Чумаков исемендәге Иммунобиологик препаратттар тикшереү һәм эшләү федераль фәнни үҙәге директоры, «Ремедиум» һәм «Медицинский совет» журналдарының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). 
* [[Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы]] (1957), ғалим-агроном, юрист, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры (2013), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһы академигы (2013). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы (2012), Рәсәй Юристары ассоцициаһы (2012), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (2019) ағзаһы, «Архангел яҡташтары» йәмғиәт ойошмаһының идара рәйесе. 
* [[Мәхийәнова Мәүлиҙә Кәмил ҡыҙы]] (1967), педагог. 1991 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Яңы Балапан]] урта мәктәбе психологы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназияның, 2005 йылдан 1-се урта мәктәптең педагог-психологы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо райондың [[Мораҡай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғүмәров Абдулла Вәлиәхмәт улы]] (1908—13.01.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» колхозы бригадиры, 1932—1941 йылдарҙа һөт фермаһы мөдире, 1945 йылдан — рәйес урынбаҫары; 1947 йылдан «Ҡыҙыл» колхозы рәйесе; 1951—1956 йылдарҙа Молотов исемендәге, 1958—1968 йылдарҙа Киров исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары; 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Нуриәхмәт Сәлимгәрәй улы]] (1908—17.06.1993), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Әбйәлил районың «Ҡыҙыл», 1951 йылдан — Киров исемендәге колхоз комбайнсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Ишбулды ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәлихов Мирзаһит Сәлих улы]] (1918—15.10.1994), ауыл хужалығы һәм [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, мотоуҡсылар отделениеһы командиры. 1945 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Восток» колхозы бригадиры, 1965—1978 йылдарҙа — [[Йәрмиә]] ауыл клубы мөдире. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хохлов Анатолий Иванович]] (1918—4.02.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының разведка начальнигы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Бахмут (Көйөргәҙе районы)|Бахмут]] ауылынан.
* [[Баһранова Нәзифә Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1928—17.05.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. Әбйәлил районы Калинин исемендәге колхоздың элекке быҙау ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан.
* [[Ҡәйепов Абдулхәй Кәрим улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]]ҙағы хәҙерге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 1968—1987  йылдарҙа район мәғариф бүлегенең методик кабинет мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан.
* [[Шөгөрова Шамсиҡәмәр Насирйән ҡыҙы]] (1928—16.03.2009), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1963 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы рабкоопы, 1974 йылдан — [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] сауҙа предприятиеһы һатыусыһы; 1977—1984 йылдарҙа Әбйәлил райпоһының «Урал» хужалыҡ иҫәбендәге предприятиеһының өлкән һатыусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Насиров Әхмәт Хажиғәли улы]] (1933), [[Нефть|нефтсе]].  1955—1988 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры, участка начальнигы. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы, ордендар кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури  районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.
* [[Солтанова Фәүҡинур Әхмәтйән ҡыҙы]] (1933—1.11.2009), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1951—1989 йылдарҙа Әбйәлил районы «Красная Башкирия» совхозының мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡушай]] ауылынан. 
* [[Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы]] (1938—22.04.2021), мәҙәниәт хеҙмәткәре, баянсы һәм үҙешмәкәр композитор, йырҙар авторы. 1976—1999 йылдарҙа Дүртөйлө ҡалаһының Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). [[Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2015).
* [[Сирбаева Нәғимә Ҡасим ҡыҙы]] (1938—9.05.2009), штукатур-маляр. 1956 йылдан «Башмедьстрой» тресының Әбйәлил районында эшләгән 244-се ПМК-ның штукатур-маляры, 1978—1993 йылдарҙа биҙәүселәр бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[Төҙөлөш|төҙөүсеһе]] (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан.
* [[Фәррәхов Ғизәр Имамутдин улы]] (1938), нефтсе, рационализатор. 1977 йылдан ЦБПО-ның цех, производство-диспетчер бүлеге һәм ЦБПО начальнигы; 1995 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] нефть промыслалары ҡорамалдары заводының директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Әлибаев Рәфҡәт Шәһивәли улы]] (1938), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1956—1998 йылдарҙа Хәйбулла районы «Красный доброволец» колхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]]  ауылынан.
* [[Крючков Валерий Александрович]] (1943), педагог, 1965—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 10-сы урта мәктәбе һәм 1-се гимназияһы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Хафизов Риф Закир улы]] (1943), төҙөүсе. 1965 йылдан (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы тикшереү операторы, 1969—1980 йылдарҙа транспорт контораһы начальнигы, 1995—2003 йылдарҙа юл төҙәтеү-юл һалыу цехы начальнигы; 1987—1995 йылдарҙа «Башнефтедорстройремонт» тресының Дүртөйлө ДРСУ-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003) һәм  [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Кутепов Борис Иванович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2002), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы]] (1953), педагог-ғалим. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан педагогика һәм психология факультеты деканы.   Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009). 
* [[Йәһүҙин Фирғәт Ғәлиәкбәр улы]] (1953), механизатор. 1975 йылдан [[Белорет]] леспромхозы, 1989—2008 йылдарҙа Әбйәлил ауыл урман хужалығы тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылынан.
* [[Сафин Хәлил Мәсғүт улы]] (1963), ғалим-инженер‑гидротехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2016), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
* [[Савельев Игорь Викторович]] (1983), [[проза]]ик, әҙәби тәнҡитсе, журналист, кинотәнкитсе. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡадиров Нурлығаян Хафиз улы]] (1894—19.07.1956), [[Педагогика|педагог]], 1925 йылдан хәҙерге [[Ейәнсура районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]нан.
* [[Ихсанов Ғимат Сөләймән улы]] (1899—1956), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1924—1956 йылдарҙа хәҙерге [[Бөрйән районы]] мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1941).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы]] (1919—15.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). 
* [[Морозов Николай Филиппович]] (1924—20.03.1994), урман белгесе. 1942 йылдан Туймазы тәжрибә‑үрнәк урман хужалығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан — өлкән урмансы, 1973—1985 йылдарҙа генераль директор урынбаҫары—баш урмансы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған урман белгесе (1968), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]]ның Яңы Николаевка ауылынан. 
* [[Ягодкин Василий Максимович]] (1939—24.01.2015), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑конструктор, 1967—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]‑[[математика]] фәндәре докторы (2002).  
* [[Әхмәтова Венера Мөҙәрис ҡыҙы]] (1949), табип-невролог, 1994—2013 йылдарҙа 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Сөйәрмәт]] ауылынан. 
* [[Жиляев Александр Петрович]] (1959), ғалим-физик. 1998 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2001 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Р. Р. Мәүлитов исемендәге Механика институтының ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Әхмәтйәнов Фәим Ғәни улы]] (1964—29.03.2022), театр актёры. 1991 йылдан [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ибрай (Ишембай районы)|Ибрай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1646: [[Готфрид Лейбниц]], [[Австрия]] математигы.
* [[1750]]: Иван Миллер, [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, [[географ]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1755]]: Христиан Фридрих фон Глюк, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], юрист һәм [[Педагогика|педагог]], Эрланген университеты профессоры.
* [[1780]]: Карл Клаузевиц, Германияның хәрби [[Теория|теоретигы]], генерал.
* [[1818]]: [[Игнац Филипп Земмельвайс]], [[Венгрия]]ның ғалим-табибы, акушер, асептикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1845]]: Адольф Зильберштейн, Венгрия һәм Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[Журналистика|журналист]] һәм әҙәби тәнҡитсе.
* [[1865]]: Владимир Кривош-Неманич, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] полиглоты, криптограф, стенограф һәм тәржемәсе. 
* [[1885]]: Юлдаш Ахунбабаев, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ын]] ойоштороусыларҙың береһе, республика Үҙәк Башҡарма Комитетының беренсе (1925—1938) һәм Юғары Советы Президиумының икенсе (1938-1943) рәйесе.
* [[1895]]: Леонтий Кирюков, СССР композиторы, хор дирижёры, [[Мордва Республикаһы|Мордовия АССР-ының]] халыҡ артисы.
* [[1900]]: Курт Фишер, Германия [[сәйәсмән]]е, журналист.
* [[1905]]: Ғәни Сәфиуллин, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1944), [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1910]]: Эмилия Штина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-альгологы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973). 
* [[1915]]: Вилли Диксон, [[АҠШ]] [[музыка]]нты, [[йыр]]сы һәм композитор.
* [[1925]]: Фарли Грейнджер, [[Америка]] актёры.
* [[1925]]: Клара Лучко, киноактриса, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1930]]: Евгений Птичкин, СССР композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Алексей Беручевский, СССР [[футбол]]сыһы, тренер.
* [[1940]]: Заһит Зарифоглу, [[Төркиә]] [[шиғриәт|шағиры]], балалар яҙыусыһы.
* [[1940]]: Рәүил Шәймәрҙәнов, СССР һәм һәм Рәсәйҙең ғалим-табибы, профессор.
* [[1945]]: Дебора Харри, Америка йырсыһы, киноактриса, 1975—1983 йылдарҙа «Blondie» төркөмө солисткаһы.
* [[1950]]: Камил Кәримов, яҙыусы-сатирик, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[1955]]: Людмила Казанцева, ғалим-[[Педагогика|педагог]], [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]] профессоры.
* [[1985]]: Леа Сейду, [[Франция]] актрисаһы, модель.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2002]]: Михаил Круг, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы.
* [[2004]]: [[Марлон Брандо]], [[Америка]]ның [[театр]] һәм кино актёры, [[Оскар премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж01]]
[[Категория:1 июль]]</text>
      <sha1>kl9wjtzcucyhl0dd17yxomdq23v4kq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300209</id>
      <parentid>1300170</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48548" sha1="6umt9axby1nwwv3uv66bm2dbc9wfbpe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 182-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 183-сө). Йыл аҙағына тиклем 183 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
==== Рәсми булмаған ====
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя шаяртыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта индексы көнө. 
* {{Бурунди}} [[Бурунди]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Гана}} [[Гана]]: Республика көнө.
* {{Канада}} [[Канада]]: Канада көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Ҡытай Коммунистар партияһы ойошторолған көн.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Ғаилә көнө.
* {{Руанда}} [[Руанда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби хәрәкәттәр ветерандары көнө. 
* {{Сомали}} [[Сомали]]: Берләшмә көнө.
* {{Суринам}} [[Суринам]]: Азатлыҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Бүрәт Республикаһы]]ның үҙ теләге менән Рәсәй составына ингән көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының Һалым енәйәттәре бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Молдавия}} [[Молдавия]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: ВМС көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1661]]: Рус-швед һуғышы (1656—1658) тамамлана.
* [[1735]]: [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдары]] башлана, рәсми мәғлүмәттәр буйынса ихтилалды баҫтырыу барышында 725 ауыл юҡ ителә, 40 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм ҡоллоҡҡа оҙатыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1862]]: [[Рәсәй империяһы]]нда халыҡ өсөн асыҡ китапхана эшләй башлай.  
* [[1882]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе телефон станцияһы сафҡа инә.
* [[1917]]: [[Совет Рәсәйе]] беренсе тапҡыр [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсә.
* [[1918]]: [[Башҡортостан мөхтәриәте]] территорияһында тәртип һаҡлау өсөн [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең хәрби бүлеге махсус тәғәйенешле [[Башҡорт ирекле отрядтары|ҡораллы ирекле отрядтар]] ойоштороу тураһында фарман сығара.
* [[1934]]: Башҡортостан Рәссамдар союзы ойошторола.
* [[1941]]: «Внуково» халыҡ-ара аэропортының беренсе сираты асыла.
* [[1955]]: «Иностранная литература» журналының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1956]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ойошторола.
* [[1958]]: [[Әбйәлил районы]]нда «Яҡтыкүл» шифаханаһы асыла.
* [[1970]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы эш башлай.
* [[1994]]: [[Рәсәй]] Социаль страховка фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе ойошторола.
* [[2010]]: [[Балаҡатай районы]]нда «Урыҫ йыры һәм таҡмағы» тип исемләнгән төбәк-ара байрам асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Саҡаев Нури (Нуретдин) Нәбиулла улы]] (1885—3.03.1927), [[театр]] актёры, режиссёр. 1919—1925 йылдарҙа Үрнәк татар-башҡорт театрының художество етәксеһе, Башҡорт дәүләт драма театры һәм Башҡорт Күсмә театры режиссёры, 1926 йылдан хәҙерге Ғ. Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры актёры, режиссёры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы]] (1890—17.09.2011), хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]]  ауылында тыуған оҙон ғүмерле [[башҡорт]] [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатыны]], ете бала әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәкимов Халиҡ Рәүеф улы]] (тулы исеме [[Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы]]; 1895—3.04.1975), [[дәүләт]] хеҙмәткәре, ғалим-инженер. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1922 йылдарҙа  [[БАССР|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]] Эске эштәр халыҡ комиссариатының милли эштәр буйынса бүлек мөдире. 1930 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге  Н. М. Герсеванов исемендәге Нигеҙҙәр һәм ер аҫты ҡоролмалары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 1951 йылдан — свайлы фундаменттар лабораторияһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1956), профессор (1957). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1958, 1961). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылынан. Дипломат [[Кәрим Хәкимов]]тың ҡустыһы.
* [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]] (1930—19.10.2001), малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[БАССР]]-ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
* [[Мөхәмәҙиев Сабит Әхкәм улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1955—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Чапаев исемендәге колхоз малсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы.
* [[Дәминев Риф Абдулла улы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор, йәмәғәтсе. 1988—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] химик технология техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, [[СССР]] [[Химия]] сәнәғәте министрлығының почётлы химигы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
* [[Хәзиев Наил Мәғәфүр улы]] (1940), педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, ауыл хәбәрсеһе, крайҙы өйрәнеүсе. 1969 йылдан [[Балтас районы]] [[Үрге Ҡарыш]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1987—2000 йылдарҙа директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), райондың почётлы гражданы (2004). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы]] (1955), ғалим-философ, композитор. 2002 йылдан АҠШ-та йәшәй һәм эшләй. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]] Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡышлауйылға]] ауылынан. 
* [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы]] (1975), [[спорт]]сы. Универсаль алыш (2003—2008) һәм алыш самбоһы (2008—2011) буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Күп тапҡырҙар [[Ер|донъя]], [[Евразия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Универсаль алыш (2006) һәм самбо (2000) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы һәм атҡаҙанған (2010) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ириков Николай Романович]] (1921—17.03.1943) — [[Педагогика|педагог]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[танк]] командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Үрге Ҡаҙарма]] ауылынан.
* [[Мәмлиева Гөлнур Хәйбулла ҡыҙы]] (1931), педагог, [[халыҡ]] [[йыр]]сыһы, импровизатор. 1955—1981 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. «Ҡомартҡы» фольклор төркөмөн ойоштороусы (1989) һәм уның етәксеһе. «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» республика халыҡ сәнғәте байрамы ([[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы, 1989), республика сәсәндәр (Гран-при) һәм «Әйтеш» (икеһе лә — [[Өфө]], 1991) конкурстары лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Булат]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы]] (1931—21.06.2022), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1995 йылға тиклем [[Салауат районы]] «Восток» һауынсыһы, быҙау ҡараусыһы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1979, 1981). Райондың почётлы гражданы.
* [[Ямалов Мансаф Нуриәхмәт улы]] (1931—2019), механизатор. 1943—1990 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Алға» колхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы]] (1936—13.11.2011), [[спорт]]сы. 1962—1971 йылдарҙа [[Саңғы спорты|саңғы ярышы]] буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1964 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). СССР чемпионы (1964 йыл — 50 километрға  ярышта, 1971 йыл — эстафетала), [[РСФСР]] чемпионы (1968 йыл — эстафетала), төрлө кимәл ярыштарының күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры. «Төньяҡ байрамы» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе (1971 — эстафетала). 
* [[Иҫәнбаева Сания Төхвәт ҡыҙы]] (1941—2017), Хәйбулла районының хеҙмәт ветераны. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.
* [[Косторнова Тамара Дмитриевна]] (1941), Мәләүез тимер-бетон конструкциялары заводының хеҙмәт ветераны. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Гончаров Игорь Владимирович]] (1961), нефтехимик. 1981—2005 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез»]] берекмәһе приборсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2003). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы]] (1897—25.02.1977), [[урман]]сы. 1945—1957 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] ауыл урман хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944, 1945) кавалеры. 
* [[Куликов Сергей Иванович (ғалим)|Куликов Сергей Иванович]] (1912—19.09.2006), [[фән|ғалим]]-[[Механика|механик]]-[[технолог]], йәмәғәтсе. 1942—2006 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1942—1946 йылдарҙа — моторҙар эшләү һәм 1960—1963 йылдарҙа — механика-технология факультеттары деканы, 1964—1968 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1990 йылдан профессор-консультант. 1970—1985 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның машиналар эшләү сәнәғәте ғилми-техник йәмғиәте рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945, 1954). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтбаева Хәтижә Ғисай ҡыҙы]] (1922—27.12.2007), хеҙмәт алдынғыһы. 1938 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Алға» хужалығы колхозсыһы, 1968—1977 йылдарҙа — һауынсы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Буранбай]] ауылынан.
* [[Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы]] (1927—1.02.1991), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1954—1990 йылдарҙа [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының трактор бригадаһы бригадиры һәм бүлексә идарасыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Муллабаев Фәруҡ Сафи улы]] (1927—8.09.1994), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1955 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылының баҫыусылыҡ бригадаһы етәксеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Әбйәлил районы)|Хөсәйен]] ауылынан.
* [[Сибәғәтуллин Исмәғил Әхмәтша улы]] (1927—10.10.2003), механизатор. 1957—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы комбайнсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан.
* [[Хөснитдинов Әнүәр Фитрат улы]] (1927—2004), механизатор. 1953 йылдан Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] МТС-ының бригадиры һәм тракторсыһы, 1958 йылдан Калинин исемендәге колхоз механизаторы, 1962—1977 йылдарҙа — баш инженеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан.
* [[Низамов Рәйес Ғилметдин улы]] (1932—16.08.1978), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1978).
* [[Кукубаев Анатолий Кукубаевич]] (1932—1.08.2002), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1964—2002 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1967).
* [[Саҡаев Йәүҙәт Әбүбәкер улы]] (1937), [[Көйөргәҙе районы]] «Таймаҫ» совхозының ветеран-механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Халиҡов Ильяс Һиҙиәт улы]] (1937), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан.
* [[Изгина Мәхмүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының Темәс фермаһы һауынсыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1979), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Темәс]] ауылының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан.
* [[Колесникова Зоя Васильевна]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1992 йылдарҙа А. П. Завенягин исемендәге Норильск тау-металлургия комбинаты флотаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Урғаҙа]] ауылынан.
* [[Гәрәев Зәйтүн Сәғит улы]] (1947—13.03.2013), педагог. 1976 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауаттағы]] 57-се ҡала һөнәрселек-техник училище мастеры, 1983 йылдан — директор урынбаҫары; 1986—2009 йылдарҙа 36-сы һөнәрселек училищеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998), Рәсәйҙең почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. 	
* [[Ғәлиев Радик Хөрмәт улы]] (1952),педагог, йәмәғәтсе. 1994—2014 йылдарҙа [[Кушнаренко]]лағы 114-се һөнәрселек училищеһы директоры. 1994—2005 йылдарҙа Кушнаренко район Советы рәйесе. Район башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан. 
* [[Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы]] (1957), ғалим-терапевт, фармокология маркетологы. 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының М. П. Чумаков исемендәге Иммунобиологик препаратттар тикшереү һәм эшләү федераль фәнни үҙәге директоры, «Ремедиум» һәм «Медицинский совет» журналдарының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). 
* [[Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы]] (1957), ғалим-агроном, юрист, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры (2013), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһы академигы (2013). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы (2012), Рәсәй Юристары ассоцициаһы (2012), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (2019) ағзаһы, «Архангел яҡташтары» йәмғиәт ойошмаһының идара рәйесе. 
* [[Мәхийәнова Мәүлиҙә Кәмил ҡыҙы]] (1967), педагог. 1991 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Яңы Балапан]] урта мәктәбе психологы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназияның, 2005 йылдан 1-се урта мәктәптең педагог-психологы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо райондың [[Мораҡай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғүмәров Абдулла Вәлиәхмәт улы]] (1908—13.01.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» колхозы бригадиры, 1932—1941 йылдарҙа һөт фермаһы мөдире, 1945 йылдан — рәйес урынбаҫары; 1947 йылдан «Ҡыҙыл» колхозы рәйесе; 1951—1956 йылдарҙа Молотов исемендәге, 1958—1968 йылдарҙа Киров исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары; 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Нуриәхмәт Сәлимгәрәй улы]] (1908—17.06.1993), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Әбйәлил районың «Ҡыҙыл», 1951 йылдан — Киров исемендәге колхоз комбайнсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Ишбулды ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәлихов Мирзаһит Сәлих улы]] (1918—15.10.1994), ауыл хужалығы һәм [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, мотоуҡсылар отделениеһы командиры. 1945 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Восток» колхозы бригадиры, 1965—1978 йылдарҙа — [[Йәрмиә]] ауыл клубы мөдире. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хохлов Анатолий Иванович]] (1918—4.02.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының разведка начальнигы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Бахмут (Көйөргәҙе районы)|Бахмут]] ауылынан.
* [[Баһранова Нәзифә Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1928—17.05.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. Әбйәлил районы Калинин исемендәге колхоздың элекке быҙау ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан.
* [[Ҡәйепов Абдулхәй Кәрим улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]]ҙағы хәҙерге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 1968—1987  йылдарҙа район мәғариф бүлегенең методик кабинет мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан.
* [[Шөгөрова Шамсиҡәмәр Насирйән ҡыҙы]] (1928—16.03.2009), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1963 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы рабкоопы, 1974 йылдан — [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] сауҙа предприятиеһы һатыусыһы; 1977—1984 йылдарҙа Әбйәлил райпоһының «Урал» хужалыҡ иҫәбендәге предприятиеһының өлкән һатыусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Насиров Әхмәт Хажиғәли улы]] (1933), [[Нефть|нефтсе]].  1955—1988 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры, участка начальнигы. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы, ордендар кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури  районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.
* [[Солтанова Фәүҡинур Әхмәтйән ҡыҙы]] (1933—1.11.2009), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1951—1989 йылдарҙа Әбйәлил районы «Красная Башкирия» совхозының мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡушай]] ауылынан. 
* [[Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы]] (1938—22.04.2021), мәҙәниәт хеҙмәткәре, баянсы һәм үҙешмәкәр композитор, йырҙар авторы. 1976—1999 йылдарҙа Дүртөйлө ҡалаһының Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). [[Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2015).
* [[Сирбаева Нәғимә Ҡасим ҡыҙы]] (1938—9.05.2009), штукатур-маляр. 1956 йылдан «Башмедьстрой» тресының Әбйәлил районында эшләгән 244-се ПМК-ның штукатур-маляры, 1978—1993 йылдарҙа биҙәүселәр бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[Төҙөлөш|төҙөүсеһе]] (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан.
* [[Фәррәхов Ғизәр Имамутдин улы]] (1938), нефтсе, рационализатор. 1977 йылдан ЦБПО-ның цех, производство-диспетчер бүлеге һәм ЦБПО начальнигы; 1995 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] нефть промыслалары ҡорамалдары заводының директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Әлибаев Рәфҡәт Шәһивәли улы]] (1938), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1956—1998 йылдарҙа Хәйбулла районы «Красный доброволец» колхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]]  ауылынан.
* [[Крючков Валерий Александрович]] (1943), педагог, 1965—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 10-сы урта мәктәбе һәм 1-се гимназияһы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Хафизов Риф Закир улы]] (1943), төҙөүсе. 1965 йылдан (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы тикшереү операторы, 1969—1980 йылдарҙа транспорт контораһы начальнигы, 1995—2003 йылдарҙа юл төҙәтеү-юл һалыу цехы начальнигы; 1987—1995 йылдарҙа «Башнефтедорстройремонт» тресының Дүртөйлө ДРСУ-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003) һәм  [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Кутепов Борис Иванович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2002), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы]] (1953), педагог-ғалим. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан педагогика һәм психология факультеты деканы.   Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009). 
* [[Йәһүҙин Фирғәт Ғәлиәкбәр улы]] (1953), механизатор. 1975 йылдан [[Белорет]] леспромхозы, 1989—2008 йылдарҙа Әбйәлил ауыл урман хужалығы тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылынан.
* [[Сафин Хәлил Мәсғүт улы]] (1963), ғалим-инженер‑гидротехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2016), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
* [[Савельев Игорь Викторович]] (1983), [[проза]]ик, әҙәби тәнҡитсе, журналист, кинотәнкитсе. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡадиров Нурлығаян Хафиз улы]] (1894—19.07.1956), [[Педагогика|педагог]], 1925 йылдан хәҙерге [[Ейәнсура районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]нан.
* [[Ихсанов Ғимат Сөләймән улы]] (1899—1956), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1924—1956 йылдарҙа хәҙерге [[Бөрйән районы]] мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1941).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы]] (1919—15.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). 
* [[Морозов Николай Филиппович]] (1924—20.03.1994), урман белгесе. 1942 йылдан Туймазы тәжрибә‑үрнәк урман хужалығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан — өлкән урмансы, 1973—1985 йылдарҙа генераль директор урынбаҫары—баш урмансы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған урман белгесе (1968), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]]ның Яңы Николаевка ауылынан. 
* [[Ягодкин Василий Максимович]] (1939—24.01.2015), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑конструктор, 1967—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]‑[[математика]] фәндәре докторы (2002).  
* [[Әхмәтова Венера Мөҙәрис ҡыҙы]] (1949), табип-невролог, 1994—2013 йылдарҙа 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Сөйәрмәт]] ауылынан. 
* [[Жиляев Александр Петрович]] (1959), ғалим-физик. 1998 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2001 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Р. Р. Мәүлитов исемендәге Механика институтының ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Әхмәтйәнов Фәим Ғәни улы]] (1964—29.03.2022), театр актёры. 1991 йылдан [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ибрай (Ишембай районы)|Ибрай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1646: [[Готфрид Лейбниц]], [[Австрия]] математигы.
* [[1750]]: Иван Миллер, [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, [[географ]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1755]]: Христиан Фридрих фон Глюк, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], юрист һәм [[Педагогика|педагог]], Эрланген университеты профессоры.
* [[1780]]: Карл Клаузевиц, Германияның хәрби [[Теория|теоретигы]], генерал.
* [[1818]]: [[Игнац Филипп Земмельвайс]], [[Венгрия]]ның ғалим-табибы, акушер, асептикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1845]]: Адольф Зильберштейн, Венгрия һәм Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[Журналистика|журналист]] һәм әҙәби тәнҡитсе.
* [[1865]]: Владимир Кривош-Неманич, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] полиглоты, криптограф, стенограф һәм тәржемәсе. 
* [[1885]]: Юлдаш Ахунбабаев, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ын]] ойоштороусыларҙың береһе, республика Үҙәк Башҡарма Комитетының беренсе (1925—1938) һәм Юғары Советы Президиумының икенсе (1938-1943) рәйесе.
* [[1895]]: Леонтий Кирюков, СССР композиторы, хор дирижёры, [[Мордва Республикаһы|Мордовия АССР-ының]] халыҡ артисы.
* [[1900]]: Курт Фишер, Германия [[сәйәсмән]]е, журналист.
* [[1905]]: Ғәни Сәфиуллин, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1944), [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1910]]: Эмилия Штина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-альгологы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973). 
* [[1915]]: Вилли Диксон, [[АҠШ]] [[музыка]]нты, [[йыр]]сы һәм композитор.
* [[1925]]: Фарли Грейнджер, [[Америка]] актёры.
* [[1925]]: Клара Лучко, киноактриса, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1930]]: Евгений Птичкин, СССР композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Алексей Беручевский, СССР [[футбол]]сыһы, тренер.
* [[1940]]: Заһит Зарифоглу, [[Төркиә]] [[шиғриәт|шағиры]], балалар яҙыусыһы.
* [[1940]]: Рәүил Шәймәрҙәнов, СССР һәм һәм Рәсәйҙең ғалим-табибы, профессор.
* [[1945]]: Дебора Харри, Америка йырсыһы, киноактриса, 1975—1983 йылдарҙа «Blondie» төркөмө солисткаһы.
* [[1950]]: Камил Кәримов, яҙыусы-сатирик, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[1955]]: Людмила Казанцева, ғалим-[[Педагогика|педагог]], [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]] профессоры.
* [[1985]]: Леа Сейду, [[Франция]] актрисаһы, модель.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2002]]: Михаил Круг, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы.
* [[2004]]: [[Марлон Брандо]], [[Америка]]ның [[театр]] һәм кино актёры, [[Оскар премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж01]]
[[Категория:1 июль]]</text>
      <sha1>6umt9axby1nwwv3uv66bm2dbc9wfbpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300212</id>
      <parentid>1300209</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49401" sha1="528iect4it9p6fbybknqdz5fxa9zg9m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 182-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 183-сө). Йыл аҙағына тиклем 183 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
==== Рәсми булмаған ====
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя шаяртыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта индексы көнө. 
* {{Бурунди}} [[Бурунди]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Гана}} [[Гана]]: Республика көнө.
* {{Канада}} [[Канада]]: Канада көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Ҡытай Коммунистар партияһы ойошторолған көн.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Ғаилә көнө.
* {{Руанда}} [[Руанда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби хәрәкәттәр ветерандары көнө. 
* {{Сомали}} [[Сомали]]: Берләшмә көнө.
* {{Суринам}} [[Суринам]]: Азатлыҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Бүрәт Республикаһы]]ның үҙ теләге менән Рәсәй составына ингән көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының Һалым енәйәттәре бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Молдавия}} [[Молдавия]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: ВМС көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1661]]: Рус-швед һуғышы (1656—1658) тамамлана.
* [[1735]]: [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдары]] башлана, рәсми мәғлүмәттәр буйынса ихтилалды баҫтырыу барышында 725 ауыл юҡ ителә, 40 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм ҡоллоҡҡа оҙатыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1862]]: [[Рәсәй империяһы]]нда халыҡ өсөн асыҡ китапхана эшләй башлай.  
* [[1882]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе телефон станцияһы сафҡа инә.
* [[1917]]: [[Совет Рәсәйе]] беренсе тапҡыр [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсә.
* [[1918]]: [[Башҡортостан мөхтәриәте]] территорияһында тәртип һаҡлау өсөн [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең хәрби бүлеге махсус тәғәйенешле [[Башҡорт ирекле отрядтары|ҡораллы ирекле отрядтар]] ойоштороу тураһында фарман сығара.
* [[1934]]: Башҡортостан Рәссамдар союзы ойошторола.
* [[1941]]: «Внуково» халыҡ-ара аэропортының беренсе сираты асыла.
* [[1955]]: «Иностранная литература» журналының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1956]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ойошторола.
* [[1958]]: [[Әбйәлил районы]]нда «Яҡтыкүл» шифаханаһы асыла.
* [[1970]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы эш башлай.
* [[1994]]: [[Рәсәй]] Социаль страховка фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе ойошторола.
* [[2010]]: [[Балаҡатай районы]]нда «Урыҫ йыры һәм таҡмағы» тип исемләнгән төбәк-ара байрам асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Саҡаев Нури (Нуретдин) Нәбиулла улы]] (1885—3.03.1927), [[театр]] актёры, режиссёр. 1919—1925 йылдарҙа Үрнәк татар-башҡорт театрының художество етәксеһе, Башҡорт дәүләт драма театры һәм Башҡорт Күсмә театры режиссёры, 1926 йылдан хәҙерге Ғ. Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры актёры, режиссёры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы]] (1890—17.09.2011), хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]]  ауылында тыуған оҙон ғүмерле [[башҡорт]] [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатыны]], ете бала әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәкимов Халиҡ Рәүеф улы]] (тулы исеме [[Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы]]; 1895—3.04.1975), [[дәүләт]] хеҙмәткәре, ғалим-инженер. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1922 йылдарҙа  [[БАССР|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]] Эске эштәр халыҡ комиссариатының милли эштәр буйынса бүлек мөдире. 1930 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге  Н. М. Герсеванов исемендәге Нигеҙҙәр һәм ер аҫты ҡоролмалары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 1951 йылдан — свайлы фундаменттар лабораторияһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1956), профессор (1957). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1958, 1961). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылынан. Дипломат [[Кәрим Хәкимов]]тың ҡустыһы.
* [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]] (1930—19.10.2001), малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[БАССР]]-ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
* [[Мөхәмәҙиев Сабит Әхкәм улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1955—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Чапаев исемендәге колхоз малсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы.
* [[Дәминев Риф Абдулла улы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор, йәмәғәтсе. 1988—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] химик технология техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, [[СССР]] [[Химия]] сәнәғәте министрлығының почётлы химигы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
* [[Хәзиев Наил Мәғәфүр улы]] (1940), педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, ауыл хәбәрсеһе, крайҙы өйрәнеүсе. 1969 йылдан [[Балтас районы]] [[Үрге Ҡарыш]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1987—2000 йылдарҙа директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), райондың почётлы гражданы (2004). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы]] (1955), ғалим-философ, композитор. 2002 йылдан АҠШ-та йәшәй һәм эшләй. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]] Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡышлауйылға]] ауылынан. 
* [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы]] (1975), [[спорт]]сы. Универсаль алыш (2003—2008) һәм алыш самбоһы (2008—2011) буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Күп тапҡырҙар [[Ер|донъя]], [[Евразия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Универсаль алыш (2006) һәм самбо (2000) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы һәм атҡаҙанған (2010) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ириков Николай Романович]] (1921—17.03.1943) — [[Педагогика|педагог]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[танк]] командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Үрге Ҡаҙарма]] ауылынан.
* [[Мәмлиева Гөлнур Хәйбулла ҡыҙы]] (1931), педагог, [[халыҡ]] [[йыр]]сыһы, импровизатор. 1955—1981 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. «Ҡомартҡы» фольклор төркөмөн ойоштороусы (1989) һәм уның етәксеһе. «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» республика халыҡ сәнғәте байрамы ([[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы, 1989), республика сәсәндәр (Гран-при) һәм «Әйтеш» (икеһе лә — [[Өфө]], 1991) конкурстары лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Булат]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы]] (1931—21.06.2022), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1995 йылға тиклем [[Салауат районы]] «Восток» һауынсыһы, быҙау ҡараусыһы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1979, 1981). Райондың почётлы гражданы.
* [[Ямалов Мансаф Нуриәхмәт улы]] (1931—2019), механизатор. 1943—1990 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Алға» колхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы]] (1936—13.11.2011), [[спорт]]сы. 1962—1971 йылдарҙа [[Саңғы спорты|саңғы ярышы]] буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1964 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). СССР чемпионы (1964 йыл — 50 километрға  ярышта, 1971 йыл — эстафетала), [[РСФСР]] чемпионы (1968 йыл — эстафетала), төрлө кимәл ярыштарының күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры. «Төньяҡ байрамы» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе (1971 — эстафетала). 
* [[Иҫәнбаева Сания Төхвәт ҡыҙы]] (1941—2017), Хәйбулла районының хеҙмәт ветераны. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.
* [[Косторнова Тамара Дмитриевна]] (1941), Мәләүез тимер-бетон конструкциялары заводының хеҙмәт ветераны. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Александров Виктор Николаевич]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. «Үрге Волга нефть үткәргестәре», «Балтик магистраль нефть үткәргестәре» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәренең генераль директоры, Мәскәү нефть компанияһы департаменты директоры. Техник фәндәр кандидаты. Яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре, II дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]нан.
* [[Гончаров Игорь Владимирович]] (1961), нефтехимик. 1981—2005 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез»]] берекмәһе приборсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2003). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы]] (1897—25.02.1977), [[урман]]сы. 1945—1957 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] ауыл урман хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944, 1945) кавалеры. 
* [[Куликов Сергей Иванович (ғалим)|Куликов Сергей Иванович]] (1912—19.09.2006), [[фән|ғалим]]-[[Механика|механик]]-[[технолог]], йәмәғәтсе. 1942—2006 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1942—1946 йылдарҙа — моторҙар эшләү һәм 1960—1963 йылдарҙа — механика-технология факультеттары деканы, 1964—1968 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1990 йылдан профессор-консультант. 1970—1985 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның машиналар эшләү сәнәғәте ғилми-техник йәмғиәте рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945, 1954). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтбаева Хәтижә Ғисай ҡыҙы]] (1922—27.12.2007), хеҙмәт алдынғыһы. 1938 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Алға» хужалығы колхозсыһы, 1968—1977 йылдарҙа — һауынсы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Буранбай]] ауылынан.
* [[Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы]] (1927—1.02.1991), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1954—1990 йылдарҙа [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының трактор бригадаһы бригадиры һәм бүлексә идарасыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Муллабаев Фәруҡ Сафи улы]] (1927—8.09.1994), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1955 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылының баҫыусылыҡ бригадаһы етәксеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Әбйәлил районы)|Хөсәйен]] ауылынан.
* [[Сибәғәтуллин Исмәғил Әхмәтша улы]] (1927—10.10.2003), механизатор. 1957—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы комбайнсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан.
* [[Хөснитдинов Әнүәр Фитрат улы]] (1927—2004), механизатор. 1953 йылдан Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] МТС-ының бригадиры һәм тракторсыһы, 1958 йылдан Калинин исемендәге колхоз механизаторы, 1962—1977 йылдарҙа — баш инженеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан.
* [[Низамов Рәйес Ғилметдин улы]] (1932—16.08.1978), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1978).
* [[Кукубаев Анатолий Кукубаевич]] (1932—1.08.2002), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1964—2002 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1967).
* [[Саҡаев Йәүҙәт Әбүбәкер улы]] (1937), [[Көйөргәҙе районы]] «Таймаҫ» совхозының ветеран-механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Халиҡов Ильяс Һиҙиәт улы]] (1937), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан.
* [[Изгина Мәхмүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының Темәс фермаһы һауынсыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1979), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Темәс]] ауылының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан.
* [[Колесникова Зоя Васильевна]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1992 йылдарҙа А. П. Завенягин исемендәге Норильск тау-металлургия комбинаты флотаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Урғаҙа]] ауылынан.
* [[Гәрәев Зәйтүн Сәғит улы]] (1947—13.03.2013), педагог. 1976 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауаттағы]] 57-се ҡала һөнәрселек-техник училище мастеры, 1983 йылдан — директор урынбаҫары; 1986—2009 йылдарҙа 36-сы һөнәрселек училищеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998), Рәсәйҙең почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. 	
* [[Ғәлиев Радик Хөрмәт улы]] (1952),педагог, йәмәғәтсе. 1994—2014 йылдарҙа [[Кушнаренко]]лағы 114-се һөнәрселек училищеһы директоры. 1994—2005 йылдарҙа Кушнаренко район Советы рәйесе. Район башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан. 
* [[Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы]] (1957), ғалим-терапевт, фармокология маркетологы. 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының М. П. Чумаков исемендәге Иммунобиологик препаратттар тикшереү һәм эшләү федераль фәнни үҙәге директоры, «Ремедиум» һәм «Медицинский совет» журналдарының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). 
* [[Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы]] (1957), ғалим-агроном, юрист, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры (2013), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһы академигы (2013). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы (2012), Рәсәй Юристары ассоцициаһы (2012), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (2019) ағзаһы, «Архангел яҡташтары» йәмғиәт ойошмаһының идара рәйесе. 
* [[Мәхийәнова Мәүлиҙә Кәмил ҡыҙы]] (1967), педагог. 1991 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Яңы Балапан]] урта мәктәбе психологы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназияның, 2005 йылдан 1-се урта мәктәптең педагог-психологы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо райондың [[Мораҡай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғүмәров Абдулла Вәлиәхмәт улы]] (1908—13.01.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» колхозы бригадиры, 1932—1941 йылдарҙа һөт фермаһы мөдире, 1945 йылдан — рәйес урынбаҫары; 1947 йылдан «Ҡыҙыл» колхозы рәйесе; 1951—1956 йылдарҙа Молотов исемендәге, 1958—1968 йылдарҙа Киров исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары; 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Нуриәхмәт Сәлимгәрәй улы]] (1908—17.06.1993), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Әбйәлил районың «Ҡыҙыл», 1951 йылдан — Киров исемендәге колхоз комбайнсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Ишбулды ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәлихов Мирзаһит Сәлих улы]] (1918—15.10.1994), ауыл хужалығы һәм [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, мотоуҡсылар отделениеһы командиры. 1945 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Восток» колхозы бригадиры, 1965—1978 йылдарҙа — [[Йәрмиә]] ауыл клубы мөдире. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хохлов Анатолий Иванович]] (1918—4.02.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының разведка начальнигы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Бахмут (Көйөргәҙе районы)|Бахмут]] ауылынан.
* [[Баһранова Нәзифә Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1928—17.05.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. Әбйәлил районы Калинин исемендәге колхоздың элекке быҙау ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан.
* [[Ҡәйепов Абдулхәй Кәрим улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]]ҙағы хәҙерге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 1968—1987  йылдарҙа район мәғариф бүлегенең методик кабинет мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан.
* [[Шөгөрова Шамсиҡәмәр Насирйән ҡыҙы]] (1928—16.03.2009), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1963 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы рабкоопы, 1974 йылдан — [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] сауҙа предприятиеһы һатыусыһы; 1977—1984 йылдарҙа Әбйәлил райпоһының «Урал» хужалыҡ иҫәбендәге предприятиеһының өлкән һатыусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Насиров Әхмәт Хажиғәли улы]] (1933), [[Нефть|нефтсе]].  1955—1988 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры, участка начальнигы. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы, ордендар кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури  районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.
* [[Солтанова Фәүҡинур Әхмәтйән ҡыҙы]] (1933—1.11.2009), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1951—1989 йылдарҙа Әбйәлил районы «Красная Башкирия» совхозының мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡушай]] ауылынан. 
* [[Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы]] (1938—22.04.2021), мәҙәниәт хеҙмәткәре, баянсы һәм үҙешмәкәр композитор, йырҙар авторы. 1976—1999 йылдарҙа Дүртөйлө ҡалаһының Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). [[Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2015).
* [[Сирбаева Нәғимә Ҡасим ҡыҙы]] (1938—9.05.2009), штукатур-маляр. 1956 йылдан «Башмедьстрой» тресының Әбйәлил районында эшләгән 244-се ПМК-ның штукатур-маляры, 1978—1993 йылдарҙа биҙәүселәр бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[Төҙөлөш|төҙөүсеһе]] (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан.
* [[Фәррәхов Ғизәр Имамутдин улы]] (1938), нефтсе, рационализатор. 1977 йылдан ЦБПО-ның цех, производство-диспетчер бүлеге һәм ЦБПО начальнигы; 1995 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] нефть промыслалары ҡорамалдары заводының директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Әлибаев Рәфҡәт Шәһивәли улы]] (1938), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1956—1998 йылдарҙа Хәйбулла районы «Красный доброволец» колхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]]  ауылынан.
* [[Крючков Валерий Александрович]] (1943), педагог, 1965—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 10-сы урта мәктәбе һәм 1-се гимназияһы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Хафизов Риф Закир улы]] (1943), төҙөүсе. 1965 йылдан (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы тикшереү операторы, 1969—1980 йылдарҙа транспорт контораһы начальнигы, 1995—2003 йылдарҙа юл төҙәтеү-юл һалыу цехы начальнигы; 1987—1995 йылдарҙа «Башнефтедорстройремонт» тресының Дүртөйлө ДРСУ-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003) һәм  [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Кутепов Борис Иванович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2002), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы]] (1953), педагог-ғалим. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан педагогика һәм психология факультеты деканы.   Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009). 
* [[Йәһүҙин Фирғәт Ғәлиәкбәр улы]] (1953), механизатор. 1975 йылдан [[Белорет]] леспромхозы, 1989—2008 йылдарҙа Әбйәлил ауыл урман хужалығы тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылынан.
* [[Сафин Хәлил Мәсғүт улы]] (1963), ғалим-инженер‑гидротехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2016), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
* [[Савельев Игорь Викторович]] (1983), [[проза]]ик, әҙәби тәнҡитсе, журналист, кинотәнкитсе. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡадиров Нурлығаян Хафиз улы]] (1894—19.07.1956), [[Педагогика|педагог]], 1925 йылдан хәҙерге [[Ейәнсура районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]нан.
* [[Ихсанов Ғимат Сөләймән улы]] (1899—1956), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1924—1956 йылдарҙа хәҙерге [[Бөрйән районы]] мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1941).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы]] (1919—15.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). 
* [[Морозов Николай Филиппович]] (1924—20.03.1994), урман белгесе. 1942 йылдан Туймазы тәжрибә‑үрнәк урман хужалығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан — өлкән урмансы, 1973—1985 йылдарҙа генераль директор урынбаҫары—баш урмансы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған урман белгесе (1968), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]]ның Яңы Николаевка ауылынан. 
* [[Ягодкин Василий Максимович]] (1939—24.01.2015), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑конструктор, 1967—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]‑[[математика]] фәндәре докторы (2002).  
* [[Әхмәтова Венера Мөҙәрис ҡыҙы]] (1949), табип-невролог, 1994—2013 йылдарҙа 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Сөйәрмәт]] ауылынан. 
* [[Жиляев Александр Петрович]] (1959), ғалим-физик. 1998 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2001 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Р. Р. Мәүлитов исемендәге Механика институтының ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Әхмәтйәнов Фәим Ғәни улы]] (1964—29.03.2022), театр актёры. 1991 йылдан [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ибрай (Ишембай районы)|Ибрай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1646: [[Готфрид Лейбниц]], [[Австрия]] математигы.
* [[1750]]: Иван Миллер, [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, [[географ]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1755]]: Христиан Фридрих фон Глюк, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], юрист һәм [[Педагогика|педагог]], Эрланген университеты профессоры.
* [[1780]]: Карл Клаузевиц, Германияның хәрби [[Теория|теоретигы]], генерал.
* [[1818]]: [[Игнац Филипп Земмельвайс]], [[Венгрия]]ның ғалим-табибы, акушер, асептикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1845]]: Адольф Зильберштейн, Венгрия һәм Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[Журналистика|журналист]] һәм әҙәби тәнҡитсе.
* [[1865]]: Владимир Кривош-Неманич, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] полиглоты, криптограф, стенограф һәм тәржемәсе. 
* [[1885]]: Юлдаш Ахунбабаев, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ын]] ойоштороусыларҙың береһе, республика Үҙәк Башҡарма Комитетының беренсе (1925—1938) һәм Юғары Советы Президиумының икенсе (1938-1943) рәйесе.
* [[1895]]: Леонтий Кирюков, СССР композиторы, хор дирижёры, [[Мордва Республикаһы|Мордовия АССР-ының]] халыҡ артисы.
* [[1900]]: Курт Фишер, Германия [[сәйәсмән]]е, журналист.
* [[1905]]: Ғәни Сәфиуллин, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1944), [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1910]]: Эмилия Штина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-альгологы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973). 
* [[1915]]: Вилли Диксон, [[АҠШ]] [[музыка]]нты, [[йыр]]сы һәм композитор.
* [[1925]]: Фарли Грейнджер, [[Америка]] актёры.
* [[1925]]: Клара Лучко, киноактриса, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1930]]: Евгений Птичкин, СССР композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Алексей Беручевский, СССР [[футбол]]сыһы, тренер.
* [[1940]]: Заһит Зарифоглу, [[Төркиә]] [[шиғриәт|шағиры]], балалар яҙыусыһы.
* [[1940]]: Рәүил Шәймәрҙәнов, СССР һәм һәм Рәсәйҙең ғалим-табибы, профессор.
* [[1945]]: Дебора Харри, Америка йырсыһы, киноактриса, 1975—1983 йылдарҙа «Blondie» төркөмө солисткаһы.
* [[1950]]: Камил Кәримов, яҙыусы-сатирик, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[1955]]: Людмила Казанцева, ғалим-[[Педагогика|педагог]], [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]] профессоры.
* [[1985]]: Леа Сейду, [[Франция]] актрисаһы, модель.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2002]]: Михаил Круг, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы.
* [[2004]]: [[Марлон Брандо]], [[Америка]]ның [[театр]] һәм кино актёры, [[Оскар премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж01]]
[[Категория:1 июль]]</text>
      <sha1>528iect4it9p6fbybknqdz5fxa9zg9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300216</id>
      <parentid>1300212</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T04:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1300216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49901" sha1="jz8tzl47ythnf07tqqi53m5q64sg2d2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 182-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 183-сө). Йыл аҙағына тиклем 183 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
==== Рәсми булмаған ====
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя шаяртыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта индексы көнө. 
* {{Бурунди}} [[Бурунди]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Гана}} [[Гана]]: Республика көнө.
* {{Канада}} [[Канада]]: Канада көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Ҡытай Коммунистар партияһы ойошторолған көн.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Ғаилә көнө.
* {{Руанда}} [[Руанда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби хәрәкәттәр ветерандары көнө. 
* {{Сомали}} [[Сомали]]: Берләшмә көнө.
* {{Суринам}} [[Суринам]]: Азатлыҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Бүрәт Республикаһы]]ның үҙ теләге менән Рәсәй составына ингән көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының Һалым енәйәттәре бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Молдавия}} [[Молдавия]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: ВМС көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1661]]: Рус-швед һуғышы (1656—1658) тамамлана.
* [[1735]]: [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдары]] башлана, рәсми мәғлүмәттәр буйынса ихтилалды баҫтырыу барышында 725 ауыл юҡ ителә, 40 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм ҡоллоҡҡа оҙатыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1862]]: [[Рәсәй империяһы]]нда халыҡ өсөн асыҡ китапхана эшләй башлай.  
* [[1882]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе телефон станцияһы сафҡа инә.
* [[1917]]: [[Совет Рәсәйе]] беренсе тапҡыр [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсә.
* [[1918]]: [[Башҡортостан мөхтәриәте]] территорияһында тәртип һаҡлау өсөн [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең хәрби бүлеге махсус тәғәйенешле [[Башҡорт ирекле отрядтары|ҡораллы ирекле отрядтар]] ойоштороу тураһында фарман сығара.
* [[1934]]: Башҡортостан Рәссамдар союзы ойошторола.
* [[1941]]: «Внуково» халыҡ-ара аэропортының беренсе сираты асыла.
* [[1955]]: «Иностранная литература» журналының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1956]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ойошторола.
* [[1958]]: [[Әбйәлил районы]]нда «Яҡтыкүл» шифаханаһы асыла.
* [[1970]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы эш башлай.
* [[1994]]: [[Рәсәй]] Социаль страховка фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе ойошторола.
* [[2010]]: [[Балаҡатай районы]]нда «Урыҫ йыры һәм таҡмағы» тип исемләнгән төбәк-ара байрам асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Саҡаев Нури (Нуретдин) Нәбиулла улы]] (1885—3.03.1927), [[театр]] актёры, режиссёр. 1919—1925 йылдарҙа Үрнәк татар-башҡорт театрының художество етәксеһе, Башҡорт дәүләт драма театры һәм Башҡорт Күсмә театры режиссёры, 1926 йылдан хәҙерге Ғ. Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры актёры, режиссёры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы]] (1890—17.09.2011), хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]]  ауылында тыуған оҙон ғүмерле [[башҡорт]] [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатыны]], ете бала әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәкимов Халиҡ Рәүеф улы]] (тулы исеме [[Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы]]; 1895—3.04.1975), [[дәүләт]] хеҙмәткәре, ғалим-инженер. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1922 йылдарҙа  [[БАССР|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]] Эске эштәр халыҡ комиссариатының милли эштәр буйынса бүлек мөдире. 1930 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге  Н. М. Герсеванов исемендәге Нигеҙҙәр һәм ер аҫты ҡоролмалары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 1951 йылдан — свайлы фундаменттар лабораторияһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1956), профессор (1957). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1958, 1961). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылынан. Дипломат [[Кәрим Хәкимов]]тың ҡустыһы.
* [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]] (1930—19.10.2001), малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[БАССР]]-ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
* [[Мөхәмәҙиев Сабит Әхкәм улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1955—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Чапаев исемендәге колхоз малсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы.
* [[Дәминев Риф Абдулла улы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор, йәмәғәтсе. 1988—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] химик технология техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, [[СССР]] [[Химия]] сәнәғәте министрлығының почётлы химигы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
* [[Хәзиев Наил Мәғәфүр улы]] (1940), педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, ауыл хәбәрсеһе, крайҙы өйрәнеүсе. 1969 йылдан [[Балтас районы]] [[Үрге Ҡарыш]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1987—2000 йылдарҙа директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), райондың почётлы гражданы (2004). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы]] (1955), ғалим-философ, композитор. 2002 йылдан АҠШ-та йәшәй һәм эшләй. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]] Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡышлауйылға]] ауылынан. 
* [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы]] (1975), [[спорт]]сы. Универсаль алыш (2003—2008) һәм алыш самбоһы (2008—2011) буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Күп тапҡырҙар [[Ер|донъя]], [[Евразия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Универсаль алыш (2006) һәм самбо (2000) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы һәм атҡаҙанған (2010) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ириков Николай Романович]] (1921—17.03.1943) — [[Педагогика|педагог]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[танк]] командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Үрге Ҡаҙарма]] ауылынан.
* [[Мәмлиева Гөлнур Хәйбулла ҡыҙы]] (1931), педагог, [[халыҡ]] [[йыр]]сыһы, импровизатор. 1955—1981 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. «Ҡомартҡы» фольклор төркөмөн ойоштороусы (1989) һәм уның етәксеһе. «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» республика халыҡ сәнғәте байрамы ([[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы, 1989), республика сәсәндәр (Гран-при) һәм «Әйтеш» (икеһе лә — [[Өфө]], 1991) конкурстары лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Булат]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы]] (1931—21.06.2022), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1995 йылға тиклем [[Салауат районы]] «Восток» һауынсыһы, быҙау ҡараусыһы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1979, 1981). Райондың почётлы гражданы.
* [[Ямалов Мансаф Нуриәхмәт улы]] (1931—2019), механизатор. 1943—1990 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Алға» колхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы]] (1936—13.11.2011), [[спорт]]сы. 1962—1971 йылдарҙа [[Саңғы спорты|саңғы ярышы]] буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1964 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). СССР чемпионы (1964 йыл — 50 километрға  ярышта, 1971 йыл — эстафетала), [[РСФСР]] чемпионы (1968 йыл — эстафетала), төрлө кимәл ярыштарының күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры. «Төньяҡ байрамы» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе (1971 — эстафетала). 
* [[Иҫәнбаева Сания Төхвәт ҡыҙы]] (1941—2017), Хәйбулла районының хеҙмәт ветераны. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.
* [[Косторнова Тамара Дмитриевна]] (1941), Мәләүез тимер-бетон конструкциялары заводының хеҙмәт ветераны. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Александров Виктор Николаевич]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. «Үрге Волга нефть үткәргестәре», «Балтик магистраль нефть үткәргестәре» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәренең генераль директоры, Мәскәү нефть компанияһы департаменты директоры. Техник фәндәр кандидаты. Яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре, II дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]нан.
* [[Хәсәнов Марат Нурғәли улы]] (1956), инженер. 1998—2014 йылдарҙа Үҙйөрөшлө машиналарҙың һәм башҡа төр техниканың техник торошон күҙәтеү буйынса дәүләт испекцияһының сектор мөдире, дәүләт инженеры, инспекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Гончаров Игорь Владимирович]] (1961), нефтехимик. 1981—2005 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез»]] берекмәһе приборсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2003). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы]] (1897—25.02.1977), [[урман]]сы. 1945—1957 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] ауыл урман хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944, 1945) кавалеры. 
* [[Куликов Сергей Иванович (ғалим)|Куликов Сергей Иванович]] (1912—19.09.2006), [[фән|ғалим]]-[[Механика|механик]]-[[технолог]], йәмәғәтсе. 1942—2006 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1942—1946 йылдарҙа — моторҙар эшләү һәм 1960—1963 йылдарҙа — механика-технология факультеттары деканы, 1964—1968 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1990 йылдан профессор-консультант. 1970—1985 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның машиналар эшләү сәнәғәте ғилми-техник йәмғиәте рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945, 1954). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтбаева Хәтижә Ғисай ҡыҙы]] (1922—27.12.2007), хеҙмәт алдынғыһы. 1938 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Алға» хужалығы колхозсыһы, 1968—1977 йылдарҙа — һауынсы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Буранбай]] ауылынан.
* [[Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы]] (1927—1.02.1991), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1954—1990 йылдарҙа [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының трактор бригадаһы бригадиры һәм бүлексә идарасыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Муллабаев Фәруҡ Сафи улы]] (1927—8.09.1994), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1955 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылының баҫыусылыҡ бригадаһы етәксеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Әбйәлил районы)|Хөсәйен]] ауылынан.
* [[Сибәғәтуллин Исмәғил Әхмәтша улы]] (1927—10.10.2003), механизатор. 1957—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы комбайнсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан.
* [[Хөснитдинов Әнүәр Фитрат улы]] (1927—2004), механизатор. 1953 йылдан Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] МТС-ының бригадиры һәм тракторсыһы, 1958 йылдан Калинин исемендәге колхоз механизаторы, 1962—1977 йылдарҙа — баш инженеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан.
* [[Низамов Рәйес Ғилметдин улы]] (1932—16.08.1978), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1978).
* [[Кукубаев Анатолий Кукубаевич]] (1932—1.08.2002), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1964—2002 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1967).
* [[Саҡаев Йәүҙәт Әбүбәкер улы]] (1937), [[Көйөргәҙе районы]] «Таймаҫ» совхозының ветеран-механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Халиҡов Ильяс Һиҙиәт улы]] (1937), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан.
* [[Изгина Мәхмүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының Темәс фермаһы һауынсыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1979), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Темәс]] ауылының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан.
* [[Колесникова Зоя Васильевна]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1992 йылдарҙа А. П. Завенягин исемендәге Норильск тау-металлургия комбинаты флотаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Урғаҙа]] ауылынан.
* [[Гәрәев Зәйтүн Сәғит улы]] (1947—13.03.2013), педагог. 1976 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауаттағы]] 57-се ҡала һөнәрселек-техник училище мастеры, 1983 йылдан — директор урынбаҫары; 1986—2009 йылдарҙа 36-сы һөнәрселек училищеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998), Рәсәйҙең почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. 	
* [[Ғәлиев Радик Хөрмәт улы]] (1952),педагог, йәмәғәтсе. 1994—2014 йылдарҙа [[Кушнаренко]]лағы 114-се һөнәрселек училищеһы директоры. 1994—2005 йылдарҙа Кушнаренко район Советы рәйесе. Район башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан. 
* [[Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы]] (1957), ғалим-терапевт, фармокология маркетологы. 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының М. П. Чумаков исемендәге Иммунобиологик препаратттар тикшереү һәм эшләү федераль фәнни үҙәге директоры, «Ремедиум» һәм «Медицинский совет» журналдарының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). 
* [[Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы]] (1957), ғалим-агроном, юрист, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры (2013), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһы академигы (2013). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы (2012), Рәсәй Юристары ассоцициаһы (2012), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (2019) ағзаһы, «Архангел яҡташтары» йәмғиәт ойошмаһының идара рәйесе. 
* [[Мәхийәнова Мәүлиҙә Кәмил ҡыҙы]] (1967), педагог. 1991 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Яңы Балапан]] урта мәктәбе психологы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназияның, 2005 йылдан 1-се урта мәктәптең педагог-психологы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо райондың [[Мораҡай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғүмәров Абдулла Вәлиәхмәт улы]] (1908—13.01.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» колхозы бригадиры, 1932—1941 йылдарҙа һөт фермаһы мөдире, 1945 йылдан — рәйес урынбаҫары; 1947 йылдан «Ҡыҙыл» колхозы рәйесе; 1951—1956 йылдарҙа Молотов исемендәге, 1958—1968 йылдарҙа Киров исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары; 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Нуриәхмәт Сәлимгәрәй улы]] (1908—17.06.1993), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Әбйәлил районың «Ҡыҙыл», 1951 йылдан — Киров исемендәге колхоз комбайнсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Ишбулды ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәлихов Мирзаһит Сәлих улы]] (1918—15.10.1994), ауыл хужалығы һәм [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, мотоуҡсылар отделениеһы командиры. 1945 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Восток» колхозы бригадиры, 1965—1978 йылдарҙа — [[Йәрмиә]] ауыл клубы мөдире. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хохлов Анатолий Иванович]] (1918—4.02.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының разведка начальнигы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Бахмут (Көйөргәҙе районы)|Бахмут]] ауылынан.
* [[Баһранова Нәзифә Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1928—17.05.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. Әбйәлил районы Калинин исемендәге колхоздың элекке быҙау ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан.
* [[Ҡәйепов Абдулхәй Кәрим улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]]ҙағы хәҙерге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 1968—1987  йылдарҙа район мәғариф бүлегенең методик кабинет мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан.
* [[Шөгөрова Шамсиҡәмәр Насирйән ҡыҙы]] (1928—16.03.2009), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1963 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы рабкоопы, 1974 йылдан — [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] сауҙа предприятиеһы һатыусыһы; 1977—1984 йылдарҙа Әбйәлил райпоһының «Урал» хужалыҡ иҫәбендәге предприятиеһының өлкән һатыусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Насиров Әхмәт Хажиғәли улы]] (1933), [[Нефть|нефтсе]].  1955—1988 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры, участка начальнигы. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы, ордендар кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури  районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.
* [[Солтанова Фәүҡинур Әхмәтйән ҡыҙы]] (1933—1.11.2009), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1951—1989 йылдарҙа Әбйәлил районы «Красная Башкирия» совхозының мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡушай]] ауылынан. 
* [[Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы]] (1938—22.04.2021), мәҙәниәт хеҙмәткәре, баянсы һәм үҙешмәкәр композитор, йырҙар авторы. 1976—1999 йылдарҙа Дүртөйлө ҡалаһының Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). [[Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2015).
* [[Сирбаева Нәғимә Ҡасим ҡыҙы]] (1938—9.05.2009), штукатур-маляр. 1956 йылдан «Башмедьстрой» тресының Әбйәлил районында эшләгән 244-се ПМК-ның штукатур-маляры, 1978—1993 йылдарҙа биҙәүселәр бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[Төҙөлөш|төҙөүсеһе]] (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан.
* [[Фәррәхов Ғизәр Имамутдин улы]] (1938), нефтсе, рационализатор. 1977 йылдан ЦБПО-ның цех, производство-диспетчер бүлеге һәм ЦБПО начальнигы; 1995 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] нефть промыслалары ҡорамалдары заводының директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Әлибаев Рәфҡәт Шәһивәли улы]] (1938), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1956—1998 йылдарҙа Хәйбулла районы «Красный доброволец» колхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]]  ауылынан.
* [[Крючков Валерий Александрович]] (1943), педагог, 1965—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 10-сы урта мәктәбе һәм 1-се гимназияһы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Хафизов Риф Закир улы]] (1943), төҙөүсе. 1965 йылдан (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы тикшереү операторы, 1969—1980 йылдарҙа транспорт контораһы начальнигы, 1995—2003 йылдарҙа юл төҙәтеү-юл һалыу цехы начальнигы; 1987—1995 йылдарҙа «Башнефтедорстройремонт» тресының Дүртөйлө ДРСУ-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003) һәм  [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Кутепов Борис Иванович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2002), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы]] (1953), педагог-ғалим. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан педагогика һәм психология факультеты деканы.   Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009). 
* [[Йәһүҙин Фирғәт Ғәлиәкбәр улы]] (1953), механизатор. 1975 йылдан [[Белорет]] леспромхозы, 1989—2008 йылдарҙа Әбйәлил ауыл урман хужалығы тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылынан.
* [[Сафин Хәлил Мәсғүт улы]] (1963), ғалим-инженер‑гидротехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2016), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
* [[Савельев Игорь Викторович]] (1983), [[проза]]ик, әҙәби тәнҡитсе, журналист, кинотәнкитсе. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡадиров Нурлығаян Хафиз улы]] (1894—19.07.1956), [[Педагогика|педагог]], 1925 йылдан хәҙерге [[Ейәнсура районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]нан.
* [[Ихсанов Ғимат Сөләймән улы]] (1899—1956), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1924—1956 йылдарҙа хәҙерге [[Бөрйән районы]] мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1941).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы]] (1919—15.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). 
* [[Морозов Николай Филиппович]] (1924—20.03.1994), урман белгесе. 1942 йылдан Туймазы тәжрибә‑үрнәк урман хужалығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан — өлкән урмансы, 1973—1985 йылдарҙа генераль директор урынбаҫары—баш урмансы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған урман белгесе (1968), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]]ның Яңы Николаевка ауылынан. 
* [[Ягодкин Василий Максимович]] (1939—24.01.2015), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑конструктор, 1967—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]‑[[математика]] фәндәре докторы (2002).  
* [[Әхмәтова Венера Мөҙәрис ҡыҙы]] (1949), табип-невролог, 1994—2013 йылдарҙа 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Сөйәрмәт]] ауылынан. 
* [[Жиляев Александр Петрович]] (1959), ғалим-физик. 1998 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2001 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Р. Р. Мәүлитов исемендәге Механика институтының ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Әхмәтйәнов Фәим Ғәни улы]] (1964—29.03.2022), театр актёры. 1991 йылдан [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ибрай (Ишембай районы)|Ибрай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1646: [[Готфрид Лейбниц]], [[Австрия]] математигы.
* [[1750]]: Иван Миллер, [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, [[географ]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1755]]: Христиан Фридрих фон Глюк, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], юрист һәм [[Педагогика|педагог]], Эрланген университеты профессоры.
* [[1780]]: Карл Клаузевиц, Германияның хәрби [[Теория|теоретигы]], генерал.
* [[1818]]: [[Игнац Филипп Земмельвайс]], [[Венгрия]]ның ғалим-табибы, акушер, асептикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1845]]: Адольф Зильберштейн, Венгрия һәм Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[Журналистика|журналист]] һәм әҙәби тәнҡитсе.
* [[1865]]: Владимир Кривош-Неманич, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] полиглоты, криптограф, стенограф һәм тәржемәсе. 
* [[1885]]: Юлдаш Ахунбабаев, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ын]] ойоштороусыларҙың береһе, республика Үҙәк Башҡарма Комитетының беренсе (1925—1938) һәм Юғары Советы Президиумының икенсе (1938-1943) рәйесе.
* [[1895]]: Леонтий Кирюков, СССР композиторы, хор дирижёры, [[Мордва Республикаһы|Мордовия АССР-ының]] халыҡ артисы.
* [[1900]]: Курт Фишер, Германия [[сәйәсмән]]е, журналист.
* [[1905]]: Ғәни Сәфиуллин, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1944), [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1910]]: Эмилия Штина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-альгологы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973). 
* [[1915]]: Вилли Диксон, [[АҠШ]] [[музыка]]нты, [[йыр]]сы һәм композитор.
* [[1925]]: Фарли Грейнджер, [[Америка]] актёры.
* [[1925]]: Клара Лучко, киноактриса, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1930]]: Евгений Птичкин, СССР композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Алексей Беручевский, СССР [[футбол]]сыһы, тренер.
* [[1940]]: Заһит Зарифоглу, [[Төркиә]] [[шиғриәт|шағиры]], балалар яҙыусыһы.
* [[1940]]: Рәүил Шәймәрҙәнов, СССР һәм һәм Рәсәйҙең ғалим-табибы, профессор.
* [[1945]]: Дебора Харри, Америка йырсыһы, киноактриса, 1975—1983 йылдарҙа «Blondie» төркөмө солисткаһы.
* [[1950]]: Камил Кәримов, яҙыусы-сатирик, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[1955]]: Людмила Казанцева, ғалим-[[Педагогика|педагог]], [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]] профессоры.
* [[1985]]: Леа Сейду, [[Франция]] актрисаһы, модель.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2002]]: Михаил Круг, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы.
* [[2004]]: [[Марлон Брандо]], [[Америка]]ның [[театр]] һәм кино актёры, [[Оскар премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж01]]
[[Категория:1 июль]]</text>
      <sha1>jz8tzl47ythnf07tqqi53m5q64sg2d2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтынбаев Рәнис Рәйес улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94898</id>
    <revision>
      <id>1300205</id>
      <parentid>1291748</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8878" sha1="eu8czkv4d9q5befdax65a94podeo5an" xml:space="preserve">{{ФШ|Алтынбаев}}
{{Ук}}
'''Алтынбаев Рәнис Рәйес улы''' ([[18 август]] [[1976 йыл]]) — [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[фән|ғалим]], [[ҡурай]]сы-педагог, йырсы. 2011—2022 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[мәҙәниәт]] министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).

== Биографияһы ==
Рәнис Рәйес улы Алтынбаев 1976 йылдың 18 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Белорет районы]] [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] эшселәр ҡасабаһында (2004 йылдың 17 декабренән [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылы) тыуған.

1994 −1995 уҡыу йылында ошо уҡ райондың [[Шығай (Белорет районы)|Шығай ауылы]] мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләй.

1995 йылда [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]на&lt;ref&gt;2003 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]&lt;/ref&gt;уҡырға инә һәм уны «ҡурай класы уҡытыусыһы» һәм «халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле етәксеһе» һөнәрҙәре буйынса 2000 йылда тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының Республика халыҡ ижады үҙәгендә әйҙәүсе белгес булып дауам итә. Артабан Үҙәктең милләт— һәм төбәк—ара бәйләнештәр бүлеге етәксеһе була.

2007 йылда [[Нефтекама]] дәүләт филармонияһы директоры итеп тәғәйенләнә.

2008 йылда ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай һәм «юрист» һөнәренә эйә була.

2011 йылдың июненән Рәнис Алтынбаев [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәҙәниәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм 2022 йылдың 15 февраленә тиклем ошо вазифала эшләй&lt;ref&gt;[https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ Министерство культуры Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005814/https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Артабан [[Өфө]]ләге [[Конгресс-холл (Өфө)|«Торатау» конгресс-холының]] директор урынбаҫары.

2019 йылдың мартында Рәнис Алтынбаевҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1289364/ Радий Хәбиров һөнәри байрамда иң яҡшы мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә маҡтаулы исемдәр тапшырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 26 март 2019 йыл]{{V|26|03|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
2013 йылда [[Ҡазан]] ҡалаһында [[ҡатай]] [[башҡорттар]]ы ижадын өйрәнеүгә арналаған «Фольклор башкир-катайцев (эпическое, лирическое и обрядовое творчество)» тигән темаға диссертация&lt;ref&gt;[http://91.151.182.200:8080/cgi-bin/irbis64r_11/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IVR&amp;P21DBN=IVR&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A0%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%20%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Библиотека Российской Академии наук]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала.

== Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған мәҡәләләре ==
* Рәнис Алтынбаев. Ҡатай башҡорттары фольклоры. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналы, 2012, № 8&lt;ref&gt;[http://agidel-rb.ru/nomera/2012/08/rnis_altyinbaev.html «Ағиҙел» журналы, 2012, № 8]&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Рәнис Алтынбаев — әүҙем йәмәғәтсе. 2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнаша. 2010 йылда III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://kurultay-ufa.ru/2011/08/27/altynbaev-ranis-raisovich.html Всемирный курултай (конгресс) башкир]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Шағир, йырҙар ижад итеүсе&lt;ref&gt;[https://pesniclub.com/text/рнис-алтынбаев-башорт-ыы Рәнис Алтынбаев — Башҡорт ҡыҙы: текст]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм һәүәҫкәр йырсы&lt;ref&gt;[http://spaces.ru/musicat/?r=track/view&amp;Tr=1615025&amp;link_id=80458&amp;sid=5107545646105160 Исполнитель Ранис Алтынбаев. Башҡорт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185500/http://spaces.ru/musicat/?r=track/view&amp;Tr=1615025&amp;link_id=80458&amp;sid=5107545646105160 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; булараҡ, Рәнис Алтынбаев һуңғы йылдарҙа төрлө быуын тамашасылары араһында киң билдәлелек яулай бара&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=aKax6GJtmY4 Башҡорт ҡыҙы]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» билдәһе (2003)
* [[Башҡортостан Республикаһы]] Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамоталары.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957826 Кто есть кто в РБ &gt; Карточка персоны &gt; Алтынбаев Ранис Раисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305145653/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957826 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}
* [https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ Министерство культуры Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005814/https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}
* {{YouTube|aKax6GJtmY4|logo=1|''Башҡорт ҡыҙы''}} Рәнис Алтынбаев башҡарыуында йыр (Ғилман Ишкинин һүҙҙәре, Азамат Мусин музыкаһы).

[[Категория:Белорет районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:Ҡурайсылар]]
[[Категория:Илмәштәр]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>eu8czkv4d9q5befdax65a94podeo5an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альцгеймер ауырыуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99485</id>
    <revision>
      <id>1300210</id>
      <parentid>1298307</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81627" sha1="4o6xswd3k615gg6m1v1bgpwm3d6qdau" xml:space="preserve">{{DiseaseDisorder infobox
| Name           = Альцгеймер ауырыуы
| Image          =Alzheimer's_disease_brain_comparison.jpg
| Caption        = Оло кешенең баш мейеһе нормала (һулда) һәм Альцгеймер ауырыуы булған патология (уңда)
| DiseasesDB     = 490
| ICD10          = {{ICD10|G|30}}, {{ICD10|F|00}}
| ICD9 = {{ICD9|331.0}}, {{ICD9|290.1}}
| ICDO =
| OMIM = 104300
| MedlinePlus = 000760
| eMedicineSubj = neuro
| eMedicineTopic = 13
| MeshID = D000544
|}}
'''Альцгеймер ауырыуы''' (шулай уҡ ҡартлыҡта Альцгеймер тибындағы деменция, йәғни аҡылға еңеләйеү) — деменцияның киң таралған төрө, нейродегенератив ауырыу, тәүләп 1907 йылда&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;&gt;Berchtold NC, Cotman CW&amp;#x20;(1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; немец психиатры Алоис Альцгеймер тарафынан тасуирлана. Ҡағиҙә булараҡ, ул 65 йәштән өлкәнерәктәрҙә табыла&lt;ref&gt;Brookmeyer R, Gray S, Kawas C&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, әммә иртә башланыусан һирәк осрай торған төрө лә бар. Бөтә донъяла [[2006 йыл]]да ауырыусылар һаны 26,6 миллион була, ә 2050 йылға уларҙың һаны дүрт тапҡырға артыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;Brookmeyer2007&quot;&gt;2006 prevalence estimate:
&lt;/ref&gt;.

Ҡағиҙә булараҡ, ауырыу һиҙелер-һиҙелмәҫ билдәләрҙән башлана, ваҡыт үткән һайын көсәйә бара. Башланғыс осоронда ҡыҫҡа [[хәтер]] насарлана, мәҫәлән, күптән түгел уҡылған мәғлүмәтте иҫкә төшөрөп булмай. Ауырыу көсәйгән һайын оҙайлы [[хәтер]]&lt;ref name=&quot;pmid17823840&quot;&gt;Tabert MH, Liu X, Doty RL, Serby M, Zamora D, Pelton GH, Marder K, Albers MW, Stern Y, Devanand DP&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; ҙә юғала, телмәр һәм когнитив функциялар боҙола, пациент тирә-йүнде аңламай, үҙен ҡарай алмай башлай. Яйлап организмдың функциялары юғалыу үлемгә алып бара&lt;ref name=&quot;nihstages&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm Understanding stages and symptoms of Alzheimer’s disease] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516213955/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm |date=2008-05-16 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Табипҡа мөрәжәғәт иткәндә һәм Альцгеймер ауырыуы барлығына шик төшкәндә, диагнозды аныҡлау өсөн тәртипте анализлайҙар, когнитив һынамыштар үткәрәләр, мөмкин булһа, магнитлы-резонанслы томография (МРТ) үткәрәләр&lt;ref name=&quot;alzres&quot;&gt;[http://www.alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ Alzheimer’s diagnosis of AD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022154220/http://alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ |date=2007-10-22 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу төрлө кешелә төрлө оҙайлыҡта барғанға күрә, киләсәккә фараз яһау ауырлаша. Диагноз ҡуйылғандан һуң уртаса ғүмер оҙонлоғо ете йыл тәшкил итә&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;&gt;Mölsä PK, Marttila RJ, Rinne UK&amp;#x20;(August 1986).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, сирлеләрҙең 3 проценттан аҙырағы ун дүрт йылдан ашыу йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;&gt;Mölsä PK, Marttila RJ, Rinne UK&amp;#x20;(March 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Әлегә Альцгеймер ауырыуының сәбәптәре һәм нисек үтеүе тулыһынса асыҡланмаған. Баш мейеһе туҡымаларында амилоид төйөрсөктәре һәм нейрофибрилляр ойоштар йыйылыу ауырыуҙың төп үҙенсәлеге булып тора&lt;ref name=&quot;lancet2011&quot;&gt;''Ballard Clive, Gauthier Serge, Corbett Anne, Brayne Carol, Aarsland Dag, Jones Emma'' Alzheimer’s disease // The Lancet. — 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;&gt;Tiraboschi P, Hansen LA, Thal LJ, Corey-Bloom J&amp;#x20;(June 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Дауалауҙың хәҙерге ысулдары билдәләрҙе генә бер аҙ йомшарта, ләкин сирҙе туҡтата ла, кисектерә лә алмай. Дауалауҙың бик күп ысулдары клиник һынау баҫҡысына еткерелгән, 2008 йылға уларҙың һаны биш йөҙҙән ашып киткәйне, ләкин һөҙөмтәлелеге иҫбатланырмы — билдәһеҙ. 2013 йылда магнит менән тәрән транскраниаль ҡуҙғытыу ысулы (Deep TMS) башҡа сирҙәр менән бергә Альцгеймер ауырыуы билдәләрен дә дауалауҙа ҡулланыуҙы хуплаусы СЕ билдәһен (фр. Conformité Européenne’нан яһалған аббревиатура — Европаға ярашлы тигәнде аңлата) алғайны&lt;ref&gt;[http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd Brainsway reports positive Deep TMS system trial data for OCD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320001124/http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd |date=2015-03-20 }} (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Shiv Gaglani.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Американың ике компанияһы был юҫыҡтағы эшен көтөлгән һөҙөмтә булмау сәбәпле туҡтатты. Әлеге мәлгә Альцгеймер ауырыуынан дарыу юҡ&lt;ref&gt;[http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer Alzheimer’s Disease Clinical Trials].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Сирҙе иҫкәртеүгә тәғәйенләнгән бик күп дарыуҙар тәҡдим ителә, ләкин уларҙың береһе лә сирҙең барышына тәьҫир итмәй, сирленең хәлен еңеләйтмәй. Ауырыуҙы иҫкәртеү һәм дауалау юлы итеп физик күнекмәләр менән шөғөлләнеү, аҡыл эше менән шөғөлләнеү, дөрөҫ туҡланыу тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;prevention1&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf Can Alzheimer’s disease be prevented] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |date=2008-02-27 }}&amp;#x20;(pdf).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Auguste_D_aus_Marktbreit.jpg|thumb|&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Августа Детер&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Августа Детер&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:Auguste Deter|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Августа Детер&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;, Алоис Альцгеймерҙың пациенткаһы, 1901 й.]]
[[Боронғо Греция]] менән [[Боронғо Рим|Рим]] табиптары һәм философтары аҡылға еңеләйеүҙе ҡартлыҡ менән бәйләй&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;/&gt;, тик [[1901 йыл]]да ғына немец психиатры Алоис Альцгеймер артабан уның исеме менән аталған ауырыу осрағын теркәй. Илле йәшлек Августа Д.-ның сырхау анализын ул тәүләп [[1907 йыл]]да, пациенткаһы мәрхүм булғас, баҫтыра&lt;ref&gt;Auguste D.:
&lt;/ref&gt;. Бынан һуң биш йыл эсендә медицина әҙәбиәтендә тағы ун бер шуға оҡшаш тасуирлама донъя күрә, ҡайһыларының авторҙары шул саҡта уҡ «Альцгеймер ауырыуы» тигән терминды ҡуллана&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;/&gt;. Беренсе булып немец психиатры Эмиль Крепелин Альцгеймер ауырыуын үҙ аллы ауырыу тип баһалай&lt;ref name=&quot;isbn1-4325-0833-4&quot;&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Kraepelin Emil, Diefendorf A. Ross (translated by).''&lt;/ref&gt;.

Егерменсе быуатта Альцгеймер ауырыуы тигән диагнозды тәүге билдәләре 45 — 65 йәштә беленгән сағыштырмаса йәш пациенттарға ҡуйыр булалар. Терминология [[1977 йыл]]да Альцгеймер ауырыуына арналған конференциянан һуң ғына үҙгәрә, был сарала ҡатнашыусылар, пресениль һәм сениль деменцияның клиник һәм патологик сағылыштары нигеҙҙә бер төрлө, тигән һығымтаға килә&lt;ref name=&quot;isbn0-89004-225-X&quot;&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Katzman Robert, Terry Robert D, Bick Katherine L (editors).''&lt;/ref&gt;. Диагноз ҡуйғанда йәшкә ҡарамай башлайҙар&lt;ref name=&quot;pmid9702682&quot;&gt;Boller F, Forbes MM&amp;#x20;(June 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, шулай ҙа күпмелер ваҡыт, 65 йәштән өлкәнерәктәргә диагноз яҙғанда, «Альцгеймер тибындағы сениль деменция» (SDAT) тигән терминды ҡулланалар, ә сирҙең «классик» диагнозын йәшерәктәргә ҡалдырыуҙы дауам итәләр. Ниһайәт, «Альцгеймер ауырыуы» тигән термин ауырыуҙың йәшенә ҡарамай билдәле симптомдары булған ауырыуҙың атамаһы булараҡ медицина номенклатураһына индерелә&lt;ref name=&quot;pmid3531918&quot;&gt;Amaducci LA, Rocca WA, Schoenberg BS&amp;#x20;(November 1986).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Эпидемиология ==
[[Файл:Alzheimer_and_other_dementias_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|thumb|Альцгеймер ауырыуы һәм башҡа деменцияларҙан эшләү һәләтен юғалтыу буйынса 2004 йылда 100,000 кешегә тап килгән ғүмер йылдары һаны&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
 мәғлүмәттәр юҡ
     ≤ 50
     50-70
     70-90
     90-110
     110-130
     130-150
     150-170
     170-190
     190-210
     210-230
     230-250
     ≥ 250
&lt;/div&gt;]]
{| align=&quot;left&quot; border=&quot;2&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-right: 1em; margin-bottom: 10px;&quot; data-cx-mt-provider=&quot;Yandex&quot;
|+65 йәштән өлкән кешеләр араһында ауырыу осраҡтары&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;&gt;Bermejo-Pareja F, Benito-León J, Vega S, Medrano MJ, Román GC&amp;#x20;(January 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;

! &lt;small&gt;Йәше&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;Ауырыусылар һаны&lt;br /&gt;
(яңы осраҡтары) — &lt;br /&gt;
мең&lt;br /&gt;
кеше-йылға&lt;/small&gt;
|- align=&quot;center&quot;
! 65-69
| 3
|- align=&quot;center&quot;
! 70-74
| 6
|- align=&quot;center&quot;
! 75-79
| 9
|- align=&quot;center&quot;
! 80-84
| 23
|- align=&quot;center&quot;
! 85-89
| 40
|- align=&quot;center&quot;
! 90-
| 69
|}
Эпидемиологик тикшеренеүҙәрҙә файҙаланыла торған ике төп күрһәткес — ауырый башлау осраҡтары һәм ауырыуҙың таралғанлығы. Ауырый башлау осраҡтары кеше-ваҡыт берәмегенә яңы осраҡтар һанын (ғәҙәттә, мең кеше-йылға яңы осраҡтар һанын), ә ауырыуҙың таралғанлығы аныҡ бер ваҡытҡа популяцияла ауырыусылар һанын күрһәтә.

Когорталағы оҙайлы тикшеренеүҙәр (улар барышында сәләмәт популяция күп йылдар дауамында күҙәтелә) мең кеше-йылға бөтә төр деменцияларҙың 10-15 һәм Альцгеймер ауырыуының 5-8 яңы осрағы булыуы тураһында һөйләй&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;&gt;Di Carlo A, Baldereschi M, Amaducci L, ''et al''&amp;#x20;(January 2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, был йыл һайын ҡуйылған диагноздар һанының яҡынса яртыһын тәшкил итә. Өлкән йәштә булыу төп хәүеф шарты булып тора, был статистикала ла күренә: 65 йәште үткәндән һуң хәүеф күрһәткесе яҡынса ике тапҡырға арта, артабан мең кеше-йылға иҫәпләгәндә 65 йәшкә 3 осраҡ тура килһә, 95 йәштә 69-ға етә&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;/&gt;. Енси айырма ла бар — ҡатын-ҡыҙҙар Альцгеймер ауырыуы менән йышыраҡ сирләй, бигерәк тә 85 йәштән һуң&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Andersen K, Launer LJ, Dewey ME, ''et al''&amp;#x20;(December 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
Ауырыу барышы дүрт стадияға бүленә, уларға когнитив һәм функциональ боҙоҡтарҙың көсәйә барыуы хас. Мейенең юғары когнитив функцияларына хәтер, иғтибар, психомотор координация, телмәр, гнозис, праксис, һанау, фекерләү, ориентация, планлаштырыу һәм юғары психик эшмәкәрлеккә инә.

=== Тәүдеменция ===
Беренсе билдәләрен йыш ҡына ҡартлыҡ йә стресс кисереү билдәләре менән бутайҙар. Иң тәүге когнитив ҡыйынлыҡтар ҡайһы бер кешеләрҙә ентекле нейрокогнитив һынамыш үткәргәндә ауырыу диагнозы ҡуйылырҙан һигеҙ йыл элек асыҡлана&lt;ref&gt;Preclinical: *Linn RT, Wolf PA, Bachman DL, ''et al''&amp;#x20;(May 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был тәү билдәләр әллә ни ҡатмарлы булмаған көндәлек бурыстарҙы башҡарғанда күренергә мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid16513677&quot;&gt;Perneczky R, Pohl C, Sorg C, Hartmann J, Komossa K, Alexopoulos P, Wagenpfeil S, Kurz A&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бигерәк тә күптән түгелге мәғлүмәтте иҫкә төшөрә һәм яңыһын үҙләштерә алмау рәүешендәге хәтер боҙолоу күҙгә ныҡ ташлана&lt;ref name=&quot;pmid12603249&quot;&gt;Arnáiz E, Almkvist O&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15785034&quot;&gt;Kazui H, Matsuda A, Hirono N, ''et al''&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ башҡарыу функцияларынан иғтибарҙы туплау, планлаштырыу, когнитив һығылмалылыҡ һәм абстракт фекерләү менән бәйле проблемалар, йә булмаһа семантик хәтер (һүҙҙәрҙең мәғәнәһе, концепцияларҙың бәйләнеше) боҙолоу ҙа Альцгеймер ауырыуының иртә стадиялары билдәләре булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid15703322&quot;&gt;Rapp MA, Reischies FM&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12754679&quot;&gt;Spaan PE, Raaijmakers JG, Jonker C&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был стадияла апатия күҙәтелеүе мөмкин, ул ауырыуҙың бөтә дауамында иң тотороҡло нейропсихиатрик симптом булып ҡала&lt;ref name=&quot;pmid15956265&quot;&gt;Craig D, Mirakhur A, Hart DJ, McIlroy SP, Passmore AP&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16567037&quot;&gt;Robert PH, Berr C, Volteau M, Bertogliati C, Benoit M, Sarazin M, Legrain S, Dubois B&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17485646&quot;&gt;Palmer K, Berger AK, Monastero R, Winblad B, Bäckman L, Fratiglioni L&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Иртә деменция ===
Хәтерҙең насарлана барыуы һәм һәм агнозия (күреү, ишетеү, тойоуҙың боҙолоуы) иртәме-һуңмы диагноздың раҫланыуына килтерә. Ҡайһы бер пациенттарҙа хәтер насарланыу түгел, ә телмәр, башҡарыу функциялары, аңлау йә хәрәкәтләнеү һәләте етешһеҙлектәре (апраксия) алғы планға сыға&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;&gt;Förstl H, Kurz A&amp;#x20;(1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Сир хәтерҙең төрлө өлкәләрендә төрлөсә сағыла. Үҙ тормошо тураһындағы иҫке хәтирәләр (эпизодик хәтер), әллә ҡасан үҙләштерелгән факттар (семантик хәтер), имплицит хәтер (йәшерен хәтер, йәғни «тән-кәүҙә хәтере», мәҫәлән, ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелеген иҫтә тотоу, әйтәйек, ҡалаҡ-сәнске менән нисек ҡулланырға икәне) яңы факттар йә хәтирәләр менән сағыштырғанда бигүк бирешеп бармай&lt;ref name=&quot;pmid1300219&quot;&gt;Carlesimo GA, Oscar-Berman M&amp;#x20;(June 1992).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8821346&quot;&gt;Jelicic M, Bonebakker AE, Bonke B&amp;#x20;(1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Афазия нигеҙҙә һүҙ байлығы кәмеүҙә, телмәр тиҙлеге түбәнәйеүҙә сағыла, бының һөҙөмтәһендә фекерҙе телдән һәм яҙып белдереү һәләте кәмей. Ауырыуҙың был стадияһында кеше, ғәҙәттә, телмәрендә ябай төшөнсәләр менән эш итә ала&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;&gt;Frank EM&amp;#x20;(September 1994).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12402233&quot;&gt;Becker JT, Overman AA&amp;#x20;(2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7617154&quot;&gt;Hodges JR, Patterson K&amp;#x20;(April 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һүрәт төшөрөү, яҙышыу, кейенеү кеүек моторика һиҙгерлеге талап ителгән эштәрҙе башҡарғанда хәрәкәттәрҙе яраштырыу һәм ғәмәлләштереү ҡатмарлашыуы арҡаһында кеше йәпһеҙ булып күренергә мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid8124945&quot;&gt;Benke T&amp;#x20;(December 1993).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу барышында байтаҡ ваҡыт кеше күп нәмәне үҙе эшләргә һәләтле булып ҡала, тик ҡайһы бер ҡатмарлы когнитив ғәмәлдәрҙе башҡарыу ғына ҡулынан килмәүе бар&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;.

=== Уртаса деменция ===
Хәлдең насарлана барыуы арҡаһында үҙ аллы ғәмәлдәр башҡарыу һәләте кәмей&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;. Телмәр боҙолоу асыҡ беленә, сөнки һүҙ байлығын юғалтҡан һайын кеше онотолғандары урынына башҡа хата һүҙҙәр ҡуллана (парафразия). Шулай уҡ яҙыу һәм уҡыу күнекмәләре лә насарлана&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15121235&quot;&gt;Forbes KE, Shanks MF, Venneri A&amp;#x20;(March 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ваҡыт үтеү менән ҡатмарлы эш-хәрәкәттәрҙе башҡарыу эҙмә-эҙлелеге боҙола һәм кеше көндәлек ғәмәлдәрен дә үтәй алмай башлай&lt;ref name=&quot;pmid16209425&quot;&gt;Galasko D, Schmitt F, Thomas R, Jin S, Bennett D&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был осорҙа хәтергә бәйле ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килә, ауырыуҙың яҡын туғандарын да танымай башлауы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid1737981&quot;&gt;Galasko D, Schmitt F, Thomas R, Jin S, Bennett D&amp;#x20;(July 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Быға тиклем зарарланмай килгән оҙайлы хәтер ҙә боҙола&lt;ref name=&quot;pmid15288331&quot;&gt;Sartori G, Snitz BE, Sorcinelli L, Daum I&amp;#x20;(September 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;һәм тәртиптәге тайпылыштар ҙа күҙгә ташланып бара. Берәҙәклек, сирҙең киске көсәйеүе, ҡуҙғыусанлыҡ, шулай уҡ илаҡтыҡта, тоҡаныусанлыҡта, ярҙамға һәм тәрбиәләүгә ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә сағылған кисерештәр тотороҡһоҙлоғо һымаҡ нейропсихиатрик билдәләр ғәҙәтигә әйләнә. Пациенттарҙың 30 процентында танымау һәм башҡа һаташыу билдәләре нығая&lt;ref name=&quot;pmid15956265&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Neuropsychiatric symptoms: *Scarmeas N, Brandt J, Blacker D, ''et al''&amp;#x20;(December 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бәүел тотмау ихтималлығы бар&lt;ref name=&quot;pmid11442300&quot;&gt;Honig LS, Mayeux R&amp;#x20;(June 2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Ауыр деменция ===
Альцгеймер ауырыуының һуңғы стадияһында пациент тулыһынса сит ярҙамға мохтаж була. телмәрҙә бер нисә һүҙ һәм һүҙбәйләнеш кенә ҡала, яйлап улары ла юҡҡа сыға&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;/&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, сирлеләр күп осраҡта башҡаларҙың өндәшкәнен аңлай һәм уларҙың мөнәсәбәтенә ярашлы кисерештәр менән яуап бирә ала&lt;ref name=&quot;pmid14685735&quot;&gt;Bär M, Kruse A, Re S&amp;#x20;(December 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был осорҙа ла дошмансыл халәт мәлдәре булғылаһа ла, ауырыу күп ваҡыт апатияла, төшөнкөлөктә була, бик ныҡ ябыға&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;, тиҙҙән ул иң ябай эш-хәрәкәтте лә башҡара алмай башлай. Ауырыуҙың мускул массалары юғала, ауырлыҡ менән урынынан тора, бер аҙҙан тора алмаҫ була&lt;ref name=&quot;pmid7775724&quot;&gt;Souren LE, Franssen EH, Reisberg B&amp;#x20;(June 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, үҙе ашай алмай&lt;ref name=&quot;pmid12675103&quot;&gt;Berkhout AM, Cools HJ, van Houwelingen HC&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Вафаты Альцгеймер ауырыуының үҙенән түгел, ә берәй эйәрсен сәбәптән, мәҫәлән, оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолоу йә үпкә шешеүе арҡаһында була&lt;ref name=&quot;pmid11490146&quot;&gt;Wada H, Nakajoh K, Satoh-Nakagawa T, ''et al''&amp;#x20;(2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10369823&quot;&gt;Gambassi G, Landi F, Lapane KL, Sgadari A, Mor V, Bernabei R&amp;#x20;(July 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Сәбәптәре ==
Ауырыу сәбәптәренә ҡағылышлы өс фараз бар: холинергик, амилоид һәм тау-гипотеза.

Иң башта холинергик фараз тәҡдим ителә, уға ярашлы, ауырыу ацетилхолин нейромедиаторы синтезының һүлпәнлеге арҡаһында башлана. Әле был фараз әһәмиәтен юғалта бара, сөнки ацетилхолин ҡытлығын бөтөрөүгә йүнәлтелгән медикаменттар был сирҙән ҡотҡармай.

1991 йылда «амилоид фаразы» тәҡдим ителде, ул ауырыуҙың сәбәбе тип бета-амилоид (Aβ) йыйылыуын ҡарай&lt;ref name=&quot;pmid1763432&quot;&gt;Hardy J, Allsop D&amp;#x20;(October 1991).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11801334&quot;&gt;Mudher A, Lovestone S&amp;#x20;(January 2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. (APP) аҡһымын кодлай торған ген 21-се хромосомала урынлашҡан. Был фаразды раҫлаған дәлил булып Даун ауырыуы (21-се хромосоманың йә уның бер өлөшөнөң өҫтәмә күсермәһе) менән 40 йәшкә еткән кешеләрҙең бөтәһендә лә Альцгеймер ауырыуына оҡшаш патология табылыуы тора&lt;ref name=&quot;pmid16904243&quot;&gt;Nistor M, Don M, Parekh M, ''et al''&amp;#x20;(October 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15639317&quot;&gt;Lott IT, Head E&amp;#x20;(March 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, Альцгеймер ауырыуының төп генетик хәүеф шарты булған APOE4 әле сирҙең билдәләре күренә башлағансы уҡ мейе туҡымаларында амилоидтың тейешленән артыҡ тупланыуына килтерә&lt;ref name=&quot;pmid7566000&quot;&gt;Polvikoski T, Sulkava R, Haltia M, ''et al''&amp;#x20;(November 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ул ғына ла түгел, организмында АРР кеше генының мутант төрө эшләнә торған трансгенлы сысҡандарҙың мейеһендә, Альцгеймер ауырыуына хас булғанса, фибрилляр амилоид төйөрсөктәр туплана, был сирҙең башҡа билдәләре лә барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Transgenic mice:
&lt;/ref&gt;.&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Һынау үткәреү вакцинаһы кешеләрҙә башланғыс стадияла уҡ мейене амилоид төйөрсөктәренән таҙартты, ләкин деменцияға бының йоғонтоһо һиҙелмәне&lt;ref name=&quot;pmid18640458&quot;&gt;Holmes C, Boche D, Wilkinson D, ''et al''&amp;#x20;(July 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Әлеге ваҡытта амилоид фаразы төп һаналһа ла, Альцгеймер ауырыуын тулыһынса аңлатыу мөмкинлеген бирмәй. Бета-амилоидтар йыйылыу ауырыуҙың төп сәбәбе тип түгел, ә сир башланыуына килтерә торған сәбәптәр араһындғы береһе тип кенә ҡарала.

Амилоид фаразы менән бергә тау-фараз да өйрәнелә. Уға ярашлы, боҙоҡтар теҙмәһе тау-аҡһым төҙөлөшөндәге тайпылыштарҙан башлана&lt;ref name=&quot;pmid11801334&quot;/&gt;.

== Патофизиология ==
[[Файл:Alzheimer_dementia_(3)_presenile_onset.jpg|thumb|Баш мейеһенең сениль төйөрсөктәр булған өлөшөнөң гистопатологик үрнәге.]]

=== Невропатология ===
Ауырыуға нейрондарҙы һәм баш мейеһе ҡабығындағы синаптик (синапс — нейрондар араһындағы бәйләнеш ғәмәлләшә торған урын) бәйләнештәрҙе юғалтыу хас. Күҙәнәктәрҙең үлеүе зыянланған өлөштәрҙең ҡороуына, шул иҫәптән сикә һәм түбә өлөштәренең, фронталь ҡабыҡ өлөштәренең һәм билбау һырының зәғифләнеүенә килтерә&lt;ref name=&quot;pmid12934968&quot;&gt;Wenk GL&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Мәрхүм булған ауырыуҙарҙың мейеһе өлгөләрен микроскоптан ҡарағанда, амилоид төйөрсөктәре лә, нейрофибрилляр ойоштар ҙа күренә&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;/&gt;. Төйөрсөктәрҙе нейрондарҙың эсендә һәм тышында йыйылған, бета-амилоидтан һәм күҙәнәк материалынан торған иремәүсе тығыҙ ултырмалар тәшкил итә. Нервы күҙәнәктәре эсендә улар иремәй торған ойоштар барлыҡҡа килтерә. Өлкән йәштәгеләрҙең күбеһенең мейеһендә ошондай төйөрсөктәр һәм ойоштар яһала, ләкин Альцгеймер ауырыуы осрағында улар мейенең сикә һәм башҡа билдәле бер өлөштәрендә була&lt;ref name=&quot;pmid8038565&quot;&gt;Bouras C, Hof PR, Giannakopoulos P, Michel JP, Morrison JH&amp;#x20;(1994).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Биохимия ===
[[Файл:Amyloid-plaque_formation-big.jpg|border|right|thumb|380x380px|Ферменттар бета-амилоидтың элгәрен өлөштәргә бүлә, шуларҙың береһе Альцгеймер ауырыуы ваҡытында сениль төйөрсөктәр яһалыуға этәргес бирә.]]
Альцгеймер ауырыуына һәр ваҡыт протеинопатия — мейе туҡымаларында ғәҙәти булмағанса ойоған аҡһым, йәғни бета-амилоид һәм тау-аҡһым, тупланыуы хас&lt;ref name=&quot;pmid14528050&quot;&gt;Hashimoto M, Rockenstein E, Crews L, Masliah E&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Төйөрсөктәр 39-43 аминокислота оҙонлоғондағы бәләкәй пептидтарҙан яһала, улар бета-амилоид (т. A-beta, Aβ) тип йөрөтөлә. Бета-амилоид унан эрерәк аҡһым элгәре булған АРР-ның бер киҫәге булып тора. Был трансмембрана аҡһымы нейрондың үҫеүендә, йәшәүендә һәм зарарланғандан һуң аяҡҡа баҫыуында мөһим роль уйнай&lt;ref name=&quot;pmid16822978&quot;&gt;Priller C, Bauer T, Mitteregger G, Krebs B, Kretzschmar HA, Herms J&amp;#x20;(July 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12927332&quot;&gt;Turner PR, O’Connor K, Tate WP, Abraham WC&amp;#x20;(May 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуы барышында билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында APP протеолизға —ферменттар йоғонтоһо аҫтында пептидтарға бүленеүгә дусар була&lt;ref name=&quot;pmid15787600&quot;&gt;Hooper NM&amp;#x20;(April 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пептидтарҙың береһе тарафынан яһалған бета-амилоид епселдәре, бер-береһе менән йәбешешеп, күҙәнәк-ара киңлектә сениль төйөрсөктәр барлыҡҡа килтерә&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15004691&quot;&gt;Ohnishi S, Takano K&amp;#x20;(March 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.
[[Файл:TANGLES_HIGH_RUS.jpg|thumb|Альцгеймер ауырыуы ваҡытында тау-аҡһым төҙөлөшөндәге үҙгәрештәр мейе күҙәнәктәрендә микрокөпшәләрҙең боҙолоуына килтерә.]]
Альцгеймер ауырыуын таупатияларға — тау-аҡһымдың нормаль булмаған берләшеүенә бәйле сирҙәргә — индерәләр. Һәр нейрондың цитоһөлдәһе була, ул өлөшләтә микрокөпшәләрҙән тора. Был бәләкәс көпшәләр туҡлыҡлы матдәләрҙе һәм башҡа молекулаларҙы йөрөтөүсе рельс хеҙмәтен үтәй. Тау-аҡһым, башҡа төр аҡһымдар менән бер рәттән, микрокөпшәләр менән бәйләнештә тора, атап әйткәндә, уларға фосфор кислотаһын килтерә һәм тотороҡлаштыра. Альцгеймер ауырыуы барышында иһә тау-аҡһымға фосфор кислотаһы кәрәгенән артыҡ килтерелә, шул сәбәпле аҡһымдың епселдәре сыбала, йәбешә башлай һәм, нейрофибрилляр ойоштар хасил итеп, нейрондың транспорт селтәрен ҡаҡшата&lt;ref name=&quot;pmid17604998&quot;&gt;Hernández F, Avila J&amp;#x20;(September 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Патология механизмы ===
Бета-амилоид пептидтарының синтезы боҙолоп, уларҙың ойошоуы Альцгеймер ауырыуына нисек килтереүе билдәле түгел&lt;ref name=&quot;pmid17622778&quot;&gt;Van Broeck B, Van Broeckhoven C, Kumar-Singh S&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Амилоид фаразы бета-амилоид йыйылыуын нейрональ дегенерацияны ҡабыҙыусы төп ваҡиға итеп ҡарай. Ятылмалар күҙәнәктә кальций иондары гомеостазын (тигеҙлеген) боҙа һәм апоптозды (күҙәнәктең һәләк булыуын) башлап ебәрә, тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;pmid2218531&quot;&gt;Yankner BA, Duffy LK, Kirschner DA&amp;#x20;(October 1990).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Билдәле булыуынса, митохондриялар пациенттарҙың нейрондарында Aβ тупланыу урыны булып тора, был пептид шулай уҡ ҡайһы бер ферменттарҙың эшмәкәрлеген көйләүҙә ҡатнаша һәм глюкозаның ҡулланылыуына йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;pmid17424907&quot;&gt;Chen X, Yan SD&amp;#x20;(December 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Генетика ===
Мутацияһы Альцгеймер ауырыуының иртә төрөн аңлатырға мөмкинлек биргән өс ген билдәле, ләкин был сирҙең таралған төрө генетик модель сиктәренә һыймай. Әлеге көнгә генетик хәүеф сығанағы тип APOE (ҡан плазмаһының аполипопротеины) һанала, ләкин ул бөтә осраҡтарҙы ла аңлатмай&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;&gt;Waring SC, Rosenberg RN&amp;#x20;(March 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

60 йәшкә тиклемгеләр араһындағы ауырыу осраҡтарының 10 проценттан кәмерәге аутосомалағы доминантлыҡ (ғаилә) мутацияларына бәйле, был бөтә күләмдең 0,01 процентынан әҙерәген тәшкил итә&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16538594&quot;&gt;Hoenicka J&amp;#x20;(2006 March 1-15).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10441572&quot;&gt;Campion D, Dumanchin C, Hannequin D, ''et al''&amp;#x20;(September 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Мутациялар АРР, пресенилин 1 һәм пресенилин 2 гендарында табылған&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;, уларҙың күбеһе сениль төйөрсөктәрҙең төп өлөшө булған Abeta42 аҡһымы синтезын көсәйтә&lt;ref name=&quot;pmid10392577&quot;&gt;Selkoe DJ&amp;#x20;(June 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Күпселек ауырыуҙарҙың нәҫелендә сиргә бирешеүсәнлек күренмәй, ләкин гендар өлөшләтә хәүеф йөрөтә ала. Иң танылған генетик хәүеф сығанағы — АРОЕ генының нәҫелдән килеүсе E4 аллеле. Һуң спорадик Альцгеймер ауырыуы осраҡтарының яртыһы уға бәйле булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid8446617&quot;&gt;Strittmatter WJ, Saunders AM, Schmechel D, ''et al''&amp;#x20;(March 1993).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Генетиктар башҡа күп гендарҙың һуң башланыусы Альцгеймер ауырыуына булышлыҡ итеүен йә уны тотҡарлауын билдәләй&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;. Ауырыуҙың был таралған төрөнә ҡағылышлы булыу йәһәтенән бөтәһе 400-ҙән ашыу ген тикшерелгән&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;. Мәҫәлән, күптән түгел ҡатын-ҡыҙҙарҙың сирләүенә бәйлелектә RELN генының вариацияһы өйрәнелгән&lt;ref name=&quot;pmid18599960&quot;&gt;Seripa D, Matera MG, Franceschi M, ''et al''&amp;#x20;(July 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Диагностика ==
[[Файл:PET_Alzheimer.jpg|right|thumb| Альцгеймер ауырыуы ваҡытында мейегә PET-сканлау үткәреү сикә өлөштәрендә әүҙемлек һүнә барыуын күрһәтә.]]
Альцгеймер ауырыуына клиник диагноз ҡуйыу ғәҙәттә пациенттың тарихына (тормош анамнезына), уның туған-тыумасаһының тарихына һәм клиник күҙәтеүҙәргә нигеҙләнә, шуның менән бергә хас булған неврологик һәм нейропсихологик билдәләр ҙә иҫәпкә алына&lt;ref name=&quot;pmid17407994&quot;&gt;Mendez MF&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17018549&quot;&gt;Klafki HW, Staufenbiel M, Kornhuber J, Wiltfang J&amp;#x20;(November 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыуҙы деменцияның башҡа патологияларынан һәм төрҙәренән айырыу өсөн төрлө ысулдар — компьютер томографияһы, магнитлы-резонанслы томография, бер фотонлы эмиссиялы компьютер томографияһы йәки позитрон эмиссиялы томография ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG042quickrefguide.pdf Dementia: Quick reference guide]&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Теүәлерәк баһалау маҡсатында интеллектуаль функцияларға, шул иҫәптән хәтергә һынау үткәрелә. Медицина ойошмалары табиптарға ярҙамға диагностикалау критерийҙарын эшләй. Ҡайһы бер осраҡтарҙа диагноз ауырыу мәрхүм булғандан һуң мейе туҡымаларына гистологик анализ үткәреп ҡуйыла йә раҫлана&lt;ref name=&quot;pmid6610841&quot;&gt;McKhann G, Drachman D, Folstein M, Katzman R, Price D, Stadlan EM&amp;#x20;(July 1984).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Диагноз ҡуйыу критерийҙары ===
Америка Неврологик һәм коммуникатив ҡаҡшауҙар һәм инсульт милли институты (NINDS) менән Альцгеймер ауырыуы ассоциацияһы Альцгеймер ауырыуы диагнозын ҡуйыу өсөн кәрәкле критерийҙар тупланмаһын эшләгән&lt;ref name=&quot;pmid17616482&quot;&gt;Dubois B, Feldman HH, Jacova C, ''et al''&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Уларға ярашлы, был сирҙе диагнозлағанда үткәрелә торған нейропсихологик һынамыштар барышында когнитив боҙоҡтар һәм деменция синдромын самалап билдәләү талап ителә. Диагнозды раҫлау өсөн мейе туҡымаларына гистопатологик анализ үткәрелә. Альцгеймер ауырыуы булғандағы боҙоҡтар нигеҙҙә һигеҙ доменға ҡағыла: [[хәтер]], телмәр, тирә-йүнде аңлау һәләте, конструктив һәләттәр, урында, ваҡытта һәм үҙ шәхесеңдә ориентирлашыу, проблемаларҙы хәл итә алыу, эш-йомош башҡара алыу, үҙ-үҙеңде хеҙмәтләндереү.

=== Диагноз ҡуйыу ысулдары ===
[[Файл:InterlockingPentagons.svg|right|frame|150x150px|Альцгеймер ауырыуын диагнозлауҙа нейропсихологик скрининг-һынамыш ярҙам итә ала, уны үткәндә пациенттар һындарҙы күсереп эшләй, һүҙҙәрҙе хәтерләп күрһәтә, уҡый, арифметик ғәмәлдәр эшләй.]]
[[Файл:PiB_PET_Images_AD.jpg|thumb|185x185px|ПЭТ-сканлау: Альцгеймер ауырыуы булғанда организмға индерелгән В Питтсбург составы, бета-амилоид ятыштарына йәбешеп, мейелә йыйыла (һулда). Уңда — Альцгеймер ауырыуы менән сирләмәгән өлкән кешенең мейеһе.]]
Нейропсихологик һынамыштар, мәҫәлән, MMSE (психик торошто баһалауҙың ҡыҫҡаса шкалаһы), ауырыу осрағына хас когнитив боҙоҡтарҙы баһалау өсөн киң ҡулланыла. Һөҙөмтәләр ышаныслы булһын өсөн ентеклерәк һынамыштар талап ителә, айырыуса башланғыс стадияларҙа&lt;ref name=&quot;pmid1512391&quot;&gt;Tombaugh TN, McIntyre NJ&amp;#x20;(September 1992).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9987708&quot;&gt;Pasquier F&amp;#x20;(January 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу башланып торғанда неврологик тикшереү, ғәҙәттә, күҙгә бәрелеп торған һәм ябай деменция билдәләренә оҡшаш когнитив боҙоҡтарҙан башҡа бер нәмә лә күрһәтмәй. Шунлыҡтан Альцгеймер ауырыуы һәм башҡа сирҙәр буйынса дөрөҫ диагноз ҡуйыу өсөн киң һәм ентекле неврологик тикшереүҙәр үткәреү мөһим ү&lt;ref name=&quot;pmid17222085&quot;&gt;Waldemar G, Dubois B, Emre M, et al&amp;#x20;(January 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ғаилә ағзалары менән һөйләшелә, сөнки туғандары кешенең көндәлек әүҙемлеге һәм фекерләү һәләттәренең түбәнәйеүе тураһында мөһим мәғлүмәт бирә ала&lt;ref name=&quot;pmid16327345&quot;&gt;Harvey PD, Moriarty PJ, Kleinman L, ''et al''&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15738860&quot;&gt;Antoine C, Antoine P, Guermonprez P, Frigard B&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пациент үҙендәге боҙоҡтарҙы үҙе тоймағанлыҡтан уны тәрбиәләгән кешеләрҙең ҡарашы мөһим&lt;ref name=&quot;pmid16197855&quot;&gt;Cruz VT, Pais J, Teixeira A, Nunes B&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Өҫтәмә һынамыштар ауырыуҙың ҡайһы бер билдәләре тураһында яңы мәғлүмәттәр бирә, башҡа ауырыу менән бутамау мөмкинлеген бирә. Ҡан анализы деменцияның альтернатив сәбәптәрен асыҡларға ярҙам итә&lt;ref name=&quot;pmid17222085&quot;/&gt;, уларҙы ҡайһы берҙә хатта дауаларға ла була&lt;ref&gt;Clarfield AM&amp;#x20;(October 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Йәнә Альцгеймер ауырыуы менән йәнәш барыусан депрессияны асыҡлау өсөн психологик һынамыштар ҡулланыла&lt;ref name=&quot;pmid9153154&quot;&gt;Geldmacher DS, Whitehouse PJ&amp;#x20;(May 1997).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17495754&quot;&gt;Potter GG, Steffens DC&amp;#x20;(May 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

SPECT- һәм PET-визуалләштереү аппаратураһын башҡа баһалау ысулдары менән бергә файҙаланырға мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid16785801&quot;&gt;Bonte FJ, Harris TS, Hynan LS, Bigio EH, White CL&amp;#x20;(July 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Деменциянан яфаланыусы кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы булыу-булмауын SPECT, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, дөрөҫөрәк билдәләү мөмкинлеген бирә з&lt;ref name=&quot;pmid15545324&quot;&gt;Dougall NJ, Bruggink S, Ebmeier KP&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Мейелә бета-амилоид ятыштарын күҙәтеү мөмкинлеге Питтсбург университетында В Питтсбург составын (PiB) булдырыу арҡаһында асылды. Шулай уҡ арҡа елегендәге шыйыҡсала бета-амилоид йә тау-аҡһым булыуы ла сирҙе билдәләү өсөн етди нигеҙ була ала&lt;ref name=&quot;pmid17612711&quot;&gt;Marksteiner J, Hinterhuber H, Humpel C&amp;#x20;(June 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Ауырыуҙы иҫкәртеү ==
[[Файл:Honoré_Daumier_032.jpg|right|thumb|Эпидемиологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, интеллектуаль әүҙемлек, шул иҫәптән шахмат уйнау, даими аралашыу Альцгеймер ауырыуы менән сирләү ихтималлығын кәметә, ләкин сәбәп-эҙемтә бәйләнеше иҫбатланмаған.]]
Теге йәки был ысулдың ауырыуҙы кисектерергә йәки бөтөнләй туҡтатырға һәләтле булыуын асыҡларға тейешле халыҡ-ара тикшеренеүҙәр йыш ҡына ҡапма-ҡаршылыҡлы һөҙөмтәләр бирә. Үрҙә ҡаралған факторҙарҙың был ауырыуҙан бер һүҙһеҙ һаҡлау ҡеүәтенә ҡәтғи дәлилдәр юҡ. Шуның менән бергә, эпидемиологик тикшеренеүҙәр туҡланыу, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе, дарыуҙар эсеү, фекерләү әүҙемлеге кеүек ҡайһы бер шарттар менән сир башланыу ихтималлығы араһында бәйләнеш булыуына ишаралай. Әммә уларға төплө иҫбатламалар өҫтәмә тикшеренеүҙәр барышында ғына алына алыр, моғайын&lt;ref&gt;Szekely CA, Breitner JC, Zandi PP&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Урта диңгеҙ буйы диетаһына ингән еләк-емеш, [[йәшелсә]], [[икмәк]], [[бойҙай]] һәм башҡа ярма ризыҡтары, зәйтүн майы, балыҡ һәм ҡыҙыл шарап, айырыммы, бөтәһе бергәме, Альцгеймер ауырыуын тотҡарларға йә сир барышын йомшартырға һәләтлелер, бәлки&lt;ref&gt;Mediterranean diet:
&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр витаминдарҙың, шул иҫәптән B12, B3, C һәм фолий кислотаһының, сиргә тарыу хәүефен кәметеүен раҫлай&lt;ref&gt;Vitamins prevent:
&lt;/ref&gt;, әммә икенселәре уларҙың әллә ни файҙаһы булмауын билдәләй&lt;ref&gt;Vitamins do not prevent:
&lt;/ref&gt;. Сысҡандар менән үткәрелгән тәжрибәләрҙә куркумин мейеләге ҡайһы бер патологик үҙгәрештәрҙе бер аҙ иҫкәртә алыуын күрһәтте&lt;ref&gt;Curcumin in diet:
&lt;/ref&gt;.

Кокос майындағы каприл кислотаһы мейе олонондағы нейрондарҙа амилоид төйөрсөктәрен кәметә. Был матдәләрҙең метаболизмы барышында баш мейеһендәге энергия процестарында ҡатнашыусы кетон тәнсектәре барлыҡҡа килә. Лаборатор һынауҙар тормошта раҫлана. Доктор Мэри Ньюпорттың «Бәлки, был дарыуҙыр?» тигән китабы билдәле. Унда ул Альцгеймер ауырыуы менән яфаланған иренең хәлен һүрәтләй. Ай буйы кокос майын эскәс, ул ябай психологик һынамыштарҙы еңел үтә ала һәм өй эштәрендә ҡатнаша башлай&lt;ref&gt;''Н. Романов.''&amp;#x20;[http://demenciya.com/%D0%BD%D0%B4%D0%B7/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0/ Болезнь Альцгеймера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812071317/http://demenciya.com/%D0%BD%D0%B4%D0%B7/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0/ |date=2015-08-12 }}.&amp;#x20;''Все о нейродегенеративных заболеваниях''.&amp;#x20; Деменция.com&amp;#x20;(10.2014).&lt;/ref&gt;.

Холестерин күплеге, гипертензия, диабет, тартыу кеүек йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына килтерә ала торған шарттар Альцгеймер ауырыуы хәүефен дә арттыра һәм сир барышын ауырайта&lt;ref name=&quot;pmid17483665&quot;&gt;Rosendorff C, Beeri MS, Silverman JM&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Patterson C, Feightner JW, Garcia A, Hsiung GY, MacKnight C, Sadovnick AD&amp;#x20;(February 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, әммә холестеринды кәметә торған саралар (статиндар) был ауырыуға ҡарата бер ниндәй һөҙөмтә лә күрһәтмәй&lt;ref name=&quot;pmid17927279&quot;&gt;Reiss AB, Wirkowski E&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17877925&quot;&gt;Kuller LH&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Елһенеү-шешеүгә ҡаршы стероид булмаған сараларҙы оҙаҡ ваҡыт ҡулланыу менән ҡайһы бер кешеләрҙә ауырыу ихтималлығының кәм булыуы араһында бәйләнеш бар&lt;ref&gt;Szekely CA, Breitner JC, Fitzpatrick AL, ''et al''&amp;#x20;(January 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Башҡа дарыуҙар, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата гормональ терапия, деменцияға ҡарата бынан ары һөҙөмтәле түгел тип һанала&lt;ref name=&quot;pmid17882683&quot;&gt;Craig MC, Murphy DG&amp;#x20;(October 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17767023&quot;&gt;Mori K, Takeda M&amp;#x20;(September 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. 2007 йылдан бирле гинкго билобаны күҙәтеү ҙә уның когнитив боҙоҡтарға тәьҫир итә алмауын күрһәтә&lt;ref&gt;Birks J, Grimley Evans J&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, ә икенсе тикшеренеүҙәр уның бөтөнләй файҙаһыҙ булыуын иҫбатлай&lt;ref&gt;DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL ''et al.''&amp;#x20;(2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, эшмәкәрлеге магнит ҡырҙарының тәьҫир итеүе&lt;ref&gt;Davanipour Z, Tseng CC, Lee PJ, Sobel E&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Qiu C, Fratiglioni L, Karp A, Winblad B, Bellander T&amp;#x20;(November 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, организмға металдар, бигерәк тә алюмин эләгеү&lt;ref name=&quot;pmid17522444&quot;&gt;Shcherbatykh I, Carpenter DO&amp;#x20;(May 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rondeau V, Commenges D, Jacqmin-Gadda H, Dartigues JF&amp;#x20;(July 2000).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; йәки иреткестәр ҡулланыу менән бәйле булған кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы башланыу ихтималлығы юғары&lt;ref name=&quot;pmid7771442&quot;&gt;Kukull WA, Larson EB, Bowen JD, ''et al''&amp;#x20;(June 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был публикацияларҙың ҡайһы берҙәре түбән сифаты арҡаһында тәнҡиткә дусар булды&lt;ref&gt;Santibáñez M, Bolumar F, García AM&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, өҫтәүенә, башҡа тикшеренеүҙәрҙә тирә-яҡ мөхит факторҙарының Альцгеймер ауырыуы менән бәйләнеше табылмаған&lt;ref&gt;Seidler A, Geller P, Nienhaus A, ''et al''&amp;#x20;(February 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12222737&quot;&gt;Rondeau V&amp;#x20;(2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9115023&quot;&gt;Martyn CN, Coggon DN, Inskip H, Lacey RF, Young WF&amp;#x20;(May 1997).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9861186&quot;&gt;Graves AB, Rosner D, Echeverria D, Mortimer JA, Larson EB&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Уҡыу, өҫтәл уйындары, кроссвордтар сисеү, музыка ҡоралдарында уйнау, даими аралашыу кеүек интеллектуаль күнекмәләр ауырыу башланыуын кисектерергә йә барышын йомшартырға һәләтле&lt;ref&gt;Verghese J, Lipton RB, Katz MJ, ''et al''&amp;#x20;(June 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16632311&quot;&gt;Bennett DA, Schneider JA, Tang Y, Arnold SE, Wilson RS&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ике телгә эйә булыу ҙа Альцгеймер ауырыуы башланыуын кисектерә ала торған шарттарға инә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;Bialystok E, Craik FIM, Freedman M&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Дауалау һәм тәрбиә ==
Альцгеймер ауырыуынан ҡотолоп булмай; әлегә ҡулланыуҙа булған дауалау саралары сирҙең билдәләренә генә бер аҙ йоғонто яһай ала, әммә ғәмәлдә улар паллиатив саралар ғына булып тора. Бөтөн саралар йыйылмаһын фармакологик, психосоциаль һәм ауырыуҙы тәрбиәләү сараларына бүлеп ҡарарға була.

=== Фармакотерапия ===
[[Файл:Donepezil_1EVE.png|right|thumb|Ацетилхолинэстераза ингибиторы булған донепезилдың өс үлсәмле структураһы. Ул симптомдарҙы дауалаҙа ҡулланыла.]]
[[Файл:Memantine.svg|right|thumb|Альцгеймер ауырыуынан ҡулланыуға тәҡдим ителгән мемантиндың молекуляр структураһы.]]
Әлеге ваҡытта Альцгеймер ауырыуын дауаларлыҡ йә, исмаһам, көсәйеүен бер аҙ булһа ла кәметерлек тә дарыу юҡ. FDA һәм EMEA кеүек көйләүсе агентлыҡтар тарафынан Альцгеймер ауырыуы ваҡытында барған когнитив боҙолоуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыуға дүрт препарат хупланды — үҙәккә тәьҫир итеүсе өс холинэстераза ингибиторы (тотҡарлаусыһы) һәм NMDA-антагонисы булып торған мемантин.

Альцгеймер ауырыуының төп билдәләренең береһе — холинергик нейрондар әүҙемлегенең кәмеүе&lt;ref name=&quot;pmid8534419&quot;&gt;Geula C, Mesulam MM&amp;#x20;(1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Үҙәккә тәьҫир итеүсе холинэстераза ингибиторҙары ацетилхолин (ACh) тарҡалыуы тиҙлеген кәметә, уның мейелә тупланыуын арттыра һәм холинергик нейрондарҙы юғалтыу менән бәйле ACh юғалыуын компенсациялай&lt;ref name=&quot;pmid11105732&quot;&gt;Stahl SM&amp;#x20;(2000).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуынан ҡулланыуға хупланған тәүге такрин була&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;такрин&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;тари&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:tacrine|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;такрин&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt; , ләкин 2012 йылда АҠШ-та гепатоксик һәм башҡа зарарлы тәьҫирҙәре арҡаһында уны ҡулланыу тыйыла. 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса, табиптар донепезил, галантамин, ривастигмин кеүек препараттарҙы файҙаланды. Был препараттарҙың башланғыс һәм һүлпән стадияларҙа тәьҫир көсө бар, шулай уҡ һуңғы стадияла ла ҡулланыу нигеҙле. Тик донепезил ауыр деменция ваҡытында ғына тәғәйенләнә. Был препараттарҙы ҡулланыу йомшаҡ когнитив боҙоҡтар ваҡытында Альцгеймер ауырыуы һөжүмен көсһөҙләндерә алмай. Препараттарҙың эйәрсен тәьҫирҙәренән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу холинергик әүҙемлектең артып китеүе менән бәйле. Был эйәрсен эҙемтәләр пациенттарҙың 1-10 процентында күҙәтелә. Мускулдар ҡыҫылыу, брадикардия, ашағы килмәү, ябығыу, ашҡаҙан һутының әселеге артыу кеүек эҙемтәләр һирәгерәк осрай.

Хәҙерге ваҡытта тағы бер холинэстераза ингибиторы — гуперцин тикшереү үтә.

Аралашсы вазифаһын башҡара торған глутамат нервы системаһы эшендә мөһим роль уйнай, әммә уның артыҡ күбәйеп китеүе глутамат рецепторҙарының үтә әүҙемләшеүенә килтерә һәм күҙәнәктәрҙе үлтерә. Эксайтотоксиклыҡ тип аталған был процесс Альцгеймер ауырыуында ғына түгел, Паркинсон ауырыуы, таралған склероз ваҡытында ла бара. Башта грипты дауалауҙа ҡулланылған мемантин тигән препарат глутамат NMDA-рецепторҙарының әүҙемләшеүен тотҡарлай&lt;ref name=&quot;pmid16424917&quot;&gt;Lipton SA&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуының уртаса һәм ауыр стадияларында мемантиндың тәьҫире барлығы билдәле, ләкин башланғыс стадияла уның тәьҫире билдәле түгел&lt;ref name=&quot;pmid15495043&quot;&gt;Areosa Sastre A, McShane R, Sherriff F&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Донепезил менән бергә мемантин когнитив күрһәткестәргә бер аҙ булһа ла йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;pmid18316756&quot;&gt;Raina P, Santaguida P, Ismaila A, ''et al''&amp;#x20;(2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Холоҡ-ҡылығы мәшәҡәтлегә әйләнә барған ауырыуҙарҙа антипсихотиктар агрессияны бер аҙ кәметә һәм психозға йоғонто яһай. Шул уҡ ваҡытта был препараттар кәрәкмәгән эффекттарға, мәҫәлән, цереброваскуляр ҡатмарлашыуҙарға, хәрәкәт етешһеҙлектәренә, когнитив һәләттәрҙең түбәнәйеүенә килтерә, шунлыҡтан уларҙы көн дә ҡулланыу тыйыла&lt;ref&gt;Используемые антипсихотики:
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19138567&quot;&gt;Ballard C, Hanney ML, Theodoulou M, Douglas S, McShane R, Kossakowski K, Gill R, Juszczak E, Yu L-M, Jacoby R&amp;#x20;(9 January 2009).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуы ваҡытында антипсихотиктарҙы оҙайлы тәғәйенләү үлемде тиҙләтә&lt;ref name=&quot;pmid19138567&quot;/&gt;.

=== Психосоциаль булышлыҡ ===
[[Файл:Snoezelruimte.JPG|thumb|«Сенсорлы интегратив терапия»: махсус сенсорлы бүлмә ([[Инглиз теле|ингл.]]&amp;#x20;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;snoezelen'') деменциянан яфаланған кешеләргә ярҙам итеү өсөн ҡулланыла. ]]
Психосоциаль ярҙам фармакологик дауаны тулыландыра. Ул түбәндәге өлкәләргә бүленә:
* тәртип
* хис-тойғолар
* когнитив
* стимуллау йүнәлеше
Бындай ярҙамдың һөҙөмтәлелеге әлегә фәнни иҫбатланмаған, өҫтәүенә, был алым Альцгеймер ауырыуына түгел, тотош деменцияға ҡарата ҡулланыла&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;&gt;[http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=AlzPG101007 Practice Guideline for the Treatment of Patients with Alzheimer’s disease and Other Dementias]&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Тәрбиәләү һәм ҡарау ===
Пациентты тәрбиәләү һәм ҡарау бик мөһим, сөнки сир дауаланмай һәм дегенерацияланыу менән оҙатыла. Был бурысты ауырыуҙың йәмәғәте йә яҡын туғаны өҫтөнә ала&lt;ref name=&quot;metlife.com&quot;&gt;[http://www.metlife.com/PSAssets/14050063731156260663V1FAlzheimerCaregivingExperience.pdf The MetLife study of Alzheimer’s disease: The caregiving experience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109082621/http://www.metlife.com/PSAssets/14050063731156260663V1FAlzheimerCaregivingExperience.pdf |date=2011-11-09 }}&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был тиклем ауыр йөк сирлене ҡараған кеше тормошоноң социаль, психологик, иҡтисади һәм башҡа яҡтарында ныҡ сағыла&lt;ref name=&quot;pmid17662119&quot;&gt;Thompson CA, Spilsbury K, Hall J, Birks Y, Barnes C, Adamson J&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10489656&quot;&gt;Schneider J, Murray J, Banerjee S, Mann A&amp;#x20;(August 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10489657&quot;&gt;Murray J, Schneider J, Banerjee S, Mann A&amp;#x20;(August 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Альцгеймер ауырыуы кешене яйлап ҡына үҙе тураһында хәстәрлек күреү мөмкинлегенән яҙҙырғанға күрә, сирлене тәрбиәләү һәм ҡарау уны дауалауҙың нигеҙенә әүерелә.

Тәүге һәм саҡ көсәйә башлаған стадияларында, йәшәү рәүешенә үҙгәреш индереп, ауырыуҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итергә һәм уны ҡарауҙы еңелләштерергә була&lt;ref name=&quot;pmid11220813&quot;&gt;Gitlin LN, Corcoran M, Winter L, Boyce A, Hauck WW&amp;#x20;(February 2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15860476&quot;&gt;Gitlin LN, Hauck WW, Dennis MP, Winter L&amp;#x20;(March 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бындай саралар араһында — көн тәртибен ябайлаштырыу, ҡайһы бер нәмәләрҙе йоҙаҡҡа бикләү, ул-былды нисек ҡулланырға кәрәклеге тураһында яҙыуҙар беркетеү&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060925112503/http://www.alz.org/Health/Treating/agitation.asp Treating behavioral and psychiatric symptoms].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15297089&quot;&gt;Dunne TE, Neargarder SA, Cipolloni PB, Cronin-Golomb A&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пациент үҙ аллы ашау һәләтенән яҙырға мөмкин, бындай хәлдә аҙыҡты иҙергә, ваҡларға кәрәк&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Dudek, Susan G.'' [http://books.google.com/books?id=01zo6yf0IUEC&amp;pg=PA360&amp;dq=alzheimer%27s+chew&amp;lr=&amp;client=firefox-a&amp;sig=ACfU3U05ChdcpPonim4W-Z1HIJdPQ93l7Q Nutrition essentials for nursing practice].&lt;/ref&gt;. Аҙыҡты йота алмаһа, көпшә аша ашатырға тура килә. Пациентты бәйгә беркетеү ихтыяжы һирәк тыуа, әммә ҡайһы берҙә уны үҙ-үҙенә зыян килтереүҙән һаҡлау маҡсатында был сараны ҡулланырға тура килә&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;/&gt;.

Ауырыу көсәйгәндә төрлө ҡатмарлашыуҙар, мәҫәлән, теш һәм ауыҙ ҡыуышлығы сирҙәре, оҙаҡ ятыуҙан тән боҙолоу, ашай алмау, гигиена мәсьәләләре, респиратор, күҙ йә тире инфекциялары булырға мөмкин. Яҡшы тәрбиә уларҙы булдырмау мөмкинлеген бирә, әммә була ҡалһалар, профессиональ ярҙам талап ителә&lt;ref name=&quot;pmid10369823&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Medical issues:
&lt;/ref&gt;. Ауырыуҙың һуңғы стадияһында яҡынлашып килгән үлем алдынан пациенттың хәлен еңеләйтеү төп бурысҡа әйләнә&lt;ref name=&quot;pmid12854952&quot;&gt;Shega JW, Levin A, Hougham GW, ''et al''&amp;#x20;(April 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Алдан самалау ==
Иртә стадияларҙа Альцгеймер ауырыуына диагноз ҡуйыу бик ауыр. Ҡағиҙә булараҡ, когнитив боҙолоуҙар кешенең көндәлек тормош-көнкүрешендә күренә башлағас, сирленең башҡалар хәстәрлегенә мохтажлыҡ кисермәйенсә йәшәп ятыуына ҡарамаҫтан, диагноз ҡуйыла. Яйлап когнитив өлкәләге еңел проблемалар ҡатмарлаша, сирле кеше көнлө була башлай.&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;.

Ауырыуҙарҙың ғүмер оҙонлоғо түбән&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8757016&quot;&gt;Bowen JD, Malter AD, Sheppard L, ''et al''&amp;#x20;(August 1996).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12580712&quot;&gt;Dodge HH, Shen C, Pandav R, DeKosky ST, Ganguli M&amp;#x20;(February 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, диагноз ҡуйылғандан һуң улар уртаса ете йыл йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;. Пациенттарҙың 3 проценттан кәмерәге ун дүрт йылдан ашыу көн итә&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;/&gt;. Ҡатын-ҡыҙҙар ир-атҡа ҡарағанда оҙағыраҡ йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15883266&quot;&gt;Ganguli M, Dodge HH, Shen C, Pandav RS, DeKosky ST&amp;#x20;(May 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Үлеү осраҡтары пациенттарҙың 70 процентында сирҙең үҙенә бәйле&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;, йышыраҡ пневмония һәм дегидратация үлем сәбәбе була. Альцгеймер ауырыулыларҙа яман шеш дөйөм күләмдән һирәгерәк осрай&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15883266&quot;/&gt;.

== Мәҙәниәт һәм йәмғиәт ==

=== Йәмғиәткә төшкән көсөргәнеш ===
Алға киткән илдәрҙә йәмғиәткә ҙур көсөргәнеш һала торған сирҙәр араһында Альцгеймер ауырыуы һәм деменция тәүге урындарҙың береһен биләй&lt;ref name=&quot;pmid15685097&quot;&gt;Bonin-Guillaume S, Zekry D, Giacobini E, Gold G, Michel JP&amp;#x20;(January 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9543467&quot;&gt;Meek PD, McKeithan K, Schumock GT&amp;#x20;(1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Үҫештәге илдәрҙә, мәҫәлән, [[Аргентина]]ла&lt;ref name=&quot;pmid16870037&quot;&gt;Allegri RF, Butman J, Arizaga RL, ''et al''&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, һәм яңы алға сыҡҡан илдәрҙә ([[Көньяҡ Корея]])&lt;ref name=&quot;pmid16858741&quot;&gt;Suh GH, Knapp M, Kang CJ&amp;#x20;(August 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, йәмәғәт сығымдары шулай уҡ юғары һәм үҫеүен дауам итә. Моғайын, улар йәмғиәт ҡартайған һайын арта барыр һәм мөһим социаль проблемаға әйләнер. Сығымдар иҫәбенә ҡарттар йорттарын тотоуға медицина сығымдары һәм өйҙә ҡарау, ауырыуҙың да, уны тәрбиәләүсенең дә эшләү мөмкинлеген юғалтыуы кеүек медицинаға ҡарамаған сығымдар инә.

Иң ҙур йәмәғәт сығымдары оҙайлы профессиональ тәрбиәгә китә.

=== Билдәле шәхестәр, киң мәғлүмәт саралары, әҙәби әҫәрҙәр һәм кино ===
[[Файл:President Ronald Reagan with Charlton Heston at a Meeting with The Presidential Task Force on The Arts and Humanities in Cabinet Room - DPLA - 47b9185ffd7680d8f23ce4d9fe269696.jpg|thumb|Чарлтон Хестон менән [[Рональд Рейган]] Аҡ йорттағы осрашыуҙа, [[1981 йыл]]. Икеһе лә ғүмеренең ахырына Альцгеймер ауырыуына дусар булды.]]
Альцгеймер ауырыуына тарыусылар араһында билдәле кешеләр ҙә күп. Улар араһында АҠШ-тың элекке президенты [[Рональд Рейган]] һәм ирланд яҙыусыһы Айрис Мердок бар. Уларҙың сирләүе тураһында киң мәғлүмәт сараларында күп яҙылды, ғилми мәҡәләләр ҙә күпләп баҫылды&lt;ref name=&quot;pmid15574466&quot;&gt;Garrard P, Maloney LM, Hodges JR, Patterson K&amp;#x20;(February 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15461232&quot;&gt;Sherman FT&amp;#x20;(September 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Башҡа таныҡлыларҙан футболсы Ференц Пушкаш&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/6155766.stm Hungary legend Puskas dies at 79].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, Бөйөк Британияның элекке премьер-министры Гарольд Вильсон, Испания премьер-министры Адольфо Суарес&lt;ref&gt;[http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/harold-wilson Prime Ministers in History: Harold Wilson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080825211328/http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/harold-wilson |date=2008-08-25 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.elpais.com/articulo/espana/padre/reconocio/Rey/noto/carino/elpepiesp/20080718elpepinac_11/Tes «Mi padre no reconoció al Rey pero notó el cariño»].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, актерҙар Питер Фальк&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/panorama/leute/0,1518,596844,00.html Peter Falk leidet an Alzheimer]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (нем.&lt;/ref&gt;, Рита Хейворт&lt;ref&gt;[http://chicago2008.kintera.org/faf/home/default.asp?ievent=245601&amp;lis=1&amp;kntae245601=EC385A175E764E0CAD0814131A12797B Chicago Rita Hayworth Gala] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/61CzkNay3?url=http://chicago2008.kintera.org/faf/error/errorEvent.asp?err=c |date=2011-08-25 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, Анни Жирардо һәм Чарлтон Хестон&lt;ref&gt;[http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ Charlton Heston has Alzheimer’s symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201123928/http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ |date=2008-02-01 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, яҙыусы Терри Пратчетт&lt;ref&gt;''Pauli Michelle''.&amp;#x20;&lt;/ref&gt; Альцгеймер ауырыуы ҡорбандарына әйләнә.

Альцгеймер ауырыуы фильмдарҙа ла сағылыш таба, улар араһында — «Айрис» (2001)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0280778|Iris]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Bayley John.''&lt;/ref&gt;; «Хәтер көндәлеге» (2004)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0332280|The notebook]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Sparks Nicholas.''&lt;/ref&gt;; «Оноторға теләмәйем» (2004)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0428870|Nae meorisokui jiwoogae]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;; «Танматра» (2005);&lt;ref&gt;[http://www.webindia123.com/movie/regional/thanmatra/index.htm Thanmathra].&amp;#x20;&lt;/ref&gt; «Иртәгәһе көн тураһында хәтирә» (2006)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0494640|Ashita no kioku]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Ogiwara Hiroshi.''&lt;/ref&gt;; «Унан алыҫта» (2006)&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Munro Alice.''&lt;/ref&gt;, «Ҡара лагуна» сериалы; 7 сезон) (2007), «Маймылдар планетаһы ихтилалы» (2011), «Дуҫлыҡ буйынса секс» (2011), «Тимер леди» (2011), «Надер менән Симиндың айырылышыуы» (2011), «Мөйөштәге өҫтәл» сериалы, «Ҡомарлылыҡ анатомияһы» сериалы, «Ялған теорияһы» сериалы (2009—2011, 3 сезон, 7 серия), «Детектив Нэш Бриджес» сериалы, «Тәрән зәңгәр диңгеҙ», «Ben X» (2007) һәм «Һаман да Элис» (2014), «Башында бал» (2014) фильмдары.

Документаль фильмдарҙан: Малькольм Пуантон ҡатнашҡан «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт тарихы» (1999), «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт хушлашыуы»&lt;ref&gt;Malcolm and Barbara:
&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
'''Урыҫ телендә:'''
* Ю. Г. Каминский, Е. А. Косенко «Популярно и не очень о болезни Альцгеймера» Либроком, 2009 г., 136 стр. [[:ru:Special:BookSources/9785397001946|ISBN 978-5-397-00194-6]]
* Билл Грант «Старческое слабоумие. Болезнь Альцгеймера и другие формы.» Alzheimer’s Disease. A Carer’s Guide Серия: Советы врача Норинт, 2003 г., 80 стр. [[:ru:Special:BookSources/5771101613|ISBN 5-7711-0161-3]]
'''Инглиз телендә:'''
* {{Cite journal|author = Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B|title = Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part I. Assessment|journal = American Family Physician|volume = 65|issue = 11|pages = 2263–2272|year = 2002|pmid = 12074525|url = http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165101/http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html |date=2008-05-13 }}«[http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html Guidelines for managing Alzheimer’s disease: Part I. Assessment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165101/http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html |date=2008-05-13 }}». ''American Family Physician'' '''65''' (11): 2263—2272. PMID 12074525.
* {{Cite journal|author = Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B|title = Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part II. Treatment|journal = American Family Physician|volume = 65|issue = 12|pages = 2525–2534|year = 2002|pmid = 12086242|url = http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }}«[http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html Guidelines for managing Alzheimer’s disease: Part II.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }} [http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html Treatment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }}». ''American Family Physician'' '''65''' (12): 2525—2534. PMID 12086242.
* {{Cite web|url = http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf|title = Genes, lifestyles, and crossword puzzles: Can Alzheimer's disease be prevented?|publisher = US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging|accessdate = 2008-02-29|format = PDF|archiveurl = http://www.webcitation.org/61CzYjv2i|archivedate = 2011-08-25}}(PDF).  US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging. &lt;small&gt;Проверено 29 февраля 2008.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |date=2008-02-27 }}.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title = Alzheimer’s Behavior Management: Learn to manage common behavior problems|url = http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm|author = Russell D, Barston S, White M|publisher = helpguide.org|date = 2007-12-19|accessdate = 2008-02-29|archiveurl = http://www.webcitation.org/61CztqjA5|archivedate = 2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223082753/http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm |date=2008-02-23 }}
* {{Cite book|title = Alzheimer's Disease: Unraveling the Mystery|url = http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery|author = Rodgers AB|publisher = National Institute on Aging|year = 2003|accessdate = 2008-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001171052/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery/ |date=2008-10-01 }}&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery Alzheimer’s Disease: Unraveling the Mystery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001171052/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery/ |date=2008-10-01 }}. &lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;— National Institute on Aging, 2003.&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/cite&gt;

== Һылтанмалар ==
* [//ru.wikinews.org/wiki/В Барселоне изобретена вакцина против болезни Альцгеймера В Барселоне изобретена вакцина против болезни Альцгеймера] — Викияңылыҡтарҙағы материал.
* [http://www.sir35.ru/Karla/Al_702.htm «Современные представления о болезни Альцгеймера»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://elementy.ru/news?newsid=431319 «Нейрофибриллярные клубки при болезни Альцгеймера — не убийцы, а защитники клеток?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101050/http://elementy.ru/news?newsid=431319 |date=2016-03-04 }}
* {{Cite web|last = Козловский|first = Борислав|title = Настоящий Макондо: 375 лет Альцгеймера|url = http://www.colta.ru/articles/science/9379|date = 2015-11-26|publisher = [[Colta.ru]]|accessdate = 2015-11-29|archiveurl = https://archive.is/O8cPy|archivedate = 2015-11-29|website = Colta.ru|quote = Жители колумбийского [[Ярумаль|города]], где старческим слабоумием заболевают в 35, оказались потомками больного испанского конкистадора}}Colta.ru (26 ноября 2015). — «Жители колумбийского города, где старческим слабоумием заболевают в 35, оказались потомками больного испанского конкистадора»   &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://archive.is/20151129024403/http://www.colta.ru/articles/science/9379 |date=2015-11-29 }}.&lt;/small&gt;

{{Һайланған мәҡәлә|Медицина}}
[[Категория:Алфавит буйынса ауырыуҙар]]
[[Категория:Баш мейеһе ауырыуҙары]]
[[Категория:Альцгеймер ауырыуы]]</text>
      <sha1>4o6xswd3k615gg6m1v1bgpwm3d6qdau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2017 йыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108937</id>
    <revision>
      <id>1300167</id>
      <parentid>1297948</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T18:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53766" sha1="93l5skcdvm745yezigujiknotawmwg6" xml:space="preserve">{{Йыл өсөн навигация|2017}}
{{Быуат өсөн навигация|21}}
{{Башҡа йыл иҫәбенә күсеү|2017 |КК=28 ғинуар}}
{{Йыл башы|2017}}
== Ваҡиғалар ==
=== Ғинуар ===
[[Файл:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|мини|[[Дональд Трамп]]тың инаугурацияһы]]
* [[1 ғинуар]]
** БМО-ның 9-сы генераль секретары [[Антониу Гутерреш]] үҙ вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lb.ua/world/2017/01/01/355002_noviy_gensek_oon_vstupil_dolzhnost.html |title=Новый генсек ООН вступил в должность |date=2017-01-01 |publisher=LB.ua |accessdate=2017-01-01}}&lt;/ref&gt;.
** [[Рәсәй Федерацияһы]]нда яңы енәйәт язаһы — ''мәжбүри хеҙмәт'' ғәмәлгә инә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rg.ru/2017/01/01/v-rossii-nachal-dejstvovat-novyj-vid-nakazaniia-prinuditelnye-raboty.html|title=В России начал действовать новый вид наказания|date=2017-01-01 |publisher=Rg.ru|accessdate=2017-01-01}}&lt;/ref&gt;.
** [[Ҡырғыҙстан]] әйләнешкә яңы банкноталарҙы индерә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mir24.tv/news/economy/15545316|title=Защита «Mask»: в Кыргызстане появились новые деньги|date=2017-01-01 |publisher=Мир 24|accessdate=2017-01-01}}&lt;/ref&gt;.
** [[Истанбул]]дағы «Reina» төнгө клубына һөжүм итеү һөҙөмтәһендә 39 кеше һәләк була, 69 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web |url=10459829.shtml |title=Новогодний теракт |date=2017-01-01 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-01-02}}&lt;/ref&gt;.
* [[4 ғинуар]] — [[Румыния]]ның яңы премьер-министры ''Сорин Гриндяну'' була&lt;ref&gt;[http://ru.publika.md/pavel-filip-pozdravil-s-naznacheniem-novogo-premer-ministra-rumynii_2004601.html Павел Филип поздравил с назначением нового премьер-министра Румынии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108185933/http://ru.publika.md/pavel-filip-pozdravil-s-naznacheniem-novogo-premer-ministra-rumynii_2004601.html |date=2017-01-08 }}&lt;/ref&gt;.
* [[7 ғинуар]] — [[Гана]]ның президенты ''Нана Акуфо-Аддо'' үҙ вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kommersant.ru/doc/3186664 |title=Избранный президент Ганы вступил в должность |date=2017-01-07 |publisher=Коммерсант.ru |accessdate=2017-01-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[10 ғинуар]] — [[Ҡабул]]да [[Афғанстан]] парламенты биналары янындағы икеләтә теракт һөҙөмтәһендә яҡынса 50 кеше һәләк була, яҡынса 45 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kabul-afghanistan-suicide-bombing-parliament-offices-car-bomb-a7519351.html|title=Up to 50 people feared dead in twin blasts in Kabul|author=|date=|work=Independent|accessdate=11 января 2017|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[11 ғинуар|11]]—[[29 ғинуар]] — [[Франция]]ла ир-егеттәр араһында [[гандбол]] буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.scoreboard.com/ru/handball/world/world-championship/ Чемпионат мира.]&lt;/ref&gt;.
* [[16 ғинуар]] — [[Ҡырғыҙстан]]дың баш ҡалаһы [[Бишкәк]]тә Boeing-747 йөк самолеты Дача-Суу ҡасабаһына ҡолай. 37 кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kabar.kg/society/full/116430 |title=На данный момент родственникам погибших в результате авиакатастрофы выдано 31 тело - правительство |date=2017-01-17 |publisher=KABAR |accessdate=2017-01-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118054915/http://kabar.kg/society/full/116430 |date=2017-01-18 }}&lt;/ref&gt;.
* [[18 ғинуар]] — [[Италия]]ның Лацио, Абруцци һәм Марке ҡалаларында бер нисә сәғәт эсендә магнитудаһы 5,7 баллға барып еткән 4 көслө ер тетрәүҙәре була. Абруцци өлкәһендә «Ригопьяно» отеленә ҡар ишелмәһе төшкәндән һуң өйөм аҫтында 29 кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/proisshestviya/3972797 |title=Rai: число погибших при сходе лавины в Италии возросло до 29 |date=2017-01-26 |publisher=ТАСС |accessdate=2017-01-26}}&lt;/ref&gt;.
* [[20 ғинуар]] — [[Дональд Трамп]] [[Америка Ҡушма Штаттары]] президенты вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/russian/news-38694575 |title=Дональд Трамп официально стал президентом США |date=2017-01-20 |publisher=BBC |accessdate=2017-01-20}}&lt;/ref&gt;.
* [[21 ғинуар]] — ''Адам Бэрроу'' [[Гамбия]] президенты вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news-38701614 Яхья Джамме отказался от претензий на пост президента Гамбии].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-yahya-jammeh-agrees-step-170120184330091.html |title=Gambia's Yahya Jammeh confirms he will step down |date=2017-01-21 |publisher=Aljazeera |accessdate=2017-01-21 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[22 ғинуар]] — ''Румен Радев'' [[Болгария]] президенты вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3961421|title=Румен Радев вступил в должность президента Болгарии|date=2017-01-22|publisher=ИА Regnum|accessdate=2017-01-22}}&lt;/ref&gt;.
* [[24 ғинуар]]—[[5 февраль]] — [[Швеция]]ла туп менән [[хоккей]] буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.rusbandy.ru/season/254/schedule/ Чемпионат мира 2017 год (группа Б).]&lt;/ref&gt;
* [[29 ғинуар]] — [[8 февраль]] — [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]] ҡалаһында ҡышҡы Универсиада уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dknews.kz/vsemirnaya-zimnyaya-universiada-v-almaty-ob-yavlena-otkry-toj/ |title=Всемирная зимняя Универсиада в Алматы объявлена открытой |date=2017-01-29 |publisher=Деловой Казахстан |accessdate=2017-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131110237/http://dknews.kz/vsemirnaya-zimnyaya-universiada-v-almaty-ob-yavlena-otkry-toj/ |date=2017-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

=== Февраль ===
* [[7 февраль]] — Көслө ямғырҙарҙан һуң [[АҠШ]]-тың [[Калифорния]] штатында илдәге иң бейек булған Оровиль плотинаһы емерелә башлай. Калифорнияла халыҡ эвакуацияһы иғлан ителә. Ҡурҡыныс аҫтында — яҡынса 200 мең кеше&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2854632# |title=Калифорния под угрозой: размыв плотины в Оровилле поднимет восьмиметровую волну |date=2017-02-13 |publisher=Вести.ru |accessdate=2017-02-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[8 февраль]] — [[Сомали]]ла президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Мөхәммәт Абдуллаһи Мөхәммәт'' президент итеп һайлана&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gordonua.com/news/worldnews/vybory-prezidenta-somali-proshli-v-aviacionnom-angare-stolichnogo-aeroporta-173079.html |title=Выборы президента Сомали прошли в авиационном ангаре столичного аэропорта |date=2017-02-09 |publisher=Гордон |accessdate=2017-02-09}}&lt;/ref&gt;.
* [[12 февраль]]
** [[Төркмәнстан]]да президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Ғурбануғлы Бермөхәмәдов'' өсөнсө тапҡыр президент итеп һайлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/02/12/berdy_izbranniy/ В Туркмении начались выборы президента.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://saylav.gov.tm/ru/news/125 |title=На заседании ЦИК подведены окончательные итоги выборов: Президентом Туркменистана избран Гурбангулы Бердымухамедов |date=2017-02-14 |publisher=ЦИК Туркменистана |accessdate=2017-02-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170217082202/http://saylav.gov.tm/ru/news/125 |date=2017-02-17 }}&lt;/ref&gt;.
** [[Германия]]ла президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Франк-Вальтер Штайнмайер'' президент итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4016664 Франк-Вальтер Штайнмайер избран 12-м президентом Германии]&lt;/ref&gt;.
* [[19 февраль|19]]—[[26 февраль]] — [[Япония]]ның [[Саппоро]] ҡалаһында [[Азия уйындары|VIII Ҡышҡы Азия уйындары]] уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vesti.kz/asiada/232465/ |title=Делегация Казахстана приняла участие в церемонии открытия зимних Азиатских игр в Саппоро |date=2017-02-19 |publisher=Vesti.kz |accessdate=2017-02-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Март ===
[[Файл:Выставка АГРО в Уфе 3.jpg|мини|[[Өфө]]лә Агросәнәғәт форумы һәм «АгроКомплекс-2017» XXVII халыҡ-ара күргәҙмәһе]]
* [[11 март]] — [[Көньяҡ Корея]]ның Коституция суды президент ''Пак Кын Хе'' импичментын раҫлай&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20170310/1489681014.html Конституционный суд Южной Кореи утвердил импичмент президента страны].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/us-southkorea-politics-idUSKBN16H066 South Korean court throws president out of office, 2 dead in protest].{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.
* [[12 март]] — [[Абхазия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rg.ru/2017/03/12/golosovanie-na-parlamentskih-vyborah-nachalos-v-abhazii.html |title=Голосование на парламентских выборах началось в Абхазии |date=2017-03-12 |publisher=Российская газета |accessdate=2017-03-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[13 март]] — [[Венгрия]]ла президент һайлауҙары уҙғарыла. ''Янош Адер'' икенсе тапҡыр президент итеп һайлана&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://izvestia.ru/news/670526 |title=Яноша Адера переизбрали президентом Венгрии |date=2017-03-13 |publisher=Известия |accessdate=2017-03-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[14 март|14]]—[[17 март]] — [[Өфө]]лә Агросәнәғәт форумы һәм «АгроКомплекс-2017» XXVII халыҡ-ара күргәҙмәһе була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/971060-v-bashkirii-otkrylas-mezhdunarodnaya-vystavka-agrokompleks-2017/|title=В Башкирии открылась международная выставка «АгроКомплекс-2017»|date=2017-03-14 |publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-03-19}}&lt;/ref&gt;.
* [[15 март]] — [[Нидерланд]]та парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newsru.com/world/15mar2017/amster.html |title=В Нидерландах начались парламентские выборы, итоги которых будут подводить вручную во избежание российского вмешательства |date=2017-03-15 |publisher=NEWSru.com |accessdate=2017-03-15}}&lt;/ref&gt;.
* [[18 март]] — [[Стәрлетамаҡ]]тың [[Стәрлетамаҡ-Арена]] базаһында үҫмерҙәр араһында [[көрәш]] буйынса Рәсәй беренселеге уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/973396-v-bashkirii-prokhodit-pervenstvo-rossii-po-borbe-koresh/|title=В Башкирии проходит Первенство России по борьбе корэш |date=2017-03-18 |publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-03-19}}&lt;/ref&gt;.
* [[26 март]]
** [[Болгария]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/24/n_9602519.shtml |title=Президент Болгарии назначил дату досрочных выборов |date=2017-01-24 |work=Газета.ру |accessdate=2017-02-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4127112|title=В новый болгарский парламент могут попасть представители пяти партий|last=Ленкин|first=Игорь.|date=2017-03-27|publisher=[[ТАСС]]|description=Международная панорама|accessdate=2017-03-27}}&lt;/ref&gt;.
** [[Абхазия]]ла парламент һайлауҙары (2-се тур) уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sputnik-abkhazia.ru/Abkhazia/20170326/1020700363/vtoroj-tur-vyborov-v-parlament-abxazii-po-yavke-prevzoshel-pervyj.html |title=Второй тур выборов в Парламент Абхазии по явке превзошёл первый |date=2017-03-26 |publisher=Sputnik Апсны |accessdate=2017-03-26}}&lt;/ref&gt;.
** [[Рәсәй]]ҙең тиҫтәләгән ҡалаларында властың юғары эшелондарындағы коррупцияға ҡаршы протест акциялары була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.znak.com/2017-03-29/spiker_sovfeda_matvienko_sdelala_zayavlenie_o_mitingah_26_marta |title=«Власть не должна делать вид, что ничего не происходит» |date=2017-03-29 |publisher=ZNAK |accessdate=2017-03-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330183404/https://www.znak.com/2017-03-29/spiker_sovfeda_matvienko_sdelala_zayavlenie_o_mitingah_26_marta |date=2017-03-30 }}&lt;/ref&gt;.
* [[29 март]] — [[2 апрель]] — [[Финляндия]]ла конькиҙа фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{YLE-N|7299565|Чемпионат мира по фигурному катанию в 2017 году пройдёт в Финляндии|14|6|2014|16|6|2014}}&lt;/ref&gt;.

=== Апрель ===
* [[2 апрель]]
** [[Әрмәнстан]]да парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/01_a_10606163.shtml |title=Выборы запутали армян |date=2017-04-02 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-04-02}}&lt;/ref&gt;. Күпселек тауыштарҙы Республика партияһы һәм «Царукян» блогы йыя&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2017/04/03/armenia_vybory/ Избирательная революция].&lt;/ref&gt;.
** [[Сербия]]ла президент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/556414 В Сербии стартовали президентские выборы].&lt;/ref&gt;. Ғәмәлдәге президент ''Александр Вучич'' еңеү яулай.
** [[Эквадор]]ҙа президент һайлауҙарының 2-се туры уҙа&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/2017/04/03/golosovanie-na-prezidentskikh-vyborakh-v-ekvadore-zavershilos.html Голосование на президентских выборах в Эквадоре завершилось.]&lt;/ref&gt;. Президент итеп ''Ленин Морено'' һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chel.kp.ru/daily/26661.5/3682778/ |title=И Ленин опять впереди!!! |date=2017-04-03 |publisher=Комсомольская правда |accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;.
* [[3 апрель]] — [[Санкт-Петербург]] метрополитенендә теракт була. Һөҙөмтәлә 14 кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tass.ru/proisshestviya/4151387 |title=Число жертв теракта в метро Петербурга достигло 14 человек |date=2017-04-04 |publisher=[[ТАСС]] |accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;, 51 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://78.mchs.gov.ru/pressroom/news/item/5068435/ |title=Списки людей, пострадавших в результате ЧС в Петербургском метрополитене и остающихся в лечебных учреждениях города |date=2017-04-04 |publisher=МЧС России |accessdate=2017-04-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404154208/http://78.mchs.gov.ru/pressroom/news/item/5068435/ |date=2017-04-04 }}&lt;/ref&gt;.
* [[16 апрель]] — [[Төркиә]]лә парламент идара итеү формаһынан президент республикаһына күсеү тураһында конституцион референдум уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/politics/16/04/2017/58f3a13b9a7947479f037d9d Больше 50 % участников референдума в Турции поддержали реформу Эрдогана.]&lt;/ref&gt;.
* [[23 апрель]] — [[Франция]]ла президент һайлауҙарының 1-се туры уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://election-presidentielle.linternaute.com/ |title=Election présidentielle 2017 : les dates dévoilées [candidats, sondages, résultat] |date=2016-05-04 |publisher=Linternaute.com |accessdate=2016-05-04 |lang=fr}}&lt;/ref&gt;.2-се турға Эммануэль Макрон (Алға! партияһы) һәм Марин Ле Пен (Милли Фронт) сыға&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/04/23_a_10641095.shtml |title=Франция выбрала популистов |date=2017-04-24 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-04-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[29 апрель]] — [[Куба]]ла АН-26 пасажир самолеты ҡолай. 39 пассажир һәм экипаж ағзалары һәләк була&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/accidents/2269805.html На Кубе разбился пассажирский самолет АН-26.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830131954/https://regnum.ru/news/accidents/2269805.html |date=2017-08-30 }}&lt;/ref&gt;.

=== Май ===
* [[4 май]] — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]нда еңел Robinson [[вертолет]]ы һәләкәткә осрай, өс кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{cite web |автор=Нәбиева Ғ.|url=http://www.bashinform.ru/bash/995427/|title=Башҡортостанда вертолет һәләкәткә осраған|date=2017-05-05 |publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-05}}&lt;/ref&gt;.
* [[5 май|5]]—[[21 май]] — [[Германия]]ла һәм [[Франция]]ла шайба менән [[хоккей]] буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-1531996-chempionat-mira-v-2017-godu-projdjot-v-kelne-i-parizhe.html Чемпионат мира в 2017 году пройдёт в Кельне и Париже].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sueddeutsche.de/sport/eishockey-wm-in-koeln-und-paris-1.1675063 WM 2017 in Köln und Paris.]{{Ref-de}}&lt;/ref&gt;.
* [[7 май]] — [[Франция]]ла президент һайлауҙарының 2-се туры уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ria.ru/world/20170507/1493840139.html |title=Эксперт: явка на выборах во Франции может сильно вырасти к концу дня |date=2017-05-07 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-05-07}}&lt;/ref&gt;. ''Эммануэль Макрон'' еңеү яулай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/world/20170508/1493867694.html |title=МВД опубликовало окончательные результаты президентских выборов по Франции |date=2017-05-08 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-05-08}}&lt;/ref&gt;.
* [[9 май]] — [[Көньяҡ Корея]]ла президент һайлауҙары уҙа. Президент итеп ''Мун Чжэ Ин'' һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://korrespondent.net/world/3849020-mun-chzhe-yn-stal-novym-prezydentom-yuzhnoi-korey |title=Мун Чжэ Ин стал новым президентом Южной Кореи |date=2017-05-10 |publisher=Корреспондент.net |accessdate=2017-05-10}}&lt;/ref&gt;.
* [[9 май|9]]—[[13 май]] — [[Украина]]ның баш ҡалаһы [[Киев]]та «Евровидение» йыр конкурсы уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/09/09/kiev/ |title=«Евровидение-2017» пройдёт в Киеве |date=2016.09.09 |publisher=LENTA.RU |accessdate=2016-09-10}}&lt;/ref&gt;. [[Португалия]] йырсыһы ''Сальвадор Собрал'' еңеү яулай&lt;ref&gt;[https://meduza.io/feature/2017/05/14/kak-proshel-final-evrovideniya-v-kieve-reportazh-meduzy Как прошёл финал «Евровидения» в Киеве. Репортаж «Медузы»].&lt;/ref&gt;
* [[19 май]] — [[Иран]]да президент һайлауҙары уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3488846 |title=Президентские выборы в Иране пройдут 19 мая 2017 года |date=2016-07-27 |publisher=[[ТАСС]] |accessdate=2016-07-27}}&lt;/ref&gt;. Ғәмәлдәге президент ''Хәсән Рухани'' еңеү яулай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/05/20_a_10682645.shtml |title=Иран выбрал открытость |date=2017-05-20 |publisher=Газета.ru |accessdate=2017-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* [[19 май|19]]—[[21 май]] — Художестволы гимнастика буйынса Европа чемпионаты үтә ([[Будапешт]], [[Венгрия]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gimnastika.pro/press/news/what_awaits_us_in_season_2017_an_overview_of_the_c.html |title=Что нас ждёт в сезоне 2017? Обзор соревнований |date=2017-01-27 |publisher=Гимнастика.PRO |accessdate=2017-04-02}}&lt;/ref&gt;.
* [[21 май]] — [[Ливан]]да парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lorientlejour.com/article/1034606/legislatives-machnouk-affirme-etre-tenu-de-convoquer-les-colleges-electoraux-au-plus-tard-le-21-fevrier.html |title=Election présidentielle 2017 : Juppé en tête au premier tour selon un sondage |date=2017-02-11 |publisher=Lorient e jour |accessdate=2017-03-06 |lang=fr}}&lt;/ref&gt;.
* [[22 май]] — [[Манчестер]]ҙың ([[Бөйөк Британия]]) «Манчестер Арена» стадионында терракт була. 23 кеше һәләк була, 120 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rtvi.com/news/31421-smertnik-iz-manchestera-provel-tri-nedeli-v-livii-nezadolgo-do-terakta |title=Смертник из Манчестера провел три недели в Ливии незадолго до теракта |date=2017-05-24 |publisher=RTVI |accessdate=2017-05-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170529010030/http://www.rtvi.com/news/31421-smertnik-iz-manchestera-provel-tri-nedeli-v-livii-nezadolgo-do-terakta |date=2017-05-29 }}&lt;/ref&gt;.
* [[23 май|23]]—[[27 май]] — [[Өфө]]лә лә боулдеринг буйынса Рәсәй чемпионаты, тиҙлектә һәм ауырлыҡта бөтә Рәсәй ярыштары уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/998163/|title=Баш ҡалабыҙ ҡаяға үрмәләү буйынса Бөтә Рәсәй ярыштарын ҡабул итә|date=2017-05-15|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}&lt;/ref&gt;
* [[23 май]]—[[2 июнь]] — [[Өфө]]лә [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда Рудольф Нуриев исемендәге ХХI Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале үткәрелә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/1001574/?sphrase_id=130472|title=Баш ҡалала Рудольф Нуриев исемендәге ХХI Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале асыла|date=2017-05-23|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}&lt;/ref&gt;.
* [[26 май|26]]—[[27 май]] — [[Италия]]ның [[Сицилия]] утрауында G7 саммиты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3316795 |title=Ренци: следующий саммит G7 состоится 26—27 мая 2017 года на Сицилии |date=2016-05-26 |publisher=ТАСС |accessdate=2016-05-26}}&lt;/ref&gt;.
* [[28 май]] — [[Шри-Ланка]]ла һыу баҫыу һәм ишелмәләр. 177 кеше һәләк була, 109 кеше хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/4861157-nazarbaev-vyrazil-soboleznovaniya.html Назарбаев выразил соболезнование президенту Шри-Ланки.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170530021812/http://www.zakon.kz/4861157-nazarbaev-vyrazil-soboleznovaniya.html |date=2017-05-30 }}&lt;/ref&gt;.
* [[29 май]] — [[Мәскәү]] ҡалаһында һәм [[Мәскәү өлкәһе]]ндә көслө ҡойон ваҡытында 16 кеше һәләк була, 100-ҙән ашыу кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.com/russian/news-40090332 |title=Число жертв урагана в московском регионе выросло до 16 |date=2017-05-30 |publisher=[[BBC]] |accessdate=2017-05-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Июнь ===
* [[3 июнь]] — [[Лесото]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.africanews.com/2017/03/13/lesotho-to-hold-general-election-on-june-3/ |title=Lesotho to hold general election on June 3 |date=2017-03-13 |publisher=Africanews |accessdate=2017-04-04 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[7 июнь]] — [[Тәһран]]да ([[Иран]]) парламент бинаһында һәм Хомейни мавзолейында икеләтә теракт була. 12 кеше һәләк була, 42 кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rus.postimees.ee/4139151/iran-vozlozhil-otvetstvennost-za-dvoynoy-terakt-v-tegerane-na-saudovskuyu-araviyu |title=Иран возложил ответственность за двойной теракт в Тегеране на Саудовскую Аравию |date=2017-06-07 |publisher=Postimees |accessdate=2017-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=28075#.WThARtSLSVM |title=В ООН решительно осудили теракты в Иране |date=2017-06-07 |publisher=Центр новостей ООН |accessdate=2017-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[8 июнь]] — [[Бөйөк Британия]]ла ваҡытынан алда парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/world/20170418/1492510395.html |title=Зачем Тереза Мэй объявила о досрочных выборах в парламент |date=2017-04-18 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-04-18}}&lt;/ref&gt;.
* [[10 июнь]] — [[10 сентябрь]] — [[Ҡаҙағстан]]дың баш ҡалаһы [[Астана]]ла Expo 2017 халыҡ-ара махсуслаштырылған күргәҙмә уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.advantour.com/rus/kazakhstan/astana/exhibitions/expo-2017.htm |title=Экспо 2017: Энергия будущего |date=2016-11-05 |publisher= |accessdate=2017-01-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617061422/http://www.advantour.com/rus/kazakhstan/astana/exhibitions/expo-2017.htm |date=2017-06-17 }}&lt;/ref&gt;.
* [[11 июнь]] — [[Франция]]ла парламент һайлауҙары (1-се тур) уҙа&lt;ref name=Figaro/&gt;.
* [[12 июнь|12]]—[[16 июнь]] — [[Өфө]] амфитеатрында «Евразия йөрәге» — «Heart of Eurasia» халыҡ-ара сәнғәт фестивале үткәрелә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/998351/|title=«Евразия йөрәге» Өфө халҡына ике Симфоник һәм бер Этнотөн бүләк итәсәк|date=2017-05-16|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}&lt;/ref&gt;.
* [[17 июнь]] — [[2 июль]] — Рәсәйҙә FIFA конфедерациялар кубогы уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/558927 |title=Почему Краснодар остался без ЧМ-2018? |date=2012-10-12 |publisher=Sovsport.ru |accessdate=2016-07-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160725041329/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/558927 |date=2016-07-25 }}&lt;/ref&gt;.
* [[18 июнь]]
** [[Франция]]ла парламент һайлауҙары (2-се тур) уҙа&lt;ref name=Figaro&gt;{{cite web |url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/05/04/97001-20160504FILWWW00139-les-elections-presidentielles-auront-lieu-le-23-avril-et-le-7-mai-2017.php |title=L'élection présidentielle aura lieu le 23 avril et le 7 mai 2017 |date=2016-05-04 |publisher=Le Figaro |accessdate=2017-03-13 |lang=fr}}&lt;/ref&gt;.
** [[Албания]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;[http://president.al/?p=37840 Presidenti Nishani dekreton caktimin e datës së zgjedhjeve për Kuvendin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305054351/http://president.al/?p=37840 |date=2017-03-05 }} President of Albania.{{Ref-sq}}&lt;/ref&gt;.
* [[26 июнь]] — [[Монголия]]ла президент һайлауҙары (1-се тур) уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pnp.ru/in-world/2017/01/25/prezidentskie-vybory-v-mongolii-proydut-v-konce-iyunya.html |title=Президентские выборы в Монголии пройдут в конце июня |date=2017-01-25 |publisher=Парламентская газета|accessdate=2017-05-10}}&lt;/ref&gt;.

=== Июль ===
* [[26 июнь]] — [[Монголия]]ла президент һайлауҙары (2-се тур) уҙа&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/2298048.html В Монголии начался второй тур президентских выборов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905144511/https://regnum.ru/news/polit/2298048.html |date=2017-09-05 }}&lt;/ref&gt;. Демократик паритияһынан кандидат ''Халтмаагийн Баттулга'' еңеү яулай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/world/20170708/1498112969.html|title=На выборах президента Монголии победил оппозиционный кандидат Баттулга|author=|date=8 июля 2017|website=[[РИА Новости]]|accessdate=8 июля 2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[7 июль|7]]—[[8 июль]] — [[Германия]]ның [[Гамбург]] ҡалаһында G20 саммиты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ria.ru/world/20160610/1445502694.html |title=Саммит G20 пройдет 7—8 июля 2017 года в Гамбурге |date=2016-06-10 |publisher=РИА Новости |accessdate=2017-02-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[14 июль|14]]—[[30 июль]] — [[Венгрия]]ның баш ҡалаһы [[Будапешт]]та спорттың һыу төрҙәре буйынса 17-се донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fina-budapest2017.com/en/home |title=Официальный сайт чемпионата |date= |publisher= |accessdate=2017-01-03 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701152406/http://www.fina-budapest2017.com/en/home |date=2017-07-01 }}&lt;/ref&gt;.
* [[16 июль]] — [[Венесуэла]]ла оппозиция тарафынан уҙғарылған халыҡ референдумы уҙғарыла&lt;ref&gt;[https://iz.ru/619898/2017-07-16/v-venesuele-nachalsia-organizovannyi-oppozitciei-narodnyi-referendum В Венесуэле начался организованный оппозицией народный референдум].&lt;/ref&gt;.
* [[17 июль]] — [[Һиндостан]]да президент һайлауҙары уҙа. ''Рам Натх Ковинд'' еңеү яулай&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/876678-novym-prezidentom-indii-stal-vykhodec-iz-neprikasaemykh-ram-natkh-kovind Новым президентом Индии стал выходец из неприкасаемых Рам Натх Ковинд.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728142514/https://riafan.ru/876678-novym-prezidentom-indii-stal-vykhodec-iz-neprikasaemykh-ram-natkh-kovind |date=2017-07-28 }}&lt;/ref&gt;.
* [[23 июль|23]]—[[29 июль]] — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның [[Шэньчжэнь]] ҡалаһында XIX Халыҡ-ара ботаника конгрессы уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.ibc2017.cn/Dates.htm XIX Международный ботанический конгресс: основные даты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328041704/http://www.ibc2017.cn/Dates.htm |date=2012-03-28 }}{{ref-en}} {{V|1|8|2011}}&lt;/ref&gt;.

=== Август ===
* [[4 август]] — [[Руанда]]ла президент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-35049885 |title=http://www.bbc.com/news/world-africa-35049885 |date=2015-12-09 |publisher=[[BBC]] |accessdate=2017-01-09 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[5 август|5]]—[[13 август]] — [[Бөйөк Британия]]ның баш ҡалаһы [[Лондон]]да еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.london2017athletics.com/iaafworldchampionships/timetable |title=Event Calendar - IAAF World Championships |date= |publisher= |accessdate=2016-11-17 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117211427/http://www.london2017athletics.com/iaafworldchampionships/timetable |date=2016-11-17 }}&lt;/ref&gt;.
* [[8 август]] — [[Кения]]ла дөйөм һайлауҙар уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nation.co.ke/news/politics/IEBC-announces-2017-election-date/-/1064/2991496/-/ecxyajz/-/index.html |title=IEBC announces 2017 election date |date=2015-12-10 |publisher=DAYLI NATION |accessdate=2017-01-09 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[19 август|19]]—[[30 август]] — [[Ҡытай Республикаһы|Тайвандең]] баш ҡалаһы [[Тайбэй]]ҙа йәйге Универсиада уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://2017.taipei/files/15-1000-279.php |title=The 29th Universiade |date= |publisher=Официальный сайт Универсиады |accessdate=2016-11-17 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117211158/http://2017.taipei/files/15-1000-279.php |date=2016-11-17 }}&lt;/ref&gt;.
* [[21 август]] — [[ҡояш]]тың тулы тотолоуы, уның тулы фазаһын [[АҠШ]] территорияһында күҙәтергә мөмкин буласаҡ&lt;ref&gt;[http://www.secl.ru/eclipse_catalog/2017_8_21.html Полное солнечное затмение 21 августа 2017 года].&lt;/ref&gt;.

=== Сентябрь ===
* [[7 сентябрь|7]]—[[14 сентябрь]] — [[Өфө]]лә VI «[[Туғанлыҡ]]» халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестивале үтә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/1001800/|title=Баш ҡалала «Туғанлыҡ» фестивале барышында «Мәҙәниәттәр диалогы һәм төрки телле театр» конференцияһы уҙғарыла|date=2017-05-23|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-05-28}}&lt;/ref&gt;.
* [[11 сентябрь]] — [[Норвегия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/valgdagen-blir-11.-september-2017/id2485486/ |title=Valgdagen blir 11. september 2017 |date=2016-04-22 |publisher=Regjeringen.no |accessdate=2017-01-09 |lang=no}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ итеүсе үҙәк-уң коалицияһы 169 урынлы парламентта 88 мандат ала. Эрна Сульберг премьер-министр булып ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nrk.no/valg/2017/resultat/ |title=Hvem har flertall? |date=2017-10-06 |publisher= |accessdate=2017-12-09 |lang=no}}&lt;/ref&gt;.
* [[13 сентябрь]]
** [[Сингапур]]ҙа президент һайлауҙары уҙа. Ил президенты итеп тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ Халима Якоб һайлана&lt;ref&gt;[https://www.panorama.am/ru/news/2017/09/13/Сингапур-президент-женщина/1833909 Впервые в истории Сингапура президентом стала женщина].&lt;/ref&gt;.
** [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] 2024 йылғы [[йәйге олимпия уйындары]]н үткәреү хоҡуғын [[Париж]]ға ([[Франция]]), ә 2028 йылғы уйындарҙы — [[Лос-Анджелес]]ҡа ([[АҠШ]]) тапшырҙы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tass.ru/sport/4560076 |title=Париж и Лос-Анджелес проведут Олимпиады 2024 и 2028 годов |date=2017-09-13 |publisher= [[ТАСС]]|accessdate=2017-09-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[17 сентябрь|17]]—[[27 сентябрь]] — [[Төркмәнстан]]дың баш ҡалаһы [[Ашҡабад]]та ябыҡ биналарҙа V [[Азия уйындары]] уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ashgabat2017.com/ru/page/games |title=V Азиатские игры в закрытых помещениях и по боевым искусствам впервые пройдут в «Жемчужине Средней Азии» в городе Ашхабад в 2017 году |date= |publisher=Официальный сайт |accessdate=2017-01-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202020209/http://www.ashgabat2017.com/ru/page/games |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;.
* [[19 сентябрь]] — [[Мексика]]ла 7,1 магнитудалы ер тетрәүе була. 370 кеше һәләк була һәм 6000 ашыу кеше йәрәхәтләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.elindependientedehidalgo.com.mx/reporta-ssa-51-lesionados-graves/|title=Reporta Ssa 51 lesionados graves – Independiente de Hidalgo|date=28 September 2017|work=Independiente de Hidalgo|access-date=28 September 2017|language=es-MX}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929000341/https://www.elindependientedehidalgo.com.mx/reporta-ssa-51-lesionados-graves/ |date=29 September 2017 }}&lt;/ref&gt;.
* [[23 сентябрь]] — [[Яңы Зеландия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.stuff.co.nz/national/politics/88953234/live-prime-minister-bill-english-unveils-date-for-2017-general-election |title=Live: Prime Minister Bill English unveils date for 2017 general election |work=Stuff.co.nz |date=1 February 2017|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[24 сентябрь]] — [[Германия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Pressemitteilungen/DE/2017/01/170124-Bundestagswahl-Anordnung.html?nn=1892032 |title=Bundespräsident Gauck fertigt Anordnung über Bundestagswahl aus |date=2017-01-24 |publisher=Bundespräsident |accessdate=2017-01-29 |lang=de}}&lt;/ref&gt;.
* [[25 сентябрь]] — [[Ираҡ Курдистаны]]ның хакимиәте бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум уҙғара&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4321321 |title=Руководство Иракского Курдистана планирует провести референдум о независимости 25 сентября|date=2017-06-07 |publisher=ТАСС |accessdate=2017-06-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-kurds-idUSKBN18Y284?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews&amp;utm_source=Twitter&amp;utm_medium=Social&amp;utm_campaign=Feed%3A+Reuters%2FworldNews+%28Reuters+World+News%29 |title=Iraqi Kurds plan independence referendum on Sept. 25|date=2017-06-07 |publisher=REUTERS |accessdate=2017-06-10|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Октябрь ===
* [[10 октябрь]] — [[Либерия]]ла президент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite news |title=Официальный сайт Национальной избирательной комиссии Либерии|url=http://www.necliberia.org/ |accessdate=2017-02-10 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Президент итеп элекке футболсы ''Джордж Веа'' һайлана&lt;ref&gt;[https://sportarena.com/otherside/venger-i-maldini-prezhdevremenno-pozdravili-vea-s/# Венгер и Мальдини преждевременно поздравили Веа с победой на выборах.]&lt;/ref&gt;.
* [[14 октябрь]] — [[Сомали]]ның баш ҡалаһы [[Могадишо]]ла теракт сериялары була, 350-нән ашыу кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Теракт у Сомалі: загинули понад 300 людей|url=https://hromadske.ua/posts/terakt-u-somali-zahynuly-ponad-300-liudei|accessdate=2017-10-16}}&lt;/ref&gt;.
* [[14 октябрь|14]]—[[22 октябрь]] — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Сочи]] ҡалаһында XIX Бөтә донъя йәштәр һәм суденттар фестивале уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://smi.kuban.info/socium/6564-xix-vsemirnyy-festival-molodezhi-i-studentov-proydet-v-sochi.html XIX Всемирный фестиваль молодёжи и студентов пройдёт в Сочи].&lt;/ref&gt;.
* [[15 октябрь]]
** [[Ҡырғыҙстан]]да президент һайлауҙары уҙа. Социал-демократик партияһынан кандидат ''Сооронбай Жээнбеков'' президент итеп һайлана.
** [[Австрия]]ла мөҙҙәттән алда парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;[https://iz.ru/658798/2017-10-15/kantcler-avstrii-progolosoval-na-dosrochnykh-parlamentskikh-vyborakh Канцлер Австрии проголосовал на досрочных парламентских выборах.]&lt;/ref&gt;.
* [[20 октябрь|20]]—[[21 октябрь]] — [[Чехия]]ла парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/world/20171020/1507237476.html|title=В Чехии начинаются парламентские выборы|date=2017-10-20|publisher=РИА Новости|accessdate=2017-10-20}}&lt;/ref&gt;.
* [[22 октябрь]]
** [[Словения]]ла президент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kp.ru/online/news/2906637/|title=В Словении начались президентские выборы|date=2017-10-22|publisher=Комсомольская правда|accessdate=2017-10-22}}&lt;/ref&gt;.
** [[Япония]]ла мөҙҙәттән алда дөйөм парламент һайлауҙары уҙа&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3447082|title=В Японии проходят досрочные парламентские выборы|date=2017-10-22|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2017-10-22}}&lt;/ref&gt;. Либерал-демократик партия һәм «Комэйто» партияһы коалицияһы еңеү яулай&lt;ref&gt;[https://iz.ru/661833/2017-10-22/praviashchaia-koalitciia-v-iaponii-poluchaet-dve-treti-mest-v-nizhnei-palate Правящая коалиция получает две трети мест на выборах в Японии.]&lt;/ref&gt;.
* [[27 октябрь]]
** [[Каталония]] властары [[Испания]]нан айырылыуын белдерҙе.
** [[Ҡаҙағстан]] президенты [[ҡаҙаҡ теле]]н кириллицанан латин графикаһына күсереү тураһында указға ҡул ҡуйҙы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33613600#pos=1;-144|title=Указ Президента Республики Казахстан от 26 октября 2017 года № 569 «О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику»|publisher=Информационная система ПАРАГРАФ|accessdate=2017-11-19}}&lt;/ref&gt;.
* [[27 октябрь|27]]—[[29 октябрь]] — [[Япония]]ның Китакюсю ҡалаһында VII Сёга халыҡ-ара форумы уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.nishinippon.co.jp/nlp/shogi_news/article/217420 北九州でアマ将棋国際大会　来年１０月、九州で初の開催] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104022328/http://www.nishinippon.co.jp/nlp/shogi_news/article/217420 |date=2017-01-04 }}.{{ref-ja}}&lt;/ref&gt;.

=== Ноябрь ===
* [[7 ноябрь]] — [[Октябрь инҡилабы|1917 йылғы Октябрь инҡилабының]] 100-йыллығы көнөндә Киләсәктәге коммунистарға адресланған хат асыласаҡ&lt;ref&gt;[http://penzagid.ru/attractions/areas-embankments/10-embankment-of-the-river-penza.html Набережная реки Пензы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;.
* [[8 ноябрь|8]]—[[9 ноябрь]] — [[Силәбе]]лә XIV Рәсәй — Ҡаҙағстан төбәк-ара иҡтисади форумы үтә&lt;ref&gt;[http://kr74-online.ru/news/society/boris-dubrovskij-sobral-rasshirennyj-orgkomitet-po-podgotovke-k-provedeniyu-v-chelyabinske-sammitov-shos-i-briks-2020 Борис Дубровский собрал расширенный оргкомитет по подготовке к проведению в Челябинске саммитов ШОС и БРИКС-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171210015834/http://kr74-online.ru/news/society/boris-dubrovskij-sobral-rasshirennyj-orgkomitet-po-podgotovke-k-provedeniyu-v-chelyabinske-sammitov-shos-i-briks-2020 |date=2017-12-10 }}.&lt;/ref&gt;.
* [[8 ноябрь|8]] — [[10 ноябрь]] — [[Вьетнам]]да [[АТЭС]] саммиты үтә&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20171110/1508581123.html Путин и Трамп обменялись рукопожатиями на саммите АТЭС]&lt;/ref&gt;.
* [[13 ноябрь]] — [[Словения]]ла президент итеп йәнә Борут Пахор һайлана&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/2344336.html В Словении объявлены итоги президентских выборов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116184919/https://regnum.ru/news/polit/2344336.html |date=2017-11-16 }}&lt;/ref&gt;
* [[15 ноябрь]] — [[Хабаровск крайы]]нда L-410 пасажир самолеты һәләкәткә осрай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Эксперт назвал возможные причины авиакатастрофы в Хабаровском крае|url=https://ria.ru/radio_brief/20171115/1508852821.html|work=РИА Новости|date=20171115T1204+0300Z|accessdate=2017-11-19}}&lt;/ref&gt;.
* [[19 ноябрь]] — [[Чили]]ла президент һайлауҙары (1-се тур) уҙа&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/2017/11/20/prezidenta-chili-vyberut-vo-vtorom-ture.html Президента Чили выберут во втором туре.]&lt;/ref&gt;.
* [[21 ноябрь]] — [[Зимбабве]] президенты [[Роберт Мугабе]] отставкаға китә.
* [[24 ноябрь]] — Эммерсон Мнангагва  [[Зимбабве]] президенты вазифаһын үтәй башлай&lt;ref&gt;[https://www.bfm.ru/news/370933 Новый президент Зимбабве вступил в должность].&lt;/ref&gt;.

=== Декабрь ===
* [[17 декабрь]] — [[Чили]]ла президент һайлауҙары (2-се тур) уҙа&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/2017/11/20/prezidenta-chili-vyberut-vo-vtorom-ture.html Президента Чили выберут во втором туре].&lt;/ref&gt;.

== Тыуғандар ==

== Вафат булғандар ==
''[[:Категория:2017 йылда вафат булғандар]]''

* [[11 ғинуар]] — [[Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы]], башҡорт шағиры һәм журналисы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002).
* [[25 ғинуар]] — [[Ҡадиров Рафаэль Рәзим улы]], рәсәй хоккей арбитры.
* [[25 ғинуар]] — [[Әхмәдов Рим Билал улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, журналист, сценарий авторы, үләндәр менән дауалаусы.
* [[18 март]] — [[Ғимаев Сергей Наил улы]], совет хоккейсыһы һәм тренеры, комментатор. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.
* [[16 апрель]] — [[Баннов Геннадий Ефимович]], рус яҙыусыһы.
* [[26 апрель]] — [[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы]], ғалим дәүләт эшмәкәре, философия фәндәре кандидаты.
* [[2 май]] — [[Тимершин Рәдиф Мәхмүт улы]], башҡорт шағиры, сатирик һәм юморист, тәржемәсе.
* [[4 май]] — [[Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы]], башҡорт шағиры, йырҙар авторы.
* [[24 май]] — [[Гарустович Геннадий Николаевич]], тарихсы-археолог, тарих фәндәре кандидаты.
* [[6 июнь]] — [[Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы]], халыҡ йырсыһы, йыраусы, сәсән.
* [[15 июнь]] — [[Ибраһим Әбүләйеш]], мысыр химигы, эшҡыуары һәм менеджеры.
* [[16 июнь]] — [[Гельмут Коль]], Германияның федераль канцлеры (1982—1998), Европа һәм Германияның берләшеү процессында һәм һалҡын һуғыш тамамланыуында ҙур роль уйнай.
* [[28 июнь]] — [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]], башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы.
* [[14 июль]] — [[Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы]], рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы.
* [[27 июль]] — [[Хәниә Фәрхи]], йырсы, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы.
* [[9 август]] — [[Мулдашев Альберт Әкрəм улы]], ботаник, биология фәндәре кандидаты.
* [[10 сентябрь]] — [[Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959), Башҡорт АССР-ының атҡаҙан нефсеһе (1976)
* [[29 октябрь]] — [[Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш]], төркиәтсе, башҡорт тел белгесе.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Commons|2017}}
{{Дерево статей|2017 йыл|1}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Календарь на год‎|2017}}

[[Категория:2017 йыл]]</text>
      <sha1>93l5skcdvm745yezigujiknotawmwg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112678</id>
    <revision>
      <id>1300160</id>
      <parentid>1105116</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T15:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42444" sha1="0if2rqqp5n5ura32b2se1hzvma2z73e" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фамилиялаш|Әхтәмов }}
'''Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы''' ([[15 ғинуар]] [[1929 йыл]] — [[19 октябрь]] [https://www.bashinform.ru/news/1509316-v-ufe-ushel-iz-zhizni-izvestnyy-uchenyy-yazykoved-professor-bashgu-mukhtar-akhtyamov/ 2020 йыл]) — башҡорт [[Тел ғилеме|тел белгесе]], 1972—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]  уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

== Биографияһы ==
Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы Әхтәмов 1929 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны&lt;ref&gt;Хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы&lt;/ref&gt; [[Башҡорт Үргене]] ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, колхозда ябай эшсе, унан хисапсы булып эшләй.

1945—1947 йылдарҙа Абзан урта мәктәбендә уҡый һәм уны тамамлағас, Мырҙабай башланғыс мәктәбендә, Үрген балалар йортонда эшләй.

1950—1954 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә. Ҡайтҡас, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетына уҡырға инә.

1959 йылда уны Иҫәнғол урта мәктәбенә директор итеп тәғәйенләйҙәр. Шул уҡ йылда Башҡортостандың Мәғариф министрлығына инспектор итеп эшкә алына.

1961—1964 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында аспирантурала уҡый, артабан унда ғилми хеҙмәткәр була.

1966 йылда профессор [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Т. М. Ғарипов]] етәкселегендә «Хәҙерге башҡорт телендә омонимдар» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1972—2013 йылдарҙа Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда эшләй. 1996 йылда «Хәҙерге башҡорт телендә һүҙ төҙөлөшө» темаһына арналған докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, башҡорт һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһының профессоры була. Хәҙер ул хаҡлы ялда.

Ғалим 2020 йылдың 19 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/bash/1509425/ Өфөлә билдәле телсе-ғалим, Башҡорт дәүләт университеты профессоры Мөхтәр Әхтәмов арабыҙҙан китте. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 19 октябрь 2020 йыл]{{V|19|10|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==

Мөхтәр Әхтәмовтың хеҙмәттәре башҡорт тел ғилеме мәсьәләләренә арналған, күбеһе лексикография һәм лексикология менән тығыҙ бәйле.

«Башҡортса-русса омонимдар һүҙлеге» (1966), «Башҡорт телендәге омонимдарҙың аңлатмалы һүҙлеге» (1986), «Башҡорт теленең антонимдар һүҙлеге» (1973, 1987), «Башҡорт теленең морфемалар һүҙлеге» (1992), «Башҡорт теленең грамматика һүҙлеге» (1994), «Башҡорт теленең кире һүҙлеге» (1999), «Татар теленең кире һүҙлеге» (1999), «[[Башҡорт теле]]нең грамматика һүҙлеге» (2007) һәм башҡа китаптары беҙҙә генә түгел, барлыҡ төркиәттә киң билдәле.

Юғары уҡыу йорто уҡытыусыһы булараҡ, М. Х. Әхтәмов дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яҙыуҙа әүҙем эш алып бара.
 
1978—1980 йылдарҙа «Хәҙерге башҡорт теле» тигән өс киҫәктән торған уҡыу әсбаптары баҫылып сыға.

1986 йылда — «Хәҙерге башҡорт теле. [[Лексикология]]» исемле, 2000 йылда иһә — «Хәҙерге башҡорт теле. Ялғауҙар ярҙамында һүҙьяһалыш» тигән, юғары уҡыу йорттары студенттарына тәғәйенләнгән дәреслектәре донъя күрә. Был эшендә ғалим һүҙьяһалыштың тел ғилеменең айырым бүлеге булыуын иҫбатлай.

Мөхтәр Әхтәмов ҡатыны, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Мәйсәрә Сәләхи ҡыҙы һәм улы, математика фәндәре докторы, БДУ профессоры [[Әхтәмов Азамат Мөхтәр улы|Азамат]] менән берлектә «русса-башҡортса математика терминдары» һүҙлеген төҙөп баҫтыра (1982, 1993 йылдар).

Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы &quot;Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге&quot;н төҙөүҙә лә ҡатнаша. Ул 1981 йылда Мәскәүҙә «Наука» нәшриәтендә баҫылған «Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең грамматикаһы» тигән ҙур хеҙмәт авторҙарының береһе лә. Был эше өсөн уға СССР Халыҡ мәғарифы буйынса дәүләт комитетының премияһы бирелә.

2002 йылда уның «Хәҙерге башҡорт теле. [[Лексикология]], фразеология, лексикография» һәм «Хәҙерге башҡорт теле. Фонетика, графика, орфоэпия, морфемика, морфонология, һүҙьяһалыш» (авторҙашы — проф. [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Н. Х. Ишбулатов]]) тигән китаптары донъя күрә. Бында автор башҡорт тел ғилеме мәсьәләләрен хәҙерге фән кимәлендә хәл иткән.

2008 йылда профессор М. Х. Әхтәмовтың «Башҡорт халыҡ [[мәҡәл]]дәре һәм әйтемдәре һүҙлеге» тигән фундаменталь хеҙмәте баҫылып сыға. һүҙлектә бер һүҙ ярҙамында ҡулланылған бөтә мәҡәлдәр, әйтемдәр бергә туплап бирелгән. Мәҫәлән, &quot;икмәк&quot;кә бәйлеләре — 50-нән ашыу. Ошо нигеҙҙә алты мең төп мәҡәл һәм әйтем, уларға ингән 60 мең һүҙ теркәлгән.

Университетта, факультетта ҙур ижтимағи эштәр ҙә алып барған, студенттарҙы һәр яҡлап тәрбиәләүгә күп көс һалған профессор М. Х. Әхтәмовтың хеҙмәте дәүләт тарафынан юғары баһаланды. Ул «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» (1945), «Бөйөк Ватан һуғышындағы Еңеүгә — 50 йыл» (1995) миҙалдары менән бүләкләнгән.

Уға 1983 йылда — Башҡортостан Юғары Советы Президиумының, 1999 йылда Башҡортостандың Почёт грамоталары тапшырыла. Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәйҙең маҡтаулы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.

М. Х. Әхтәмов — өс тиҫтәнән күберәк китап һәм дәреслек, 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

== Фәнни хеҙмәттәре ==
# Словарь омонимов башкирсиого языка. / Под ред. Т. М. Гарипова. — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1966. — 141 бит. — Рец.: Латыпов Ч. Ю. Словарь омонимов башкирского языка // Советская тюркология. — 1970. — № 6. — С. 12-122; Ураҡсин З.Ғ. Башҡорт теленең омонимдар һүҙлеге // Совет Башҡортостаны. — 1966. — 15 ноябрь; Нурмөхәмәтов М. Омонимдар һүҙлеге // Башҡортостан уҡытыусыһы. −1967. — № 4. — 62-63-сө биттәр.
# Словарь антонимов башкирского языка. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1973. −148 бит. — Рец.: Зәйнуллин М. В. Башҡорт теленең антонимдар һүҙлеге // Совет Башҡортостаны. −1974. −14 февраль.
# Занимательная грамматика / Соавт.: [[Э. Ф. Ишбирҙин]], Г. М.Ҡотлобаева, [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|З.Ғ.Ураҡсин]]. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1973. — 128 бит. — Рец.: [[Псянчин, Вали Шагалиевич|Псянчин В. Ш.]] Ҡыҙыҡлы грамматика // Совет Башҡортостаны. — 1974. — 22 март; Зиннурова Т. Ҡыҙыҡлы грамматика // [[Совет Башҡортостаны]]. −1974. −13 август.
# Хәҙерге башҡорт теле. I киҫәк. Яуаплы ред.: [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Н. Х. Ишбулатов]]. — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 1978. — 88 бит.
# Хәҙерге башҡорт теле: [[Башҡорт теле]]нең грамматикаһы. II киҫәк. Отв. ред.: Н. Х. Ишбулатов. — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 1979. — 80 бит.
# Ҡыҙыҡлы грамматика. Занимательная грамматика / Соавт.: Э. Ф. Ишбирҙин, Г. М.Ҡотлобаева, З.Ғ.Ураҡсин. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1979. — 150 бит.
# Хәҙерге башҡорт теле. III киҫәк. Современный башкирский язык. Ч. III. — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 1980. — 78 бит.
# Башҡорт теленең морфемалар һүҙлеге. Словарь морфем башкирского языка. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 272 бит. — Рец.: Шәкүр Рәшит, һүҙҙәр һәм һүҙ төҙөлөшө // Башҡортостан. −1994. — 5 июль.
# Математика терминдары һүҙлеге. Словарь математических терминов / Соавт.: М. С.Әхтәмова. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. −121 бит.
# Омонимдар һүҙлеге. Словарь омонимов. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — 152 бит.
# Хәҙерге башҡорт теле: Лексикология. Современный башкирский язык: Лексикология. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. −136 бит.
# Башҡорт теленең антонимдар һүҙлеге. Словарь антонимов башкирского языка. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 256 бит.
# Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. Башкирский язык и литература / Соавт.: [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Ә.М.Сөләймәнов.]] — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 1988. — 43 бит.
# Ҡыҙыҡлы грамматика. Занимательная грамматика / Соавт.: Э. Ф. Ишбирҙин, Г. М. Ҡотлобаева, З.Ғ. Ураҡсин. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1993. −168 бит.
# Башҡорт теленең һүҙлеге. I том. Словарь башкирского языка. Т. I / Соавт.: И. М. Агишев, [[Әкрәм Бейеш|Ә.Ғ. Биишев]], Г. Д.Зәйнуллина, З.Ҡ.Ишмөхәмәтов, [[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Т. Х. Кусимова]], [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы|Т. Ф.Ҡарамышева]], [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|З.Ғ.Ураҡсин]], У. М. Яруллина. — М.: Русский язык, 1993. — 861 бит.
# Башҡорт теленең һүҙлеге. II том. Словарь башкирского языка. Т. II / Соавт.: И. М. Агишев, Ә.Ғ.Биишев, Г. Д.Зәйнуллина, З.Ҡ. Ишмөхәмәтов, Т. Х. Кусимова, Т. Ф.Ҡарамышева, З.Ғ.Ураҡсин, У. М. Яруллина. — М.: Русский язык, 1993. — 814 бит. — Рец.: Зәйнуллин М. В. Тел — мәңгелек милли хазина // Башҡортостан. — 1993. — 19 декабрь. Яубаҫаров Х. Х. Телселәребеҙҙең оло хеҙмәте // Ағиҙел. — 1995. −180-185-се биттәр.
# Математика терминдары. Математические термины / Соавт.: [[Әхтәмов Азамат Мөхтәр улы|А. М.Әхтәмов]], М. С.Әхтәмова. — Өфө: Китап, 1993. — 176 бит. — Рец.: Фуфаев С. Семейный подряд в лексикографии // Вечерняя Уфа. −1993. −18 декабря.
# Хәҙерге башҡорт теле: Аффикстар ярҙамында һүҙьяһалыш. Современный башкирский язык: Аффиксальное словообразование /Отв. ред.: М. В. Зайнуллин. — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 1994. −196 бит.
# Башҡорт теленең грамматика һүҙлеге. Грамматический словарь башкирского языка. — Өфө: Башҡортостан, 1994. — 216 бит.
# Хәҙерге башҡорт теле: һүҙьяһалыш. Современный башкирский язык: Словообразование. — Өфө: Ғилем, 2000. −153 бит.
# Әсә. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр: һүҙлек. Мать. Пословицы и поговорки: Словарь. — Өфө: Китап, 2002. −104 бит.
# һынамыштар: һүҙлек. Народные приметы: Словарь. — Өфө: Китап, 2002. −160 бит.
# Хәҙерге башҡорт теле: Лексикология, фразеология, лексикография. Современный башкирский язык: Лексикология, фразеология, лексикография / Отв. ред.: М. В. Зайнуллин. — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 2002. — 208 бит.
# Хәҙерге башҡорт теле: Фонетика, графика, орфография, орфоэпия, грамматиканың төп төшөнсәләре, морфемика, морфонология, һүҙьяһалыш. Современный башкирский язык: Фонетика, графика, орфография, орфоэпия, основные понятия грамматики, морфемика, морфонология, словообразование / Соавт.: Н. Х. Ишбулатов. Отв. ред. М. В. Зайнуллин. — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 2002. — 324 бит. 2006
# Омонимдар (аҙаш һүҙҙәр) һүҙлеге. Словарь омонимов. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 2006. — 384 бит.
# Грамматика һүҙлеге: һүҙ үҙгәреүе. Грамматический словарь : Словоизменение. — Өфө: Китап, 2007. −176 бит.
# Башҡорт халыҡ мәҡәлдәре һәм әйтемдәре һүҙлеге. Словарь башкирских народных пословиц и поговорок. — Өфө: Китап, 2008. — 776 бит;
# Календарь һәм һынамыштар. Календарь и народные приметы. / Соавт. А. М.Әхтәмов. — Өфө: Китап, 2013. — 288 бит.
# Грамматика современного башкирского литературного языка / Отв. ред. А. А. Юлдашев. АН СССР, Башк. филиал, Институт истории, языка и литературы. — М.: Наука, 1981. — 496 с. / Соавт.: З. З. Абсалямов, [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Т. М. Гарипов]], [[Зайнуллин Марат Валиевич|М. В. Зайнуллин]], К. Г. Ишбаев, Н. Х. Ишбулатов, З. К. Ишмухаметов, [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Н. Х. Максютова]], В. Ш. Псянчин, Г. Г. Саитбатталов, З. Г. Ураксин, [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы|А. А. Юлдашев]]. Рец.: Ишбердин Э. Ф. Фундаментальный труд // Советская Башкирия. — 1981.
# Обратный словарь башкирского языка. — Уфа, 1999. — 240 с. — Рец.: Булгаков Р. М. 06 «Обратном словаре башкирского языка» М. Х. Ахтямова и о двух вопросах башкирской лексикографии // Ядкяр. — 2000. — № 3. — С. 54-64; Шәкүр Рәшит. Кире һүҙлек тә бик кәрәк // Йәшлек. — 2000. −11 март.
# Обратный словарь татарского языка. -Уфа: Издательство Башкирского государственного университета, 1999. — 196 с. — Рец.: Миңнеәхмәтов Р. Игелекле хеҙмәт // Өмет. — 2000. −10 июнь.
# Татар теленең грамматика сүзлеге: сүз төрләнеше: Уку кулланмасы. Грамматический словарь татарского языка: Словоизменение: Учебное пособие. — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 2004. — 258 бит.

'''Диссертациялары һәм уларҙың авторефераттары'''
# Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә омонимия проблемалары. Проблемы омонимии в современном башкирском литературном языке: Дисс. на соиск. уч. етеп. канд. филол. наук / Защищена 01.04.66. Утв. 30.07.66. МВ и ССО СССР. Институт восточных языков при Московском государственном университете им. М. В. Ломоносова.
# Проблемы омонимии в современном башкирском литературном языке: Автореф. дисс. на соиск. уч. етеп. канд. филол. наук / Институт восточных языков при Московском государственом университете им. М. В. Ломоносова; кафедра тюркской филологии. — М.: 1966. — 20 с.
# Структура слова в современном башкирском языке: Диссертация в виде научного доклада на соиск. уч. етеп. доктора филологических наук поспециальности 10.02.02. — Языки народов Российской Федерации -башкирский язык / Офиц. опп.: И. Г. Галяутдинов, Р. Г. Ахмедьянов, Э. Ф. Ишбердин. Защищена 14.06.96.; Утв. 20.12.96. Госкомитет Российской Федерации по высшему образованию. Башкирский государственный университет; кафедра башкирского и общего языкознания. — Уфа, 1996. — 97 с.

'''Курс программалары'''
# «Хәҙерге башҡорт теле (лексикология һәм фразеология)» курсынан программа.
# Программа курса «Современный башкирский язык (лексикология и фразеология)» / Отв. Редактор: Н. Х. Ишбулатов. — Уфа: Издательство Башкирского государственного университета, 1982. — 24 с.
# Сопоставительная грамматика русского и башкирского языков. Программа курса. — Уфа: Издательство Башкирского государственного университета, 1994. −18 с.

'''Журналдарҙа һәм йыйынтыҡтарҙа баҫылған мәҡәләләре'''
# Башҡорт телендәге омоним һүҙҙәр тураһында. Об омонимичных словах в башкирском языке // Башҡортостан уҡытыусыһы. −1960. — № 12. — 36-39-сы биттәр.
# Омонимдар мәсьәләһенә ҡарата. К вопросу об омонимах // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1963. — № 5. −38-41-се биттәр.
# Омоним аффикстар. Омонимичные аффиксы // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1964. — № 5. — 39-43-сө биттәр.
# Грамматика ҡағиҙәләр йыйылмаһы ғына түгел. Грамматика — не только свод правил // Башҡортостан уҡытыусыһы. −1968. — № 4. — 33-36-сы биттәр.
# Грамматика ҡағиҙәләр йыйылмаһы ғына түгел. Грамматика — не только свод правил // Башҡортостан уҡытыусыһы. −1968. — № 6. — 38-40-сы биттәр.
# Грамматика ҡағиҙәләр йыйылмаһы ғына түгел. Грамматика — не только свод правил // Башҡортостан уҡытыусыһы. −1968. — № 10. — 35-39-сы биттәр. ;
# Башҡорт телендә антонимдар. Антонимы в башкирском языке Н Башҡортостан уҡытыусыһы. — .1972. -№ 4. — 32-35-се биттәр.
# Антитезалар төҙөүҙә антонимдар. Антонимы в образовании антитез // Башҡорт филологияһы. Беренсе китап / Отв. ред.: С.Ә.Ғәлин, Э. Ф. Ишбирҙин. — Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты нәшриәте. −1972. — 62-67-се биттәр.
# Башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы. Лексика и фразеология башкирского языка / Соавт.: В. Ш. Псянчин // Башҡортостан уҡытыусыһы. −1973. — № 6. — 40-45-се биттәр.
# Ябай һүҙҙәр яҙылышы. Правописание простых слов // Вопросы башкирского языкознания / Под ред. А. Г. Биишева, Н. Х. Максютовой, З. Г. Ураксина. — Уфа, 1973. — 167-176-сы биттәр.
# Кире һүҙлектәр. Обратные словари // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1977. — № 4. — 37-39-сы биттәр.
# Эйәлек категорияһы тураһында. О категории принадлежности // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1979. -№ 1. — 39-42-се биттәр.
# Ҡылымдарҙың яһалышы. Образование глаголов / Соавт.: М. В.Зәйнуллин. // Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең морфологияһы. II киҫәк / Ред.: М. В. Зәйнуллин, Р. Ф. Зарипов. -Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 1979. — 78-81-се биттәр.
# Ғалим М. В.Зәйнуллин. Ученый М. В. Зайнуллин // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1984. — № 11. −48-се бит (К 50-летию со дня рождения проф. М. В. Зайнуллина).
# Юлдашев Ә.Ә. һәм лексикография проблемалары. Юлдашев А. А. и проблемы лексикографии // А. А. Юлдашев и проблемы тюркского языкознания: Тезисы докладов и сообщений. — Уфа, 1990. — С. 22-25.
# Хәҙерге башҡорт телендә һүҙьяһалыш структураһы мәсьәләһенә ҡарата. К вопросу структуры словообразования в современном башкирском языке // Родной язык и литература: Тезисы научно-практической конференции. -Уфа, 1994.-С. 33-36.
# Башҡорт телендә морфемалар ҡушылған урында морфонологик күренештәр. Морфонологические явления на стыке морфем в башкирском языке // Актуальные проблемы изучения и преподавания башкирского языка в условиях суверенитета: Тезисы докладов международной научно-практической конференции. — Уфа, 1995. — С. 64-65.
# Нуль аффикс тураһында ҡайһы бер фекерҙәр. Некоторые мысли о нулевом аффиксе // Республиканская научная конференция: Материалы конференции. — Уфа, 2001. — С. 217—218.
# Образование лексико-грамматических омонимов (омоформ) в башкирском языке // Башкирская лексика / Под ред. Т. М. Гарипова. — Уфа, 1966. — С. 17-24.
# К подаче омонимов в «Башкирско-русском словаре» // Башкирская лексика / Под ред. Т. М. Гарипова. — Уфа, 1966. — С. 153—160.1973
# Омоморфемы в башкирском языке // Вопросы башкирского языкознания / Под ред. А. Г. Биишева, Н. Х. Максютовой, З. Г. Ураксина. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — С. 84-97.
# Обратные словари и типологические исследования языков // Советская тюркология и развитие тюркских языков в СССР: Тезисы докладов. — Алма-Ата, 1976. — С. 247—249.
# О структуре корня в башкирском языке // Языкознание: Тезисы докладов и сообщений III Всесоюзной тюркологической конференции. -Ташкент: Фан, 1980. — С. 164.
# Словообразование прилагательных // Грамматика современного башкирского литературного языка / Отв. ред. А. А. Юлдашев. АН СССР Башкирский филиал. Институт истории, языка и литературы. — М., 1981. — С. 171—194. (Соавт.: Т. М. Ғарипов).
# Словообразование существительных // Грамматика современного башкирского литературного языка / Отв. ред. А. А. Юлдашев. АН СССР. Башкирский филиал. Институт истории, языка и литературы. — М., 1981. — С. 101—117. (Соавт. Т. М. Гарипов).
# О структуре односложных корней в башкирском языке и его диалектах // IX конференция по диалектологии тюркских языков: Тезисы докладов и сообщений. — Уфа, 1982. — С. 148—149.
# Вариантность корневых и словообразовательных морфем в современном башкирском языке // Востоковедение в Башкортостане: История. Культура: Тезисы докладов международной научной конференции. — Уфа, 1995. — С. 15-18.
# Марат Валиевич Зайнуллин / К 60-летию со дня рождения проф. М. В. Зайнуллина // Ядкяр. — 1995. — № 2. — С. 120—121.
# К вопросу о структуре и звуковом составе односложных в башкирском языке // Научная конференция по научно-техническим проблемам Минобразования России: Сборник статей и тезисов. — Уфа, 1997. — С. 31-36.
# Башкирский ауслаут (статистико-фонографический анализ) // Ориенталистика. — Уфа: Гилем, 1998. — С. 25-26.
# О распределении слов по грамматическим классам поданным обратного словаря // Словарь в системе филологического образования: Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — Уфа, 2001. -С. 234—236.
# Марат Валиевич Зайнуллин (Краткий очерк научной, педагогической и общественной деятельности) // М. В. Зайнуллин. Библиографический указатель. — Уфа, 2001. — С. 6-10.
# Татар теленең кире сүзлеге. Обратный словарь татарского языка // Совет мәктәбе. 1988. — № 7. −31-32 нче битләр.

'''Гәзиттәрҙә баҫылған мәҡәләләре'''
# Беҙҙең тәҡдимдәр (Башҡорт орфографияһы проектын тикшереү уңайы менән). Наши предложения (В связи с обсуждением проекта башкирской орфографии) II Совет Башҡортостаны. −1957. — 30 октябрь.
# Башҡорт теленең омонимдары. Омонимы башкирского языка // Совет Башҡортостаны. — 1966. — 7 октябрь.
# Тюркология буйынса фундаменталь хеҙмәт. Фундаментальный труд по тюркологии / Соавт.: М. В. Зайнуллин // Совет
# Башҡортостаны. — 1974. — 4 декабрь. (Рец. на кн.: А. А. Юлдашев. Принципы составления тюркско-русских словарей. — М.: Наука, 1972. — 416 с.)1980
# Фәнгә арналған ғүмер. Жизнь, посвященная науке (К 80-летию известного башкирского ученого К.З, Ахмерова) // Совет Башҡортостаны. −1980. −13 декабрь.

== Ғалим тураһында ==
'''Библиографик материалдар'''

# [[Аҙнағолов Рафаэль Ғәйнетдин улы|Аҙнағолов Р]]. Ғалим үҙенә һәйкәл ҡойҙо. Ученый отлил себе памятник: Рец. на кн: «Башҡорт халыҡ мәҡәлдәре һәм әйтемдәре һүҙлеге». — Өфө: Китап. 2008. — 776 бит // Башҡортостан. −2009. — 26 август.
# [[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зәйнуллин М. В]]. Ғалим М. Х. Әхтәмовҡа 60 йәш. Ученому М. Х. Ахтямову — 60 лет // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1989. -№ 2. — 69-сы биттәр.
# [[Ураҡсин З. Ғ.|Ураҡсин З.Ғ.]] һүҙҙәр донъяһын үҙ итеп. Породнившись с миром слов // Совет Башҡортостаны. — 1989. — 15 ғинуар.
# Зәйнуллин М. В. Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы. Ахтямов Мухтар Хуснулхакович // Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы. — 1997. — 679-680-се биттәр.
# Зәйнуллин М. В. Арҙаҡлы ғалим, абруйлы уҡытыусы. Известный ученый, авторитетный преподаватель (Профессору М. Х. Ахтямову — 70 лет) // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1999. — N 1. −42-43-сө биттәр.
# Зәйнуллин М. В. Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы. Ахтямов Мухтар Хуснулхакович (Профессору М. Х. Ахтямову — 70 лет) // Башҡортостан календары. — 1999. — 14 ғинуар.
# [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә.М.]] Юл ярыусы: Очерк. Пробивающий дорогу: Очерк (Профессору М. Х. Ахтямову — 70 лет) // Йәшлек. −1999. −14 ғинуар.
# [[Ураҡсин З. Ғ.|Ураҡсин З.Ғ]]. Маһир ғалим, абруйлы уҡытыусы. Искусный ученый, авторитетный учитель (Профессору М. Х. Ахтямову −70 лет) // Башҡортостан. −1999. — 24 февраль.
# [[Рәшит Шәкүр|Шәкүр Рәшит.]] Егәрле ғилем эйәһе. Трудолюбивый ученый (Профессору М. Х. Ахтямову — 70 лет) // Заман. −1999. — 23 ғинуар.
# Аҡъюлов И. Бөтә ғүмерен белем биреүгә арнаған. Всю свою жизнь посвятил образовательному процессу // Башҡортостан. −2009. −13 ғинуар.
# Зәйнуллин М. Арҙаҡлы ғалим, күренекле педагог. Уважаемый ученый, известный педагог // Башҡортостан уҡытыусыһы. −2009. — № 1. — 18-19-сы биттәр.
# Санъяров Ф. Офоҡ ситендә ниҙәр бар… Что скрывается за горизонтом… // Ватандаш. — 2009. — № 2. −41-47-се биттәр.
# Шәйхисламова 3. Алтын — ерҙән, ғалим илдән сыға. Телселәр генә түгел, йәмәғәтселек тә тейешле баһа бирер. Золото дает земля, ученого — страна. Оценят не только языковеды, но и общественность // Башҡортостан. — 2009. — 25 февраль.
# Шәйхисламова 3. Мәкальләр — милләт көзгесе. Профессор Мөхтәр Әхтәмовның яңа китабы донъя күрде. Пословицы — зеркало нации. Вышел в свет новая книга Мухтара Ахтямова // Кызыл таң. — 2009 йыл. — 3 апрель.
# Зәйнуллин М. Үргендән башланған үр. Рубеж, начатый в Ургинке // Башҡортостан. — 2014. −17 ғинуар.
# Исҡужина Ф. Арҙаҡлы ғалим, авторитетлы педагог. Уважаемый ученый, авторитетный педагог // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 2014. — № 1. — 16-17-се биттәр.
# Шәйхисламова 3. Ғалим камиллыҡҡа ынтыла. Ученый стремится к совершенству // Ейәнсура таңдары. — 2014. — 6 февраль.
# [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Гарипов Т. М.]] М. Х. Ахтямову — 50 лет // Знамя Октября — 1979. −15 февраля.
# Ахтямов Мухтар Хуснулхакович // Кто есть кто в Башкирском государственном университете / Сост.: А. Н. Чувыров. — Уфа: Издательство Башкирского государственного университета, 1997. — С. 55-56.
# Ахтямов Мухтар Хуснулхакович Н ууллла// www.bashedu.ru/who| /main-who-a.htm
# Ахтямов Мухтар Хуснулхакович // Известные люди башкирского народа / Сост.: Ф. Г. Хисаметдинова, З. Х. Хайруллин, Н. М. Калмантаев. — Уфа, 2000. — С. 15.
# Сибәгатов Р. Г. Сүз кадере, үз кадере…Цена слова… (Профессору МХАхтямову — 60 лет) // Кызыл таң. −1989. −17 январь.
# [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И.Ғ.]] Почётлы профессор М. Х.Әхтәмовҡа — 85 йәш

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР Халыҡ мәғарифы буйынса дәүләт комитеты премияһы лауреаты (1988)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989)
* Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре (2001).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009)
* Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры(2009)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы: биобиблиографик белешмә. 85 йәш тулыу айҡанлы / төҙөүселәре А. М. Әхтәмов, Р. Я. Хөснөтдинова. — Өфө, 2014. — 88 бит. ISBN 978-5-7477-3704-4

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82695}}{{V|8|01|2022}} 
* http://www.uchbash.ru/attachments/491_Uch.Bash_935_30_12_13.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160418010232/http://www.uchbash.ru/attachments/491_Uch.Bash_935_30_12_13.pdf |date=2016-04-18 }}

[[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]]</text>
      <sha1>0if2rqqp5n5ura32b2se1hzvma2z73e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәнстандың Милли картиналар галереяһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138041</id>
    <revision>
      <id>1300159</id>
      <parentid>1299506</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T13:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34145" sha1="ncj91rn0lrfklmiqdpsthwel0j9nqdf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әрмәнстандың Милли галереяһы''' ({{Lang-hy|Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ}}) — [[Әрмәнстан]]дың төп һынлы сәнғәт музейы. Ул [[БДБ]] территорияһында иң ҙур музейҙарҙың береһе булып тора&lt;ref name=&quot;Все музеи мира&quot;&gt;[http://allmuseum.ru/armenia Государственная картинная галерея Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301044123/http://allmuseum.ru/armenia |date=2017-03-01 }}&lt;/ref&gt;.

Галерея [[1921 йыл]]да нигеҙләнә һәм [[Ереван]]да [[Республика майҙаны (Ереван)|Республика майҙаны]]ндағы Музей комплексының бер өлөшөн тәшкил итә. Милли галерея комплекстың өсөнсө — һигеҙенсе ҡаттарын биләй, ә аҫҡы ике ҡатта Әрмәнстандың Милли тарихи музейы урынлашҡан. Әрмән һынлы сәнғәте тупланмаһы буйынса — донъялағы иң ҙур коллекция. Музейҙа [[Айвазовский Иван Константинович|Айвазовский]] картиналары коллекцияһының иң тулы коллекцияһы ҡуйылған (Феодосиялағы И. К. Айвазовский исемендәге Милли картиналар галереяһынан ҡала). Әрмәнстандың Милли галереяһы фондында 35 меңдән ашыу&lt;ref&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/archive/ Архивный отдел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220041326/http://www.gallery.am/ru/Departments/archive/ |date=2020-02-20 }}&lt;/ref&gt; һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, Көнбайыш Европа фондында 350-нән ашыу һүрәт бар.

== Әрмән сәнғәте ==
Яҡынса 700 сәнғәт өлгөһө бар&lt;ref&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/armPainting/ Отдел армянской живописи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161344/http://www.gallery.am/ru/Departments/armPainting/ |date=2018-06-25 }}&lt;/ref&gt;. Әрмән классик сәнғәте экспозицияһы урта быуат фрескаларының һәм миниатюраларының дөрөҫ күсермәләре өлгөләренән башлана. [[XVIII быуат]] әрмән сәнғәте нигеҙҙә Овнатаняндар династияһының һынлы сәнғәт мираҫынан баш ала. О. Овнатанян әҫәрҙәренән тыш, бында [[XIX быуат]] башында ижад иткән, әрмән һынлы сәнғәтендә портрет жанрына нигеҙ һалған А. Овнатанян ижады тулыраҡ бирелгән. Музейҙа әрмән милләтле рус рәссамы, әрмән мотивтарына күп әҫәрҙәр яҙған [[Айвазовский Иван Константинович|И. Айвазовский]]&lt;nowiki/&gt;ҙың 62 картинаһы һаҡлана&lt;ref name=&quot;армянское&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Armenian/OilPainting/ Армянская живопись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309010640/http://www.gallery.am/ru/Armenian/OilPainting |date=2018-03-09 }}&lt;/ref&gt;. Галереяның әрмән экспозицияһының билдәле өлөшө [[XIX быуат]]&lt;nowiki/&gt;та — [[XX быуат]] башында йәшәгән әрмән сәнғәте классиктары — В. Суренянц, С. Агаджанян, Е. Тадевосян, Ф. Терлемезян, Г. Башинджагян, М. Сарьян, А. Коджоян, А. Фетваджян һ. б. ижадына арнала.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Hovnatanyan.jpg|Успение Богородицы. О Овнатанян, XVIII быуат
File:Portrait of Natali Teumian (1830-40).jpg|А. Овнатанян, Туманян Натали портреты, 1830-1840 йылдар
File:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|В. Суренянц, Попранная святыня, 1895 й.
File:П. Терлемезян. Гавит Санаинского монастыря, 1904.jpg|П. Терлемезян, Гавит Санаинского монастыря, 1904 й.
File:The Genius and the Crowd.jpg|Е. Татевосян, Гений һәм халыҡ төркөмө, 1919 й.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Picnic on the bank of the Kura (1860).jpg|С Нерсисян, Куралағы пикник, 1860 й.
File:By the Well. Hot Day, 1908.jpg|М. Сарьян, Ҡоҙоҡ эргәһендә, эҫе көн, 1908 й.
File:V. Makhokhyan. Ocean.jpg|В Махохян, Океан, 1918-1920 йылдар
File:Z. Zakarian. Still life. Art items.jpg|З. Закарян, Натюрморт. Художестволы әйберҙәр, 1900 й.
File:Fetvadjian Ani cathedral 1905.jpg|А. Фетваджян, Ани Кафедраль соборы, 1905 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Көнбайыш Европа сәнғәте ==
Яҡынса 170 картина һаҡлана&lt;ref name=&quot;зарубежные&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/foreignPainting/ Отдел зарубежной живописи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307054825/http://www.gallery.am/ru/Departments/foreignPainting/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Нигеҙҙә, төп дүрт — итальян, фламанд, голланд һәм француз коллекциялары, шулай уҡ испан, немец һ. б. һынлы сәнғәт мәктәптәре картиналары ла бар. [[XVI]]—[[XVII быуат]]&lt;nowiki/&gt;тарҙағы Европа графикаһы тупланмаһында 180-дән ашыу әҫәр иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://gallery.am/ru/European/Graphics/ Коллекция европейской графики]&lt;/ref&gt;.

=== Итальян коллекцияһы ===
[[Файл:Tintoretto_Appolon_and_Mars.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[Тинторетто]], «Аполлон һәм Пан» ]]
Музей тупланмаһында итальян сәнғәте [[XIV быуат]] әҫәрҙәре менән асыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=198}}&lt;/ref&gt;. Боттичелли мөхитендәге билдәһеҙ рәссамдың «Рождество» картинаһы иғтибарға лайыҡ. Абруйлы Тинтореттоның «Аполлон и Пан» картинаһы — Юғары Яңырыу осороноң сағыу миҫалы. XVII йөҙ йыллыҡтың итальян портрет сәнғәте музей коллекцияһында Б. Строцциҙың «Никола Куччи портреты» һәм Болон мәктәбенең сағыу вәкиле Гверчиноның ике портреты менән кәүҙәләндерелә. Портрет жанрының иртә осорона Понтормо эше тура килә. Коллекция Библия сюжеттарына бик бай. Бында Я. Бассаноның «Рождение Христа и поклонение пастухов» (күптән түгел галерея Бассаноның тағы бер әҫәренә эйә була) һәм Л. Бассаноның «Добрый самарянин», Л. Джордано, П. Кортона, С. Риччи, Л. Синьорелли, П. Батони&lt;ref name=&quot;Дрампян,207&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=207}}&lt;/ref&gt;, Л. Бернардино, П. Фаринати, Сассоферрато, А.Турки, Дж. Каведоненың Библия темаһына яҙған эшиәре ҡуйылған. Шулай уҡ Б. Гарофало&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=200}}&lt;/ref&gt;, С. Конка, Э. Сирани һ.б. Богородица портреттары ла иғтибарға лайыҡ. и др. Пейзаж төшөрөүсе рәссамдарҙан музейҙа Ф. Дзуккарелли, Дж. Гизольфи һәм XVIII быуаттың билдәһеҙ оҫталарының картиналар тупланмаһы бар. Шул уҡ осорға дәүерҙең иң билдәле итальян оҫталарының береһе — Ф. Гвардиҙың «Дворик» картинаһы ҡарай.

Галерея тупланмаһында Дж. Тьеполо, Дж. Панини, [[Цуккаро, Федерико|Ф.]] Цуккаро, Я. Эмполи, Л. Камбьязо, С. делла Белла кеүек авторҙарҙың графика эштәре бар.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Pietro da Cortona. St. Mary, little Jesus and st. Katharina.jpg|П. Кортон, Богородица, бәләкәй Ғайса бәйғәмбәр һәм изге Катарина
File:Bernardo Strozzi. Portrait of Nikola Kuchi.jpg|Б. Строцци, Никола Куччт портреты
File:Jacopo Bassano. The birth of Jesus and adoration of the shepherds.jpg|Я. Бассано, Рождение Христа и поклонение пастухов
File:Guercino. Cleopatra.jpg|Гверчино, Клеопатра
File:Francesco Guardi. Yard.jpg|Ф. Гварди, Ихата
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Sebastiano Conca. Godmother.jpg|С Конка, Богородица
File:Benvenuto Tisi. Madonna and Child.jpg|Гарофало, Сабый менән Мадонна
File:Luca Giordano. The good shepherd.jpg|Л. Джордано, Изге Пастырь
File:Bernardino Luini. St. Sebastian.jpg|Л. Бернардино, Изге Себастьян
File:Luca Signorelli. Children's massarce.jpg|Л. Синьорелли, Сабыйҙарҙы туҡмау
&lt;/gallery&gt;

=== Фламанд һәм голланд коллекцияһы ===
[[Файл:Anthony_van_Dyck._Descent_from_the_Cross.jpg|справа|мини|249x249пкс|А. В/ Дейк, «Тәренән төшөрөү»]]
1982 йыл мәғлүмәттәре буйынса галереяла 30-ға яҡын&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=209}}&lt;/ref&gt; фламанд һәм 60 голланд&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=217}}&lt;/ref&gt; һынлы сәнғәте әҫәре күргәҙмәгә ҡуйыла. Музей коллекцияһының Нидерландтарҙың голланд һәм фламанд һынлы сәнғәт мәктәбенең күпселек эштәре XVII быуатҡа ҡарай&lt;ref name=&quot;Европейская&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/European/OilPainting/ Европейская коллекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323155339/http://www.gallery.am/ru/European/OilPainting |date=2018-03-23 }}&lt;/ref&gt;.

Музей тупланмаһында фламанд һынлы сәнғәте беренсе дәрәжәле оҫталарҙың картиналары менән күрһәтелә. Улар араһында [[Питер Пауль Рубенс|П.]] [[Питер Пауль Рубенс|Рубенсты]]ң «Шествие Силена» һәм Ван Дейктың «Снятие с креста» эштәре бар. Г. Вербрюген менән Я Фейт натюрморттары ҡыҙыҡлы. Фламанд портреттары бер нисә картинанан ғибәрәт&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=213}}&lt;/ref&gt;, шуларҙың иң күренеклеһе П. Пурбустың һәм [[XVII быуат]]тың билдәһеҙ оҫтаһының ҡатын-ҡыҙ портреты. Фламанд жанр һынлы сәнғәте Д. Тенерис-Кесенең ике рәсеме һ.б. аша кәүҙәләндерелә. Сағыштырмаса билдәһеҙ рәссам Я. Коссирстың «Фавн в гостях у крестьян» картинаһы тиңһеҙ реализм менән башҡарылған. Галереяла фламанд пейзажисы Й. Момперҙың «Горный пейзаж» тигән әҫәре бар.

Голланд коллекцияһы алтын быуаттың билдәле оҫталарының эштәрен тәшкил итә. Атап әйткәндә, жанр һынлы сәнғәте төрлө сағылышта К. Нештерҙың «Урок пения», П. Кодденың «Общество за столом», И. Дрохслоттың «Праздничный день», К. Дюсарттың «Игра в кегли» әҫәрҙәре, трактир мотивтарын һүрәтләгән картиналары һ.б. аша күрһәтелә. Х. Гольциустың «Война и мир» портрет композицияһы иғтибарға лайыҡ. К. Йостың «Рождение Христа» эше Библия сюжетына ҡарай. Шулай уҡ голланд пейзажсыларының һүрәттәре лә экспозицияға ҡуйыла, улар араһында Я. В. Гойендың «Вид Дордрехта» эше бигерәк тә әһәмиәтле. Шулай уҡ Л. бакхейзендың диңгеҙ пейзажы һәм А. Эвердингендың «Пейзаж со сломанным деревом» картинаһы ҡыҙыҡлы. «Итальчнлаштырылған пейзаж» тип аталған һәм Голландияла киң таралған алым Н. Берхем, К. Пуленьург, К. Дюжарден һәм Ф. Мушерон әҫәрҙәре аша күрһәтелә. Галереяла шулай уҡ голланд натбрморты оҫталары П. Клас, Я. Веникс һәм А. Бейерендың эштәре бар. Голланд портретын М. Стоммерҙың «Обменник» эше һәм К. нетшерҙың ҡатын-ҡыҙ портретында күрергә мөмкин. Һуғыш күренештәрен һүрәтләүсе жанрға Ф. Вауэрмандың «Война поляков против шведов», Э. Вельденың «Битва» композицияларын һ.б. индерергә була.

Галереяла А. Остаде, Я. Ливенс, Я. Ван дер Хейден, М. Хемскерк, Г. Схалкен, А. Дипенбек, А. Вельде, Я. Бот. һ. б. график эштәре һаҡлана.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Peter Paul Rubens. Silenus march.jpg|П. Рубенс, Шествие Силена
File:Joos de Momper. Mountain landscape.jpg|Й. Момпер, Тау пейзажы
File:Pieter Claesz. Still life.jpg|П. Клас, Натюрморт
File:David Teniers the Younger. Playing skittles.jpg|Д. Тенирс (Мл.), Кеглиҙа уйнаусылар
File:Jan van Goyen. Dordrecht.jpg|Я. В. Гойен, Дордрехт күренеше
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Unknown holland painter. Portrait of woman.jpg|Билдәһеҙ рәссам, ҡатын-ҡыҙ портреты
File:Caspar Netscher. Singing lesson.jpg|К. Нетшер, Йыр дәресе
File:Esaias van de Velde. Battle.jpg|Э. Вельде, Һуғыш
File:Matthias Stom. Exchange.jpg|М. Стоммер, Обменник
File:Joos van Cleve. The birth of Christ.jpg|К. Йос, Христостың тыуыуы
&lt;/gallery&gt;

=== Француз коллекцияһы ===
Француз һынлы сәнғәте коллекцияһы галереяла көнбайыш һынлы сәнғәте өлгөләре араһында һан буйынса иң ҙуры&lt;ref name=&quot;Драмбян,225&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=225}}&lt;/ref&gt;. Тупланма XVII быуат һүрәттәре менән асыла. Бында Францияның XVIII быуаттың «Ринальдо и Армида» әҫәре менән Ж. Фрагонар, «Голова девушки» картинаһы менән Ж.-Б. Грез кеүек һынлы сәнғәт оҫталары, шулай уҡ Ж.-М. Натье, Н. Ларжильер, Ф. Друэ, Ш. Ван Лоо, Ж. Куртуа һ .б. кеүек рәссамдар әҫәрҙәре ҡуйыла. Күптән түгел музейға рококо стилендә ижад итеүсе иң билдәле вәкилдәрҙең береһе булған Ф. Бушеның&lt;ref name=&quot;дар&quot;&gt;[http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw Большой дар Национальной картинной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819085258/http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw |date=2014-08-19 }}&lt;/ref&gt; «Девушка с цветком»&lt;ref name=&quot;дар2&quot;&gt;[http://mincult.am/news-1-64-page-74.html Дар американо-армянского коллекционера Национальной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142401/http://mincult.am/news-1-64-page-74.html |date=2018-06-12 }}{{ref-hy}}(арм.)&lt;/ref&gt; полотноһын бүләк итәләр. Н. Ланкреның «Итальянские комедианты» һәм Ф. Лемуандың «Спящее дитя и ангелы» эше лә шул уҡ стилгә ҡарай. Сентименталлек һәм классицизм стилендә Э. Виже-Лебрёндың портрет эштәрен күрергә мөмкин. Француз һынлы сәнғәтендә пейзаж жанрының үҫешен XVII быуаттан башлап күҙәтергә була. Г. Дюгеның эштәре ошо дәүергә ҡарай. XVIII йөҙ йыллыҡтың пейзаж жанры галереяла Ю. Роберҙың һәм К. Верненың өсәр картинаһы аша сағылдырыла. Француз сәнғәтендә реалистик традицияларҙы үҫтереүҙә барбизон мәктәбе ҙур урын алып тора. Уларҙың вәкилдәренән музейҙа Т. Руссоның «Сумерки в лесу» һүрәте, Диастың ике картинаһы, шулай уҡ Ф. Зимдың диңгеҙ пейзажы ҡуйылған. Галереяла XIX быуат француз реализмының билдәле вәкилдәренең береһе Г. Курбеның «Портрет девушкаи» картинаһы бар&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Ереванская картинная галерея|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ йөҙ йыллыҡҡа музей коллекцияһындағы О. Верне, А. Декан, Ж.-А. Гюдендың һ.б. әҫәрҙәре ҡарай. Яңы замандың француз һынлы сәнғәтен Э. Буден, Л. Анкетен, Б. Бюффе, А. Монтичелли картиналары аша күрергә була.

Галереяла А. Ватто&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=228}}&lt;/ref&gt;, Ж. -Б. Грез, Ж. Белланж, Ж. Паскин, О. Роден һ.б. кеүек рәссамдарҙың график әҫәрҙәре, А. Канов һәм Э. Фальконе кеүек скульпторҙарҙың эштәре бар. &lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Jean-Baptiste Greuze. Portrait of a girl.jpg|Ж.-Б. Грез, Ҡыҙ портреты
File:Gustave Courbet Portrait of a girl.jpg|Г. Курбе, Ҡыҙ портреты
File:Jean-Honoré Fragonard. Rinaldo and Armida.jpg|Ж. О. Фрагонар, Ринальдо менән Армида 
File:Nicolas Lancret. The italian actors.jpg|Н. Ланкре, Итальян комедианттары
File:Eugène Delacroix. The guest.jpg|Э. Делакруа, Ҡунаҡтар
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Théodore Rousseau Dusk in a forest.jpg|Т. Руссо, Урманда эңер
File:Narcisse Virgilio Díaz. Landscape.jpg|Диас, Пейзаж
File:Eugène Boudin. Sea port.jpg|Э. Буден, Порт
File:Joseph Vernet. Sea view.jpg|К. Верне, Диңгеҙ пейзажы
File:Hubert Robert. Ancient temple, 1787.jpg|Ю. Робер, Антик ҡорам
&lt;/gallery&gt;

=== Испан, немец һ. б. ===
Испанһынлы сәнғәте галерея тупланмаһында бер нисә полотно аша күрһәтелә, улар араһында испан маньеризмының күренекле вәкилдәренең береһе Л. Моралестың «Снятие с креста» картинаһы бар. Музейҙа романтизм осоро һынлы сәнғәт оҫталарының иң сағыу ижадсыһы[[Франсиско Гойя| Ф. Гойя]]&lt;nowiki/&gt;ның «Быки» һәм романтик ориентализм лидерҙарының береһе М. Фортуниҙың «Чтение» картиналары һаҡлана. Шулай уҡ яңыраҡ галереяға С. Далиҙың д-рт график эше бүләк итеп тапшырыла&lt;ref&gt;[http://www.mir-dali.ru/news/nacionalnaya-galereya-armenii-poluchila-v-dar-raboti-dali.html Национальная картинная галерея Армении получила в дар работы Дали, Кандинского и Беллмера]&lt;/ref&gt;. Немец һынлы сәнғәте пейзаж төшөрөүселәр Я. Гаккерт, Г. Роос һ.б. полотнолары аша күрһәтелә. Музей коллекцияһында билдәле немец рәссамы [[Альбрехт Дюрер|А.]] [[Альбрехт Дюрер|Дюрер]]&lt;nowiki/&gt;ҙың 9 график әҫәре, гравюр Г. Бехамдың, «Христос перед народом», шулай уҡ XIX—XX быуат сигендәге ижад иткән рәссам Ф. Штуктың һ.б. картиналары бар. Испан һәм немец һынлы сәнғәт мәктәбе рәссамдарының эштәре тыш, музей Шфейцария рәссамдары А. Калам, Л. Робер, Д Ходовецкий, Я. Суходольский, Й. Андрееску, Ш. Димитреску һ.б. эштәренә эйә.

== Рус сәнғәте ==
230 һынлы сәнғәт өлгөһө ҡуйылған. Рус донъяуи сәнғәте галереяла XVIII быуат урталарынан башлана&lt;ref name=&quot;Дрампян,133&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=133}}&lt;/ref&gt;. Музей тупланмаһында XVIII—XIX быуат башының һуңғы тиҫтә йылдары портреттары һәм скульптуралары, шул иҫәптән И. Аргунов, Д. Левицкий, Ф. Рокотов, В. Боровиковский, И. Матрос, Ф. Шубиндың эштәре бар&lt;ref name=&quot;Русская коллекция&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Russian/OilPainting/ Русская коллекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210082050/http://www.gallery.am/ru/Russian/OilPainting |date=2018-02-10 }}&lt;/ref&gt;. Д. Левицкийҙәң өс портреты араһында уның билдәле эштәренең иң иртә яҙылғаны бар&lt;ref name=&quot;Дрампян,134&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=135}}&lt;/ref&gt;. XVIII быуат рус пейзажы галереяла Ф. Матвеевтың һәм М. Ивановтың бер нисә картинаһы менән бирелгән. XIX быуаттың беренсе яртыһының рус һынлы сәнғәте О. Кипренский әҫәрҙәре, В. Тропининдың — 4, С. Щедриндың 3 полотноһы, К. Брюллов, П. Басин һ.б. эштәре ааш күрһәтелә. XIX быуаттың икенсе яртыһының академик йүнәлеше Г. Семирадский ижады аша бирелә. XIX быуаттың икенсе яртыһын С. Зарянко, И. Хруцкий, В. Серебряков һ.б. әҫәрҙәре кәүҙәләндерә. XIX—XX быуаттар сигендәге сәнғәт А. Бенуа, символик йүнәлеш оҫталары Б. Анисфельд, В. Борисов-Мусатов әҫәрҙәре, шулай уҡ рус авангарды эштәре менән сағылдырыла. Ошо осор коллекцияһы шедеврҙары араһында М. Шагалдың «Дача»һы һәм В. Кадринскийҙың 2 полотноһы бар. Музей тупланмаһында И. Шишкиндың — 5, И. Левитандың — 10, В. Суриков, [[И. Е. Репин|И. Репин]], В. Серов, А. Куинджи, В. Верещагин, К. Маковский, В. Поленов, М. Врубель, [[М. В. Нестеров|М. Нестеров]], К. Петров-Водкиндың һ.б. күп һанлы әҫәрҙәре бар. Музейҙа [[Иван Айвазовский|И. Айвазовский]]ҙың 60-тан ашыу картинаһы һаҡлана.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Sylvester Shchedrin. Balcony. In Sorrento.jpg|С. Щедрин, Балкон. Сорренто
File:Mikhail Nesterov. Three old men.jpg|М. Нестеров, Өс ҡарт
File: Konstantin Makovsky — Moving of the Prophet Muhammad's Sacred Carpet in Cairo (1875).jpg|К. Маковский, Перемещение ковра Мухаммеда из Мекки в Каир
File:I. Levitan. Autumn. Sunny Day.jpg|И. Левитан, Көҙ. Ҡояшлы көн
File:Ivan Shishkin. In the forest.jpg|И. Шишкин, Урманда
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:V. Serov. Portrait of M. N. Akimova.jpg|В. Серов, М. Н. Акимова портреты
File:Ilya Repin. The blonde woman (portrait of Tevashova).jpg|И. Репин, Тевяшова портреты
File:Karl Bryullov. Portrait of M. A. Bek.jpg|К. Брюллов, М. А. Бек портреты
File:V. Tropinin. Nail cutting woman.jpg|В. Тропинин, Ҡатын-ҡыҙ портреты
File:M. Shagal. Summer residence.jpg|М. Шагал, Дача
&lt;/gallery&gt;Музейаколлекцияһы даими рәүештә яңы экспозициялар менән тулыландырыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |автор = Р. Дрампян. |заглавие  = У истоков музея |ссылка =http://otkritka-reprodukzija.blogspot.com/2011/02/print-65-905-905-microsoftinternetexplo.html|ответственный =  |автор издания =  |издание = [[Наука и жизнь]] |тип  =  |место  = М. |издательство  =  |год = 1982 |том  =  |номер  = 4 |страницы  =116-122 }}
* {{книга |автор = Р. Дрампян. |часть =  |заглавие      = Государственная картинная галерея Армении |ссылка  =  |место  = М. |издательство  = Искусство |год= 1982}}
* {{книга  |заглавие      = Национальная галерея Армении (альбом)  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 2008|страниц  = 314}}
* {{книга  |заглавие      = Нидерландская и Фламандская живопись XVI-XVIII веков в Национальной галерее Армении (каталог)
  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 1999  |страниц  = 56 }}
* {{книга  |заглавие      = Голландская живопись XVII-XIX веков в Национальной галерее Армении (каталог)
  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 2003 |страниц  =73}}
* {{статья |автор= В. Бадалян. |заглавие = Два полотна Джулио Карпиони в собрании Картинной галереи Армении. |ссылка   = http://hpj.asj-oa.am/4155/1/1984-4(239).pdf |издание  = Ист.-филол. журн  |год  = 1984 |номер = 4 |страницы = 239-242 }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gallery.am/ Официальный сайт галереи]
* [http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw Большой дар Национальной картинной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819085258/http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw |date=2014-08-19 }}
* [http://mincult.am/news-1-64-page-74.html Дар американо-армянского коллекционера Национальной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142401/http://mincult.am/news-1-64-page-74.html |date=2018-06-12 }}
* [http://www.tert.am/ru/news/2008/11/22/clock/?sw Достижения искусства и науки в сборнике часов Национальной галереи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115165039/http://www.tert.am/ru/news/2008/11/22/clock/?sw |date=2012-11-15 }}
* [http://www.panarmenian.net/rus/news/83228/ Национальная галерея Армения оборудована новейшей японской реставрационной техникой]
* [http://hetq.am/arm/articles/14295/anhetacats-qandakner-ochnchacats-nkarner-azgayin-patkerasrahum-qreakan-gortser-chen-harucvum.html Անհետացած քանդակներ, ոչնչացած նկարներ՝ Ազգային պատկերասրահում.] [http://hetq.am/arm/articles/14295/anhetacats-qandakner-ochnchacats-nkarner-azgayin-patkerasrahum-qreakan-gortser-chen-harucvum.html քրեական գործեր չեն հարուցվում]{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://hetq.am/arm/interviews/362/patkerasrahy-khosoxneri-berany-chi-el-pordzum-pakel-orovhetev-patkerasrahi-drnery-bolori-araj-bac-en.html Պատկերասրահը խոսողների բերանը չի էլ փորձում փակել, որովհետեւ պատկերասրահի դռները բոլորի առաջ բաց են]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://hetq.am/arm/articles/15071/hetq-breaks-story-police-promise-to-investigate-missing-art-from-national-gallery.html Անհետացած քանդակների գործով կզբաղվի քննչական բաժինը]{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://www.karenkarslyan.com/blog/2012/05/23/40/ Ֆիլմից հետո թեկուզ ջրհեղեղ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115012056/http://www.karenkarslyan.com/blog/2012/05/23/40/ |date=2012-11-15 }}{{Ref-hy}}(әрм.)

[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>ncj91rn0lrfklmiqdpsthwel0j9nqdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>12-се лицей (Ишембай)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138755</id>
    <revision>
      <id>1300166</id>
      <parentid>1279482</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T17:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15065" sha1="6rai2p9tcpa13irk9i2c9cukk9sihp8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ишембай ҡалаһының 12-се лицейы''' — [[1940 йыл]]дың [[16 август|16 авгус]]ында 16-сы мәктәп булараҡ асыла. Хәҙерге тулы исеме: ''Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Ишембай ҡалаһының 12-се лицей муниципаль бюджет белем биреү учреждениеһы — Ишембай ҡалаһының муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы.''
== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Адресы: Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы, [[Ишембай]] ҡалаһы, [[Губкин урамы (Ишембай)|Губкин урамы]], 41. Транспорт өсөн туҡталыш: «12-се Лицей»&lt;ref&gt;https://2gis.ru/sterlitamak/platform/7600507270988427?queryState=center%2F56.042247%2C53.456921%2Fzoom%2F17&lt;/ref&gt;

Уҡыусылар һаны — 590, уҡытыусылар — 36 (шуларҙың 50 проценты юғары квалификация категорияһына эйә, 30 процентының званиелары бар).

; Етәкселеге

Беренсе директор — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф отличнигы Адмаев Александр Федорович.

2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Винокурова Валентина Васильевна.

== Тарихы ==
; башы

1940 йылдың 16 авгусында 16-сы мәктәп булараҡ асыла.

СССР тарҡалғанға тиклем 12-се мәктәп булараҡ эшләй.

; Хәҙерге тарихы

Белем биреү учреждениеһы 1992 йылдың февралендә 12-се дөйөм белем биреү мәктәбе нигеҙендә ойошторола һәм ҡалалағы берҙән-бер лицейға әйләнә.

1998 йылдан өлкән класс уҡыусыларын физик-математик, химик-биологик һәм социаль-иҡтисади йүнәлештәр буйынса уҡытыу башлана.

1999 йылдың декабренән уҡыу йорто хәҙерге статусында эшләй һәм әлеге атамаһын йөрөтә. Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте башлығының 1999 йылдың 21 декабрендәге 963-сө ҡарарына ярашлы 12-се лицей муниципаль бюджет белем биреү учреждениеһы булдырыла, ул 12-се лицей муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһының хоҡуҡ вариҫы була&lt;ref&gt;http://oprb.ru/data/28/3287/doc/ystav.docx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507154220/http://oprb.ru/data/28/3287/doc/ystav.docx |date=2018-05-07 }}&lt;/ref&gt;

2006 йылда лицей инновацион белем биреү программаларын ҡулланып эшләгән дөйөм белем биреү учреждениеларының Бөтә Рәсәй конкурсындпа еңеп сыға.

2011 йылда лицей уҡыусылары физика буйынса Башҡортостан Кубогын яулай&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/359010/&lt;/ref&gt;

2011 йылдың апрелендә Ишембайҙың 12-се Лицейы уҡыусыһы Лидия Кочемасова обществознание фәне буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадаһы призеры була.&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/358935/&lt;/ref&gt;

2012 йылда Х Бөтә Рәсәй «Хат яҙыу буйынса иң яҡшы дәрес» конкурсының төбәк этабында лицей уҡыусылары Вероника Шерсткина (8 класс уҡыусыһы, «1941-се йылға хат» номинацияһы), Эллина Гимранова (7 класс уҡысыһы, Халыҡ-ара номинацияла) еңеп сыға&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/484700/&lt;/ref&gt;

2014 йылда 12-се Лицейҙың биология уҡытыусыһы Ермакова Светлана Николаевна «Башҡортостандың Йыл уҡытыусыһы-2014» конкурсында абсолют еңеүсе була&lt;ref&gt;http://pravitelstvorb.ru/press_office/newsline/detail.php?ID=5542{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://sterlegrad.ru/newsrb/community/53391-v-bashkirii-nazvany-luchshie-uchitelya-2014-goda.html{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://pravitelstvorb.ru/press_office/newsline/detail.php?ID=5542{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://sterlegrad.ru/newsrb/community/53391-v-bashkirii-nazvany-luchshie-uchitelya-2014-goda.html{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2014 йылда Лицей уҡыусыларҙың талантын үҫтереү буйынса юғары мөмкинлектәр тәьмин иткән 200 белем биреү ойошмаһы&lt;ref&gt;http://proural.info/society/11999/{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/663832/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://proural.info/society/11999/{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/663832/&lt;/ref&gt; һәм илдең 500 иң яҡшы мәктәбе исемлектәренә инә.&lt;ref&gt;https://www.ufa.kp.ru/daily/26287.4/3164800/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://ufa1.ru/text/newsline/847002.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ufa.kp.ru/daily/26287.4/3164800/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://ufa1.ru/text/newsline/847002.html&lt;/ref&gt;

2017 йылда лицей уҡыусыһы Анастасия Бочкарёва «Рәсәй Федерацияһы гражданины булыу нимәне аңлата» темаһына ролик төшөрөүҙе талап иткән Бөтә Рәсәй&lt;ref&gt;http://tv-rb.ru/novosti/society/schoolgirl_from_petrozavodsk_will_go_to_moscow_to_get_passport/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321092451/http://tv-rb.ru/novosti/society/schoolgirl_from_petrozavodsk_will_go_to_moscow_to_get_passport/ |date=2018-03-21 }}&lt;/ref&gt; «Беҙ Рәсәй граждандары» конкурсында еңеп сыға һәм, башҡа еңеүселәр кеүек үк, Кремлдә, Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимира Владимировича Путин ҡулынан паспорт ала&lt;ref&gt;https://gtrk.tv/novosti/48528-vladimir-putin-vruchil-pasport-shkolnice-bashkirii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302170435/https://gtrk.tv/novosti/48528-vladimir-putin-vruchil-pasport-shkolnice-bashkirii |date=2021-03-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://regnum.ru/news/society/2290054.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907233823/https://regnum.ru/news/society/2290054.html |date=2018-09-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://gtrk.tv/novosti/48528-vladimir-putin-vruchil-pasport-shkolnice-bashkirii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302170435/https://gtrk.tv/novosti/48528-vladimir-putin-vruchil-pasport-shkolnice-bashkirii |date=2021-03-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://regnum.ru/news/society/2290054.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907233823/https://regnum.ru/news/society/2290054.html |date=2018-09-07 }}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ йылда 12-се лицей Рәсәйҙең мәктәп уҡыусылары хәрәкәте проектын тормошҡа ашырыусы мәктәптәр иҫәбенә инә. Лицеист Никита Епифанов Бөтә Рәсәй «Минең шәхси көндәлегем» иншалар конкурсында еңә&lt;ref&gt;http://voshod-news.ru/numbnews/4150-ishimbayskiy-licey-12-voshel-v-chislo-pilotnyh-shkol.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614021453/http://voshod-news.ru/numbnews/4150-ishimbayskiy-licey-12-voshel-v-chislo-pilotnyh-shkol.html |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;

2018 йылда Ишембайҙың 12-се лицейы 5-7 класс уҡыусылары араһында үткәрелгән «Китап уҡыусы ата-әсәләр — китап уҡыусы балалар» республика конкурсының лауреаты була.&lt;ref&gt;http://voshod-news.ru/numbnews/7247-ishimbayskiy-licey-12-stal-laureatom-respublikanskogo-konkursa-chitayuschie-roditeli-chitayuschie-deti.html#sel=2:1,2:12 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806092948/http://voshod-news.ru/numbnews/7247-ishimbayskiy-licey-12-stal-laureatom-respublikanskogo-konkursa-chitayuschie-roditeli-chitayuschie-deti.html#sel=2:1,2:12 |date=2018-08-06 }}&lt;/ref&gt;

== Лицейҙы тамамлаусылар ==
2017 йылға уҡыу йортон 2,9 мең бала тамамлай. Улар араһында түбәндәгеләр бар:

Н. А. Новиков — Мәскәү ҡалаһының Арбитраж суды рәйесе (2017 йылдан).

Ә. Ф. Өмөтбаев — «Восход» гәзитенең баш мөхәррире.

Ю. А. Козлов — Зенит йәштәр футбол клубы уйынсыһы&lt;ref&gt;http://voshod-news.ru/numbnews/1790-yuriy-kozlov-mechtayu-sygrat-za-osnovu-zenita.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803193936/http://voshod-news.ru/numbnews/1790-yuriy-kozlov-mechtayu-sygrat-za-osnovu-zenita.html |date=2018-08-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://rfpl.org/players/Kozlov-Yuriy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614021411/https://rfpl.org/players/Kozlov-Yuriy |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәни объекттар ==
2007 йылда лицей бинаһына Афғанстанда һәләк булған М. С. Таймасовҡа һәм А. А. Анофревҡа, Чечняла һәләк булған М. В. Филипчевҡа мемориаль таҡталар ҡуйыла.&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=[[Ишимбайская энциклопедия]]|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы=265—266|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғат ==
Мәктәптә «САМОЕ ТО!» гәзите сығарыла. 2016 йылдың февралендә уның редакцияһы Бөтә Рәсәй Мәктәп матбуғаты конкурсы лауреаты исемен яулай.&lt;ref&gt;https://core.ac.uk/download/pdf/38174788.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824024025/https://core.ac.uk/download/pdf/38174788.pdf |date=2017-08-24 }}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
; Баскетбол

2015 йылдан 12-се лицей даими рәүештә баскетбол буйынса «КЭС-БАСКЕТ» муниципаль ҡала этабы, шулай уҡ зона ярыштары призеры&lt;ref&gt;https://gorobzor.ru/news/novosti-sporta/v-sterlitamake-i-dvuh-rayonah-bashkirii-zavershilis-etapy-ligi-kes-basket-17-01-2015 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614021314/https://gorobzor.ru/news/novosti-sporta/v-sterlitamake-i-dvuh-rayonah-bashkirii-zavershilis-etapy-ligi-kes-basket-17-01-2015 |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;.

; Шашкалар

Мәктәп командаһы Рәсәйҙең «Мөғжизәле шашкалар» мәктәп командалары ярышының муниципаль этабында&lt;ref&gt;http://voshod-news.ru/numbnews/3583-v-ishimbae-vyyavili-silneyshie-shkolnye-komandy-shashistov.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614021532/http://voshod-news.ru/numbnews/3583-v-ishimbae-vyyavili-silneyshie-shkolnye-komandy-shashistov.html |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;даими ҡатнаша&lt;ref&gt;http://voshod-news.ru/numbnews/3583-v-ishimbae-vyyavili-silneyshie-shkolnye-komandy-shashistov.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614021532/http://voshod-news.ru/numbnews/3583-v-ishimbae-vyyavili-silneyshie-shkolnye-komandy-shashistov.html |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;; республика кимәлендә призлы урындар яулай&lt;ref&gt;https://sterlegrad.ru/newsrb/69881-v-baymake-zavershilos-pervenstvo-rb-po-shashkam-sredi-shkolnyh-komand-chudo-shashki.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://gorobzor.ru/news/novosti-sporta/shkolniki-iz-ishimbaya-zanyali-ves-pedestal-v-pervenstve-bashkirii-chudo-shashki-25-04-2015 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614044750/https://gorobzor.ru/news/novosti-sporta/shkolniki-iz-ishimbaya-zanyali-ves-pedestal-v-pervenstve-bashkirii-chudo-shashki-25-04-2015 |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://sterlegrad.ru/newsrb/69881-v-baymake-zavershilos-pervenstvo-rb-po-shashkam-sredi-shkolnyh-komand-chudo-shashki.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://gorobzor.ru/news/novosti-sporta/shkolniki-iz-ishimbaya-zanyali-ves-pedestal-v-pervenstve-bashkirii-chudo-shashki-25-04-2015 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614044750/https://gorobzor.ru/news/novosti-sporta/shkolniki-iz-ishimbaya-zanyali-ves-pedestal-v-pervenstve-bashkirii-chudo-shashki-25-04-2015 |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;, Рәсәйҙең финал ярыштарында ла ҡатнаша.

== Әҙәбиәт ==
* Ишимбайский лицей № 12//{{Китап|заглавие=[[Ишимбайская энциклопедия]]|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы=265—266|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}
* Лицей № 12 г. Ишимбая. — Уфа : Изд-во БИРО, 2000. — 87 с., [2] л. ил. : ил., табл.; 20 см. — (Библиотечка инноватики и технологизации образования. Сер. «Инновац. шк. — технология становления» / Башк. ин-т развития образования; Вып. 4).; ISBN 5-7159-0243-6

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}
[[Категория:Ишембайҙа мәғариф]]
[[Категория:1940 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Ишембай мәктәптәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]]</text>
      <sha1>6rai2p9tcpa13irk9i2c9cukk9sihp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артиллерия, инженер һәм бәйләнеш ғәскәрҙәренең хәрби-тарихи музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150330</id>
    <revision>
      <id>1300220</id>
      <parentid>1178764</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T06:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9612" sha1="toc65fpbhrz140pttb2lyvaql7xknwk" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Артиллерия, инженер һәм бәйләнеш ғәскәрҙәренең хәрби-тарихи музейы''' — Ленинградтағы (Санкт-Петербургтағы)[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[музей]]ы.

Тулы исеме — [[Рәсәй Федерацияһы]] Оборона министрлығының «Артиллерия, инженер һәм бәйләнеш ғәскәрҙәренең хәрби-тарихи музейы» Федераль дәүләт бюджет мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһы.

Ҡыҫҡартылған атамаһы — ФГБУКиИ РФ МО «Артиллерия, инженер һәм элемтә ғәскәрҙәренең хәрби-тарихи музейы»

== Тарих ==
Хәҙерге замандағы музейҙың барлыҡҡа килеүе 1703 йылда [[Пётр I|Петр I]] тарафынан Санкт-Петербургта Цейхгауз нигеҙләнеүе менән бәйле ({{Lang-de|Zeughaus}}— ҡорал йорто). [[1703 йыл|1702 йылда]] [[Пётр I|Петр I]] ''«для памяти на вечную славу»'' һуғыш ҡомартҡыларын йыйыу тураһында указ сығара, ә 1703 йылда тарих өсөн 1605 йылда ҡойолған мортира тарихын һаҡлау тураһында бойороҡ бирә. 1605 йылда пушка ҡойоу оҫтаһы Андрей Чохов һәм уның уҡыусыһы Проня Федоров был мортираны ҡоя, ул мортира Мәскәү арсеналында һаҡлана.

1776 йылдан алып музей бинаһы Литейный проспектында урынлашҡан (һуңынан — округ суды бинаһында). 1869 йылдан алып музей Петропавловский ҡәлғәһенең кронверкында.

Бөгөнгө көндә музейҙың коллекцияһында 850 меңдән ашыу экспонат иҫәпләнә. Музей ихатаһында 200-ҙән ашыу пушка, үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмалары (САУ), ракета комплексы һәм бер нисә танк өлгөләре ҡуйылған.

Музей экспозицияһы рәсәй ҡоралының тарихын 15-се быуаттан алып хәҙерге көндәргә тиклем үҙ эсенә алған.

Экспонаттар араһында боронғо рус һәм сит илдәрҙә яһалған боронғо бронза ҡоралдар (трофейҙар) бар. Шулай уҡ күренекле рус пушка ҡойоу оҫтаһы Андрей Чоховтың бер нисә пушкаһы бар.

[[XIX быуат]] аҙағында — [[XX быуат]] башында [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]]ндә түбәндәге һүҙҙәр менән был музей тасуирлана&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Артиллерийский музей}}&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;
Артиллерийский музей в С.-Петербурге — представляет одно из замечательнейших в историческом отношении хранилищ всякого рода оружия и воинских доспехов и принадлежностей. Коллекции его разделены на два отдела: русский и иностранный. 1-й обнимает собою историю русского вооружения и артиллерии, с конца XIV века до современных нам образцов включительно. 2-й, иностранный отдел состоит главным образом из трофеев войн, преимущественно XVIII столетия. Сверх того, в музее хранятся разные исторические предметы, случайно туда попавшие, так, между прочим, мундиры и оружие Петра I, Петра III, [[Екатерина II|Екатерины II]], [[Александр I|Александра I]], [[Николай I|Николая I]]; седло [[Иван Грозный|Иоанна Грозного]], рабочий колет Петра Великого; мундир и белье Фридриха Великого; посмертный слепок с лица Суворова; мундир генер. Милорадовича, в котором он убит 14 декабря 1825 г.; табурет и трость Стеньки Разина и т. д. — Полное описание музея составлено г. Бранденбургом и издано в 1889 г. по случаю празднования 500-летнего юбилея русской артиллерии.
&lt;/blockquote&gt;2013 йылдың 19 ноябрендә музейы территорияһында бөйөк кенәз Михаил Николаевичҡа арналған һәйкәл ҡуйыла (скульпторы А. А. Аполлонов).

Музей бинаһы ишегенең уң яғында, Кронверк каналы янында, был урында 1836 йылда язалап үлтерелгән декабристар һәйкәле тора.

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:1299. Санкт-Петербург. Артиллерийский музей.jpg|Петропавловский ҡәлғәһенең кронкверкында урынлашҡан музей
Файл:2s7 pion.jpg|203-мм үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмалары 2С7 «Пион».
Файл:Петропавловский ҡәлғәһенең кронкверкы ҡапҡаһынан ихатаға инеү.
Файл:Обелиск казненным в 1826 г. декабристам.jpg|Декабристар язаланған урынындағы обелиск
&lt;/gallery&gt;{{Внешнее изображение|image1=[http://kommission-lefortovo.ru/sites/default/files/imagecache/big_description/znachok-artilleriiskii-istoricheskii-muzei-sssr-tretya-chetvert-xx-veka.jpg значок артиллерийский исторический музей 1960 год.]}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Цейхгауз
* Артиллерийский музей Финляндии

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Военно-исторический музей артиллерии, инженерных войск и войск связи. Краткий путеводитель|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=к. в. н., доц., полк. А. А. Сотников|издание=6-е изд., перераб. и доп|место={{Л}}|издательство=Военно-историч. музея артилл., инж. войск и войск связи, тип. ВМОЛУА|год=1968|том=|страницы=|столбцы=|страниц=273|серия=|isbn=|тираж=|ref=Краткий путеводитель}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карганова Г. В.|заглавие=«Кронверк. Кронверкский арсенал Санкт-Петербурга — уникальный памятник военной архитектуры середины XIX века»|ссылка=|язык=русский|издание=«[[Военно-исторический журнал]]»|тип=журнал|год=2002|том=|номер=10|страницы=67—72|issn=|doi=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Струков Д. П.|заглавие=[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%94._%D0%9F._%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B5._%D0%98%D0%92_%D0%A2.48._1892.pdf Артиллерийский исторический музей в Петербурге]|ссылка=|язык=русский|издание=«[[Исторический вестник]]»|тип=журнал|год=1892|том=48|номер=|страницы=209—238|issn=|doi=}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.artillery-museum.ru Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503010312/http://www.artillery-museum.ru/ |date=2019-05-03 }}
* [http://www.museum.ru/M152 Страница на сайте «Музеи России»]

[[Категория:Рәсәйҙең хәрби-тарих музейҙары]]
[[Категория:Техник музейҙар]]
[[Категория:Санкт-Петербург музейҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Санкт-Петербургтың иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>toc65fpbhrz140pttb2lyvaql7xknwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агапонов Николай Нефёдович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155323</id>
    <revision>
      <id>1300194</id>
      <parentid>1281859</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T23:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6464" sha1="5rgo2laejnmiwi6j1xokeiz68b6k0js" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Агапонов Николай Нефёдович''' ({{Lang-uk|Микола Нефедович Агапонов}}; [[9 апрель]] [[1940 йыл]]) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәр кандидаты (1985), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005), профессор; Украинаның урман хужалығы академияһының мөхбир ағзаһы, Ҡырым Фәндәр академияһының ассоциацияланған ағзаһы.

== Биографияһы ==
Николай Нефёдович Агапонов 1940 йылдың 9 апрелендә Силәбе өлкәһенең Троицк ҡалаһында тыуған.

=== Белеме ===
1969 йылда Воронеж урман техник (хәҙерге Воронеж дәүләт урман техник университеты) институтын «Урман сәнәғәте машиналары һәм механизмдары» һөнәре буйынса тамамлап, «инженер-механик» квалификацияһына эйә була.

1984 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004024926 Диссертация кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115063727/https://search.rsl.ru/ru/record/01004024926 |date=2019-11-15 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда ауыл хужалығы фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Диссертация Милли Украина урман техник университетында яҡлана.

=== Эшмәкәрлеге ===
1975—1981 йылдарҙа Николай Агапонов кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, 1981—1994 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994—1999 йылдарҙа Ҡырым тау-урман ғилми-тикшеренеү станцияһында төп ғилми хеҙмәткәр була. 1999—2000, 2004—2006 йылдар осоронда ошо уҡ ғилми-тикшеренеү станцияһы директоры була. 2006—2007 йылдарҙа — Украинаурман хужалығы һәм аргоруманмелиорация ғилми-тикшеренеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре ([[Харьков]]).

2007—2011 йылдарҙа Украинаның Биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу Милли университетының ([[Аҡмесджит|Симферополь]]) Ҡырым агротехник университеты көньяҡ филиалында педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. «Урман хужалығы эштәре механизацияһы», «Һаҡлаусы урман үҫтереү», «Урман мелиорацияһы», «Урманагроландшафттар», «Урманды рекреацион файҙаланыу», «Урман сәйәсәте» дисциплиналарынан уҡыта, квалификациялы бакалавр һәм специалист кимәленән — «Урман хужалығы». 2004 йылдан аспирантура етәкләй, бер нисә фән кандидаты әҙерләгән.

Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — ташлы ерҙә һәм тау шарттарында урманмелиорация эштәрен механизациялау:

* тупраҡ тәрәндән йомшартҡанда уның деформацияһын билдәләү ;
* тупраҡты эшкәртеү ҡоралдары һәм ҡорамалдарында эшсе органдарҙың туҙыуын тикшереү;
* орлоҡтарҙы үлсәү, үҫемлектәрҙе ултыртыу, тупраҡтан таштарҙы айырыуҙа ҡулланылған ҡорамалдар һәм машиналар өсөн эш органдары һәм ҡулайламалар эшләү.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 5 монография, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу һәм патент авторы&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1199481 Изобретатель АГАПОНОВ НИКОЛАЙ НЕФЕДОВИЧ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://findpatent.ru/byauthors/1199481/ Патенты автора АГАПОНОВ НИКОЛАЙ НЕФЕДОВИЧ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://uapatents.com/patents/agaponov-mikola-nefedovich База патентів України − Агапонов Микола Нефедович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115063727/http://uapatents.com/patents/agaponov-mikola-nefedovich |date=2019-11-15 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 2000 йыл - «Ҡырым автономиялы республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре»
* 2009 йыл — «Украинаның атҡаҙанған уйлап табыусыһы».

== Сығанаҡтар ==
* Лесоводческая академия наук Украины. Справочник. / Под редакцией профессора Ю. М. Дебринюка. — Львов: Камула, 2010. — 340 страниц. Стр. 12-13. ISBN 978-966-433-049-4.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=22642 АГАПО́НОВ Микола Нефедович]{{ref-uk}}
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1940 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Воронеж дәүләт урман-техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Ауыл хужалығы фәндәре докторҙары]]</text>
      <sha1>5rgo2laejnmiwi6j1xokeiz68b6k0js</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аряев Леонид Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155459</id>
    <revision>
      <id>1300222</id>
      <parentid>1279058</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T07:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8310" sha1="8lr9h3g3pc0b6yueib3z4p1goqrjg5k" xml:space="preserve">{{Ғалим|Имя=Аряев Леонид Николаевич|Оригинал имени=|Изображение=Аряев_Леонид_Николаевич.jpg|Ширина=210 px|Описание изображения=|Дата рождения=18.06.1923|Место рождения=[[Тарханово (Мордовия)|Тарханово]],&lt;br&gt; [[Советская Россия]]|Дата смерти=04.04.1976|Место смерти={{МС|Одесса}},&lt;br&gt; [[Украинская ССР]], [[СССР]]|Научная сфера=[[медицина]]|Гражданство={{USSR}}|Место работы=[[Одесский национальный медицинский университет|ОНМУ]]|Учёная степень=|Учёное звание=|Альма-матер=[[Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова|Военно-медицинская академия]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=|Известна как=|Награды и премии={{{!}}
{{!}} {{Орден Красной Звезды}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{Медаль За оборону Ленинграда}}{{!!}} {{Медаль За боевые заслуги}}{{!!}} {{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
{{!}}}|Роспись=|Ширина росписи=|Сайт=|Викитека=|Викисклад=}}

'''Аряев Леонид Николаевич''' ({{Lang-uk|Леонід Миколайович Аряєв}}; [[1923 йыл|1923]]—[[1976 йыл|1976]]) — украин совет ғалимы, анестезиолог-реаниматолог, медицина фәндәре докторы, профессор, медицина хеҙмәте полковнигы.
[[Украина ССР-ы]] [[Одесса]], [[Николаев]], [[Херсон]] өлкәләрендә һәм шулай уҡ [[Молдавия ССР-ы]] анестезиология хеҙмәтен ойоштороусы. Яҡынса 100 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ике монография авторы&lt;ref name=&quot;mednecropol&quot;&gt;[http://mednecropol.ru/a/aryaev-ln/aryaev-ln.htm Аряев Леонид Николаевич (1923—1976)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128011222/http://www.mednecropol.ru/a/aryaev-ln/aryaev-ln.htm |date=2017-11-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Тарханово ауылында [[1923 йыл]]дың [[18 июнь|18 июн]]ендә тыуған, хәҙерге [[Мордовия Республикаһы]] территорияһында.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, хәрби наградаларға эйә.

Хәрби-медицина академияһын [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] (ВМА, хәҙерге С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын 1946 йылда, 1957 йылда академик П. А. Куприянов клиникаһының хирургтарҙы камиллаштырыу факултетын) тамамла. Шулай уҡ Хәрби-медицина академияһының анестезиологтары курсында 1958—1965 йылдарҙа уҡый.

1946—1955 йылдарҙа Леонид Аряев медсанчаста хирург булып эшләй, 1957—1967 йылдарҙа ошо уҡ хәрби округ госпиталендә бер үк ваҡытта уҡыу һәм квалификация күтәреү курстарының етәксеһе була. 1966 йылда ВМА-ла «Анальгезия и поверхностный наркоз закисью азота при непродолжительных операциях, некоторых диагностических исследованиях и с лечебной целью» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яһай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005950572 Автореферат диссертации на соискание ученой степени д-ра мед. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115144820/https://search.rsl.ru/ru/record/01005950572 |date=2019-11-15 }}&lt;/ref&gt;. 1967 йылдан алып Одесса медицина институтының (хәҙер Одесса милли медицина университеты) доценты (1967—1068), хирургия кафедраһы профессоры (1968—1969), реаниматология һәм анестезиология кафедраһы мөдире (1969—1976). Шулай уҡ Одесса өлкә һаулыҡ һаҡлау бүлегенең баш белгесе була, Молдавия һәм Украина көньяҡ төбәгендә анестезиология һәм реаниматология хеҙмәтен ойоштороусы. Л. Н. Аряев етәкселеге аҫтында 13 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертациялары яҡланған&lt;ref&gt;[https://onmedu.edu.ua/istorija-kafedri-anesteziologii-intensivnoi-terapii-z-pisljadiplomnoju-pidgotovkoju/ Одеський національний медичний університет | Історія кафедри анестезіології та інтенсивної терапії]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

1976 йылдың 4 апрелендә Украина ССР-ының Одесса ҡалаһында вафат була. Икенсе христиан ҡала зыяратында ерләнгән&lt;ref name=&quot;mednecropol&quot;/&gt; Уның улы Николай (тыуған 1950) — шулай уҡ ғалим-медик.&lt;ref&gt;[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=44413 АРЯ́ЄВ Микола Леонідович]&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «Ленинград оборонаһы өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», « 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн»&lt;ref name=&quot;mednecropol&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=44412 Леонід АРЯЄВ Миколайович]{{ref-uk}}
* [http://anest.klubok.od.ua/5-istoriya.html Одесса Милли медицина университеты — анестезиология кафедраһы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023234506/http://anest.klubok.od.ua/5-istoriya.html |date=2018-10-23 }}
[[Категория:Полковниктар (СССР)]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1976 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Одесса медицина унивеситеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Ленинград Хәрби-медицина академияһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>8lr9h3g3pc0b6yueib3z4p1goqrjg5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксельруд Григорий Абрамович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155463</id>
    <revision>
      <id>1300197</id>
      <parentid>1063318</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T01:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6953" sha1="gwau1dssxeazzf8bzaxn4yyhu8sxkyd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аксельруд Григорий Абрамович''' ({{Lang-uk|Григорій Абрамович Аксельруд}}, [[1919 йыл]]—[[2001 йыл]]) — совет һәм украин ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор; Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре ([[1992]]).

== Биографияһы ==
[[1919 йыл]]дың [[1 май]]ында Киевта тыуа.

[[1944 йыл]]да Мәскәү химик машиналар эшләү институтын тамамлай (хәҙер — Мәскәү дәүләт инженер экологияһы университеты). [[1944]]—[[1949 йыл]]дарҙа производствола эшләй. [[1949 йыл]]да Львов политехник институтында (хәҙер — «Львов политехникаһы» Милли университетында ассистент, [[1950]]—[[1958 йыл]]дарҙа — өлкән уҡытыусы, [[1958]]—[[1967 йыл]]да — доцент, ә [[1967]]—[[1969 йыл]]дарҙа профессор була. Григорий Абрамович [[1969]]—[[1987 йыл]]дарҙа «Химик етештереү процестары һәм аппараттары» кафедраһы мөдире булып, [[1987]]—[[1995 йыл]]дарҙа — «Химик инженерия һәм сәнәғәт экологияһы» кафедраһы профессоры. [[1955 йыл]]да «Ҡаты киҫәксәләрҙең иреү кинетикаһында гидродинамика ҡулланыу тураһында»&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005861846 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата техн. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240529121822/https://search.rsl.ru/ru/record/01005861846 |date=2024-05-29 }}&lt;/ref&gt; темаһына — кандидатлыҡ, ә 1967 йылда — «Күҙәнәкле есемдәрҙән матдәләрҙе диффузион алыуҙың аналитик теорияһы»&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005927015 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора техн. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119185954/https://search.rsl.ru/ru/record/01005927015 |date=2025-01-19 }}&lt;/ref&gt; темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана&lt;ref name=&quot;lp&quot;&gt;[http://lp.edu.ua/news/2019/vydatnyy-naukovec-i-pedagog-kafedra-himichnoyi-inzheneriyi-vidznachyla-100-litniy-yuviley Видатний науковець і педагог: кафедра хімічної інженерії відзначила 100-літній ювілей профессора Григорія Аксельруда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922023813/http://lp.edu.ua/news/2019/vydatnyy-naukovec-i-pedagog-kafedra-himichnoyi-inzheneriyi-vidznachyla-100-litniy-yuviley |date=2019-09-22 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

[[1995 йыл]]дан алып [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та йәшәй һәм [[2001 йыл]]дың [[6 май]]ында вафат була.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Ғалим [[ҡаты есем]] − [[шыйыҡса]] системаһында моделләштереү һәм ауырлыҡ алмашыу аппаратураһы иҫәбе ысулдарын эшләй. [[1965]]—[[1987 йыл]]дарҙа «Ҡаты фазалы системаларҙа ауырлыҡ алмашыныуы» йүнәлеше буйынса ғилми мәктәп ойоштора һәм етәкләй. Ҡаты есемдәрҙең иреү һәм һыҡтырылыу процестарының аналитикаһы, капилляр-күҙәнәкле мөхиттә күләм алмашыныуы теорияларын тәҡдим итә, капиллярҙарҙа гетероген процестарҙың үҙ-ара бәйләнешен тикшерә. Үҙенең шәхси теоретик күҙаллауҙарынан сығып, бер нисә технологик процесты һәм ысулды тәҡдим итә. Улар производствоға индерелә, атап әйткәндә ашлама эшләүҙә, органик синтез продукттары етештереүҙә, йыйылған һыуҙарҙы таҙартыуҙа, алюминь эшләүҙә һәм башҡа тармаҡтарҙа ҡулланыла.

Ҡаты фазалы системаларҙа йылылыҡ-масса алмашыныуы процестары өлкәһендә 500-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә, методик ҡулланмалар һәм 8 монография авторы&lt;ref&gt;[https://lpce.lviv.ua/department/prominent/akselrud Аксельруд Григорій Абрамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216221225/http://lpce.lviv.ua/department/prominent/akselrud |date=2019-12-16 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, уның эштәренең ҡайһы берҙәре поляк, венгр, болгар, инглиз телдәренә тәржемә ителгән&lt;ref name=&quot;lp&quot;/&gt;; шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/840993 Изобретатель АКСЕЛЬРУД ГРИГОРИЙ АБРАМОВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=43493 АКСЕЛЬРУ́Д Григорій Абрамович]{{ref-uk}}
* [http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-CNB-a327784&amp;strq=l_siz=20 Аксельруд, Григорий Абрамович (доктор технических наук; 1919—2001)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2001 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Киевта тыуғандар]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт инженер экологияһы университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>gwau1dssxeazzf8bzaxn4yyhu8sxkyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрийчук Василий Гаврилович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155527</id>
    <revision>
      <id>1300217</id>
      <parentid>1150629</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T04:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7327" sha1="l2gcg0mgenj1pylyi3d3w8z4317m2kb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Андрийчук Василий Гаврилович''' ({{Lang-uk|Андрійчук Василь Гаврилович}}; [[13 ғинуар]] [[1938 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]] ғалимы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Украина милли академияһының үҫемлекселек, аграр иҡтисад һәм аҙыҡ-түлек бүлеге академигы.

150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 14 дәреслек һәм монография авторы&lt;ref name=&quot;latifundist&quot;&gt;[https://latifundist.com/dosye/andrijchuk-vasilij-gavrilovich Василий Андрийчук]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kneu&quot;&gt;[https://kneu.edu.ua/ua/depts1/k_ekonomiky_agropromyslovyh_formuvan/vikl_eaf/Andrijchuk.V.G/ Андрійчук Василь Гаврилович]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Василий Гаврилович Андрийчук 1938 йылдың 13 ғинуарында Украина ССР-ы Винница өлкәһе Шаргородская Слобода ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағас, ауыл хужалығы техникумында уҡыуын дауам итә. Агроном һәм колхоз иҡтисадсыһы булып, ә аҙаҡ — ауыл партия район комитетында эшләй. 1966 йылда Украина Компартияһы Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай һәм 1992 йылда — [http://www.imisp.ru/ [[Санкт-Петербург]] халыҡ-ара менеджмент институтын] тамамлай 1969 йылда ул Д. С. Колротченко исемендәге Киев халыҡ хужалығы институтында «Внутрирайонное планирование закупок сельскохозяйственной продукции и его роль в укрепление экономики колхозов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1987 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты|Ленинград иҡтисад университетының]] ғалимдар советы ултырышында «Производственный потенциал и эффективность его использования в сельском хозяйстве» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008506069 Диссертация доктора экономических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115053950/https://search.rsl.ru/ru/record/01008506069 |date=2019-11-15 }}&lt;/ref&gt;

Юғары партия мәктәбен тамамлағас, 1966—1969 йылдарҙа ул Украина Компартияһы Шаргородский район комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы булып эшләй. 1969 йылдан алып [[Киев]] халыҡ хужалығы институтында (хәҙер Адим Гетьман исемендәге Киев милли университеты) иҡтисад һәм ауыл хужалығын ойоштороу кафедраһында (хәҙер аграр менеджмент кафедраһы) ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор (1988 йыл) булып эшләй. Әлеге ваҡытта менеджмент һәм агробизнес иҡтисады кафедраһы профессоры)&lt;ref&gt;[https://kneu.edu.ua/ua/depts1/k_ekonomiky_agropromyslovyh_formuvan/vikl_eaf/Andrijchuk.V.G/ Андрійчук Василь Гаврилович]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Украина Юғары Радаһының сәйәсәт һәм ер мөнәсәбәттәре буйынса штаттан тыш комитет кәңәшсеһе.

Василий Гаврилович агро иҡтисадта яңы фәнни йүнәлеш эшләй: етештереү потенциалы проблемаларынының теоретик-методолгик нигеҙләүгә ҙур өлөш индерә Бер нисә иҡтисад фәндәре кандидатын әҙерләй&lt;ref name=&quot;latifundist&quot;/&gt;.

Ул шулай уҡ ауыл хужалығын капиталлаштырыу проблемаларын фәнни нигеҙҙә эшкәртеүҙе башлаусы. Ғалимдарың иң ҙур ҡаҙанышы булып заманса уҡытыу китабын сығары тора. Уның «Аграр предприятиелар иҡтисады» дәреслеге&lt;ref&gt;[http://studentbooks.com.ua/content/view/132/39 Економіка аграрних підприємств: Підручник]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; халыҡ-ара конкурста еңеүсе була. Был эшенең төп нигеҙҙәре уның «Агросәнәғәт комплексы предприятиелары иҡтисады» яңы дәреслегенә индерелгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1987 йылда [[СССР]] ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнә.
* Украина Мәғариф һәм фән министрлығының «За научные достижения» билдәһенә (2006) һәм Украина Милли аграр фәндәр академияһының Почетлы билдәһенә (2007) лайыҡ була.
* Шулай уҡ Украина Аграр сәйәсәт министрлығының «Почет билдәһе» (2004), «Украинаның мәғариф отличнигы» билдәһе (2001) һәм «Пётр Могила» (Нагрудний знак «Петро Могила»)&quot; (2011) тамғаһы менән бүләкләнә.
* «Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» почетлы исеменә лайыҡ (2008).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=44220 Василь АНДРИЙЧУК Гаврилович]{{ref-uk}}
* [http://ubooks.com.ua/books/000144/inx3.php Василь Андрийчук Гаврилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921200036/http://ubooks.com.ua/books/000144/inx3.php |date=2020-09-21 }}{{ref-uk}}
* [https://scholar.google.ru/citations?user=Zykj2yIAAAAJ&amp;hl=ru Scholar сайтында профиле]

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1938 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>l2gcg0mgenj1pylyi3d3w8z4317m2kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арбузов Борис Андреевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156414</id>
    <revision>
      <id>1300218</id>
      <parentid>962442</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T06:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14736" sha1="qs5070odlq89imuopietly9n6mrn4kd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арбузов Борис Андреевич''' ([[12 май]] [[1938 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] физигы, элементар өлөшсәләрҙең теоретик физикаһы һәм ҡырҙың квант теорияһы өлкәһендә белгес. Физика-математика фәндәре докторы (1970), профессор (1980)&lt;ref name=&quot;enc_niiyaf&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия Московского университета. Научно-исследовательский институт ядерной физики им. {{nobr|Д. В. Скобельцына}}|серия=|ссылка=|ответственный=|место=Москва|издательство=Библион — Русская книга|год=2006|том=|страниц=352|страницы=169|isbn=5-902005-05-1}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Борис Андреевич Арбузов 1938 йылдың 12 майында [[Мәскәү]] ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — Андрей Иванович Арбузов, генерал-майор-инженер, авиацияның тоҫҡаусы системалары һәм бомба ташлау өлкәһендә билдәле белгес&lt;ref name=&quot;vvia&quot;&gt;{{Cite web|title=Арбузов Андрей Иванович|work=Большая электронная энциклопедия ВВИА им. проф. {{nobr|Н. Е. Жуковского}}|author=|publisher=nasledie-vvia.ru|url=http://nasledie-vvia.ru/index.php?id=15&amp;id_wiki_user=30|date=|format=HTML|accessdate=07.01.2015}}&lt;/ref&gt;.

Борис Арбузов 1955 йылда урта мәктәпте тамамлай һәм [[Мәскәү дәүләт университеты|{{S|М. В. Ломоносова}} исемендәге Мәскәү дәүләт университетының]] физика факультетына уҡырға инә. 1961 йылда уны отличие менән тамамлай.

Бынан һуң, 1961—1965 йылдарҙа, Арбузов Дубна ҡалаһында ([[Мәскәү өлкәһе]]) [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты]]ның теоретик физика лабораторияһында эшләй. 1965 йылда «О разложимости S-матрицы по константе связи в квантовой теории поля» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;enc_niiyaf&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия Московского университета. Научно-исследовательский институт ядерной физики им. {{nobr|Д. В. Скобельцына}}|серия=|ссылка=|ответственный=|место=Москва|издательство=Библион — Русская книга|год=2006|том=|страниц=352|страницы=169|isbn=5-902005-05-1}}&lt;/ref&gt;.

1966 йылдан Арбузов юғары энергиялар физикаһы Институтының (Протвино, [[Мәскәү өлкәһе]]) теоретик физика бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1970 йылда «Геометрические схемы взаимодействия элементарных частиц» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;enc_niiyaf&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия Московского университета. Научно-исследовательский институт ядерной физики им. {{nobr|Д. В. Скобельцына}}|серия=|ссылка=|ответственный=|место=Москва|издательство=Библион — Русская книга|год=2006|том=|страниц=352|страницы=169|isbn=5-902005-05-1}}&lt;/ref&gt;. Лаборатория етәксеһе, шунан төп ғилми хеҙмәткәре була&lt;ref name=&quot;soros1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Б. А. Арбузов.|заглавие=Открытие самой тяжёлой элементарной частицы|ссылка=http://window.edu.ru/resource/956/20956/files/9609_094.pdf|издание=Соросовский образовательный журнал|тип=|место=|издательство=|год=1996, {{nobr|№ 9}}|том=|страницы=94—99|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1973—1993 йылдарҙа Арбузов СССР фәндәр академияһының (һуңынан Рәсәй фәндәр академияһы) нейтрин физикаһы буйынса ғилми советы ағзаһы була&lt;ref name=&quot;enc_niiyaf&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия Московского университета. Научно-исследовательский институт ядерной физики им. {{nobr|Д. В. Скобельцына}}|серия=|ссылка=|ответственный=|место=Москва|издательство=Библион — Русская книга|год=2006|том=|страниц=352|страницы=169|isbn=5-902005-05-1}}&lt;/ref&gt;.

1999 йылдан алып Борис Арбузов Мәскәү дәүләт университетының ядро физикаһы ғилми-тикшеренеү институтында юғары энергиялар теоретик физикаһы бүлегенең (ОТФВЭ)&lt;ref name=&quot;enc_niiyaf&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия Московского университета. Научно-исследовательский институт ядерной физики им. {{nobr|Д. В. Скобельцына}}|серия=|ссылка=|ответственный=|место=Москва|издательство=Библион — Русская книга|год=2006|том=|страниц=352|страницы=169|isbn=5-902005-05-1}}&lt;/ref&gt; баш ғилми хеҙмәткәре вазифаһында эшләй.

1973 йылдан Арбузов МДУ-ның физика факультетында уҡытыусы булып эшләй, элементар өлөшсәләр физикаһы буйынса лекциялар курсы уҡый&lt;ref name=&quot;fech&quot;&gt;{{Cite web|title=Кафедра физики элементарных частиц|work=|author=|publisher=www.sinp.msu.ru|url=http://www.sinp.msu.ru/en/node/10054|date=|format=HTML|accessdate=07.01.2015}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылда уға профессор исеме бирелә.

Улы — Андрей [[:ru:Арбузов, Андрей Борисович|Арбузов]]

== Ғилми һөҙөмтәләре ==
Борис Арбузовтың ғилми һөҙөмтәләре ҡырҙың квант теорияһында пертурбатив булмаған (йәғни бәйләнеш константаһы буйынса ҡуҙғыу теорияһы сиктәренән сығыусы) эффекттарҙы тикшереү, шулай уҡ [[Элементар киҫәксә|элементар киҫәксәләр]]ҙең үҙ-ара тәьҫир итешеү процесстарын тасуирлау өсөн тейешле алымдарҙың үҫеше менән бәйле. Атап әйткәндә, был алым үҙ-ара көсһөҙ электр тәьҫирләшеүендә үҙенән-үҙе симметрия боҙолоуын һүрәтләү өсөн, шулай уҡ квант хромодинамикаһында Грин функциялары өсөн Швингер—Дайсон тигеҙләмәләрен сығарыу өсөн ҡулланылған&lt;ref name=&quot;enc_niiyaf&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия Московского университета. Научно-исследовательский институт ядерной физики им. {{nobr|Д. В. Скобельцына}}|серия=|ссылка=|ответственный=|место=Москва|издательство=Библион — Русская книга|год=2006|том=|страниц=352|страницы=169|isbn=5-902005-05-1}}&lt;/ref&gt;.

Элементар өлөшсәләр физикаһының төрлө проблемаларына арналған күп кенә белем биреү күҙәтеү мәҡәләләре яҙған&lt;ref name=&quot;soros1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Б. А. Арбузов.|заглавие=Открытие самой тяжёлой элементарной частицы|ссылка=http://window.edu.ru/resource/956/20956/files/9609_094.pdf|издание=Соросовский образовательный журнал|тип=|место=|издательство=|год=1996, {{nobr|№ 9}}|том=|страницы=94—99|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;soros2&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Б. А. Арбузов.|заглавие=Физика подкритического состояния ядерного реактора|ссылка=http://window.edu.ru/resource/973/20973/files/9701_073.pdf|издание=Соросовский образовательный журнал|тип=|место=|издательство=|год=1997, {{nobr|№ 1}}|том=|страницы=73—78|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;soros3&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Б. А. Арбузов.|заглавие=Осцилляции нейтрино — рентген для небесных тел?|ссылка=http://window.edu.ru/resource/050/21050/files/9809_086.pdf|издание=Соросовский образовательный журнал|тип=|место=|издательство=|год=1998, {{nobr|№ 9}}|том=|страницы=86—91|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡайһы бер баҫмалары ==
* ''B. A. Arbuzov, A. A. Logunov, A. N. Tavkhelidze, ''{{Comment|R. N. Faustov|Фаустов, Рудольф Николаевич}}''&lt;span class=&quot;ts-comment-commentedText&quot; title=&quot;Фаустов, Рудольф Николаевич&quot;&gt;R. N. Faustov&lt;/span&gt;''. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0031916362902214 The asymptotic behavior of the scattering amplitudes and the renormalisation group method], Physics Letters, 1962, v.{{nbsp|1}}2, No.{{nbsp|1}}3, p.{{nbsp|1}}150—152.
* ''Б. А. Арбузов, А. А. Логунов''. [http://ufn.ru/ufn77/ufn77_11/Russian/r7711e.pdf Строение элементарных частиц и связи между различными силами природы]. Успехи физических наук, 1977, т.{{nbsp|1}}123, вып.{{nbsp|1}}3, с.{{nbsp|1}}505—529.
* ''{{Comment|А. И. Алексеев|Алексеев, Алексей Иванович}}, Б. А. Арбузов, {{Comment|В. А. Байков|Байков, Виталий Анварович}}''. [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=tmf&amp;paperid=2453&amp;option_lang=rus Инфракрасные асимптотики глюонных функций Грина в квантовой хромодинамике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930114009/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=tmf&amp;paperid=2453&amp;option_lang=rus |date=2019-09-30 }}. // Теоретическая и математическая физика, 1982, т.{{nbsp|1}}52, №{{nbsp|1}}2, с.{{nbsp|1}}187—198.
* ''Б. А. Арбузов, Э. Э. Боос, {{Comment|А. И. Давыдычев|Давыдычев, Андрей Иванович}}''. [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=tmf&amp;paperid=4177&amp;option_lang=rus Инфракрасные асимптотики глюонных функций Грина в ковариантной калибровке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930114032/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=tmf&amp;paperid=4177&amp;option_lang=rus |date=2019-09-30 }}. // Теоретическая и математическая физика, 1988, т.{{nbsp|1}}74, №{{nbsp|1}}2, с.{{nbsp|1}}163—170.
* ''B. A. Arbuzov, V. I. Savrin, {{Comment|S. A. Shichanin|Шичанин, Сергей Александрович}}''. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0370269392908663 On a mechanism of GSI resonance production], Physics Letters, 1992, v.{{nbsp|1}}B275, No.{{nbsp|1}}1—2, p.{{nbsp|1}}144—148.
* {{Китап|автор=Boris A. Arbuzov.|заглавие=Non-perturbative effective interactions in the Standard Model|серия=De Gruyter Studies in Mathematical Physics, v.23|ссылка=http://www.degruyter.com/view/product/203910|ответственный=|место=Berlin|издательство=Walter de Gruyter|год=2014|том=|страниц=225|страницы=|isbn=978-3-11-030292-9}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=19404 Арбузов Борис Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930114055/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=19404&amp;option_lang=rus |date=2019-09-30 }}, www.mathnet.ru
* [http://istina.msu.ru/profile/boris.arbuzov/ Арбузов Борис Андреевич], istina.msu.ru
* [https://www.msu.ru/thanks/k-yubileyu-arbuzova.html К юбилею Б. А. Арбузова], www.msu.ru
* [http://www.expertcorps.ru/science/whoiswho/info/42487 Профиль в базе данных] Корпус экспертов по естественным наукам
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XX быуат физиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1938 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>qs5070odlq89imuopietly9n6mrn4kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аварҙар (күсмә халыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167213</id>
    <revision>
      <id>1300192</id>
      <parentid>1285617</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48994" sha1="a6onrqbt7r09r9crvgpjrmtkjklltar" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аварҙар''' ({{Lang-el|Άβαροι}}; {{Lang-la|Avari}}; {{Lang-orv|обърѣ}}, ед.ч объринъ; {{Lang-ru|о́бры}}) — VI быуатта Үҙәк Европаға күсеп килгән һәм унда Авар ҡағанаты (VI—IX бб.) дәүләтен төҙөгән килеп сығышы буйынса үҙәк азиялы күсмә халыҡ. Шулай уҡ билдәһеҙ сығышлы төрлө евразия күсмә халыҡтары альянсы составына ингән '''Вархонитҙар'''&lt;ref name=&quot;eou&quot;&gt;[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CV%5CAvars.htm Avars] at the [[Encyclopedia of Ukraine]]&lt;/ref&gt; ('''Varchonites''') һәм '''Псевдоаварҙар'''&lt;ref&gt;According to Grousset, Empire of the Steppes, page 171,[[Theophylact Simocatta]] called them pseudo-Avars because he thought the true Avars were the [[Rouran Khaganate|Rouran]].&lt;/ref&gt; (византия сығанаҡтарында) булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;EOBE&quot;&gt;{{Китап|ref=Frassetto|заглавие=Encyclopedia of Barbarian Europe: Society in Transformation|ссылка=https://books.google.com/books?id=yW-GfElbafQC|издательство=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1576072639|страницы=54—55|автор=Frassetto, Michael|год=2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WM&quot;&gt;{{Китап|ref=Waldman|заглавие=Encyclopedia of European Peoples|ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC|год=2006|издательство={{Нп3|Infobase Publishing}}|isbn=978-1-4381-2918-1|страницы=46—49|автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beckwith390&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Beckwith|2009}}: «… the Avars certainly contained peoples belonging to several different ethnolinguistic groups, so that attempts to identify them with one or another specific eastern people are misguided.»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kyzlasov&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Kyzlasov|1996}}: «The Juan-Juan state was undoubtedly multi-ethnic, but there is no definite evidence as to their language… Some scholars link the Central Asian Juan-Juan with the Avars who came to Europe in the mid-sixth century. According to widespread but unproven and probably unjustified opinion, the Avars spoke a language of the Mongolic group.»&lt;/ref&gt;{{Sfn|Pritsak|1982}}. Традиция буйынса аварҙар жужандарға&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Китап|автор=Таскин В. С.|заглавие=Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху|ответственный=Н. Ц. Мункуев|год=1984|издание=|место=Москва|издательство=Наука|страницы=4|страниц=487|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/avarskie-drevnosti-kak-vozmozhnaya-osnova-dlya-vydeleniya-arheologicheskih-pamyatnikov-zhuzhaney|автор=Комиссаров С. А., Шульга Д. П.|заглавие=Аварские древности как возможная основа для выделения археологических памятников жужаней|год=2009|язык=|издание=Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология|тип=|том=8|выпуск=5|номер=|страницы=186—188|issn=1818-7919}}&lt;/ref&gt;тиңләштерелә. Күпселек тикшеренеүселәр фекере буйынса, жужандарҙың төп ҡәбиләләре [[Монгол халыҡтары|монгол телле]], әммә улар ҡайһы бер [[Төрки халыҡтар|төрки]] ҡәбиләләрҙе лә буйһондорған була&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=|автор=Конрад Н. И.|заглавие=Избранные труды: история|ответственный=|год=1974|издание=|место=Москва|издательство=Наука|страницы=348|страниц=472|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=|автор=|заглавие=Всемирная история. Том III|ответственный=|год=1957|издание=|место=Москва|издательство=Академия наук СССР. Государственное издательство политической литературы|страницы=30|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.'''Уарҙар''' (шулай уҡ '''Варҙар''', ''ҡытай телендә'': ''滑''; ''пиньинь'': ''Huá'') — Европала эфталиттар һәм Ҡытайҙа ''Yanda'' (''嚈噠'') тип аталған һәм Хорезмдың өҫтөнлөклө этносынан торған конфедерацияның этник компоненттарының иң ҙуры булған. По мнению [[Фирҙәүси]] фекеренсә, Уарҙарҙың легендар ата-бабаһы [[Афрасиаб (правитель)|Афрасиаб]] булған.

Феофилакт Симокатт хеҙмәттәренә ярашлы, уарҙар (хиониттар менән бергә) европа аварҙарының ата-бабалары булған.

== Этник сығышы ==
Әлеге ваҡытта тарихнамәлә аварҙар этногенезына өс төп ҡараш бар:

# улар монгол телле этнос — сяньби йәки жужандәр.
# улар төрки телле [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар]] этносы;
# күпселектә улар иран телле этнос —Арал буйында йәшәгән һәм [[уғырҙар]] менән берләшкән хиониттар. Б. э. т. IV быуатта Аммиан Марцеллин телгә ала (шулай уҡ ҡара: уарҙар);

Шуның менән бергә бөтә теориялар ҙа төрлө этник элементтарың йоғонтоһо булыуы, һәм аварҙар, ҡайһы осраҡта ла, бер төрлө генә ҡәбилә түгел, уларҙың Европаға үтеп ингән һайын, төрки ҡәбиләләренең көслө йоғонтоһо аҫтында булыуы менән ризалаша&lt;ref&gt;Краткий обзор мнений см. [http://turkicethnogenesis.narod.ru/03.html ''Фарид Шафиев''. Этногенез и история миграций тюркских кочевников: закономерности процесса ассимиляции. Баку 2000.]&lt;/ref&gt;.

Традиция буйынса тарихсылар араһында аварҙарҙы үҙәк азия жуань-жуань (жоу-жань) — ({{Ҡытайса||蠕蠕|Ruǎnruǎn}}, йәки {{Ҡытайса||柔然|Róurán}}) халҡы менән оҡшатыу ҡабул ителгән. Б Шпулер, Й. Маркварт, В Эберһард, Р. Груссэ, К. Менгес, П. Пельо, Е. А. Хелимский ошо фекер яҡлы. Үрҙә аталған тикшереүселәр фекере буйынса, жужандәрҙең монгол теллелеге бәхәсһеҙ. Лингвистик материалда славян телдәрендә монгол теленән алынған иртә үҙләштереүҙәр: мәҫәлән, «хоругвь» һәм «телега», шулай уҡ жужандәрҙә билдәле булған [[ҡаған]] титулы менән раҫлана.

Жужань сығышына ҡарата скептик кәйефле ғалимдарҙың фаразынса, жужандәрҙең авар союзына күпмелер өлөшө булыуы мөмкин, тик ул төп түгел, тип һанай. Мәҫәлән, Тарим бассейнынан [[Афғанстан|Афғанстанға]]&lt;nowiki/&gt;күсеп килгән '''хуа''' ({{Ҡытайса||滑|Huá}}) ҡәбиләһе тураһында ҡытай йылъяҙмаһында телгә алына һәм улар юэчжи йәки эфталиттар тармағынан тиелә. [[Төркиә|Төрөк]] тикшеренеүсеһе Мәһмәт Тезжан һалып, хуа эфталит төркөмөнөң сәйәси атамаһы сифатында сығыш яһағандыр тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;transoxiana&quot;&gt;[http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/Tezcan_Apar.pdf ''Tezcan Mehmet, Dr.'' The Ethnonym Apar in the Turkish Inscriptions of the VIII. Century and Armenian Manuscripts // Электронный журнал «Transoxiana» &lt;small&gt;= Journal Libre de Estudios Orientales =&lt;/small&gt; (www.transoxiana.org). — ISSN 1666-7050. {{v|19|04|2019}}]&lt;/ref&gt;.

Иртә аварҙарҙың күп өлөшөнөң иран теллелеген нигеҙләүгә һәм Афғанстан һәм уның янындағы өкәләрҙә йәшәгән: эфталиттар, хионит, кидариттар ҡәбиләләренең «аҡ һундар» (''White Huns, Huns Aryan'') менән туғанлыҡ бәйләнештәре булыуына япон тикшеренеүсеһе Кацуо Эноки&lt;ref&gt;The Origin of the White Huns or Hephthalites. Roma: -East and West, IV. 1955, № 3; смотри также On the nationality of the Hephthalites. Tokyo: Memories of the Department of the Toyo Bunko, № 18, 1959&lt;/ref&gt;хеҙмәттәре тос өлөш индерҙе. Асылда, ошо уҡ позицияны Николай Кёррер, К. Цегледь, А. Һерманн һ. б. яҡлай. А. Һерманндың &quot;Ҡытай атласы&quot;нда [[Хөрәсән]], Тохаристан һәм башҡа уларға йәнәш ятҡан көнсығыш территориялары афу/хур/авар/эфталит халҡының аҫаба ерҙәре сифатында күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;transoxiana&quot;/&gt;

Белешмә әҙәбиәттә&lt;ref&gt;БСЭ. Т. 1, М., 1969.&lt;/ref&gt; аварҙарҙың төрки сығышы хаҡында фараз киң таралған. Был раҫлау ҡағанатҡа ингән төрки ҡәбиләләре йоғонтоһо аҫтында аварҙарҙың этник йөҙө үҙгәреүе менән бәйле булған һуңғы осор өсөн дөрөҫөрәк. Ғилми әҙәбиәттә иртә аварҙарға ҡарата был теорияны венгр тарихсыһы А. Рона-Таш үҫтерә. Уның фекере буйынса, тәүге аварҙар (жужандәр) уғыр (r-төрки) теле төрөндә һөйләшкән, ә авар союзының арҡа үҙәген төрки-[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар (уйғыр)]]&lt;ref&gt;Hungarians and Europe in the Middle Ages. CEU press&lt;/ref&gt;әшкил иткән.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, византия тарихсылары Менандр Протектор (VI быуат) һәм Феофилакт Симокатта (VII быуат) хәбәрҙәренә нигеҙләнеп, Европала — вархониттар (уар һәм хуни ҡәбиләләре), күршеләрен ҡурҡытыр өсөн, аварҙар исемен файҙаланған «псевдоавар», булған тип фаразлай.&lt;blockquote&gt;
Император Юстиниан батша тәхетен биләгән саҡта, уар һәм хунни ҡәбиләләренең ҡайһы бер өлөшө Европаға ҡасып килә һәм урынлаша. Үҙҙәрен авар тип атайҙар, юлбашсыларына почётлы ҡаған исемен бирәләр. Ни өсөн улар үҙатамаһын үҙгәрткән, беҙ хәҡиҡәттән тайпылмай һөйләп бирәбеҙ. Барселт, уннугурҙар, сабирҙар һәм, уларҙан тыш, башҡа һун ҡәбиләләре, үҙҙәре янына уар һәм хунниҙарҙың бер өлөшөн генә күреп, ҡурҡыуға төшкән һәм аварҙар күсенгән тип уйлаған. Шуға күрә улар, үҙҙәренең хәүефһеҙ йәшәүен тәьмин итеү маҡсатында, был ҡасаҡтарҙы йомарт бүләкләгәндәр. Уар һәм хунниҙар, үҙҙәренә ни тиклем уңайлы шарттар тыуыуын күргәнлектән, уларға үҙҙәренең илселектәрен ебәргән халыҡтарҙың хатаһын оҫта файҙаланып, үҙҙәрен аварҙар тип атаған; һөйләшеү, скиф ҡәбиләләре араһында аварҙар иң эшлеклеһе һәм һәләтлеһе тиҙәр. Тәбиғи, беҙҙең көндәргә тиклем был псевдоаварҙар (уларҙы шулай тип йөрөтөү дөрөҫ булыр ине), ҡәбилә эсендә беренселекте үҙләштереп, төрлө исемдәрен: элекке ғәҙәт буйынса уларҙың ҡайһы уар, ә башҡалары хунни атамаһын һаҡланған.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Феофилакт Симокатта]] (перевод С. П. Кондратьева)|заглавие=История|ссылка=https://books.google.ru/books?id=K9l09MKEHkQC&amp;pg=PT331&amp;lpg=PT331}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

== Аварҙарҙың теле ==
Яҙма сығанаҡтарҙа һаҡланып ҡалған авар титулдары һәм шәхси исемдәр [[төрки]] һәм [[монгол]] ҡәбиләләре өсөн универсаль була&lt;ref&gt;[http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/journals/turcologica_1976_40_nemet.pdf ''Немет Ю.'' К вопросу об аварах / перевод с немецкого И. Г. Добродомова. // Turcologica. — Л.: Наука, 1976. — С. 298—305.]&lt;/ref&gt;. Археология мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, аварҙар руна яҙмаһының төрөн ҡулланған, әммә табылған бөтә яҙмалар ҙа ҡыҫҡа һәм асыҡланмайшифровке. Ғалимдар өйрәнгән һәм аңларға тырышҡан берҙән-бер ҡомартҡы: бер һауытҡа грек хәрефтәре менән соҡолоп яҙылған Надь-Сент-Миклош ҡомартҡыһы ғына бар&lt;ref name=mudr&gt;[http://altaica.ru/LIBRARY/mudrak/buyla-zoapan.pdf ''Мудрак О. А.'' Аварская надпись на сосуде из клада Надь-Сент-Миклош // Orientalia et Classica, Аспекты компаративистики — М.: Изд. РГГУ, 2005. — Вып. VI. — С. 81-103.]&lt;/ref&gt;: {{цитата|ΒΟΥΗΛΑ • ΣΟΑΠΑΝ •ΤΕCΗ • ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ • ΒΟΥΤΑΟΥΛ • ΣΩΑΠΑΝ • ΤΑΓΡΟΓΗ • ΗΤΖΙΓΗ • ΤΑΙCΗ}}
Тел белгестәренең һығымталары төрлө. Рәсәй тел белгесе Е. Хелимский аварҙарҙың телен тунгус-маньчжур төркөмөнә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110429032854/http://helimski.com/1.18.doc ''Хелимский Е.'' Тунгусоманьчжурский языковой компонент в Аварском каганате и славянская этимология // Материалы к докладу на XIII Международном съезде славистов. Любляна, 15-21 августа 2003]&lt;/ref&gt;ҡарата. О. Мудрак, киреһенсә, «болғар» (йәғни төрки уғыр «болғар» төркөмө)нә&lt;ref&gt;[http://starling.rinet.ru/Texts/bulgar.pdf ''Мудрак О. А.'' Заметки о языке и культуре дунайских булгар // Аспекты компаративистики 1. — М: изд. РГГУ, 2005. — С. 83-106.]&lt;/ref&gt;тип билдәләне. Болғар тикшеренеүсеһе Ж. Войников был яҙманы тәржемә иткән&lt;ref&gt;Алано-древнеболгарское письмо — В. Тырново: изд. Фабер, 2010. — С. 157—159.&lt;/ref&gt;:

* ''ΒΟΥΗΛΑ • ΣΟΑΠΑΝ'' — «Бойла Жупан», титул — бойл-жупан йәки жупан Бойл, Войлдың исеме.
* ''ΤΕCΗ'' — «теси» — маньчжур телендә ''toso'' — әҙерләү, эшләп сығарыу, эшләү, ҡуйыу (килтереү) монгол ''tos/toso'' — алыу, ҡулына бирергә, йәки эвенк сә ''tojus'', удэгейса ''tausi'' — сүкеү, дағалау{{Sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975}}.
* ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ — «дигетоиги» — прототунгус-маньчжур ''*dug'', эвенкса, эвенса, негидалсә ''duγ'', маньчжурса ''du'', улчийса, орокса ''dūči'', нанайса ''dōči'', удэгейса ''dukte'' — суҡып тишеү, эвенкса ''duγtike, duktike'' — ағасҡа соҡоп яҙыу гравировать, ''duku'' — яҙыу, сыуашса ''tăxşa, tăkxča'' — сүкеү, суҡып тишеү, протоалтайса ''*tugì'', боронғо төрөксә (караханид) ''tög'', төркмәнсә, төрөксә ''döv'', әзербайжанса ''döj'', татарса, башҡортса ''töj'', башҡа төрки телдәрҙә ''tüj'' — һуғырға, туҡылдарға, суҡырға, протомонголса ''*tügsi'', монголса ''tügsi'', халха-монголса ''tügši'', ҡалмыҡса ''tükšэ'', ордосса ''dügši'' — һуғырға, туҡылдарға{{Sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975}}. Дигорса ''dохъ'' — суҡыуға тәғәйенләнгән ағас инструмент, тунгус-маньчжур һәм монгол формалары менән оҡшашлығын күрһәтә.
* ''ΒΟΥΤΑΟΥΛ • ΣΩΑΠΑΝ'' — «Войтаул йәки Бойтаул — жупан» — шәхси исем.
* ''ΤΑΓΡΟΓΗ'' — «тагроги» — тунгус-манчжур ғаиләһендә, эвенкса ''tiγэ, tiγэruk'' — туҫтаҡ, һауыт-һаба, негидальса ''tigэ'' — киң туҫтаҡ, тәрилкә, ульчийса ''tukuru'' — шешә һымаҡ һауыт, корейса tuguri — түңәрәк металл сынаяҡ, японса ''tok(k)uri'' — шешә һымаҡ һауыт, монгол ''toxo’an toqo’ an tuγān'' — атамаһы боронғо төрөк теленән сыҡҡан, металл һауыт, сахаса tögürük, үзбәксә taγar, төркмәнсә ''tagara'', төрөксә ''tagar'', татарса ''taγaraq'' — киң сынаяҡ, протоалтайса ''*t`iage'' — һауыт&lt;ref name=&quot;s-ae&quot;&gt;Altaic etymology. S. Starostin. Copyright 1998—2003. Этимологический словарь алтайских языков, над которым группа исследователей — С. Старостин, А. В. Дыбо, О. А. Мудрак и И. Шервашидзе — работали уже около четырёх лет. Эта база данных содержит большое количество ещё довольно сырого материала, который авторы надеются отполировать в финальном издании, однако готовы выставить этот материал на всеобщее обозрение, чтобы последние достижения алтаистики стали общедоступными. [http://www.starling.rinet.ru Веб-сайт] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627113953/http://www.starling.rinet.ru/ |date=2017-06-27 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc={{уточнить2|Т.__|Уточнить том}}, С. 176}}. Алтай һүҙе енисей телдәренә лә: кет, юг ''ti'', арин ''taj'', пумпоколь ''tïg'', протоформаһы ''*thigэ'' — һауыт. Шлай итеп «тагроги» киң сынаяҡ тигәнде аңлата, яҙыу бокалда түгел, ә киң сынаяҡҡа яҙылған.
* ''ΗΤΖΙΓΗ'' — «итсиги» — монгол телендәге ''itege'', халха-монголса ''itge, jatga,'' бүрәтсә ''idxa'', ҡалмыҡса ''itkэ'', ордосса ''etege'' — ышанырға, эвенкса ''itiγā'', эвенса ''itъγ'' — ни өсөндөр әҙерләргә, эвенкса ''iti'', эвенса ''itqa'', негидальса ''itqa''менән бәйләр кәрәк — йола, протоформа ''*it`á'' — ышаныс, йола&lt;ref name=&quot;s-ae&quot; /&gt;{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т. 1., С. 333}}.
* Һуңғы һүҙ ''ΤΑΙCΗ'' — «тайся» һүҙен ике вариантта аңлатырға мөмкин:
:# маньчжур телендә ''tэjsu'' — ярашлы, үлсәм, ''tэsu'' — ҡәнәғәтләндерергә, орокса ''tes'', негидальса ''tēss'', нанайса ''tias'', удэгейса ''teæsi'' — тулы, бөтөн, маньчжурса ''tusa'', солонса ''tosa'', эвенкса ''tusaka'', удэгейса ''tuhi'', боронғо монголса һәм төркисә ''tusa'' — файҙа, ҡәнәғәт{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т 2., С. 229, 241, 173, 223}};
:# тунгус-маньчжурса ''tэsī'', эвенкса ''tэsi, tэši,'' эвенса ''tes, tъs,'' негидальса ''tэsi'', ульчийа, орокса ''tesu'' — таҙартырға{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т 2., С. 240–241}}.

Шулай итеп, һүҙҙең мәғәнәһе: Бойла жупан, Бойтауыл жупан, ҡәнәғәтлек йәки таҙарыныу өсөн ҡулланһын өсөн, йола буйынса, йәки ышаныс йөҙөнән, яҙыуҙы ҡуйҙы, эшләне, соҡоп яҙҙы.

== Антропологик мәғлүмәттәр ==
Венгр археологтары аварҙарҙы европеоид (күпселеген) тип билдәләүенсә, бәләкәй — өҫтөнлөклө ҡатлам хәҙерге бүрәттәр һәм монгол (Тунгидтар) кеүек [[Монголоид раса|тибында монголоид]] раса һыҙаттарын һаҡлаған. Хәйер, йыш ҡына хакимлыҡ вәкилдәре тип аталған төркөмдә [[Көньяҡ себер расаһы|туран (урта азия) тибындағы]] йөҙ төҙөлөшө билдәләнгән{{Sfn|Кёррер|2001}}.

== Палеогенетика ==
VII—VIII быуаттарҙа ерләнгән 23 авар элита ҡәберендә C, D, F, M, R, Y, Z митохондриаль гаплотөркөм асыҡланған. Элек асыҡланған аварҙарҙың Y-хромосомалы N1a1-M46 (алдараҡ Tat йәки N1c), R1b-U106, I2a-M170 гаплотөркөмдәргә&lt;ref&gt;''Endre Neparáczki'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-53105-5 Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin], 12 November 2019&lt;/ref&gt;, Венгрия аварҙарында Y-хромосомалы N1a1a, C2-P44/M217, G2a, I1, R1a-Z94 һәм E1b-V13 гаплотөркөмдәр өҫтәлде&lt;ref&gt;''Endre Neparaczki'' et al. [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/597997v1 Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin], 2019&lt;/ref&gt;. Vii быуатта Дунай-Тисса йылғалар аралығында VII быуат аварҙарында янындағы аварҙар-һыу өлгөләре араһында ике азия митохондриаль макрогаплотөркөм c4a1a4 ике өлгөһө — береһе C4a1a4a, икенсеһе C4b6 ҡарай. D макрогаплотөркөмөнә 5 өлгө (берәр — D4i2, D4j, D4j12, D4j5a, D5b1), өс өлгө — F гаплотөркөмөнә (бер f1b1b һәм ике F1b1f) инә. M7c1b2b, R2, Y1a1 һәм Z1a1 митохондриаль гаплотөркөмдәр бер индивидта ғына күренә. Шулай уҡ тағы бер — М7 (моғайын M7c1b2b) (AC20 өлгөһө) гаплотөркөмө табылды. Европа митохондриаль гаплотөркөмдәр нигеҙҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙа осрай һәм түбәндәге гаплотөркөмдәрҙә: Н (береһе H5a2 һәм икенсеһе H8a1), береһе J1b1a1 бер, ике T1a (ике T1a1), бер U5a1 һәм бер U5b1b сағыла. Түбән ҡатлам кешеһе ҡәберлегендә бер T1a1b (HC9) митохондриаль гаплотөркөм өйрәнелгән. Дунай-Тисса йылға аралығындағы 14 ир-ат Y-хромосомалы N-Tat (N1a1-M46) гаплотөркөмөнә ҡарай. Transtisza төркөмөнән ике ир-егет (AC4 һәм AC7) Y-хромосомалы Q1 гаплотөркөмөнөң төрлө субкладына: Q1a2-YP791 (F1096, M25) һәм Q1b-Z35973 (L330, M346) ҡарай&lt;ref&gt;''Veronika Csáky'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-57378-8 Genetic insights into the social organisation of the Avar period elite in the 7th century AD Carpathian Basin], 22 January 2020&lt;/ref&gt;.

== Йолалары ==
Авар ир-аты сәстәрен оҙон итеп үҫтергән һәм толомға үргән.

== Сәйәси тарихы ==
Донъя тарихы аренаһында аварҙар [[555]] йылда көнбайышҡа күсенеүсе халыҡ булараҡ барлыҡҡа килгән. Ул саҡта улар көнбайыш [[Ҡаҙағстан]] далаларында көтөү көткән. 557 йылда уларҙың йәйләүҙәре Волганың көнбайыш ярына һәм дала Төньяҡ Кавказ далаларына күсә, бында улар савир һәм утигурҙара ҡаршы аландар менән альянса төҙөй. Византия сығанаҡтарында телгә алынған аварҙарға ҡәрҙәш ''забендер'' ҡәбиләләре, бәлки, Дағстанда Каспий буйында торған Сәиәндәргә мөнәсәбәте барҙыр.

558 йылда авар илселәре, византия биләмәләре сиктәрендә урынлашыу маҡсаты менән, Константинополгә император Юстиниан һарайына килә, әммә уларға хуплау булмай, әммә союз килешеүе төҙөлә, империя яңғыҙы «һундар»ға ҡаршы торғанлыҡтан, анттарҙы ҡалдыра. Әммә һуңынан сәйәси вектор үҙгәргәс, улар болғар-кутригурҙар менән сәйәси килешеү төҙөп, анттарға һөжүм итә, уларҙы буйһондора һәм византия стеналарын штурмлаған кутригур хакимы Заберган армияһына ебәрә.

565—566 йылдарҙа аварҙар, төньяҡтан [[Карпат]] тауҙарын уратып үтеп, алыҫ Тюрингия һәм Галлияға талау рейды ойоштора. Григорий Турский хәбәр итеүенсә, улар тылсым ярҙамында франктар ғәскәрен ҡыйрата һәм король Сигиберт I-не әсирлеккә ала.

567 йылда аварҙар лангобардтар менән берлектә еңеп Византия ярҙам күрһәткән гепидтарҙы еңә һәм [[Тиса]] үҙәнен яулай. Йыл узас, һуң булып китте Лангобардтар [[Италия]]ға китеп, бер йыл үтеүгә, аварҙар, үҙҙәренең ҡаған Баян I етәкселегендә бөтә Дунай аръяғы биләмәләренә хужа була һәм Византия биләмәләренә һөжүм итеүҙең төп урынына әүерелә.

578 йылда, II Друз мөрәжәғәтенән һуң, Византия императоры Тиберий II мөрәжәғәтенән һуң, авар ҡағаны Баян империя хәрби начальнигы (түрә) ярҙамы менән славяндарға ҡаршы хәрби поход ойоштора. Менандр мәғлүмәттәре буйынса, Баян ҡаған махсус хәрби кейемле һәм ҡораллы 60 мең һыбайлыларын йылға аръяғын йөҙҙөрөп сығара һәм славян отрядтарын тар-мар итә, сөнки уларҙың төп көстәре был ваҡытта Греция походында йөрөгән була. 581 йылда аварҙар һәм император Тиберий II, аварҙарға яһаҡ түләү шарты менән, Византияны һөжүменән һаҡлау өсөн, аварҙарҙың славяндарға һөжүм итеүе буйынса килешә.

=== Авар ҡағанаты ===
Урта Дунайҙа Паннонияла урынлашып, аварҙар үҙҙәре хәрби аристократия дәүләтен төҙөй. Ағас ҡәлғәләренә хрингтарына таянып, үҙҙәре үк уларҙың Далмацияла, Иллирияла һәм Фракияла таралыуҙарына ярҙам иткән славян ҡәбиләләрен буйһондорған.

623 йыл Само етәкселегендә көнбайыш славяндары аварҙарға ҡаршы ихтилалға күтәрелә һәм уларҙың власынан ҡотола.

627 йылда аварҙар византийлыларҙан етди еңелеүгә дусар була, һәм был кутургурҙар ихтилалына килтерә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''ГумилёвЛ. Н.'' Древняя Русь и Великая степь.&lt;/ref&gt;. 631 йылда аварҙар кутургурҙарҙы тар-мар итә.

640 йылда хорваттар аварҙарҙы Далмациянан ҡыҫырыҡлап сығара.

Етди дошманы франктар 796 йылда аварҙарға һиҙелерлек һөжүм яһай. 797 йыл аҙағында авар илселәре [[Бөйөк Карл]]ға тоғролоҡҡа ант итә.

Ҡыҫымы аҫтында славяндар-[[Карантания|карантанец]] аварҙар [[Карантания|мәжбүр булды хатта дошманға ныҡ яҡлап сығыш яһаны һәм үҙенең элекке йылдарҙағы франк 811 вконец аварҙар була инде]]. Был 896 йылда Паннония биләй [[венгрҙар]] ([[Венгрҙар|мадьяр]]), уларҙың ҡалдыҡтары менән аварҙар өҫтәрәк ҡушыла. Был йылъяҙмалар славян һәм византия яҙмаларына хатта киләһе мәғлүмәттәр бар: «''бөйөк һәм ғорур кәүҙәһен обр вафат була, һәм аллаһ уларҙы юҡ, үлеп бөтә, обрин береһе лә ҡалманы. Рустә көндә әйтем бар: погибош, обр аким''»

802—811 йылдарҙа Авар ҡағанаты территорияһын үҙ-ара Бөйөк Карлдың франктары менән хан Крумдың болғарҙары үҙ-ара бүлешә. Славян-карантанлылар 811 йылда аварҙарҙы ҡыҫымға алғанлыҡтан, франктар ирекһеҙҙән үҙҙәренең элекке дошманы, әммә хәҙер ныҡ көсһөҙләнгән аварҙарҙы яҡлап сығыш яһарға мәжбүр була. 896 йылда Паннонияны венгрҙар (мадьярҙар) яулай, һәм аварҙарҙың ҡалған өлөшө улар араһында йотола. Славян йылъяҙмаларында һәм византий хроникаларында түбәндәге мәғлүмәт бар: «Были обры телом велики и умом горды, и Бог истребил их, умерли все, не осталось ни одного обрина. Есть по сей день поговорка на Руси: погибоша, аки обры»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''ГумилёвЛ. Н.'' Древняя Русь и Великая степь.&lt;/ref&gt;.

== Аварҙарҙың мираҫы ==
Аварҙар венгр халҡының этногенезында мөһим роль уйнай.

** [[:ru:Империя гуннов|Империя гуннов]]
** [[:ru:Аварский каганат|Аварский каганат]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Авар фольклоры]]

== Әҙәбиәт ==
* Древнетюркский словарь / Авторы: Наделяев В. М., Насилов Д. М., Э. Р. Тенишев, Щербак А. М., Боровкова Т. А., Дмитриева Л. В., Зырин А. А., Кормушин И. В., Летягина Н. И., Тугушева Л. Ю. — Л., 1969. — цит. по Cайту «Monumenta altaica» = &lt;small&gt;Алтайское языкознание&lt;/small&gt; = (altaica.narod.ru) — Сканирование: Илья Грунтов, 2006. {{deadlink|url=http://altaica.ru/LIBRARY/dts.htm|id=20160902223613|accessdate=2019-04-17}}.
* История Венгрии / Отв. ред. В.&amp;amp;nbsp;П.&amp;amp;nbsp;Шушарин. — М.: Наука, 1971. — Т. I. — С. 75-80.
* {{Мәҡәлә|автор=Кёррер, Николай|заглавие=Погибоша аки обре…|ссылка=http://his.1sep.ru/2001/19/10.htm|издание=Газета «История»|год=2001|номер=19|ref=Кёррер}} &lt;small&gt;(Одна из версий происхождения аварских племён)&lt;/small&gt;
* {{Китап|заглавие=Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков. Материалы к этимологическому словарю|ссылка=http://altaica.narod.ru/tms.htm|ответственный=Отв. редактор В. И. Цинциус. Составители: В. А. Горцевская, В. Д. Колесникова, О. А. Константинова, К. А. Новикова, Т. И. Петрова, В. И. Цинциус, Т. Г. Бугаева.|место=Л.|издательство=Издательство «Наука». Ленинградское отделение|год=1975|ref=Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков}} Архивная копия от 2 февраля 2012 на Wayback Machine — цит. по Cайту «Monumenta altaica» = &lt;small&gt;Алтайское языкознание&lt;/small&gt; = (altaica.narod.ru) — Сканирование: Александр Лиджиев (Элиста), 2005. {{deadlink|url=http://altaica.narod.ru/tms.htm|id=20051030015513|accessdate=2019-04-17}}
* ''Тараторин В. В. «Монголы»''
* ''Эрдейи И.'' [http://gumilevica.kulichki.net/debate/Article24.htm Исчезнувшие народы. Авары] // Журнал «Природа». — 1980. — № 11.
* {{Китап|автор=[[Эрдейи, Иштван|Эрдейи И.]]|часть=Авары|ссылка часть=|заглавие=Исчезнувшие народы: Сборник статей (по материалам журнала «[[Природа (журнал)|Природа]]»)|ссылка=|ответственный=Сост. канд. филос. наук [[Неретина, Светлана Сергеевна|С. С. Неретина]]; Под ред. д-ра ист. наук [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучкова]]; Худож. оформл. Е. Л. Гольдина|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страницы=99—110|страниц=176|isbn=5-02-023568-7|тираж=25&amp;nbsp;000|ref=}} (обл.)
* {{Китап|год=2009|заглавие=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present|ссылка=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC|издательство=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0691135892|ref=Beckwith|автор={{Нп3|Christopher I. Beckwith|Beckwith, Christopher I.|en|Christopher I. Beckwith}}}}
* Breuer, Eric: ''Byzanz an der Donau. Eine Einführung in Chronologie und Fundmaterial zur Archäologie im Frühmittelalter im mittleren Donau Raum.'' Tettnang, 2005. — ISBN 3-88812-198-1 &lt;small&gt;(Neue Standardchronologie zur awarischen Archäologie, Standardwerk)&lt;/small&gt;
* ''Die Awaren am Rand der byzantinischen Welt. Studien zu Diplomatie, Handel und Technologietransfer im Frühmittelalter.'' Innsbruck 2000. — ISBN 3-7030-0349-9 &lt;small&gt;(Sammelband mit kurzen Aufsätzen verschiedener Autoren zu geographisch, formenkundlichen Zusammenhängen, insbesondere byzantinischem Einfluß)&lt;/small&gt;
* {{Китап|часть=Northern Nomads|год=1996|заглавие=History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750|ссылка часть=https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC|издательство=[[ЮНЕСКО|UNESCO]]|страницы=315—325|isbn=978-9231032110|ref=Kyzlasov|автор=Kyzlasov, L. R.|ответственный=Litvinsky, B. A.}}
* ''Lovorka Bara, Marijana Perii, Irena Martinovi Klari, Siiri Rootsi, Branka Janiijevi, Toomas Kivisild, Jüri Parik, Igor Rudan, Richard Villems and Pavao Rudan''. Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates // «European Journal of Human Genetics». — 2003. — # 11. — pp. 535—542. &lt;small&gt;(Medizinische Studie zu Genvergleichen, von Fachleuten eher kritisch beurteilt)&lt;/small&gt;
* ''Nikolajev S. L., Starostin S. A.'' A North Caucasian Ethymological Dictionary. — Moscow, 1994.
* ''Pohl, Walter''. Die Awaren, Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567—822 n.Chr. — München, 2002. — ISBN 3-406-48969-9, &lt;small&gt;(Publikation zu den frühmittelalterlichen Awaren aus der Sicht eines der angesehensten Historiker auf diesem Gebiet. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;Standardwerk!)&lt;/small&gt;
* * {{Китап|заглавие=The Slavs and the Avars|год=1982|место=Spoleto|ref=Pritsak|автор=Pritsak, Omeljan}}
* ''Rasonyi, Laszlo.'' Tarihte Türklük. — Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1971.
* Reitervölker aus dem Osten. Hunnen + Awaren. Burgenländische Landesausstellung 1996, Schloß Halbturn. — Eisenstadt, 1996. &lt;small&gt;(Ausstellungskat., behandelt alle archäologischen Themenbereiche, besonders für Laien als Einstieg)&lt;/small&gt;
* ''Sinor, Denis''. The Cambridge History of Early Inner Asia. — Cambridge, 1990. &lt;small&gt;(Publikation zu reiternomadischen Völkern in Mittel-und Innerasien)&lt;/small&gt;
* ''Szentpéteri, József (Hrsg.)'' Archäologische Denkmäler der Awarenzeit in Mitteleuropa. // «Varia archaeologica Hungarica» — 13. — Budapest, 2002. — ISBN 963-7391-78-9, ISBN 963-7391-79-7 &lt;small&gt;(Lexikonartige, kurze Zusammenstellung tausender archäologischer awarenzeitlicher frühmittelalterlicher Fundorte, meist Gräberfelder, wichtig als Literaturnachweis)&lt;/small&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://turkicethnogenesis.narod.ru/03.html Византийский историк Феофилакт Симокатта считает]
* [http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot03.htm Война на западе, Авары в Причерноморье]
* [http://www.nauka.kz/newspaper/detail.php?ID=9256 Аварский каганат в истории Евразии]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20070927005649/http://www.uni-klu.ac.at/eeo/Awarisch.pdf Harald Haarmann. Awarisch]
* О происхождении нирунских родов и Чингисхана см. [http://www.predistoria.org/index.php?name=News&amp;file=article&amp;sid Олег Лушников. Монгольский Митраизм. ''К вопросу об этнической и религиозной принадлежности рода Борджигин и Чингисхана'']
* [https://web.archive.org/web/20190207074455/http://beckendorfer-awaren.de/ Сайт аварского фан-клуба в Германии. Образцы аварских костюмов, сшитых современными модельерами]
* [http://www.kulichki.com/~gumilev/articles/Article30.htm Эфталиты и их соседи в IV в.]
* [http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f9/v1f9a004.html Karl Menges. Altaic peoples]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Studien zur Archäologie der Awaren (1984 ff.) und zahlreiche weitere Publikationen von [https://web.archive.org/web/20060816170456/http://www.univie.ac.at/urgeschichte/pers/daim.html Falko Daim]
* [http://www.nhm-wien.ac.at/NHM/prehist/Stadler/Halbturn96/Index.html HomePage der Ausstellung Reitervölker aus dem Osten, Hunnen + Awaren, Burgenländische Landesausstellung 1996]
* [https://web.archive.org/web/20120429131121/http://home.tele2.at/museum/Awaren.htm Awarische Funde]
* [http://www.hennersdorf.at/_henweb/Ortsgeschichte/101_awaren.php Awarenfunde bei Wien, Karte]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;(Anm: Die nördliche und nordwestliche Grenze des Awarenreichs ist auf dieser recht vereinfachten Karte falsch eingezeichnet, sie verlief viel südlicher)?&lt;/span&gt;
* О результатах краниологических исследований аваров см. [http://www.sci.u-szeged.hu/ABS/tart00.html ''Erzsébet Fóthi. «Anthropological conclusions of the study of Roman and Migration periods». Acta Biol Szeged 2000, 44:87-94 Abstract PDF''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105231833/http://www2.sci.u-szeged.hu/ABS/tart00.html |date=2020-11-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20070505072248/http://mongolia800.mn/index.php/content/blogcategory/0/84/ Жужан Буюу Нирун Улс]
* Об антропологическом облике аваров и социальном статусе аваров-монголоидов см. [http://anthropologyag.blogspot.com ''Chapter VII, section 2. «The Turks and Mongols»'']
* Авары, германцы, византийцы и славяне в Карпатском бассейне см: [http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK Avars, Germans, Romans and Slavs in Karpatian Basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003064052/http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK |date=2016-10-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20050503084801/http://www.oeaw.ac.at/numismatik/projekte/hunnen/williams_g.html Alχon und/oder Alxon, Hunnen, iranische Hunnen, Khingila]
* [http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf ''Baric et al (2003), Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates'', European Journal of Human Genetics 11, 535—542] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217135007/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf |date=2012-12-17 }}
* Об аварских потомках в Хорватии см. [http://nature.com/cgi-taf/DynaPage.taf?file=/ejhg/journal/.../5200992a.html ''Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates'', European Journal of Human Genetics (2003) 11, 535—542.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [www.familytreedna.com/pdf/DNA.RootsiHaplogroupISpread.pdf ''Phylogeography of Y-chromosome haplogroup I reveals distinct domains of prehistoric gene flow in Europa.'' Am J Hum Genet (2004) 75, 128—137]
* [https://web.archive.org/web/20080703182333/http://vetinari.sitesled.com/bosnia.pdf ''The Peopling of Modern Bosnia-Herzegovina: Y-chromosome Haplogroups in the Three Main Ethnic Groups. ''Annals of Human Genetics (2005) 69,1-7]
* [https://web.archive.org/web/20041030074136/http://www.eva.mpg.de/genetics/pdf/Caucasus_big_paper.pdf Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation in the Caucasus (2004)]
* [https://web.archive.org/web/20070926225220/http://www.junik.lv/%7Evasilevs/viz_slav/menandr.htm Менандр Византиец]
* [http://www.varvar.ru/arhiv/slovo/dospehi.html Аварские доспехи]
* Карта Аварского каганата [http://www.historyonmaps.com/ColourSamples/Avarok.htm ''Avarok. In the Empire of the Avars'']
* [http://gumilevica.kulichki.net/maps/deb241.html Карта расселения аваров в 6-9 вв.]
* [http://www.hunmagyar.org/tor/ham.html HUN-AVAR-MAGYAR AZONOSSAG ES FOLYTONOSSAG]
* [https://web.archive.org/web/20070506185051/http://www.zamardi.hu/hirmond/tall_003.htm KIK IS VOLTAK AZ AVAROK]
* [http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/dobrovits.html Mihaly Dobrovits. ''«They called themselves Avar»'']
* [http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&amp;cid=311 Археологические раскопки в Вене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017125853/http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&amp;cid=311 |date=2013-10-17 }}
* [http://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm Les Huns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226070403/https://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm |date=2023-02-26 }}
* [http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&amp;st=60&amp;...&amp;#entry4771789 Who are Mongols? ''China History Forum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201095844/http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&amp;st=60&amp;...&amp;#entry4771789 |date=2018-02-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20061211222638/http://www.grifterrec.com/coins/huns/huns.html Iranian Huns]
* [https://web.archive.org/web/20080424000230/http://www.iranica.com/newsite/articles/v12f6/v12f6008.html Huns]
* [https://web.archive.org/web/20130310060957/http://www.rick-heli.info/silkroad/eph.html The Hephthalites of Central Asia]
* [http://www.zum.de/whkmla/region/balkans/croatpre614.html Links to subject ''Iranian Origin of Croatians'']
* [http://www.kfki.hu/chemonet/hun/teazo/geo/avar/avar4.html Avar kori üveggyöngyök]
[[Категория:Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)]]
[[Категория:Монголдар]]
[[Категория:Монгол халыҡтар]]
[[Категория:Юҡ булған халыҡтар]]
[[Категория:Авар ҡағанаты]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>a6onrqbt7r09r9crvgpjrmtkjklltar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алыҫ Көнсығыш федераль университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169518</id>
    <revision>
      <id>1300208</id>
      <parentid>1275357</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25066" sha1="h27l0jthn75jr3ak8k3l4p6txkz8rw1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алыҫ Көнсығыш федераль университеты''' — [[Владивосток]]та [[2011 йыл]]да ойошторолған федераль университет.
2013 йылдан алып Владивостокта АТЭС саммитына 2012 йылда төҙөлгән Русский утрауында кампуста эшләй.

== Тарихы ==

=== Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты ===
Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты тарихы [[1899 йыл]]дың 21 октябрендә Владивостокта Көнсығыш институты асылыу менән башлана.

Төп өйрәнелгән предметтар — ҡытай, япон, маньчжур, корея һәм монгол телдәре. Бынан тыш, инглиз һәм француз телдәре һәм юриспруденция географияһы, Көнсығыш илдәре тарихы, иҫәпселек кеүек дисциплиналар була.

[[1918 йыл]]да юғары политехникум, аҙаҡ — Алыҫ Көнсығыш техник университеты барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта шәхси тарих-филология, көнсығыш һәм юридик факультеттар барлыҡҡа килә

=== Мәктәптәре һәм департаменттары ===
1920 йылда Көнсығыш институты нигеҙендә Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты ойошторола, уның составына шәхси уҡыу йорттары инә. Университет тиҙ үҫешә һәм Урал аръяғында иң ҙур уҡыу йорттарының береһе була.

[[1930 йыл]]дың 20 февралдәВЦИК һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Халыҡ Комиссариаты туғыҙ яңы уҡыу йорто төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, ә сәйәси сәбәптәр буйынса Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетын тарҡата. Барлыҡҡа килгән туғыҙ яңы уҡыу йортоноң береһе Алыҫ Көнсығыш политехник институт була, ул [[1992 йыл]]да университет статусын ала һәм Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университеты булып китә (Куйбышев исемендәге (Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университеты).

1943 йылда бөтөрлгән Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты базаһында Владивосток дәүләт педагогия институты ойошторола (ВДПИ).

Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты ВДПИ базаһында тергеҙелә һәм СССР Министрҙар Советының 1956 йылдың 29 авгусында Дәүләт Алыҫ Көнсығыш университетын тергеҙеү тураһында 1211-се ҡарары ҡабул ителә, уның составында биш факультет була

[[1957 йыл]]да тәбиғи-химия факультеты, [[1958 йыл]]да тарихи-хоҡуҡи факультет ойошторола, университеттың медицина факультетынан үҙаллы Владивосток дәүләт медицина институты айырылып сыға

[[1964 йыл]]да океанология бүлеге менән геофизика факультеты асыла.

2009 йылда университетта 41 меңдән ашыу уҡыусы иҫәпләнә, 5 меңгә яҡын хеҙмәткәр эшләй, уларҙың 1515 уҡытыусы, 1058 — ғилми дәрәжәгә эйә.

2009 йылдың 21 октябрендә Рәсәй президенты Дмитрий Медведев «Төньяҡ-Көнбайыш, Волга буйы, Урал һәм Алыҫ Көнсығыш федераль округтарында федераль университеттар булдырыу тураһында» указға ҡул ҡуя, уға ярашлы, өс ай эсендә Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты базаһында Алыҫ Көнсығыш федераль университетын төҙөү планлаштырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/5793|title=Президент подписал Указ «О создании федеральных университетов в Северо-Западном, Приволжском, Уральском и Дальневосточном федеральных округах»|publisher=Президент России|accessdate=2020-04-22}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 27 ғинуарында Рәсәйҙең мәғариф һәм фән министры Андрей Фурсенко Алыҫ Көнсығыш федераль университетын, Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университетын, Тымыҡ океан дәүләт иҡтисад университетын, Уссурийск дәүләт педагогия институтын Алыҫ Көнсығыш федераль университетына берләштереү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Үҙгәртеп ҡороу процесы 2011 йылдың 1 июнендә тамамлана.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news|title=История ДВФУ|url=http://dvfu.ru/about/history/|date=2011-06-07|accessdate=2011-11-20}}&lt;/ref&gt;

== Структураһы ==

=== Филиалдары ===
Алыҫ Көнсығыш федераль университетҡа дүрт уҡыу йортон берләштергәндән һуң уның составында бер нисә мәктәп ойошторола (АКФУ подразделениелары ошондай исем ала)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.dvfu.ru/info/charter/113_20110127_prikaz.pdf|title=Приказ № 113 от 27.01.2011 &quot;О реорганизации федерального государственного автономного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Дальневосточный государственный университет», государственного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Дальневосточный государственный технический университет (ДВПИ имени В. В. Куйбышева)», государственного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Тихоокеанский государственный экономический университет», государственного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Уссурийский государственный педагогический институт»|accessdate=2012-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121029142726/http://old.dvfu.ru/info/charter/113_20110127_prikaz.pdf|archivedate=2012-10-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029142726/http://old.dvfu.ru/info/charter/113_20110127_prikaz.pdf |date=2012-10-29 }}&lt;/ref&gt;. Һуңынан уларҙың составы үҙгәрә, түбәндә Алыҫ Көнсығыш федераль университетының 2020 йылға ҡарата мәктәптәре:
[[Файл:School_of_biomedicine_FEFU.JPG|мини|Биомедицина мәк. 2015 йыл]]

* Политехник институты (Политех)
* Биомедицина мәктәбе
* Сәнғәт һәм гуманитар фәндәр мәктәбе
* Тәбиғи фәндәр мәктәбе
* Педагогика мәктәбе
* Көнсығыш институты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ШРМИ ДВФУ сменила название и будет работать с министерством по развитию Дальнего Востока|url=https://primamedia.ru/news/390382/|accessdate=2019-05-17|publisher=[[PrimaMedia]]|date=2014-10-01}}&lt;/ref&gt;.
* Юридик мәктәп
* Иҡтисад һәм менеджмент мәктәбе
* Һан иҡтисад мәктәбе (2018 йылда асылған)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Во Владивостоке открылась первая в России школа цифровой экономики|url=https://regnum.ru/news/2459974.html|accessdate=2019-05-17|publisher=[[Regnum]]|date=2918-08-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517162301/https://regnum.ru/news/2459974.html |date=2019-05-17 }}&lt;/ref&gt;.

Университет структураһы 32 академик департаментты, шул иҫәптән 8 мәктәпкә берләштерелгән 65 кафедраны һәм 1 институты (мәктәп) үҙ эсенә ала.

Түбәндәге юғары уҡыу йорттарына 8 ҡалаларҙа филиалдары бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dvfu.ru/about/information-about-educational-organization/|title=Об Университете|publisher=ДВФУ|accessdate=2018-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911114411/https://www.dvfu.ru/about/information-about-educational-organization/|archivedate=2018-09-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911114411/https://www.dvfu.ru/about/information-about-educational-organization/ |date=2018-09-11 }}&lt;/ref&gt;:

* Арсеньев — 2000 йылда ойошторола&lt;ref&gt;{{Cite news|title=О филиале|url=https://www.dvfu.ru/admission/secondary-vocational-education/branch_of_far_eastern_federal_university_in_arsenyev_city/information-about-educational-organization/|accessdate=2020-04-22|work=ДВФУ}}&lt;/ref&gt;.
* Артем — филиал&lt;ref&gt;Губернатор Приморья пообещал сохранить филиал ДВФУ в Дальнегорске, DV-Land (14 июля 2017). &lt;small&gt;Дата обращения 17 мая 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* Большой Камень институты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Приморье закрыли филиал федерального вуза|url=https://regnum.ru/news/society/2908187.html|accessdate=2020-04-07|work=ИА Regnum|date=2020-04-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407112829/https://regnum.ru/news/society/2908187.html |date=2020-04-07 }}&lt;/ref&gt;.
* Дальнегорск филиалы, 2017 йылда уны ябыу тураһында мәғлүмәт барлыҡҡа килә, әммә һөҙөмтәлә филиалды һаҡлап ҡалалар.
* Дальнереченск — 2006 йыл. Филиал 2018 йылдың сентябрендә ғәмәлдән сығарыла&lt;ref name=&quot;филиал&quot;&gt;{{Cite news|title=Губернатор Приморья пообещал сохранить филиал ДВФУ в Дальнегорске|url=https://dv.land/news/12723|accessdate=2019-05-17|publisher=DV-Land|date=2017-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517235521/https://dv.land/news/12723 |date=2019-05-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Закрытие филиала ДВФУ в г.Дальнереченске|url=https://pikabu.ru/story/zakryitie_filiala_dvfu_v_gdalnerechenske_5084905|accessdate=2019-05-17|publisher=[[Пикабу]]|date=2017-05-29}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылдан эшләп килә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Филиал ДВФУ в Дальнереченске на официальном сайте ДВФУ|url=https://www.dvfu.ru/admission/secondary-vocational-education/branch_of_far_eastern_federal_university_in_dalnerechensk/on-the-branch/|accessdate=2019-05-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517235522/https://www.dvfu.ru/admission/secondary-vocational-education/branch_of_far_eastern_federal_university_in_dalnerechensk/on-the-branch/ |date=2019-05-17 }}&lt;/ref&gt;.
* Находка — 2010 йылда ойошторолған.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Общие сведения|url=https://www.dvfu.ru/admission/secondary-vocational-education/branch_of_far_eastern_federal_university_in_nakhodka_/sveden/common/|accessdate=2020-04-22}}&lt;/ref&gt;.
* [[Уссурийск]]
* Хакодате (Япония).

== Уҡыу эшмәкәрлеге ==
2019 йылға университетта 200-ҙән ашыу белем биреү программаһы буйынса алып барыла, шуларҙан бакалавриат һәм белгеслек программалары — 100, магистратура — 70, аспирантура һәм докторантура белгеслектәре һаны — 33&lt;ref&gt;Об университете. www.dvfu.ru.&lt;small&gt;Дата обращения: 18 января 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

== Рейтингтары ==
Университет 2018 йылда QS World University Rankings рейтингында 110 пунктҡа күтәрелде һәм алдынғы юғары уҡыу йорттары төркөмөндә 541-нән 550-гә тиклем урын ала. Шулай уҡ ДВФУ БРИКС һәм «үҫешеүсе Европа һәм Үҙәк Азия» араһында топ-100 рейтингында һәйбәт позициялар биләй. 2018 йылда университет тәүге тапҡыр THE предметлы рейтингына инә: «Физик фәндәр» өлкәһендә 601-800-800-се урын һәм «Тормош тураһында фән» өлкәһендә 601-се урынды биләй. Шулай арыу ғына урын биләй 2019 йылда «Университеттың өс миссияһы» халыҡ-ара рейтингында 701-800-се урынды алды һәм 2020 йылда — Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 25-се урын. 5-100 Проектында ҡатнашыусы


[[Файл:Кампус_ДВФУ_2019_1.jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Төньяҡ корпусы төркөмө, 2019 йыл&lt;/center&gt;]]

== Хеҙмәттәшлеге ==
2018/2019 уҡыу йылында АКФУ-ла 74 илдән 3500-ҙән ашыу ил ил студенты уҡый. Яҡынса 60 проценты уларҙың — Азия-Тымыҡ океан регионы граждандары&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Иностранные студенты ДВФУ с размахом встретили Масленицу|url=https://www.dvfu.ru/news/student_life/foreign_students_of_the_university_in_a_big_way_met_a_carnival_/|accessdate=2019-05-17|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2019-03-05}}&lt;/ref&gt;. Иң ҙур диаспораны [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], Корея ([[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]] һәм [[Көньяҡ Корея|Корея Республикаһы]]), [[Һиндостан]] һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәренән студенттар биләй. Шулай уҡ Африка һәм Латин Америкаһы илдәренән дә бар. Алыҫ Көнсығыш федераль университетта 180-дән ашыу профессор, шул иҫәптән АҠШ, Австралия, [[Япония]], [[Германия]], [[Франция]], [[Англия]], [[Мысыр]], [[Норвегия]], [[Мексика]], [[Перу]] һәм башҡа илдәрҙән уҡытыусылар йәлеп ителгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Международное сотрудничество ДВФУ|url=https://www.dvfu.ru/international/|accessdate=2019-05-18}}&lt;/ref&gt;. Ҡытай, Япония, Тайвань, АҠШ, Европа һәм БДБ илдәренең күп кенә юғары уҡыу йорттары араһында студенттар менән алмашыу программалары эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Обменные программы за рубежом|url=https://www.dvfu.ru/international/international-programs/academic-mobilnost/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ}}&lt;/ref&gt;.

АКФУ һәм башҡа илдәрҙең юғары уҡыу йорттары араһында әүҙем хеҙмәттәшлек алып барыла. Вуз Японияның юғары уҡыу йорттары — Хоккайдо Университеты ([[Саппоро|саппоро ҡалаһы]]) һәм Токай Университеты ([[Токио]]) менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. 2017 йылдан АКФУ һәм Хоккайдо университеты менән уртаҡ проекттарҙы тормошҡа ашыра башланы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ДВФУ и университеты Японии развивают сотрудничество в образовании и науке|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/fefu_and_japanese_universities_are_developing_cooperation_in_education_and_science/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2017-04-27}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдан Хоккайдо университетында ДАКФУ студенттарының стажировка программаһы эшләй башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Университет Хоккайдо приглашает на стажировку|url=https://www.dvfu.ru/schools/school_of_humanities/news/hokkaido_university_invites_on_probation/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-01-10}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылдан АКФУ-ла ике дипломлы магистр программаһы һәм археология һәм антропология буйынса юғарыла иҫкә алынған университет асыу күҙаллана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ДВФУ и Университет Хоккайдо откроют двудипломную программу по археологии АТР|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/the_far_eastern_federal_university_and_hokkaido_university_open_dual_degree_program_in_archaeology_of_asia_pacific/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-09-06}}&lt;/ref&gt;. Токай университеты менән хеҙмәттәшлек 2017 йылда башлана, Рус утрауында Халыҡ-ара дзюдо клубы асыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ДВФУ и Токайский университет открыли клуб дзюдо в кампусе на острове Русский|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/fefu_and_tokay_university_opened_a_judo_club_on_campus_on_island_russian/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2017-09-28}}&lt;/ref&gt;, ә киләһе йылда юғары уҡыу йорттарының уҡытыусылары һәм студенттары менән алмашыуҙы башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ДВФУ и Токайский университет запустили первую программу обмена студентами|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/fefu_and_tokay_university_launched_the_first_student_exchange_program/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-02-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда АКФУ-ла Токай университетының беренсе Рәсәй офисы асыла.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В ДВФУ открыт первый российский офис Университета Токай|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/at_the_university_opened_its_first_russian_office_of_tokai_university/|accessdate=2019-05-18|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-09-17}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылда [[Пекин]]да, Ҡытай фәндәр академияһы янында АКФУ вәкиллеге асылырға тейеш була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дальневосточный федеральный университет откроет представительство в Китае|url=https://www.dvfu.ru/news/international_cooperation/far_eastern_federal_university_will_open_an_office_in_china/|accessdate=2019-05-17|publisher=Официальный сайт ДВФУ|date=2018-09-12}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылда Ноидта, Амити университетында АКФУ вәкиллеге асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/7557473|title=Представительство ДВФУ открылось в индийском университете Амити|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2020-03-03|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=Баринова Ксения Владимировна|заглавие=История электронного книгоиздания в Дальневосточном федеральном университете|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-elektronnogo-knigoizdaniya-v-dalnevostochnom-federalnom-universitete|издание=Текст. Книга. Книгоиздание|год=2013|номер=№ 2 (4)|страницы=84—91|ref=Баринова}}
* {{Китап|автор=Рожков Григорий Васильевич|заглавие=Региональные зоны роста инновационной экономики|ссылка=http://xn----7sbb6cn8a9b.xn--p1ai/search/detail.php?ID=14849|место=М.|издательство=МАКС Пресс|год=2008|страниц=284|ref=Рожков}}
* {{Китап|автор=Рожков Григорий Васильевич|заглавие=Региональные зоны роста инновационной экономики : диссертация ... доктора экономических наук : 08.00.05|ответственный=Рожков Григорий Васильевич; [Место защиты: Ин-т экономики и соц. отношений]|место=М.|год=2009|страниц=287|ref=Рожков}}
* [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/573.htm Дальневосточный университет] // [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/Universytety_narkompros.html Университеты и научные учреждения] / Ред. коллегия: Р. И. Белкин, Г. И. Бройдо, Х. З. Габидуллин и др.; Наркомпрос РСФСР. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.; Л.: Объединённое научно-техническое издательство, 1935. — VIII, 585 с.
* {{Мәҡәлә|автор=Хисамутдинова Наталья Владимировна|заглавие=Федеральный университет на Дальнем Востоке: прошлое и будущее|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/federalnyy-universitet-na-dalnem-vostoke-proshloe-i-buduschee|издание= журнал «Высшее образование в России»|год=2009|номер=5|страницы=62—67|ref=Хисамутдинова}}

== Шулай уҡ ==
* Категория: Выпускники Дальневосточного федерального университета
* Категория: Преподаватели Дальневосточного федерального университета

== Һылтанмалар ==
* [http://www.dvfu.ru Сайт ДВФУ]
* [http://www.fesu.ac.jp/ Сайт Филиала ДВФУ в городе Хакодате, в Японии]
* [https://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/fefu/ Профиль ДВФУ на портале StudyInRussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121233638/https://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/fefu/ |date=2021-01-21 }}

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>h27l0jthn75jr3ak8k3l4p6txkz8rw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтын тау (Силәбе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172443</id>
    <revision>
      <id>1300204</id>
      <parentid>1264402</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16182" sha1="ai06xn4j60lh3sfby2bzbt6orvv5dsk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Алтын тау»'''&lt;ref&gt;[https://cheladmin.ru/ru/memorialnyy-kompleks-zolotaya-gora Мемориальный комплекс «Золотая гора»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906130049/https://cheladmin.ru/ru/memorialnyy-kompleks-zolotaya-gora |date=2018-09-06 }} / Страница официального сайта администрации города Челябинска.&lt;/ref&gt; — [[Силәбе]] ҡалаһының көнбайыш ситендәге, Шершни ҡасабаһының төньяҡ ситендәге мемориаль комплекс. Шул уҡ исемле ҡалҡыулыҡтың шахталарында кешеләрҙе күпләп ерләү урыны.

Ғәмәлдә, 2018 йылға ҡарата, был урын 33-сө, 34-се торлаҡ төҙөлөшө ([[Силәбе]]нең 250 йыллығы урамында 75-се һәм 77-се номерлы йорттар ҡаршыһында), Силәбенең Үҙәк районының 35-се, 39-сы, 42-се биҫтәләре ҡамауында урынлашҡан.

== Этимологияһы ==
Комплексҡа исем бында табылған ҡәберҙәр урыны атамаһы буйынса бирелгән. Башта ҡалҡыулыҡ «Яланғас тау» (Лысая гора) тип аталған. «Алтын тау» тип бында [[алтын]] сығара башлағандан һуң атала башлай. Бында алтын 1843 йылда [[Киров (Киров өлкәһе)|Вятка]] старателдәре тарафынан шахта ысулы менән табыла. Алтын тауҙа алтын сығарыу менән Мария приискыһы шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;Латышев&quot;&gt;[https://pmd74.ru/pub/kraeved-yurij-latyshev-esli-proekt-mezhevaniya-zolotoj-gory-utverdyat-nado-obrashhatsya-v-prokuraturu.html Краевед Юрий Латышев: «Если проект межевания Золотой горы утвердят, надо обращаться в прокуратуру»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906090501/https://pmd74.ru/pub/kraeved-yurij-latyshev-esli-proekt-mezhevaniya-zolotoj-gory-utverdyat-nado-obrashhatsya-v-prokuraturu.html |date=2018-09-06 }} / Статья от 02.07.2017 г. на сайте «Православное молодёжное движение Челябинской епархии». Т. Теточко.&lt;/ref&gt;. 1935 йылда шахталар ябыла. 50 метрға тиклем тәрәнлектә булалар.

== Тарихы ==
[[Файл:Золотая_Гора_-_panoramio.jpg|слева|мини|Ваҡытлыса иҫтәлекле табличка]]
1980-се йылдарҙа ҡаланың яңы биҫтәләре төҙөлөшө планы буйынса Алтын тау районында торлаҡ йорттар төҙөлөргә тейеш була (32-се биҫтә)&lt;ref&gt;''Поливанов С. Н.'' Челябинск. Градостроительство вчера, сегодня, завтра / Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1986. — 146 с (С. 82-113).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;АиФ-07102009&quot;&gt;[http://www.chel.aif.ru/archive/1765777 Кому нужна Золотая гора?] / Статья от 07.10.2009 г. в № 41 газеты «Аргументы и Факты».&lt;/ref&gt;.

1989 йылда «[[:ru:Челябинский рабочий|Челябинский рабочий]]» төбәк гәзитендә элекке старатель Ю. Герасимовтың мәҡәләһе баҫылып сыҡҡандан һуң, киң йәмәғәтселеккә бында ҡәберҙәр булыуы тураһында билдәле була. Герасимов [[1946 йыл]]да уҡ шахтала мәйеттәр табылыуы тураһында хәбәр итә. Был факт тураһында башҡа старателдәр ҙә хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.chel.aif.ru/society/rydali_bilis_v_isterike_kak_na_zolotoy_gore_nashli_massovye_zahoroneniya Рыдали, бились в истерике. Как на Золотой горе нашли массовые захоронения] / Статья от 21.07.2017 г. на сайте газеты «[[Аргументы и Факты]]&lt;nowiki/&gt;». И. Панкова.&lt;/ref&gt;.

Мәҡәлә баҫылып сыҡҡандан һуң, [[1989 йыл]]дың яҙында «Мемориал» йәмғиәте ағзалары ҡаҙыу эштәре үткәреү тураһында ҡарар сығартыуға өлгәшәләр. Бының өсөн ҡала башҡарма комитетында махсус комиссия булдырыла. 11 шахтаны быраулау ысулы менән алдан тикшереү ваҡытында (яҡынса 15 гектар майҙанда) биологик ҡалдыҡтар табыла. Шахталарҙың береһен асҡанда, бер метрлыҡ тупраҡ ҡатламы аҫтында 100-ҙән артыҡ кеше мәйете табыла. 1989 йылдың йәйе дауамында бөтәһе 350 кешенең ҡалдыҡтары сығарыла. Экспертиза асыҡлауынса, улар барыһы ла 1936—1939 йылдар осоронда һәләк булғандар. 1989 йылдың 9 сентябрендә мәйеттәр туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләнә. Ҡәбер янында траур митингыһы үтә. Был митингта шул иҫәптән [[Сахаров Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаров]] ҡатыны Е. Г. Боннэр менән, [[:ru:Старовойтова, Галина Васильевна|Г. В. Старовойтова]], [[:ru:Береговой, Георгий Тимофеевич|Г. Т. Береговой]] ҡатнашалар.

[[1990 йыл]]да ҡаҙыу эштәре дауам итә һәм яҡынса 1000 кешенең ҡалдыҡтары эксгумациялана, теүәл генә һаны билдәләнмәй, икенсе туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләнә&lt;ref name=&quot;Латышев&quot;/&gt;. Артабан ҡаҙыу туҡтатыла, ҡалған шахталар асылмай. Кешеләрҙең ҡалдыҡтары сығарылған шахта урынлашҡан урын Академик Королев урамының һуңыраҡ төҙөлгән районында урынлашҡан(33-сө, 34-се биҫтәләр)&lt;ref name=&quot;АиФ-07102009&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://fedpress.ru/article/1814056 Стройка на костях. Еще один земельный участок стал объектом скандала в Челябинске] / Статья от 04.07.2017 г. на «[[ФедералПресс]]&lt;nowiki/&gt;». Е. Мицих.&lt;/ref&gt;.

НКВД мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ Уралда сәйәси сәбәптәр буйынса 37 041 кеше репрессиялана, шуларҙан 11 592 кеше атыла. Алтын тауҙа ҡалдыҡтары табылғандарҙың исемдәрен асыҡлап булмай. Фаразланыуынса, Алтын тауҙа 12 меңдән артыҡ кешенең ҡалдыҡтары ерләнгән. Репрессияланыусыларҙы күпләп ерләүҙең икенсе стадияһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарына тура килә. Был осор тураһында ышаныслы статистика юҡ. Көнбайыш киң мәғлүмәт саралары, шул иҫәптән «Таймс» 80 мең репрессияланыусы тураһында яҙа. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса Алтын тауҙың 11 шахтаһында ҡат-ҡат итеп 30 меңдән артыҡ Көньяҡ Урал кешеһе ерләнгән.

1992 йылда Алтын тау өлкә әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы статусы ала&lt;ref&gt;[https://vecherka.su/articles/society/25022/ Секреты Золотой горы] / Статья от 25.05.2012 г. в № 41 (11551) газеты «[[Вечерний Челябинск]]&lt;nowiki/&gt;». Е. Вериго.&lt;/ref&gt;. Унда ваҡытлыса монумент ҡуйыла. Артабанғы йылдарҙа властар тарафынан ҡәберлек контролләнмәй һәм ташландыҡ хәлгә килә. Ҡәберлекте тик энтузиастар һәм репрессияланғандарҙың туғандары ғына тәртиптә тота&lt;ref&gt;[https://mediazavod.ru/articles/daily/drugie-rubriki/tendentsii/137782/ Мемориал жертвам сталинских репрессий «Золотая гора» оказался бесхозным] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906124527/https://mediazavod.ru/articles/daily/drugie-rubriki/tendentsii/137782/ |date=2018-09-06 }} / Статья от 30.08.2013 г. в электронном периодическом издании «Mediazavod.ru». А. Романенкова.&lt;/ref&gt;. Мемориал янында СССР-ҙың сәйәси репрессиялар ҡорбандары иҫтәлеге көнөндә митингтар үткәрелә.

[[2017 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә «Ҡайғы диуары» төҙөгәндә Алтын тауҙан бер нисә таш ҡулланыла&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3392072?from=doc_vrez Время собирать камни] / Статья от 24.08.2017 г. на сайте «[[Коммерсантъ]]&lt;nowiki/&gt;» (Южный-Урал-Online).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://president-sovet.ru/presscenter/news/read/4120/|title=Южноуральские камни &quot;Золотой горы&quot; станут частью мемориала памяти жертв репрессий &quot;Стена скорби&quot;|publisher=[[Совет при Президенте Российской Федерации по развитию гражданского общества и правам человека]]|date=25 августа 2017|accessdate=11 сентября 2017}}&lt;/ref&gt;.

[[2017 йыл]]да [[Силәбе]] властары ҡаланың төньяҡ-көнбайышындағы территорияны планлаштырыу проекты буйынса асыҡ тыңлауҙар үткәрә, был биләмәгә Алтын тау ҙа инә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3338514 Челябинцам пообещали Золотую гору] / Статья от 30.06.2017 г. в № 116 газеты [[Коммерсантъ]] (Челябинск). И. Слободенюк.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.znak.com/2017-11-20/v_chelyabinske_opredelili_istochniki_finansirovaniya_ekspertizy_zolotoy_gory В Челябинске определили источники финансирования экспертизы «Золотой горы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906090530/https://www.znak.com/2017-11-20/v_chelyabinske_opredelili_istochniki_finansirovaniya_ekspertizy_zolotoy_gory |date=2018-09-06 }} / Статья от 20.11.2017 г. на сайте ИА «[[Znak.com]]&lt;nowiki/&gt;». С. Григорьева.&lt;/ref&gt;. План буйынса, уның аша яңы күргәҙмә-конгресс үҙәгенә ике магистраль үтергә тейеш була. Урындағы халыҡтың һәм тарихсыларҙың дәррәү реакцияһынан һуң ҡала башлығы Евгений Тефтелев, өлкә губернаторы күрһәтеүе буйынса, Алтын тауҙа дәүләт тарихи-мәҙәни экспертиза үткәреү талабы менән риза була&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3344046 Скверное будущее Золотой горы] / Статья от 06.07.2017 г. в № 120 газеты [[Коммерсантъ]] (Челябинск). И. Слободенюк.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.1obl.ru/news/o-lyudyakh/ne-tronut-zolotuyu-gorku/ Строительство жилого микрорайона не коснется мемориала Золотая гора] / Статья от 05.07.2017 г. на сайте телеканала «[[ОТВ (Челябинск)|Первый областной]]&lt;nowiki/&gt;». Д. Леонова.&lt;/ref&gt;. 2017 йыл аҙағына [[Мәҙәни мираҫ|асыҡланған мәҙәни мираҫ объекты]] — «Алтын тау» мемориаль комплексына тарихи-мәҙәни экспертиза үткәреү өсөн өлкә бюджетынан 3 миллион һум аҡса бүленә&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2299030.html «Золотая гора» в Челябинске — общество просит правды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906124655/https://regnum.ru/news/2299030.html |date=2018-09-06 }} / Статья от 10.07.2017 г. на ИА «REGNUM».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3402037 Историко-культурная экспертиза «Золотой горы» обойдется Челябинской области в 2-3 млн рублей] / Статья от 04.09.2017 г. в газете «[[Коммерсантъ]]&lt;nowiki/&gt;». К. Дюрягина.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dostup1.ru/society/V-Chelyabinske-vydelyat-3-mln-rubley-na-expertizu-Zolotoy-gory_101976.html В Челябинске выделят 3 млн рублей на экспертизу «Золотой горы»] / Статья от 20.11.2017 г. в АН «Доступ».&lt;/ref&gt;.

Мемориаль комплексы 2018 йылдың сентябренә ҡарата «Силәбе өлкәһенең асыҡланған мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелгән, Силәбе ҡала округы территорияһында урынлашҡан, тарихи, сәнғәт йәки башҡа мәҙәни ҡиммәттәргә эйә булған, асыҡланған мәҙәни мираҫ объекттары исемлегендә» иҫәптә тора&lt;ref&gt;[http://okn.eps74.ru/htmlpages/Show/contacts/per2 Перечень выявленных объектов культурного наследия Челябинской области, представляющих историческую, художественную и иную культурную ценность / Челябинский городской округ / 197 — Братская могила жертв сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906201135/http://okn.eps74.ru/htmlpages/Show/contacts/per2 |date=2018-09-06 }} // Данные на официальном сайте Государственного комитета охраны объектов культурного наследия Челябинской области.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Маски скорби: Европа — Азия
* Градский прииск

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Book-chel|5913|Дружинина Э. Б. ''Золотая гора, место захоронения жертв репрессий''}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Сталин репрессиялары ҡорбандарына һәйкәлдәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>ai06xn4j60lh3sfby2bzbt6orvv5dsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175567</id>
    <revision>
      <id>1300172</id>
      <parentid>1236719</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T21:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5738" sha1="90ua8ilnrfhusw6pzcrg9e5w8qc8tcb" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы''' ({{lang-ru|Абдразаков Габдрахим Абдрафикович}}; [[28 ноябрь]] [[1914 йыл]] — [[25 май]] [[2004 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы разведчигы. Рядовой ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/297-abdrazakov-gabdrakhim-gabdrafikovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдразаков Габдрахим Абдрафикович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/abdrazakov-abdrahim-abdrafikovich Учалы районының «Үлемһеҙ полкы»]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы Абдразаҡов 1914 йылдың 28 ноябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]) [[Яңы Байрамғол]] ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1941 йыл]]дың ноябрендә БАССР-ҙың [[Учалы районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. Рядовой Ғәбдрәхим Абдразаҡов [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-се кавалерия полкы разведчигы булып хеҙмәт итә.

Күп тапҡырҙар яралана. Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улының батырлығы орден һәм миҙалдар менән баһалана.

Берлинға тиклем барып етә, фронт юлын Германияның Премниц ҡалаһында тамамлай&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25669197/ Хәтер юлы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602213311/https://1418museum.ru/heroes/25669197/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;.

[[2004 йыл]]дың 25 майында 90-сы йәшендә вафат була&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;.
 
== Наградалары ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* [[Жуков миҙалы]]&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25669197/ Дорога памяти. Абдразаков Габдрахим Абдрафикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602213311/https://1418museum.ru/heroes/25669197/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 11: Учалинский район. — 2004. — 621 с.; ISBN 5-295-03475-5 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Учалы районы]] [[Яңы Байрамғол]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/297-abdrazakov-gabdrakhim-gabdrafikovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдразаков Габдрахим Абдрафикович]{{ref-ru}}{{V|15|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25669197/ Дорога памяти. Абдразаков Габдрахим Абдрафикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602213311/https://1418museum.ru/heroes/25669197/ |date=2021-06-02 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero94150197/ Память народа. Абдразаков Габдрахим Абдрафикович]{{ref-ru}}{{V|15|07|2021}}
* [https://www.moypolk.ru/soldier/abdrazakov-abdrahim-abdrafikovich Учалинский район «Бессмертный полк»]
* [https://vk.com/wall7231859_5177 Бессмертный полк. Марат Шагизатов. ВК][http://museumkogalym.ru/sites/default/files/files/nezabytyy_polk.pdf#:~:text=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%A0%D0%90%D0%97%D0%90%D0%9A%D0%9E%D0%92%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%8F%20%D0%B2,%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82%20%D0%B2%20%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%B5%201941%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0 О Габдрахиме Абдрафиковиче Абдразакове]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>90ua8ilnrfhusw6pzcrg9e5w8qc8tcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдрафиҡов Морат Вәхит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175569</id>
    <revision>
      <id>1300173</id>
      <parentid>1235187</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T21:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5954" sha1="6wpz5vd8901b6ka6kkbb8yz7on79fb5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдрафиҡов Морат Вәхит улы''' ({{lang-ru|Абдрафиков Мурат Вахитович}}) ([[1908]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. Ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, икмәк бешереүсе.

== Биографияһы ==
Морат Вәхит улы Абдрафиҡов [[1908 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]ндә (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]]) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Ауылда башланғыс белем ала. Колхоз эшендә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1081179/ Память народа. Абдрафиков Мурат Вахитович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/298-abdrafikov-murat-vakhitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АБДРАФИКОВ Мурат Вахитович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Абдрафиков Мурат Вахитович&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/995158/ Абдрафиков Мурат Вахитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214326/https://1418museum.ru/heroes/995158/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1941 йыл]]да Мәсетле районы хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының 7-се кавалерия корпусында Белорус фронтында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/21090025 Халыҡ хәтере. Абдрафиҡов Морат Вәхит улының батырлығы тураһында]&lt;/ref&gt; Гвардия ҡыҙылармеецы Морат Абдрафиҡов дивизияның {{comment|армия ялан икмәкханаһында|полевая армейская кухня}} ҡамыр баҫыусы вазифаһын башҡара.

{{Цитата|Дивизия Чернигов, Мозырь һәм Калинковичиға һөжүм иткән осорҙа иптәш Абдрафиҡов ялан армия имәкханаһында (ПАХ) ҡамыр баҫыусы булып хеҙмәт итте. Ул ҡамырҙы дөрөҫ эшкәртте һәм технологик процесты мастер ҡушҡанса үтәп, сифатлы икмәк бешерергә тырышты. Уның сменаһында бешерелгән икмәк бер ваҡыт та яраҡһыҙ булманы, тәләф ителмәне.|}}
Икмәк бешереү мейестәрен төҙөүҙә әүҙем ҡатнашҡан, һәм уның ошо фиҙакәр хеҙмәте хәрби частарҙы туҡтамай икмәк менән тәьмин итеү мөмкинлеген биргән&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Абдрафиков Мурат Вахитович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://article.unipack.ru/78333/ Ялан армия икмәкханалары]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944 йыл).

== Хәтер ==
Абдрафиҡов Морат Вәхит улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 8: Мечетлинский район. — 2004—653 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7
/ редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Мәсетле районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/298-abdrafikov-murat-vakhitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрафиков Мурат Вахитович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1081179/ Память народа. Абдрафиков Мурат Вахитович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/995158/ Абдрафиков Мурат Вахитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214326/https://1418museum.ru/heroes/995158/ |date=2021-06-02 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 8: Мечетлинский район. — 2004—653 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7
* [https://article.unipack.ru/78333/ Полевые армейские хлебопекарни]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>6wpz5vd8901b6ka6kkbb8yz7on79fb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175576</id>
    <revision>
      <id>1300176</id>
      <parentid>1233011</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T21:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5415" sha1="pmnlj6hhndvd00ojfhrz3yf24l1xvwb" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы''' ({{lang-ru|Абдрахманов Ахтям Муфтахутдинович}}) (22 май [[1913 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 294-се кавалерия полкының атлы посыльныйҙар взводы командиры. Лейтенант. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/370-abdrakhmanov-akhtyam-muftakhitdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрахманов Ахтям Муфтахетдинович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/27872639/ Дорога памяти. Абдрахманов Акиям Муфтахутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624210453/https://1418museum.ru/heroes/27872639/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхтәм Мөфтәхетдин улы Абдрахманов [[1913 йыл]]дың 22 майында&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101508074/ Память народа. Абдрахманов А. М.]&lt;/ref&gt; [[Өфө губернаһы]]ның [[Өфө өйәҙе]] Митрәй (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] Ҡаранйылға) ауылында тыуа. Урындағы мәктәптә башланғыс белем ала.

== Хәрби хеҙмәте ==
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы [[1935 йыл]]дың 23 октябренән Көньяҡ фронттың 29-сы запас часында, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафында хеҙмәт итә.

Лейтенант Әхтәм Мөфтәхетдин улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 294-се кавалерия полкының атлы посыльныйҙар (йомошсолар) взводы командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92212035/Память народа. Абдрахманов Акиям Муфтахутдинович]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/370-abdrakhmanov-akhtyam-muftakhitdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АБДРАХМАНОВ Ахтям Муфтахитдинович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1966)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101508074/ Память народа. Награда Абдрахманова А. М.]&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улының исеме «Они вернулись с победой. Башҡортостан» баҫмаһының 12-се томына
&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Рәсәй дәүләт китапханаһы. Они вернулись с победой. Чишминский район, т. 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм [[Шишмә районы]]ның Ҡаранйылға ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/370-abdrakhmanov-akhtyam-muftakhitdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрахманов Ахтям Муфтахетдинович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92212035/ Память народа. Абдрахманов Акиям Муфтахутдинович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Рәсәй дәүләт китапханаһы Они вернулись с победой. Чишминский район, т. 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}
* [https://1418museum.ru/heroes/27872639/ Дорога памяти. Абдрахманов Акиям Муфтахутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624210453/https://1418museum.ru/heroes/27872639/ |date=2021-06-24 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]</text>
      <sha1>pmnlj6hhndvd00ojfhrz3yf24l1xvwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдрахманов Рәхим Абдрахман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175579</id>
    <revision>
      <id>1300175</id>
      <parentid>1242984</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T21:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6165" sha1="8zoyw6ghv7dq1avl6u6aiw8sgvbdi48" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдрахманов Рәхим Абдрахман улы''' ({{lang-ru|Абдрахманов Рахим Абдрахманович}}) ([[1900]] —) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкының гвардия рядовойы, ездовой. Гвардия ҡыҙылармеецы. [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән билдәләнгән&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/891-abdrakhmanov-rakhim-abdrakhmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрахманов Рахим Абдрахманович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рәхим Абдрахман улы Абдрахманов Рәсәй империяһы [[Өфө губернаһы]]нда (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]]) тыуған.

== Хәрби хеҙмәте ==
Краснокама район хәрби комиссариаты [[1943 йыл]]дың ғинуарында Абдрахманов Рәхимде [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

112-се Башҡорт кавалерия (16-сы Чернигов гвардия) дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының рядовойы, ездовой. Был подразделение 1-се Белорус фронты составындағы 7-се гвардия кавалерия корпусына ингән.

Днепр йылғаһын кискәндә, үҙе һал эшләй һәм поход кухняһын йылғаның ҡаршы ярына сығара&lt;ref&gt;https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36728358/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%20%26middle_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1900%26static_hash%3D5b798a49e89896d87e21f3884d9419d5v4%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie36728358 Память народа. Абдрахманов Рахим Абдрахманович&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/32044203/ Хәтер юлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215412/https://1418museum.ru/heroes/32044203/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Абдрахманов Рәхим Абдрахман улының исеме [[Башҡортостан]]да баҫылып сыҡҡан&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Краснокамский район, т. 7, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03392-9&lt;/ref&gt; һәм [[Краснокама районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Краснокама районы]]

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 690155. Единица хранения 2087.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/891-abdrakhmanov-rakhim-abdrakhmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрахманов Рахим Абдрахманович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78393059/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%20%26middle_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1900%26static_hash%3D5b798a49e89896d87e21f3884d9419d5v4%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie36728358. Память народа. Абдрахманов Рахим Абдрахманович]
* [https://1418museum.ru/heroes/32044203/ Дорога памяти. Абдрахманов Рахим Абдрахманович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215412/https://1418museum.ru/heroes/32044203/ |date=2021-06-02 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Краснокамский район, т. 7, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03392-9

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>8zoyw6ghv7dq1avl6u6aiw8sgvbdi48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдрахманов Муллағәли Ғайса улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175649</id>
    <revision>
      <id>1300174</id>
      <parentid>1233010</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T21:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7628" sha1="oa12fugnpbyemumtv2gc9eeoufv8iug" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдрахманов Муллағәли Ғайса улы''' ({{lang-ru|Абдрахманов Муллагали Гайсинович}}) ([[1907]]—[[1989]]) — гвардия ҡыҙылармеецы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 14-се айырым гвардия сапёр эскадронының сапёры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/301-abdrakhmanov-mullagali-gasimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АБДРАХМАНОВ Муллагали Гасимович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Муллағәли Ғайса улы Абдрахманов [[1907 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] Табылды ауыл Советы) [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның бала сағы бик ауыр осорға тура килә.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1941 йыл]]дың 3 декабрендә Стәрлебаш район хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на хеҙмәткә саҡыра.

Алкино станцияһында улар һыбай йөрөргә, кавалерия һуғыш алымдарына өйрәнә.

[[1942 йыл]]дың апрель аҙағында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡа китә.

{{цитата|«Беренсе өс эшелонда дивизия командованиеһы барҙы. Беҙҙән һуң Күсимов полкы. Биш тәүлек тигәндә Куйбышев ҡалаһына баып еттек»|}}тип хәтерләй торған булған ветеран&lt;ref&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/abdrahmanov-mullagali-gaysinovich]&lt;/ref&gt;.

[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] [[1942 йыл]]дың 2 июлендә Тербуны-2 ауылы һәм Олым йылғаһы районында Покровское — Давыдово — Борки һәм Тербуны-2 станцияһы һыҙығындағы оборона һыҙатында 1942 йылдың 2 июлендә дошманға ҡаршы тора{{ЫС юҡ|21|07|2021}}.

Чернухин ауылында торған атлылар ҡамауға эләгә, уларҙы өс фашист пехота дивизияһы уратып ала. Совет командованиеһы ла хәлде төҙәтеү буйынса ҙур тырышлыҡ һала. Ҡамауҙа ҡалғандарға ярҙамға артиллерия, авиация, танктар ынтыла.

Ҡараңғылыҡтан файҙаланып һәм кескәй төркөмдәргә ойошоп, башҡорт кавалеристары ҡамауҙы өҙөргә тырыша. Был мәшхәрҙә бик күп яугир һәләк була&lt;ref name=&quot;Абдрахманов Муллагали Гайсинович&quot;&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/abdrahmanov-mullagali-gaysinovich Абдрахманов Муллагали Гайсинович]&lt;/ref&gt;.

Муллағәли Ғайса улы 14-се айырым гвардия сапёр эскадронында сапёр булып хеҙмәт итә.

Ҡаты һуғыштар барышында аяғы яралана. Госпиталдә дауаланғандан һуң, тағы һуғышҡа оҙатыла&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero99695946/ Память народа. Абдрахманов Муллагали Гайсинович]&lt;/ref&gt;.

Абдрахманов Муллағәли [[1945 йыл]]да тыуған ауылы [[Ҡабыҡҡыуыш]]ҡа әйләнеп ҡайта.

Тыуған колхозында хеҙмәт итә. Тормош иптәше менән өс бала тәрбиәләп үҫтерә.

Муллағәли Ғайса улы [[1989 йыл]]да вафат була.
&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/29162888/ Хәтер юлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603154404/https://1418museum.ru/heroes/29162888/ |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/abdrahmanov-mullagali-gaysinovich Абдрахманов Муллағәли Ғайса улы]&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы {{ЫС юҡ|21|07|2021}}
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы &lt;ref name=&quot;Абдрахманов Муллагали Гайсинович&quot;/&gt;
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы һәм күп юбилей миҙалдары менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;Абдрахманов Муллагали Гайсинович&quot;/&gt;.

== Хәтер ==
Абдрахманов Муллағәли Ғайса улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм [[Стәрлебаш районы]]ның&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Стерлибашевский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3&lt;/ref&gt; [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/301-abdrakhmanov-mullagali-gasimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрахманов Муллагали Гайсинович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero99695946/ Память народа. Абдрахманов Муллагали Гайсинович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://www.moypolk.ru/soldier/abdrahmanov-mullagali-gaysinovich Абдрахманов Муллагали Гайсинович]
* [https://1418museum.ru/heroes/29162888/ Дорога памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603154404/https://1418museum.ru/heroes/29162888/ |date=2021-06-03 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Стерлибашевский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1907 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Стәрлебаш районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>oa12fugnpbyemumtv2gc9eeoufv8iug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдулғәзин Солтан Шәрип улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175684</id>
    <revision>
      <id>1300185</id>
      <parentid>1233020</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4343" sha1="grz5anrd2kwkur8540lnckoztfc9w98" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдулғәзин Солтан Шәрип улы''' ({{lang-ru| Абдулгазин Султан Шарипович}}) ([[1904]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы. Гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы, сапёр. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/305-abdulgazin-sultan-sharipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдулгазин Султан Шарипович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Солтан Шәрип улы Абдулғәзин [[1904 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]) Әхмәр ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1942 йыл]]дың декабрендә Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

7 кавалерия корпусы составындағы 16-сы гвардия кавалерия дивизиһы 58-се гвардия кавалерия полкының сапёр взводында сапёр булып хеҙмәт итә.

[[1945 йыл]]дың 22, 23, 28 апрелендә күрһәткән батырлығы өсөн, [[1945 йыл]]дан 15 июнендә иғлан ителгән 27/н һанлы бойороҡҡа ярашлы, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] тапшырыла&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46079666/ Память народа. Абдулгазин Султан Шарипович]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Абдулғәзин Солтан Шәрип улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]] Әхмәр ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/305-abdulgazin-sultan-sharipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдулгазин Султан Шарипович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46079666/ Память народа. Абдулгазин Султан Шарипович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/32480800/ Дорога памяти. Абдулгазин Султан Шарипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604140140/https://1418museum.ru/heroes/32480800/ |date=2021-06-04 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>grz5anrd2kwkur8540lnckoztfc9w98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175702</id>
    <revision>
      <id>1300186</id>
      <parentid>1284712</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4127" sha1="ndz84ae7wml80w6q4x20orp7zklz5vo" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы''' ({{lang-ru|Абдулгалимов Давлет Мажитович}}) ([[1907]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссыһы, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/306-abdulgalimov-davlet-mazhitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдулгалимов Давлет Мажитович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Дәүләт Мәжит улы Абдулғәлимов [[1907 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]ндә (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балаҡатай районы]]) тыуған.

== Хәрби хеҙмәте ==
Балаҡатай район хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74734727// Память народа. Абдулгалимов Давлят Мажитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721160430/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74734727// |date=2021-07-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1418museum.ru&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/1914968/ Хәтер юлы. Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604144906/https://1418museum.ru/heroes/1914968/ |date=2021-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)&lt;ref name=&quot;1418museum.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белокатайский район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Балаҡатай районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/306-abdulgalimov-davlet-mazhitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдулгалимов Давлет Мажитович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74734727/0 Память народа. Абдулгалимов Давлят Мажитович]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белокатайский район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X
* [https://1418museum.ru/heroes/1914968/ Дорога памяти. Абдулгалимов Давлет Мажитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604144906/https://1418museum.ru/heroes/1914968/ |date=2021-06-04 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1907 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>ndz84ae7wml80w6q4x20orp7zklz5vo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллин Ғәли Хәлил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175743</id>
    <revision>
      <id>1300183</id>
      <parentid>1233017</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7331" sha1="6idzu0vpr6p3b0b2onaaxbcw0kz5lwl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдуллин Ғәли Хәлил улы''' ({{lang-ru|Абдуллин Гали Халилович}}) ([[1914]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкының административ хеҙмәте гвардия старшинаһы, полк штабының өлкән писаре. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/895-abdullin-gali-khalilovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Гали Халилович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәли Хәлил улы Абдуллин [[1914 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] Дыуанай улусы (хәҙер — [[Башҡортостан]] [[Благовар районы]]) [[Күсәрбай]] ауылында тыуған. [[1942 йыл]]дың декабрендә Стәрлетамаҡ ҡала хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422412612/ Память народа. Абдуллин Гали Халилович]
&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
Абдуллин Ғәли Хәлил улы 1-се Белорус фронтында 7-се кавалерия корпусы составындағы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкы штабында өлкән писарь вазифаһын башҡара йәғни хәрби званиеһы буйынса полктың административ хеҙмәте гвардия старшинаһы була&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;.
Ғ. Абдуллиндың ҡаһарманлығы тураһында 62-се гвардия полкы командиры гвардия подполковнигы Маркарян наградаға тәҡдим итеү ҡағыҙында түбәндәгеләрҙе белдерә:
{{Цитата|1945 йылдың 18 ғинуарында Томашув ҡалаһы өсөн алышта иптәш Абдуллин штаб начальнигынан команда пунктына тиҙ арала ике радиостанция менән бергә ике радисты оҙатып барырға тигән бойороҡ ала. Боҙ ярсыҡтары буйлап Пилица йылғаһы аша сығып, Абдуллин ҡалаға үтә. КП-ға тиҙерәк барып етер өсөн, дошмандан таҙартылмаған тағы бер нисә квартал араны үтергә кәрәк була. Ут яуып торған ҡурҡыныс шарттарҙа ул, юлды ҡыҫҡартып, команда пунктына радиостанцияны алып барып еткерә: дивизия штабы менән элемтә көйләнә... Шул уҡ көндөң төнөндә Абдуллин Томашув ҡалаһында 2 сәғәт буйына КП менән бәйләнешкә сыҡмаған 2-се эскадронды эҙләп таба һәм улар менён элемтә яйлана. Шулай уҡ Томашув ҡалаһы эргәһендәге урманды тикшереп йөрөгәндә, ике дошман һалдатын юҡ итә. 
Үҙенең ҡыйыулығы менән иптәш Абдуллин командованиеға Томашув ҡалаһын яулап алыу бурысын тормошҡа ашырырға ярҙам итте. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнеүгә лайыҡлы.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26350065/ Наградной лист]&lt;/ref&gt;|}}

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]] (1945)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/14073466/ Абдуллин Ғәли Хәлил улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605161557/https://1418museum.ru/heroes/14073466/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Абдуллин Ғәли Хәлил улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Благоварский район, т. 4, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Благовар районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/895-abdullin-gali-khalilovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Гали Халилович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/14073466/ Дрорга памяти. Абдуллин Гали Халилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605161557/https://1418museum.ru/heroes/14073466/ |date=2021-06-05 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422412612/ Память народа. Абдуллин Гали Халилович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Благоварский район, т. 4, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]</text>
      <sha1>6idzu0vpr6p3b0b2onaaxbcw0kz5lwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175758</id>
    <revision>
      <id>1300182</id>
      <parentid>1233016</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5678" sha1="3zgltrhu24qfy8wgrpkoteipr5tsi15" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улы''' ({{lang-ru|Абдуллин Гатаулла Халиуллович}}; [[15 июль]] [[1913 йыл]] — [[1 февраль]] [[1988 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] штабының ат йөрөтөүсеһе (коновод). Рядовой. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/311-abdullin-gataulla-khaliullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Гатаулла Халиуллович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғатаулла Хәлиулла улы Абдуллин [[1913 йыл]]дың 15 июлендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Рәтамаҡ]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
 
[[1941 йыл]]да Дим станцияһынан һуғышҡа китә&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/15605072/ Дорога памяти. Абдуллин Гатаулла Халиуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605182652/https://1418museum.ru/heroes/15605072/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
112-се Башҡорт (Ҡыҙыл Байраҡлы, Ленин, II дәрәжә Кутузов һәм Суворов орденлы 16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Дивизия штабы начальнигы Назаровтың ат йөрөтөүсеһе булып хеҙмәт итә.

Һалдаттарҙы һыбай йөрөргә өйрәтә.

Сталинград алышында ҡатнаша, яралана, күрһәткән ҡыйыулығы өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

Һуғыш тамамланғандан һуң, тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. 1988 йылдың 1 февралендә вафат була&lt;ref name=&quot;АГХ&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97084979/ Память народа. Абдуллин Гатаулла Халиуллович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)&lt;ref name=&quot;АГХ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 3. Номер документа 84.
&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ермекеевский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Йәрмәкәй районы]] Рәтамаҡ ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 3. Номер документа 84.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/311-abdullin-gataulla-khaliullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Гатаулла Халиуллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97084979/ Память народа. Абдуллин Гатаулла Халиуллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ермекеевский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2
* [https://1418museum.ru/heroes/15605072/ Дорога памяти. Абдуллин Гатаулла Халиуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605182652/https://1418museum.ru/heroes/15605072/ |date=2021-06-05 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]</text>
      <sha1>3zgltrhu24qfy8wgrpkoteipr5tsi15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллин Ғатаулла Хәйрулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175766</id>
    <revision>
      <id>1300181</id>
      <parentid>1069016</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5834" sha1="elk0wsyif94dxvmv0z3bazrlbbbdkx1" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдуллин Ғатаулла Хәйрулла улы''' ({{lang-ru|Абдуллин Гатаулла Хайруллович}}) (15.10.[[1915]]-13.08.[[1993]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составындағы 60-сы кавалерия полкында һуғышҡан. Гвардия ҡыҙылармеецы. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/896-abdullin-gataulla-khajrullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Гатаулла Хайруллович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Ғатаулла Хәйрулла улы Абдуллин сығышы менән [[Хәйбулла районы]] Оло Әбеш ауылынан&lt;ref&gt;[http://haibikm.ucoz.ru/publ/khajbullincy_uchastniki_stalingradskoj_bitvy/1-1-0-11 Хайбуллинский историко-краеведческий музей]&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1941 йыл]]дың 22 июнендә Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

Яраланыу сәбәпле, 1944 йылда демобилизациялана. [[Хәйбулла районы]] [[Оло Әбеш]] ауылына әйләнеп ҡайта.

== Наградалары ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100597539/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%26first_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D15.10.1915%26static_hash%3Dad6d4c5b7d6302d54c58020cd495c353v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1074901566 Память народа. Абдуллин Гатаулла Хайруллович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;search.rsl.ru&quot;&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Хайбуллинский район, т. 12, 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02996-4&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Абдуллин Ғатаулла Хәйрулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа[&lt;ref name=&quot;search.rsl.ru&quot;/&gt;] һәм БР-ҙың [[Хәйбулла районы]] [[Оло Әбеш]] ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/896-abdullin-gataulla-khajrullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Гатаулла Хайруллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100597539/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20%26first_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D15.10.1915%26static_hash%3Dad6d4c5b7d6302d54c58020cd495c353v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1074901566 Память народа. Абдуллин Гатаулла Хайруллович]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Хайбуллинский район, т. 12, 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02996-4&lt;/ref&gt;]
* [http://haibikm.ucoz.ru/publ/khajbullincy_uchastniki_stalingradskoj_bitvy/1-1-0-11 Хайбуллинский историко-краеведческий музей]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]</text>
      <sha1>elk0wsyif94dxvmv0z3bazrlbbbdkx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175824</id>
    <revision>
      <id>1300177</id>
      <parentid>1233012</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T21:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7478" sha1="94rptat46hkwo0njdp8sysvr1d9ww3f" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы''' ({{lang-ru|Абдуллин Мухаметгали Усманович}}) ([[1922]]—[[1987]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкы разведчигы&lt;ref name=&quot;АМУ&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49859147/ Память народа. Абдуллин Мухаметгали Усманович]&lt;/ref&gt;, полк батареяһының ат йөрөтөүсеһе, 1-се эскадрондың посыльныйы. Гвардия кесе сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/314-abdullin-mukhametgali-usmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Мухаметгали Усманович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөхәмәтғәли (Мөхәмәтйән) Усман (Ҡоман)&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/list Шайморатовсылар. Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы]&lt;/ref&gt; улы [[1922 йыл]]дың 18 авгусында [[Өфө губернаһы]] Өфө өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]]) [[Бишауыл-Уңғар]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;.

[[1941 йыл]]дың 1 октябрендә [[Ҡырмыҫҡалы районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

Гвардия кесе сержанты Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. 62-се гвардия кавалерия полкы разведчигы, полк батареяһының ат йөрөтөүсеһе, 1-се эскадрондың посыльныйы була&lt;ref name=&quot;АМУ&quot; /&gt;.

Ҡыйыу яугир Мөхәмәтғәли Усман улы Абдуллиндың батырлығы тураһында командирының фекере:
{{Цитата| [[1942 йыл]]дың 24 апрелендә формалашҡандан башлап, 62-се полкта Абдуллин иптәш разведчик булып хеҙмәт итте. 1942 йылдың 1 декабрендә яраланғандан һуң, хәрби хеҙмәткә сикләнгән яраҡлы булғанлыҡтан, эскадрондың связнойы булды, ҡыйыу яугир булараҡ командованиеның бойороҡтарын теүәл башҡарҙы. 
[[1943 йыл]]дың 19 сентябрендә дошман аяуһыҙ көслө бомбаға тотҡанда, ҡаты яраланған полк парторгы гвардия өлкән лейтенанты Хәсәновты хәүефһеҙ урынға күтәреп алып сығып, тәүге медицина ярҙамы күрһәтте. Бынан тыш, парторг ҡулында булған полктың бөтә партия документтарын һаҡлап алып ҡалды.
[[1943 йыл]]дың 25 сентябренән 26 сентябренә ҡаршы төндә уға 10 йөк боеприпасты алғы һыҙыҡҡа дошмандан тулыһынса таҙартылмаған территория буйынса оҙатып алып барыу бурысы ҡуйылды. Абдуллин, шәхсән үҙе юлды разведкалап, башы яралнһа ла, боеприпастарҙы имен-аман алып барып тапшырҙы. 
Госпиталгә ятыуҙан баш тартты, әле лә һуғышып йөрөй. Бурыстарын намыҫлы үтәй, егәрле.&lt;ref name=&quot;АМУ&quot; /&gt;|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref name=&quot;АМУ&quot; /&gt;.

== Хәтер ==
Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7: Российская Федерация, Республика Башкортостан. Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Бишауыл-Уңғар]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 690155. Единица хранения 5684.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/314-abdullin-mukhametgali-usmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Мухаметгали Усманович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49859147/8 Память народа. Абдуллин Мухаметгали Усманович]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/15106257/ Дорога памяти. Абдуллин Мухаметгали Усманович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607112348/https://1418museum.ru/heroes/15106257/ |date=2021-06-07 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7: Российская Федерация, Республика Башкортостан. Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>94rptat46hkwo0njdp8sysvr1d9ww3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175832</id>
    <revision>
      <id>1300178</id>
      <parentid>1236722</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T21:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5764" sha1="a3knv5g5lc6slmp3ljt9qcdxtyncnxu" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы''' ({{lang-ru|Абдуллин Мухарям Лутфуллович}}) ([[1917]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 294-се кавалерия полкында һуғышҡан. Өлкән сержант&lt;ref name=&quot;АМЛ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/315-abdullin-mukharram-lutfievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Мухарям Лутфуллович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөхәррәм Лотфулла улы Абдуллин [[1917 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал]] өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]) [[Сораман]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

[[1941 йыл]]дың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

Тәүге осорҙа Брянск фронтының 8-се кавалерия корпусына буйһонған 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составында һуғыша.

294-се кавалерия полкының ҡылыссыылар эскадронында взвод командиры була. 12-се тимер юлдар бригадаһының 26-сы тимер юлдарҙы тергеҙеү батальонында отделение командиры була&lt;ref name=&quot;АМЛ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/33716820/ Дорога памяти. Абдуллин Мухарям Лутфуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607140700/https://1418museum.ru/heroes/33716820/ |date=2021-06-07 }}&lt;/ref&gt;.

Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улының батырлығы тураһындағы мәғлүмәтте командиры түбәндәге документҡа теркәп ҡуйған:
{{Цитата| Немец оккупанттарына ҡаршы 1942 йылдың 1-11 июлендәге һуғыштарҙың иптәш Абдуллин өс алышында ла батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтте. Натальевка ауылы янындағы тәүге һуғышта немецтар ҡулына күскән ҡоралдарыбыҙҙы һәм аттарыбыҙҙы ҡабат үҙебеҙгә ҡайтара алды. 
9 июлдән 11 июлгә тиклем дауам иткән һуңғы өсөнсө алышта станковый пулемёттан ут яуҙырған дошман нөктәһен һәм 7 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итте.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81612806/ Память народа. Абдуллин Мухарям Лутфуллович]&lt;/ref&gt;|}}.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1942)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref name=&quot;search.rsl.ru&quot;&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Учалинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ЦАМО. Фонд 33. Опись 682524. Единица хранения 398&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref name=&quot;search.rsl.ru&quot;/&gt; һәм БР-ҙың Учалы районы Сораман ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 682524. Единица хранения 398.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/315-abdullin-mukharram-lutfievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Мухарям Лутфуллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/33716820/ Дорога памяти. Абдуллин Мухарям Лутфуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607140700/https://1418museum.ru/heroes/33716820/ |date=2021-06-07 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81612806/ Память народа. Абдуллин Мухарям Лутфуллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Учалинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1917 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>a3knv5g5lc6slmp3ljt9qcdxtyncnxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175844</id>
    <revision>
      <id>1300179</id>
      <parentid>1197708</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T21:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9689" sha1="gozpo3x23qxojy5p7kbg3bdg31bx53y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улы''' ({{lang-ru|Абдуллин Насибулла Габдуллович}}; [[2 декабрь]] [[1913 йыл]] — [[22 апрель]] [[1996 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы кавалерия полкы фельдшеры. Медицина хеҙмәте гвардия лейтенанты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы&lt;ref name=&quot;АНГ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/397-abdullin-nasibulla-gabdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Насибулла Габдуллович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Нәсибулла Ғабдулла улы Абдуллин [[1913 йыл]]дың 2 декабрендә элекке [[Өфө губернаһы]]на ингән (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]) [[Иҫке Абзан]] ауылында тыуған.

[[1938 йыл]]да [[Бәләбәй педагогия колледжы|Бәләбәй педагогия техникумын]] тамамлай. Мәктәптә уҡытыусы, директор урынбаҫары булып эшләй.

[[1942 йыл]]да [[Асҡын районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

== Хәрби хеҙмәте ==
Медицина хеҙмәте гвардия лейтенанты Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улы Белорус фронтының 7 кавалерия корпусына буйһонған [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы кавалерия пунктында фельдшер вазифаһын башҡара&lt;ref name=&quot;АНГ&quot; /&gt;.

II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән осоронда Нәсибулла Ғабдулла улы күрһәткән батырлығы тураһында архив документтарында түбәндәге мәғлүмәт бар:
{{Цитата|Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улы 60-сы полктың 1943 йылдың сентябренән алып барған һуғыш хәрәкәттәре осоронда үҙен яралы һалдат һәм офицерҙарға юғары квалификациялы ярҙам күрһәтергә һәләтле ҡыйыу һәм осҡор белгес итеп күрһәтте. Тәүлектәге ваҡытҡа, һауа торошона ҡарамай, яугирҙар үҙ ваҡытында, тел тейҙермәҫлек һәм дөрөҫ медицина ярҙамы алды. 
[[1943 йыл]]дың 17 ноябренән 18 ноябрь төнөндә Защебье ауылы янында, полк, марш үтеп туҡтарға ла өлгәрмәне, алыш башланды. Дошман уты ҡойон һымаҡ ябырылғанда, 50-ләп һалдат һәм офицерға беренсе ярҙам күрһәтте. Улар барыһы ла имен эвакуацияланды. 
[[1944 йыл]]дың 11 апреленән 12 апрелгә ҡаршы төндә Владимир-Волынск ҡалаһы өсөн барған һуғышта бәләкәй генә һарайҙа, табип та булмаған шарттарҙа 35 ҡаты яралыға ярҙам күрһәтте. Абдуллин Нәсибулланың ентекле һәм теүәл ярҙамы арҡаһында яугирҙарҙың күбеһе сафҡа баҫты һәм полкка ҡабат килде&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/ Память народа. Абдуллин Насибулла Габдуллович]&lt;/ref&gt;|}}

== Медицина өлкәһендә хеҙмәте ==
Һуғыштан һуң яугир [[1952 йыл]]да Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

1952 йылдан БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығының курорттар бүлеге начальнигы.

[[1956]]—[[1962]] йылдарҙа Өфө медицина училищеһы директоры.

[[1962]]—[[1982]] йылдарҙа Республика онкология диспансерының баш табибы.

Башҡортостан Республикаһында онкология хеҙмәтен ойоштороусы.

Һөнәри ҡаҙаныштары күп һанлы Почёт грамоталары менән билдәләнгән&lt;ref&gt;[https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/ https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/ https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/Министерство здравоохранения РБ. Абдуллин Насибулла Габдулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607184342/https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/ |date=2021-06-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[1982 йыл]]дан БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы&lt;ref&gt;[https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/ https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/ https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/Министерство здравоохранения РБ. Абдуллин Насибулла Габдулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607184342/https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/ |date=2021-06-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[1996 йыл]]дың 22 апрелендә вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* Октябрь революцияһы ордены (1969)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1982)&lt;ref&gt;[https://bashgmu.ru/life_bsmu/vypuskniki-bgmu-veterany-vov/abdullin-nasibulla-gabdullovich/ АБДУЛЛИН Насибулла Габдуллович из сайта БГМУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607184334/https://bashgmu.ru/life_bsmu/vypuskniki-bgmu-veterany-vov/abdullin-nasibulla-gabdullovich/ |date=2021-06-07 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Благоварский район, т. 4, 2003 ISBN 5-295-03261-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;һәм БР-ҙың [[Благовар районы]] Иҫке Абзан ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/397-abdullin-nasibulla-gabdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Насибулла Габдуллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://bashgmu.ru/life_bsmu/vypuskniki-bgmu-veterany-vov/abdullin-nasibulla-gabdullovich/ АБДУЛЛИН Насибулла Габдуллович из сайта БГМУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607184334/https://bashgmu.ru/life_bsmu/vypuskniki-bgmu-veterany-vov/abdullin-nasibulla-gabdullovich/ |date=2021-06-07 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93958293/ Память народа. Абдуллин Насибулла Габдуллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/ https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/ https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/Министерство здравоохранения РБ. Абдуллин Насибулла Габдулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607184342/https://health.bashkortostan.ru/activity/22052/ |date=2021-06-07 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Благоварский район, т. 4, 2003 ISBN 5-295-03261-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 апрелдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>gozpo3x23qxojy5p7kbg3bdg31bx53y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллин Фитрат Кирам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175855</id>
    <revision>
      <id>1300180</id>
      <parentid>1069029</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T21:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4809" sha1="3wy47juyv2f1tvukpar89oljnxe930c" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абдуллин Фитрат Кирам улы''' ({{lang-ru|Абдуллин Фитрат Кирамович}}) ([[1908]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкының разведка взводы командирының ярҙамсыһы. Кесе лейтенант. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/205-abdullin-fitrat-kiramovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Фитрат Кирамович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фитрат Кирам улы Абдуллин [[1908 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] Орск өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]) ағалы-энеле Рәмиевтарҙың Төрөкмән приискыһында (хәҙер — 2-се Төрөкмән ауылы) тыуған.

[[1929 йыл]]дан алып Урал хәрби округында, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]нда, 413-сө уҡсылар дивизияһының 1322-се уҡсы полкында хеҙмәт итә.

1-се Белорус фронтының 7-се кавалерия корпусына буйһоноусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкының 12-се айырым дивизионында хеҙмәт итә.

Разведканы һәр ваҡыт уңышлы үткәрә. [[1943 йыл]]дың 18 октябрендә ут ҡойоно аҫтында шәхсән үҙе ике дошман һалдатын әсирлеккә алғаны өсөн тәүге хәрби наградаһына — [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]на лайыҡ була.

Гвардия лейтенанты Фитрат Кирам улы Абдуллин шулай уҡ [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнгән.

[[1945 йыл]]да демобилизациялана&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93643286/ Память народа. Абдуллин Фитрат Кирамович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Абдуллин Фитрат Кирам улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Баймаҡ районы 2-се Төрөкән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 690155. Единица хранения 2087

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/205-abdullin-fitrat-kiramovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Фитрат Кирамович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93643286/ Память народа. Абдуллин Фитрат Кирамович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>3wy47juyv2f1tvukpar89oljnxe930c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуллов Ғибәт Абдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175883</id>
    <revision>
      <id>1300184</id>
      <parentid>1236723</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8068" sha1="eop1mp15n2eikkpcebfqss1qammgyl7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Абдуллов Ғибәт Абдулла улы'''({{lang-ru|Абдуллов Гибат Абдуллович}}) (20.05.[[1916]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадронында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры &lt;ref name=&quot;АГА&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/317-abdullov-gibat-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АБДУЛЛОВ Гибат/Гибадулла Абдуллович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Память народа. АГА&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98290649/ Память народа. Абдуллов Гибат Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722132910/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98290649/ |date=2021-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғибәт (Ғибәтулла) Абдулла улы Абдуллов [[1916 йыл]]дың 20 майында [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] (XX быуат башында [[Мәләүез районы]] Арыҫлан ауыл Советы биләмәһе) Яңауыл ауылында тыуған һәм фронтҡа 1942 йылдың 9 ғинуарында саҡырылған тигән мәғлүмәт бар «Шайморатовсылар» сайтында&lt;ref name=&quot;АГА&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Память народа. АГА&quot; /&gt;.

Абдуллов Ғибәт [[1941 йыл]]дың ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәләүез районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына, һәм декабрь айынан башлап һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Память народа. АГА&quot;/&gt;.

[[1942 йыл]]дың 29 ғинуарында 3032 һәм 3780 эвакогоспиталдәрендә ятып дауалана һәм уға хәрби хеҙмәткә ярамай тигән 463/696 һанлы танытма ла бирелә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn110993550/ Память народа. Абдуллов Гибат Абдуллович]&lt;/ref&gt;.

Гвардия ҡыҙылармеецы Абдуллов Ғибәт Абдулла улы, Белорус фронты 7-се кавалерия корпусына буйһонған [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 62-се кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадроны ҡылыссыһы була, йыш ҡына разведкаға йәлеп ителә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp2005727035/ Халыҡ хәтере. Абдуллов Ғибәт Абдулла улы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/24534494/ Память народа. Абдуллов Гибат Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608201108/https://1418museum.ru/heroes/24534494/ |date=2021-06-08 }}&lt;/ref&gt;.

Архив документында Ғибәт Абдулла улының батырлығы былай тасуирлана:
{{Цитата| [[1943 йыл]]дың 19 сентябрендә Клочково ауылын алыу буйынса алыш алдынан гвардия ҡыҙылармеецы Абдуллов, разведка взводы командиры менән бергә, полкты йылға аша сығарырға яраҡлы кисеү тапты. Улар беренсе булып Клочково ауылына бәреп инде, өс дошман һалдатын әсирлеккә алды һәм дошмандың ут нөктәләре урынлашҡан урындарҙы билдәләне. Хәрби операциялар барышында иптәш Абдулов алдынғылар иҫәбендә һәм башҡа разведчиктарҙы үҙенең артынан эйәртеүсе өлгө булып тора.&lt;ref name=&quot;Память народа. АГА&quot; /&gt;|}}

Башҡорт кавалерия дивизияһы составында [[1941 йыл]]дың 21 июленән башлап [[1943 йыл]]дың 23 ноябренә тиклем яу юлы үтә&lt;ref name=&quot;Память народа. АГА&quot; /&gt;.
 
Абдуллов Ғибәт Абдулла улы шулай уҡ Волкинский районы хәрби комиссариатына ҡараған 208-се фронт запас уҡсылар полкында ла хеҙмәт итә.

[[1985 йыл]]да, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы уңайы менән, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] бирелгән осорҙа Абдуллов Ғибәт Абдулла улы Мәләүез районы Муллағол ауылында &lt;!-- Нурдәүләт ауылында ла тигән мәғлүмәт бар--&gt; йәшәй тиелә&lt;ref&gt;
[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510124144/ Память народа. Абдуллов Гибат Абдуллович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943)&lt;ref&gt;ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 2309.&lt;/ref&gt;
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)

== Хәтер ==
Абдуллов Ғибәт Абдулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Мелеузовский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Мәләүез районы Яҡтыкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 2309.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/317-abdullov-gibat-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АБДУЛЛОВ Гибат/Гибадулла Абдуллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98290649/ Память народа. Абдуллов Гибат Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722132910/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98290649/ |date=2021-07-22 }}{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/24534494/ Дорога памяти. Абдуллов Гибат Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608201108/https://1418museum.ru/heroes/24534494/ |date=2021-06-08 }}
*[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Мелеузовский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>eop1mp15n2eikkpcebfqss1qammgyl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абыҙгилдин Абдулла Далха улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175923</id>
    <revision>
      <id>1300190</id>
      <parentid>1233023</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5753" sha1="nnipbhzlp05otltnw3glgl6iafrtsv6" xml:space="preserve">{{фш|Абыҙгилдин}}
{{Ук}}
'''Абыҙгилдин Абдулла Далха улы''' ({{lang-ru|Абезгильдин Абдулла Далхович}}) ([[1913]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, комендант взводының ат ҡараусыһы (коновод). Гвардия ефрейторы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], «Батырлыҡ өсөн» миҙалы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән билдәләнгән&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/207-abezgil-din-abdulla-dalkhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абезгильдин Абдулла Далхович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Абдулла Далха улы Абыҙгилдин [[1913 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] Орск өйәҙенең (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]) Ишмырҙа ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

[[1941 йыл]]дың декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баймаҡ районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

16-сы гвардия кавалерия дивизияһына комендант взводының ат ҡараусыһы (коновод) була&lt;ref name=&quot;ААД&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29793097/ Память народа. Абезгильдин Абдулла Далхович]&lt;/ref&gt;.

Уның награда ҡағыҙында түбәндәге юлдар бар:{{Цитата|Комдивтың ат ҡараусыһы булып эшләүсе иптәш Абыҙгилдин Польша ҡалаларын алыу осоронда һәм Бернау, Ораниенбург, Науэн, Бранденбург ҡалалары өсөн һәм Берлин ҡалаһын ҡамау һәм алыу өсөн барған һуңғы ваҡыттағы алыштарҙа, ат составын бомбаға тотоуҙан һаҡлаусы һәм ҡотҡарыусы отделение командиры булараҡ, хәрби бурысын һәр саҡ еренә еткереп үтәне. Бынан тыш иптәш Абыҙгилдин үҙенең отделениеһы менән урмандарҙа йәшеренгән немец төркөмдәрен юҡ итеүҙә ҡатнашты.&lt;ref name=&quot;ААД&quot; /&gt; |}}

[[1945 йыл]]да Абдулла Далха улы Ҡыҙыл Армия сафтарынан демобилизациялана&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/207-abezgil-din-abdulla-dalkhovich?Itemid=1047 Шаймуратовцы. Абезгильдин Абдулла Далхович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943, 1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref&gt;ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7755.&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Абыҙгилдин Абдулла Далха улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7755.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/207-abezgil-din-abdulla-dalkhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абезгильдин Абдулла Далхович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29793097/ Шаймуратовцы. Абезгильдин Абдулла Далхович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/24576892/ Дорога памяти. Абезгильдин Абдулла Далхович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609182726/https://1418museum.ru/heroes/24576892/ |date=2021-06-09 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр |2}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>nnipbhzlp05otltnw3glgl6iafrtsv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175984</id>
    <revision>
      <id>1300187</id>
      <parentid>1273722</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="i86g1wagg1iiafm8h7djjzs89zw28z5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Абзалетдинов}}
{{Ук}}
'''Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улы ''' ({{lang-ru|Абзалтдинов Мухаматзагир Абзалтдинович}}) ([[1906]]-[[1980]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда [[1942 йыл]]дың декабренә тиклем хеҙмәт итә. Рядовой ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/903-abzaltdinov-mukhamatzagir-abzaltdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абзалтдинов Мухаметзагир А.]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөхәмәтзаһир (Мөхәмәтзакир) Абзалетдин улы Абзалетдинов [[1906 йыл]]да [[Тәтешле районы]] [[Кәлтәй]] ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]дың 15 декабрендә Тәтешле районы хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

[[1942 йыл]]дың декабренә тиклем [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;.

[[1943 йыл]]дың мартынан НКВД ҡарамағындағы хөкүмәт элемтәһенең 251-се Одесса полкында линейный ҡараусы (надсмотрщик) була.

[[1946 йыл]]да демобилизациялана.

[[1980 йыл]]да вафат була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073127908/ Память народа. Абзалтдинов Мухаматзагир Абзалтдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722172026/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073127908/ |date=2021-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1945)

== Хәтер ==
Яугир Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Татышлинский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Тәтешле районы]] Кәлтәй ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/903-abzaltdinov-mukhamatzagir-abzaltdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абзалтдинов Мухаметзагир А.]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073127908/ Память народа. Абзалтдинов Мухаматзагир Абзалтдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722172026/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073127908/ |date=2021-07-22 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Татышлинский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3
* [http://kniga-pamyti.narod.ru/2/tmpB848.htm Книга памяти Татышлинский район]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1912 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>i86g1wagg1iiafm8h7djjzs89zw28z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абсаттаров Абдулла Әхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176061</id>
    <revision>
      <id>1300188</id>
      <parentid>1069040</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6757" sha1="9vasrvdc7fc62czkvmiprc665tpz70t" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абсаттаров Абдулла Әхмәт улы ''' ({{lang-ru|Абсаттаров Абдулла Ахметович}}) (1 ғинуар [[1902]] - ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны ҡылыссыһы. Гвардия ҡыҙылармеецы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/325-absattarov-abdulla?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсатаров Абдулла]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Абдулла Әхмәт улы Абсаттаров [[1902 йыл]]дың 1 ғинуарында [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Кушнаренко районы]]) Әхмәт ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да Кушнаренко район хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

[[1942 йыл]]дың 15 ғинуарынан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт иткән&lt;ref name=&quot;Память народа. Абсатаров Абдулла&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587450/ Память народа. Абсатаров Абдулла]&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл]]дың 31 декабре, [[1944 йыл]]дың 1 февралендә, [[1944 йыл]]дың 4 майынан алып 10 майына тиклем дауам иткән алыштарҙа ҡатнашты тиелә РФ Оборона министрлығының «Халыҡ хәтере» тигән рәсми сайтында һәм батырлыҡ күрһәткән даталары күрһәтелә: {{Цитата|«СССР Юғары Советы исеменән немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәп, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» тип ''Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы 16-сы гвардия кавалерия Чернигов дивизияһының 1945 йылдың 14 июне, 29/н бойороғо'' менән бер төркөм яугирҙар һәм улар араһында ҡылыссы Абсаттаров Абдулла бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Память народа. Абсатаров Абдулла&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587450/ Память народа. Абсатаров Абдулла]&lt;/ref&gt;. |}}

«Халыҡ хәтере» сайтында Абсаттаров Абдулланың (хәрби документтарҙа атаһының исеме бирелмәгән) конкрет батырлығы тасуирлана: {{Цитата|Иптәш Абсаттаров Ватан һуғышында [[1942 йыл]]дың апреленән Брянск, Үҙәк һәм 1-се Белорус фронттарында ҡатнашты. [[1945 йыл]]дың 12 апрелендә 3-сө эскадрон составында Владимир-Волынск ҡалаһы янында һан яғынан өҫтөнлөк тотҡан дошманға аяуһыҙ ҡаршы алышҡанда, һөжүм итеүсе ҡылыссылар рәтендә ике гитлерсыны юҡ итте. Висла йылғаһы өсөн оборона һуғыштарында пулемётынан ут асып разведка төркөмөнә Висланың көнбайыш ярында «тел» алыуҙа ярҙам күрһәтте. 
Иптәш Абсаттаров 4-се эскадрон составында [[1945 йыл]]дың 22 ғинуарынан 23 ғинуарына ҡаршы төндә Янув ауылы өсөн барған яуҙа ҡатнашты. [[1945 йыл]]дың мартынан дошман авиацияһының өҙлөкһөҙ бомбаға тотоуы, ут асыуы шарттарында ат ҡараусы булды һәм хәрби аттарҙы яҡшы ашатты һәм ҡараны&lt;ref name=&quot;Память народа. Абсатаров Абдулла&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587450/ Память народа. Абсатаров Абдулла]&lt;/ref&gt;|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (14.06.[[1945]])&lt;ref name=&quot;Память народа. Абсатаров Абдулла&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Абсаттаров Абдулла Әхмәт улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Кушнаренковский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Кушнаренко районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/325-absattarov-abdulla?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсатаров Абдулла]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587450/ Память народа. Абсатаров Абдулла]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Кушнаренковский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>9vasrvdc7fc62czkvmiprc665tpz70t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176082</id>
    <revision>
      <id>1300189</id>
      <parentid>1236724</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4849" sha1="eewp8vg81gd7tz1k37w1bj4b6qmgjaj" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы''' ({{lang-ru|Абулкарамов Талгат Абулкарамович}}) ([[13 август]] [[1915 йыл]] — [[3 май]] [[1991 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се гвардия кавалерия полкы 2-се эскадроны пулемётсыһы. Кесе сержант. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/80-abulkaramov-talgat-abulkaramovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абулкарамов Талгат Абулкарамович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Тәлғәт Абулкарам улы Абулкарамов [[1915 йыл]]дың 13 авгусында (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Асҡын районы]]) [[Упҡанкүл]] ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да Асҡын районы хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында пулемётсы була.

Дивизияның Көньяҡ-Көнбайыш фронты составындағы һөжүмендә немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлығы өсөн {{цитата|Абулкарамов Тәлғәт пулемёт уты менән дошмандың взводҡа яҡын һалдатын юҡ итте. 15.12.1942, 280-се бойороҡ&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123575/ Память народа. Абулкарамов Талгат Абулкарамович]&lt;/ref&gt;.|}} кесе сержант Тәлғәт Абулкарам улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.

== Наградалары ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1942]])
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]]
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] ([[1987]])&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/21123575 Абулкарамов Талгат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613095409/https://pamyat-naroda.su/awards/21123575 |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аскинский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Асҡын районы]] [[Упҡанкүл]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 4305.
* ЦАМО. Картотека награждений, шкаф 1, ящик 14.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/80-abulkaramov-talgat-abulkaramovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абулкарамов Талгат Абулкарамович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123575/ Память народа. Абулкарамов Талгат Абулкарамович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аскинский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2
* [https://1418museum.ru/heroes/31196849/ Дорога памяти. Талгат Абулкарамов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613095407/https://1418museum.ru/heroes/31196849/ |date=2021-06-13 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>eewp8vg81gd7tz1k37w1bj4b6qmgjaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авакумов Василий Иосифович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176113</id>
    <revision>
      <id>1300191</id>
      <parentid>1233025</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3211" sha1="hejjjrnc0aasi3v4z0f4riettphfl9w" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Авакумов Василий Иосифович''' (19.03.[[1896]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның инженер хеҙмәте начальнигы, [[Ленинград]] ([[Санкт-Петербург]]) ҡалаһынан килгән. Капитан&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/374-avakumov-vasilij-iosifovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Авакумов Василий Иосифович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Василий Иосифович Авакумов [[1896 йыл]]дың 19 мартында [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында тыуған.

[[1918 йыл]]дан бирле хәрби хеҙмәттә була.

[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның инженер хеҙмәте начальнигы&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer4978866/ Память народа. Аввакумов Василий Иосифович]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Авакумов Василий Иосифовичтың исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа ветерандар исемлегендә урын алған&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Т. 15(доп.): Российская Федерация. Республика Башкортостан. — 2010. — 390 с. : ил.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 978-5-295-02996-4&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/374-avakumov-vasilij-iosifovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Авакумов Василий Иосифович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer4978866/ Память народа. Аввакумов Василий Иосифович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25111953/ Дорога памяти. Авакумов Василий Иосифович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613181225/https://1418museum.ru/heroes/25111953/ |date=2021-06-13 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Т. 15(доп.): Российская Федерация. Республика Башкортостан. — 2010. — 390 с. : ил.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 978-5-295-02996-4

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1896 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>hejjjrnc0aasi3v4z0f4riettphfl9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авдеев Георгий Гаврилович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176117</id>
    <revision>
      <id>1300193</id>
      <parentid>1236725</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T22:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3816" sha1="5j9n8ezu8r0f1pwzfvxjg5klx4kva63" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Авдеев Георгий Гаврилович ''' ([[1903]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 2-се ут взводы повозочныйы. Гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/209-avdeev-georgij-gavrilovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Авдеев Георгий Гаврилович ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Георгий Гаврилович Авдеев [[1903]] йылда Тамбов губернаһы Покрово-Марфинский районында тыуған.

[[1942 йыл]]да Баймаҡ районы хәрби комиссариаты Авдеев Георгийҙы [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

Авдеев Георгий Гаврилович [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 2-се ут взводы повозочныйы булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero96934352/ Память народа. Авдеев Георгий Гаврилович]&lt;/ref&gt;.

== Наградалар ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Георгий Гаврилович Авдеевтың исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 4142.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/209-avdeev-georgij-gavrilovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Авдеев Георгий Гаврилович ]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero96934352/ Память народа. Авдеев Георгий Гаврилович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/30291051/ Георгий Авдеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613185714/https://1418museum.ru/heroes/30291051/ |date=2021-06-13 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>5j9n8ezu8r0f1pwzfvxjg5klx4kva63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176151</id>
    <revision>
      <id>1300161</id>
      <parentid>1232983</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T15:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5879" sha1="5rmx1lfgx8ecjk9ztku8kwiya5vre02" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы''' ({{lang-ru|Агзамов Гильмутдин Агзамович}}; [[1903 йыл]] — [[30 ғинуар]] [[1991 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкы 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсеһе. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор, прапорщик. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/334-agzamov-gil-mutdin-agzamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы Агзамов Гильмутдин Агзамович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғилметдин Әғзәм улы Әғзәмов [[1903 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]) Ҡаҙыш ауылында ([[Аҙналы (Башҡортостан)|Аҙналы]] ауылы тип тә күрһәтелә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586879/ Память народа. Агзамов Гильмутдин Агзамович]&lt;/ref&gt;) тыуған.

[[1941 йыл]]дың 6 декабрендә Белорет районы хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25666459/ Гильмутдин Агзамов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614150635/https://1418museum.ru/heroes/25666459/ |date=2021-06-14 }}&lt;/ref&gt;.

Гвардия ҡыҙылармеецы Әғзәмов Ғилметдин 112-се Башҡорт кавалерия (7-се кавалерия корпусы составындағы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия) дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсе булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.

[[1945 йыл]]дың 27-28 апрелендә күрһәткән ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән билдәләнә:
{{цитата |82-мм миномёттың снаряд батареяһы гвардия ҡыҙылармеецы Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы Бранденбург ҡалаһы янында барған һуғышта, гвардия сержанты Паторочин расчёты составында оҫта һәм ҡыйыу эш итте, дошмандың ике пулемёт ут нөктәһен һәм 10 һалдатын юҡ итте, һәм дошмандың бер төркөм һалдатын ҡасып китергә мәжбүр итте.&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586879/ Память народа. Агзамов Гильмутдин Агзамович]&lt;/ref&gt; 
|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Белорет районы]] Ҡаҙыш ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 3628.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/334-agzamov-gil-mutdin-agzamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы Агзамов Гильмутдин Агзамович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586879/ Память народа. Агзамов Гильмутдин Агзамович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25666459/ Гильмутдин Агзамов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614150635/https://1418museum.ru/heroes/25666459/ |date=2021-06-14 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>5rmx1lfgx8ecjk9ztku8kwiya5vre02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әғлетдинов Имаметдин Әғлетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176158</id>
    <revision>
      <id>1300162</id>
      <parentid>1069563</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T15:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3394" sha1="osi7ij42uv075k4tj3qepe6qpacpq2w" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әғлетдинов Имаметдин Әғлетдин улы ''' ({{lang-ru|Аглетдинов Имаметдин Аглетдинович}}; [[1905]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составындағы 60-сы гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/905-agletdinov-imametdin-agletdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аглетдинов Имаметдин Аглетдинович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Имаметдин Әғлетдин улы Әғлетдинов [[1905 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Миәкә районы]]) Боғҙан ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да Миәкә район хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. Яңы ойошторолған 112-се Башҡорт атлы дивизияһына билдәләнә.

Гвардия ҡыҙылармеецы Әғлетдинов Имаметдин Әғлетдин улы Башҡорт кавалерия дивизияһы составындағы 60-сы гвардия кавалерия полкы яугиры була.
 
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң, тыуған колхозында бригадир, колхоз рәйесе вазифаһында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;.

== Хәтер ==
Әғлетдинов Имаметдин Әғлетдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Миякинский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Миәкә районы]] Боғҙан ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/905-agletdinov-imametdin-agletdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аглетдинов Имаметдин Аглетдинович]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Миякинский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>osi7ij42uv075k4tj3qepe6qpacpq2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176191</id>
    <revision>
      <id>1300163</id>
      <parentid>1232985</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T15:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5700" sha1="32yk0ggfc6y3o4sh7xmgqdwrdnbnlcr" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
''' Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы''' ({{lang-ru|Адигамов Фатхрахман Хазиахметович}} [[1903]]—[[1983]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] гвардия рядовойы. III дәрәжә [[Дан ордены]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/907-adigamov-fatkrakhman-khaziakhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Адигамов Фатхрахман Хазиахметович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1418museum.ru&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25733147/ Дорога памяти. Адигамов Фатхрахман Хазиахметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518203909/https://1418museum.ru/heroes/25733147/ |date=2022-05-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фәтхрахман Хажиәхмәт улы Әҙеһәмов [[1903 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Һыуын-Ҡыпсаҡ улусы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Көйөргәҙе районы]] Яҡшембәт ауыл Советы биләмәһе) [[Абдул]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;1418museum.ru&quot;/&gt;.

[[1941 йыл]]да Көйөргәҙе район хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

Гвардия ҡыҙылармеецы Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] кавалерисы, рядовой ҡыҙылармеец була.

[[Тула]] ерендә, Лобаново ауылы янында тәүге тапҡыр аяуһыҙ дошман менән осраша.

Курск дуғаһында дәһшәтле һуғышта батырҙарса көрәшә. Данлыҡлы 16-сы гвардия кавалерия Чернигов Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы дивизияһы сафтарында Украинаны, Белоруссияны, Польшаны һәм уның баш ҡалаһы Варшаваны азат итеүҙә ҡатнаша.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң тыуған колхозында намыҫлы хеҙмәт уңыштары һәм ҡаҙаныштары өсөн «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены менән бүләкләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III дәрәжә [[Дан ордены]]
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]]
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]]
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25733147/ Дорога памяти. Адигамов Фәтхрахман Хазиахметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518203909/https://1418museum.ru/heroes/25733147/ |date=2022-05-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-187623419_951 В Контакте. Адигамов Фатхрахман Хазиахметович]&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Куюргазинский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Көйөргәҙе районы]] [[Абдул]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/907-adigamov-fatkrakhman-khaziakhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы.]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25733147/ Дорога памяти. Адигамов Фатхрахман Хазиахметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518203909/https://1418museum.ru/heroes/25733147/ |date=2022-05-18 }}
* [https://vk.com/wall-187623419_951 В Контакте. Адигамов Фатхрахман Хазиахметович]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Куюргазинский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>32yk0ggfc6y3o4sh7xmgqdwrdnbnlcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әҡбәров Ниғмәтулла Сибәғәтулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176278</id>
    <revision>
      <id>1300164</id>
      <parentid>1232986</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T15:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5924" sha1="jspj1sxxcqb2vpmin37ubyfj2cphqha" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әҡбәров Ниғмәтулла Сибәғәтулла улы''' ({{lang-ru|Акбаров Нигматулла Сибагатуллович}}; [[1913]]-19.11.[[1986]])&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25763083/ Дорога памяти. Акбаров Нигматулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127020053/https://1418museum.ru/heroes/25763083/ |date=2022-11-27 }}&lt;/ref&gt; — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкы 1-се эскадроны ҡылыссыһы. Ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/339-akbarov-nigmatulla-sibagatullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акбаров Нигматулла Сибагатуллович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ниғмәтулла Сибәғәтулла улы Әҡбәров [[1913 йыл]]да Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Уяҙытамаҡ ауылында тыуған.

1941 йылдың 28 авгусында БАССР-ҙың Туймазы районы хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

Ҡыҙылармеец Әҡбәров Ниғмәтулла Сибәғәтулла улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә.

Һуғыш осоронда күрһәткән ҡаһарманлыҡтары биш «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана.

[[1945 йыл]]дың 20 февралендә сираттағы ҡаһарманлығына 2-се Белорус фронтының 05Н һанлы бойороғо баһаһы.
{{цитата|12 миллиметрлы мина батареяһы миномётчигы ҡыҙылармеец Әҡбәров Ниғмәй [[1945 йыл]]дың 8 февралендә Эльбияг ҡалаһы өсөн һуғыш барышында, боеприпастар бөтөргә торған яуаплы мәлдә, дошмандың көслө артиллерия уты аҫтында, батареяны (доставил более) 400 (выстрелов) атыш яһарлыҡ боеприпас менән тәьмин итте. Һәләк булған миномёт тоҫҡаусы урынына баҫып, үҙенең миномёты менән боеприпастары һаҡланған дошман келәтен яндырҙы, ике эре калибрлы пулемётты, тура тоҫҡаусы ике орудиены һәм 20-нән ашыу немец һалдатын юҡ итте&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1422415217/ Память народа. Акбаров Нигматулла Сибагатуллович]&lt;/ref&gt;. |}}

== Наградалары ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (28.02.[[1943]])
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (10.10.[[1943]])
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (17.02.[[1945]])
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.02.[[1945]])
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (05.04.[[1945]])&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Әҡбәров Ниғмәтулла Сибәғәтулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Туймазинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Туймазы районы]] Уяҙытамаҡ ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 17. Номер документа 84&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1510264355 Нигматулла Акбаров]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/339-akbarov-nigmatulla-sibagatullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акбаров Нигматулла Сибагатуллович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1422415217/ Память народа. Акбаров Нигматулла Сибагатуллович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25763083/ Дорога памяти. Акбаров Нигматулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127020053/https://1418museum.ru/heroes/25763083/ |date=2022-11-27 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Туймазинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>jspj1sxxcqb2vpmin37ubyfj2cphqha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176326</id>
    <revision>
      <id>1300165</id>
      <parentid>1232987</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T15:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5454" sha1="htgyt2ujxoq19ud0vp2v3ic5u8jb0s5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы''' ({{lang-ru|Акберов Садрий Акберович}}; [[1908]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкы миномёт батареяһы расчёты тоҫҡаусыһы. Гвардия ҡыҙылармеецы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945), III дәрәжә [[Дан ордены]] (1945) кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/341-akberov-sadrij-akberovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акберов Садрий Акберович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Саҙрый Әҡбәр улы Әҡбәров [[1908 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] Бөрө өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Асҡын районы]]) [[Упҡанкүл]] ауылында (Ҡарткиҫәк ауыл Советы) тыуған.

[[1942 йыл]]дың декабрендә [[Асҡын районы]] хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27956229/ Память народа. Акберов Садрий Акберович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дорога памяти. Акберов Садрий&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/27584079/ Дорога памяти. Акберов Садрий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202645/https://1418museum.ru/heroes/27584079/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
Гвардия сержанты Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкында миномёт батареяһы расчёты тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Дорога памяти. Акберов Садрий&quot;/&gt;.

Гвардия ҡыҙылармеецы Саҙрый Әҡбәр улы Әҡбәровтың ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана: {{цитата| [[1944 йыл]]дың 17 апрелендә Попувка ауылы янындағы алышта миномёт батареяһы расчёты тоҫҡаусыһы гвардия ҡыҙылармеецы Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы миномёт уты менән расчёты-ние менән бер юлы дошмандың станковый пулемётын юҡ итте. 1908 йылда тыуған, башҡорт, партияһыҙ, РККА сафтарына БАССР-ҙың Асҡын хәрби комиссариаты тарафынан саҡырылған&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27956229/ Память народа. Акберов Садрий Акберович]&lt;/ref&gt; 
|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1944]])
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]])
* III дәрәжә [[Дан ордены]] ([[1945]])&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аскинский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Асҡын районы Упҡанкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/341-akberov-sadrij-akberovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акберов Садрий Акберович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27956229/ Память народа. Акберов Садрий Акберович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/27584079/ Дорога памяти. Акберов Садрий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202645/https://1418museum.ru/heroes/27584079/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аскинский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>htgyt2ujxoq19ud0vp2v3ic5u8jb0s5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акилов Терентий Семёнович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176337</id>
    <revision>
      <id>1300196</id>
      <parentid>1233052</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T00:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5340" sha1="70m0jw9bin0on9wlja29xk77im7f9rt" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Акилов Терентий Семёнович''' ([[1901]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты. 20-се һауа һөжүменә ҡаршы оборона (ПВО) айырым дивизионының ДШК (Дегтярёв—Шпагин эре калибрлы пулемёт) менән ҡоралланған 3-сө эскадроны химинструкторы. Гвардия сержанты. III дәрәжә Дан ордены (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/342-akilov-terentij-semjonovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акилов Терентий Семёнович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Терентий Семёнович Акилов [[1901 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер — [[Йылайыр районы]]) [[Ҡананикольский]] ауылында тыуған.

[[1942 йыл]]дың 5 ғинуарында Йылайыр хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

Гвардия сержанты Акилов Терентий Семёнович [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. 20-се һауа һөжүменә ҡаршы оборона (ПВО) айырым дивизионының ДШК (Дегтярёв—Шпагин эре калибрлы пулемёт) менән ҡоралланған 3-сө эскадроны химинструкторы.

{{цитата|Зандхаузен тораҡ пункты өсөн алышта Терентий Акилов яраланды, әммә эвакуацияға ризалашманы. 
Герлиндерф өсөн барған һуғыштарҙа донесение менән китеп барған иптәш Акилов 15 дошмандан торған төркөмдө күрә һәм ҡылыссылар эскадроны командирына хәбәр итә. Немец һалдаттары әсирлеккә төшә.
 
[[Бранденбург]] өсөн яуҙа иптәш Акилов, үҙенең автоматынан атып, ике немец автоматчигын юҡ итте&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39061802/ Память народа. Акилов Терентий Семёнович]&lt;/ref&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* III дәрәжә [[Дан ордены]] (1945)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39061802/ Память народа. Акилов Терентий Семёнович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/1922262/ Акилов Терентий]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Акилов Терентий Семёновичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Зилаирский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Йылайыр районы Ҡананикольский ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 687572. Единица хранения 2170.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/342-akilov-terentij-semjonovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акилов Терентий Семёнович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39061802/ Память народа. Акилов Терентий Семёнович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/1922262/ Акилов Терентий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201859/https://1418museum.ru/heroes/1922262/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Зилаирский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1901 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>70m0jw9bin0on9wlja29xk77im7f9rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аллағужин Муллағәли Камалетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176463</id>
    <revision>
      <id>1300201</id>
      <parentid>1230669</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T02:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4569" sha1="mhynonow396jjptfxv5vlgqx5g5xfg8" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аллағужин Муллағәли Камалетдин улы''' ({{lang-ru|Аллагузин Муллагали Камалетдинович}}; [[1905]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се гврдия артиллерия-миномёт полкының 5-се батареяһы повозочныйы. Гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/920-allaguzin-mullagali-kamaletdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аллагузин Муллагали Камалетдинович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Муллағәли Камалетдин улы Аллағужин [[1905 йыл]]да (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]]) [[Томансы]] ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да БАССР-ҙың Йомағужа районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400039/ Память народа. Аллагузин Муллагали Камалетдинович]&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
Гвардия ҡыҙылармеецы Аллағужин Муллағәли Камалетдин улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се гврдия артиллерия-миномёт полкының 5-се батареяһы повозочныйы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.
Сыҙамлы холҡло, ауырлыҡтарҙы еңеп сыға белгән ҡыйыу яугирҙы командирҙары күп тапҡыр ыңғай баһалай. Һәм Аллағужин Муллағәли Камалетдин улы иң юғары һалдат наградаларына — «Хәрби хемәттәре өсөн» һәм «Батырлыҡ өсөн» миҙалдарына лайыҡ була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы ([[1944]])
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1945]])&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Аллағужин Муллағәли Камалетдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Мелеузовский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Мәләүез районы]]ның [[Томансы]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/920-allaguzin-mullagali-kamaletdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аллагузин Муллагали Камалетдинович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400039/ Память народа. Аллагузин Муллагали Камалетдинович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/30230943/ Дорога памяти. Аллагузин Муллагали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204424/https://1418museum.ru/heroes/30230943/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Мелеузовский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>mhynonow396jjptfxv5vlgqx5g5xfg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176474</id>
    <revision>
      <id>1300153</id>
      <parentid>1233090</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T12:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4600" sha1="ft2s4cfvqua6timq3q4fxs9beedmjvg" xml:space="preserve">{{фш|Әлимғолов}}
{{Ук}}
'''Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы''' ({{lang-ru|Алимгулов Рахимьян Рахимгулович}}; [[1900]] — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙылармеец. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) кавалеры&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/919-alimgulov-rakhimyan-rakhimgulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алимгулов Рахимьян Рахимгулович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рәхимйән Рәхимғол улы [[1900 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Миәкәбаш (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] Әнәс) ауылында тыуған.

БАССР-ҙың Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
Ҡыҙылармеец Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]] составында фронт юлдарын үтә.

[[1985 йыл]]да, Еңеүҙең 40 йыллығы уңайынан, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510386401/ Память народа. Алимгулов Рахимьян Рахимгулович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/23606129/ Дорога памяти. Алимгулов Рахимьян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204239/https://1418museum.ru/heroes/23606129/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Миякинский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Миәкә районы]]ның [[Миәкәбаш|Әнәс]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 29. Номер документа 84&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1510386401 Рахимьян Алимгулов]
&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/919-alimgulov-rakhimyan-rakhimgulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алимгулов Рахимьян Рахимгулович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510386401/ Память народа. Алимгулов Рахимьян Рахимгулович]
* [https://1418museum.ru/heroes/23606129/ Дорога памяти. Алимгулов Рахимьян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204239/https://1418museum.ru/heroes/23606129/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Миякинский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Миәкә районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>ft2s4cfvqua6timq3q4fxs9beedmjvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аллаяров Миңлебай Хәким улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176480</id>
    <revision>
      <id>1300199</id>
      <parentid>1230667</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T02:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6128" sha1="2e378ozy19ia6rvzjlbyes8ks2abk5p" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аллаяров Миңлебай Хәким улы''' ({{lang-ru|Аллаяров Минлибай Хакимович}}; [[1903]]-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы. 18-се гвардия аҙыҡ-түлек ташыу транспорты шофёры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/210-allayarov-mishibaj-khakimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аллаяров Минлибай Хакимович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Миңлебай Хәким улы Аллаяров [[1903 йыл]]да Куйбышев (хәҙер — Һамар өлкәһе) [[Оло Глушица районы]] [[Таш-Күстән]] (Таштинка)&lt;!-- тәүге тапҡыр 1806 йылда телгә алынған Үҫәргән улусының Күстән, Бөрйән улусының Күсәкбай һәм Ташбулат ауылдары берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән --&gt;&lt;ref&gt;[http://fb.bashenc.ru/TABLES/IRGIZO_KAMELIKSKIE.jpg Ырғыҙ-кәмәлек башҡорттарының торама пункттары.]&lt;/ref&gt; ауылында тыуған. Артабан ғаиләһе менән Баймаҡ районына күсеп ҡайтҡан.

[[1942 йыл]]да БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия ҡыҙылармеецы Аллаяров Миңлебай Хәким улы 7-се кавалерия корпусы составындағы 16-сы Башҡорт гвардия Чернигов Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов, Кутузов орденлы дивизияһының 18-се гвардия аҙыҡ-түлек ташыу транспорты шофёры булып хеҙмәт итә.

[[1943 йыл]]дың 13 октябрендә {{цитата|Аллаяров, М. Х. 1942 йылдың ноябренән транспортта эшләү дәүерендә хәрби частарҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин иткәндә һәм яралыларҙы эвакуациялағанда, дисциплина өлгөһөн күрһәтте. Барлыҡ заданиеларҙы ла ваҡытында үтәүе, үҙенә ышанып тапшырылған транспортты һәм йөктө тәртиптә тотоуы менән подразделениела үрнәк булырлыҡ кимәлдә. Хәрби заданиеларҙы срогына, хатта срогынан алда үтәй. Авария булдырғаны юҡ, машинаны һәр ваҡыт хәрби әҙерлектә тота&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083615850/ Память народа. Аллаяров Минлибай Хакимович]&lt;/ref&gt;|}} тигән юғары баһа менән, Аллаяров Миңлебай «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы ([[1943]])&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083615850/ Память народа. Аллаяров Минлибай Хакимович]&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Аллаяров Миңлебай Хәким улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 1853&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/18765855 Аллаяров Минлибай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211031/https://pamyat-naroda.su/awards/18765855 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/210-allayarov-mishibaj-khakimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аллаяров Минлибай Хакимович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083615850/ Память народа. Аллаяров Минлибай Хакимович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}
* [https://1418museum.ru/heroes/1168616/ Дорога памяти. Минлибай Аллаяров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624205341/https://1418museum.ru/heroes/1168616/ |date=2021-06-24 }}
* [https://pamyat-naroda.su/awards/18765855 Аллаяров Минлибай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211031/https://pamyat-naroda.su/awards/18765855 |date=2021-06-24 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>2e378ozy19ia6rvzjlbyes8ks2abk5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176510</id>
    <revision>
      <id>1300200</id>
      <parentid>1230668</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T02:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4382" sha1="2awp9q37aji5g5xl4ry7u1aft3q93tu" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы''' ({{lang-ru|Аллаяров Сабирьян Аллаярович}}; [[1907]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составындвғы 50-се гвардия полкы батареяһының 40 миллиметрлы орудие номеры. Гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/922-allayarov-sabir-yan-allayarovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аллаяров Сабирьян Аллаярович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сабирйән Аллаяр улы Аллаяров [[1907 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]]) [[Яңы Тәтешле]] ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да БАССР-ҙың Тәтешле районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия ҡыҙылармеецы Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы 112-се Башҡорт (16 гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составындвғы 50-се гвардия полкы батареяһының 40 миллиметрлы орудие номеры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54570675/ Память народа. Аллаяров Сабирьян Аллаярович]&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл]]дың 25 ноябрендә яралана. «Халыҡ хәтере» сайтында яраланды тип яҙылған, әммә ҡабат ҡайтарып булмаған юғалтыу тигән билдәһе лә бар&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54570675/ Память народа. Документы]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] ([[1945]])&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Аллаяров Сабирйән Аллаяр улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Татышлинский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Тәтешле районы]] Яңы Тәтешле ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/922-allayarov-sabir-yan-allayarovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аллаяров Сабирьян Аллаярович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54570675/ Память народа. Аллаяров Сабирьян Аллаярович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/20361195/ Дорога памяти. Аллаяров Сабирьян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211129/https://1418museum.ru/heroes/20361195/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Татышлинский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1907 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>2awp9q37aji5g5xl4ry7u1aft3q93tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алсынбаев Мөхәммәт Алсынбай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176591</id>
    <revision>
      <id>1300202</id>
      <parentid>1230681</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T02:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5456" sha1="0hj8hmnlff3i8on4ty0xtzyb44sqq61" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Алсынбаев}}
{{Ук}}
'''Алсынбаев Мөхәммәт Алсынбай улы''' ({{lang-ru|Алсынбаев Мухамет Алсынбаевич}}; [[1903]]—[[1968]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының хәрби ашатыу взводы повозочныйы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/351-alsynbaev-mukhamed-alsynbaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алсынбаев Мухамет Алсынбаевич]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөхәммәт Алсынбай улы Алсынбаев [[1903 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]) [[Ыҫтамғол]] ауылында тыуған.
 
[[1942 йыл]]да Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкындағы хәрби ашатыу взводы повозочныйы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814051/ Память народа. Алсынбаев Мухамет Алсынбаевич]&lt;/ref&gt;.

Подразделениеның [[1943 йыл]]дың 10 октябрендә иғлан ителгән 83-сө бойороғона ярашлы: {{цитата|Гвардия ҡыҙылармеецы Алсынбаев Мөхәммәт Алсынбай улы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының хәрбиҙәрҙе ашатыу буйынса взвод повозочныйы, рейд барышында дошмандың туҡтауһыҙ артиллерия уты аҫтында алғы һыҙыҡтағы яугирҙарҙы өҙлөкһөҙ һәм ваҡытында ашатыу ойошторҙо. 1903 йылғы, башҡорт, ВКП (б) ағзалығына кандидат, 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында, әлегә тиклем награда алмаған&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814051/ Память народа. Алсынбаев Мухамет Алсынбаевич]&lt;/ref&gt;|}} «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ булды.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (10.10.[[1943]])
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (21.06.[[1945]])&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25673946/ Дорога памяти. Алсынбаев Мухамет Алсынбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626210338/https://1418museum.ru/heroes/25673946/ |date=2021-06-26 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Алсынбаев Мөхәммәт Алсынбай улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Учалинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Учалы районы]] Ыҫтамғол ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/351-alsynbaev-mukhamed-alsynbaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алсынбаев Мухамет Алсынбаевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814051/ Память народа. Алсынбаев Мухамет Алсынбаевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25673946/ Дорога памяти. Алсынбаев Мухамет Алсынбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626210338/https://1418museum.ru/heroes/25673946/ |date=2021-06-26 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Учалинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>0hj8hmnlff3i8on4ty0xtzyb44sqq61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176595</id>
    <revision>
      <id>1300206</id>
      <parentid>1267347</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5245" sha1="1r4p2ihkdc4e5qv7szgava18wkm791f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы''' ({{lang-ru|Алтынбаев Самигулла Гилязович}}; 12 август [[1916]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия кесе сержанты. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref name=&quot;Алтынбаев Самигулла Гилязович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1076275264/ Память народа. Алтынбаев Самигулла Гилязович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/923-altynbaev-samigulla-gilyazovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алтынбаев Самигулла Гилязович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сәмиғулла Ғиләж улы Алтынбаев [[1916 йыл]]дың 12 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ғафури районы]] Сәйетбаба ауыл Советы составындағы) Ҡолҡан ауылында тыуған.

1916 йылдың декабрендә Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия кесе сержанты Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы кавалерисы булып хеҙмәт итә
&lt;ref name=&quot;Алтынбаев Самигулла Гилязович&quot; /&gt;.

== Һуғыштан һуң ==
Сәмиғулла Ғиләж улы Алтынбаев хәләл ефете Мәстүрә Гәрәй ҡыҙы менән 7 бала тәрбиәләп үҫтерә.

Ғаилә башлығы Красноусол быяла заводында эшләй&lt;ref&gt;[https://zvezda-gafuri.rbsmi.ru/articles/vremya-geroev/Gafuriytsi-v-sostave-112-y-Bashkirskoy-kavaleriyskoy-divizii-259399/ ГАФУРИЙЦЫ В СОСТАВЕ 112-Й БАШКИРСКОЙ КАВАЛЕРИЙСКОЙ ДИВИЗИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627073151/https://zvezda-gafuri.rbsmi.ru/articles/vremya-geroev/Gafuriytsi-v-sostave-112-y-Bashkirskoy-kavaleriyskoy-divizii-259399/ |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref name=&quot;Алтынбаев Самигулла Гилязович&quot; /&gt;

== Хәтер ==
Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Гафурийский район, т. 5, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03300-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Ғафури районы]] Ҡолҡан ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/923-altynbaev-samigulla-gilyazovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алтынбаев Самигулла Гилязович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1076275264/ Память народа. Алтынбаев Самигулла Гилязович]
* [https://1418museum.ru/heroes/23609295/ Дорога памяти. Алтынбаев Самигулла Гилязович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627073147/https://1418museum.ru/heroes/23609295/ |date=2021-06-27 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Гафурийский район, т. 5, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03300-7
* [https://zvezda-gafuri.rbsmi.ru/articles/vremya-geroev/Gafuriytsi-v-sostave-112-y-Bashkirskoy-kavaleriyskoy-divizii-259399/ ГАФУРИЙЦЫ В СОСТАВЕ 112-Й БАШКИРСКОЙ КАВАЛЕРИЙСКОЙ ДИВИЗИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627073151/https://zvezda-gafuri.rbsmi.ru/articles/vremya-geroev/Gafuriytsi-v-sostave-112-y-Bashkirskoy-kavaleriyskoy-divizii-259399/ |date=2021-06-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>1r4p2ihkdc4e5qv7szgava18wkm791f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алфёров Анатолий Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176606</id>
    <revision>
      <id>1300207</id>
      <parentid>1230701</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5684" sha1="t9manhe8l13yaqmrt0l57z5yk6e1fwt" xml:space="preserve">{{ФШ|Алфёров}}
{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Алфёров Анатолий Фёдорович''' ([[1920]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се гвардия кавалерия полкы 3-сө эскадроны станковый пулемёт расчёты командиры. Гвардия кесе сержанты. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры&lt;ref name=&quot;Алфёров &quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/924-alferov-anatolij-fedorovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алфёров Анатолий Фёдорович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Анатолий Фёдорович Алфёров 1920 йылда Өфө губернаһы Бөрө кантонында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Бөрө районы) тыуған.

[[1940 йыл]]да Бөрө районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия кесе сержанты Алфёров Анатолий Фёдорович 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкы 3-сө эскадроны станковый пулемёт расчёты командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Алфёров &quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584812/ Память народа. Алфёров Анатолий Фёдорович]&lt;/ref&gt;.

{{цитата|1944 йылдың 18 вгусынан 20 авгусына тиклем гвардия ефрейторы — станковый пулемёт расчёты командиры Алфёров Анатолий Фёдорович Висла йылғаһы буйында оборонала ятҡанда дошман яғында бер йорт һәм һарай торғанын һәм шул йортҡа йөк тейәлгән машиналар килгәнен күрә. Ғүмеренә хәүеф янауына ҡарамаҫтан, алғы һыҙыҡҡа сығып, өс көн буйы дошман машиналары килеп-китеп йөрөгән йорт менән һарайҙы күҙәтә. Бында боеприпастар келәте булыуына шиге ҡалмаған иптәш Алфёров, үҙенең станковый пулемётынан ике тапҡыр бер-бер артлы оҙаҡ ут асып, йорт менән һарайҙы яндыра. Һөҙөмтәлә иптәш Алфёровтың фаразы дөрөҫ була: йорт һәм һарай ике сәғәт дауамында янды, һәм даими рәүештә граната һәм паторндар шартлағаны ишетелеп торҙо. 1920 йылғы, урыҫ, 1944 йылдан ВЛКСМ ағзаһы, БАССР Бөрө РВК тарафынан Ҡыҙыл Армия хеҙмәтенә саҡырылған.&lt;ref name=&quot;Алфёров &quot; /&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1944]])
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1945]])
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]])&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;.

== Хәтер ==
Алфёров Анатолий Фёдоровичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Бирский район, т. 4, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03261-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Бөрө районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/924-alferov-anatolij-fedorovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алфёров Анатолий Фёдорович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584812/ Память народа. Алфёров Анатолий Фёдорович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/27137622/ Дорога памяти. Алфёров Анатолий Фёдорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627124613/https://1418museum.ru/heroes/27137622/ |date=2021-06-27 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Бирский район, т. 4, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03261-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>t9manhe8l13yaqmrt0l57z5yk6e1fwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлмәтов Ғәйет Баймый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176613</id>
    <revision>
      <id>1300154</id>
      <parentid>1236464</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T12:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5209" sha1="30jkars4sdil5i3e8xkfvxcb9nuu8ei" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әлмәтов Ғәйет Баймый улы''' ({{lang-ru| Альметов Гает Баймеевич}}; [[5 май]] [[1924 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[1973 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкы пулемётсыһы. Гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/352-al-metov-gait-bajmeevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альметов Гает Баймеевич]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәйет Баймый улы Әлмәтов [[1924 йыл]]дың 5 майында БАССР-ҙың [[Бөрө кантоны]] Сиҙәш ауыл Советы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовещен районы]] Осиповка ауыл Советы) Ҡарағайкүл ауылында тыуған.

[[1942 йыл]]дың 18 авгусында БАССР-ҙың [[Байҡыбаш районы]] (1937—1956 йй.) хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия ҡыҙылармеецы Әлмәтов Ғәйет Баймый улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы пулемётсыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Альметов Г.Б.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84336768/ Память народа. Альметов Гает Баймеевич]&lt;/ref&gt;.

[[1945 йыл]]дың 30-31 ғинуарында күрһәткән ҡаһарманлығы {{цитата|Эскадрондың хәрби операциялары һәм марш үтеүе ваҡытында, теләһә ниндәй шарттарҙа ла иптәш Әлмәтовтың пулемёты таҙа һәм һәйбәт торошта була. Шуның өсөн дошмандың 1945 йылдың 30 ғинуарында Янни ауылы янындағы ҡаты контрһөжүме ваҡытында пулемётынан өҙлөкһөҙ атып, иптәш Әлмәтов 17 гитлерсыны юҡ итте. 
Ә 31 ғинурҙа, Вальдфульварк тораҡ пункты янында дошмандың көслө контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда, шәхси карабинынан атып 6 гитлерсыны үлтерҙе 
|}} III дәрәжә [[Дан ордены]] менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;Альметов Г.Б.&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III дәрәжә [[Дан ордены]] (20.02.1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (15.07.1945)&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;

== Хәтер ==
Әлмәтов Ғәйет Баймый улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Благовещенский район, т. 4, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03261-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Благовещен районы]] Ҡарағайкүл ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 939.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/352-al-metov-gait-bajmeevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альметов Гает Баймеевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84336768/ Память народа. Альметов Гает Баймеевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/33307284/ Дорога памяти. Альметов Гает Баймеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627151232/https://1418museum.ru/heroes/33307284/ |date=2021-06-27 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Благовещенский район, т. 4, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03261-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>30jkars4sdil5i3e8xkfvxcb9nuu8ei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлмөхәмәтов Әмин Ҡолмөхәмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176615</id>
    <revision>
      <id>1300155</id>
      <parentid>1232930</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T12:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5707" sha1="e7zsgtint8oztwy16ekabuabhqqul8b" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Әлмөхәмәтов}}
'''Әлмөхәмәтов Әмин Ҡолмөхәмәт улы''' ({{lang-ru|Альмухаметов Амин Кульмухаметович}}; [[17 сентябрь]] [[1908 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы 2-се эскадроны политругы. 2-се ранглы техник-интендант. Өлкән лейтенант. «Батырлыҡ өсөн» (1942), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдарына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/353-al-mukhametov-amin-kul-mukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альмухаметов Амин Кульмухаметович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Альмухаметов А. К.&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==
Әмин Ҡолмөхәмәт улы Әлмөхәмәтов [[1908 йыл]]дың 17 сентябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ районы]] Байғужа ауыл Советы (хәҙер — 
[[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]) [[Кинйәбулат]] ауылында тыуған.

1941 йылдың декабрендә БАССР-ҙың Мәләүез районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Әлмөхәмәтов Әмин Ҡолмөхәмәт улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы 2-се эскадроны политругы булып хеҙмәт итә, 2-се ранглы техник-интендант&lt;ref name=&quot;Альмухаметов А. К.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1423234239/ Память народа. Альмухаметов Амин Кульмухаметович]&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]дың 31 июлендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән билдәләнгән ҡаһарманлығы тураһында «Халыҡ хәтере» сайтында урынлаштырылған документта:
{{цитата|Яңы үрләтелгән йәш сәйәси хеҙмәткәр (политработник) булыуына ҡарамаҫтан, иптәш Әлмөхәмәтов эскадрон яугирҙарын һәм командирҙарын ҡаһарманлыҡҡа әйҙәне, үҙен яҡшы ойоштороусы һәм тәрбиәсе булараҡ күрһәтте.
1942 йылдың 9 июленән 10 июленә ҡаршы төндә Әлмөхәмәтов ун бишләгән немец һалдатын юҡ итте һәм бер офицерҙы штык менән сәнсеп үлтерҙе&lt;ref name=&quot;Альмухаметов А. К.&quot; /&gt;.|}} тиелә

[[1943 йыл]]дың 4 сентябрендә хеҙмәте тамамлана&lt;ref name=&quot;Альмухаметов А. К.&quot; /&gt;..

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1942]])
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы ([[1945]])&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;.

== Хәтер ==
Әлмөхәмәтов Әмин Ҡолмөхәмәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ишимбайский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ның Ишембай районы Кинйәбулат ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/353-al-mukhametov-amin-kul-mukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альмухаметов Амин Кульмухаметович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1423234239/ Память народа. Альмухаметов Амин Кульмухаметович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/14093812/ Дорога памяти. Альмухаметов Амин Кульмухаметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627164815/https://1418museum.ru/heroes/14093812/ |date=2021-06-27 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ишимбайский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>e7zsgtint8oztwy16ekabuabhqqul8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176634</id>
    <revision>
      <id>1300156</id>
      <parentid>1232932</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T12:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4658" sha1="86h62mundj8en2uy8fffq7fxc6qoqcu" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы''' ({{lang-ru|Алюков Гиниятулла Рахматуллович}}; 28 апрель [[1903]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 101-се айырым кавалерия дивизионында, 113-сө айырым артиллерия дивизионында хеҙмәт итә. Ветеринария хеҙмәтенең запастағы өлкән лейтенанты&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91482833/ Алюков Гиниятулла Рахматуллович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы Әлүков [[1903 йыл]]дың 28 апрелендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Ергән ауылында тыуған.

1937 йылдың апреленән хәрби хеҙмәттә була&lt;ref name=&quot;Әлүков Ғ. Р.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91482833/ Память народа. Алюков Гиниятулла Рахматуллович]&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 15 ноябрендә Өфө ҡала хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра&lt;ref name=&quot;1418museum.ru&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/15141808/ Дорога памяти. Алюков Гиниятулла Рахматуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628074020/https://1418museum.ru/heroes/15141808/ |date=2021-06-28 }}&lt;/ref&gt;.

Запастағы хәрби ветеринар фельдшер, өлкән лейтенант Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым кавалерия дивизионында, 113-сө айырым артиллерия дивизионында хеҙмәт итә.

1943 йылдың февралендә Борисов бойороғо буйынса уҙғарылған һәләкәтле рейдта ҡатнаша.

Хәрби хеҙмәте 1948 йылдың 2 декабрендә тамамлана&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Әлүков Ғ. Р.&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы&lt;ref name=&quot;1418museum.ru&quot;/&gt;.

== Хәтер ==
Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Мелеузоввский район, т. 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ның Мәләүез районы Ергән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/926-alyukov-giniyatulla?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алюков Гиниятулла Рахматуллович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91482833/ Память народа. Алюков Гиниятулла Рахматуллович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/15141808/ Дорога памяти. Алюков Гиниятулла Рахматуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628074020/https://1418museum.ru/heroes/15141808/ |date=2021-06-28 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Мелеузовский район, т. 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>86h62mundj8en2uy8fffq7fxc6qoqcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алябушев Василий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176649</id>
    <revision>
      <id>1300211</id>
      <parentid>1235223</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4976" sha1="92n86k5geqeyqequau8wpfn43tuw5gw" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Алябушев Василий Иванович''' ([[1921]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар полкы командиры, гвардия өлкән сержанты&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/927-alyabushev-vasilij-ivanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алябушев Василий Иванович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Василий Иванович Алябушев [[1921 йыл]]да Башҡорт АССР-ы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Иглин районы]]) Загорский ауыл Советы биләмәһендә тыуған.

[[1940 йыл]]дың 5 октябрендә Иглин районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия кесе сержанты Алябушев Василий Иванович 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар полкы командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Алябушев В. И.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421213374/ Память народа. Алябушев Василий Иванович]&lt;/ref&gt;.
{{цитата|[[1945 йыл]]дың 2 декабрендә иптәш Алябушев, элемтә офицеры связнойы вазифаһын башҡарып, Томашув ҡалаһы янындағы маршта дивизия сәйәси бүлеге начальнигының дошман автомашиналары колоннаһын юҡ итергә тигән бойороғон үтәргә тейеш ине. Связной Алябушев, граната ырғытып, дошмандың өс һалдатын һәм офицерын юҡ итте, карабинынан атып бер офицер машинаһын яндырҙы, майор чинындағы бер офицерҙы үлтерҙе һәм бер немец һалдатын әсилеккә алды|}}. Ошо ҡаһарманлығы өсөн уға 1945 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалы тапшырыла&lt;ref name=&quot;Алябушев В. И.&quot; /&gt;.

== Наградалары ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)&lt;ref name=&quot;Алябушев В. И.&quot; /&gt;.

== Хәтер ==
Алябушев Василий Ивановичтың исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Иглинский район, т. 6, 2003. 693 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ның [[Иглин районы]] Загорский ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/927-alyabushev-vasilij-ivanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алябушев Василий Иванович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421213374/ Память народа. Алябушев Василий Иванович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/14004234/ Дорога памяти. Алябушев Василий Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628161909/https://1418museum.ru/heroes/14004234/ |date=2021-06-28 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Иглинский район, т. 6, 2003. 693 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>92n86k5geqeyqequau8wpfn43tuw5gw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аманбаев Иркәбай Усман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176660</id>
    <revision>
      <id>1300213</id>
      <parentid>1230706</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T04:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5808" sha1="2spvfq5vfg3ti245sec6ghken7wskd1" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аманбаев Иркәбай Усман улы''' ({{lang-ru|Аманбаев Иркабай Усманович}}; [[10 май]] [[1922 йыл]] — [[11 август]] [[1977]]) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 101-се айырым ат-артиллерия дивизионының 1-се батареяһында элемтә отделениеһы командиры, гвардия старшинаһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943)&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/211-amanbaev-irkabaj-usmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аманбаев Иркабай Усманович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Иркәбай Усман улы Аманбаев 1922 йылдың 10 майында хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]]) [[Әбделнасир]] ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]дың декабрендә [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия старшинаһы Аманбаев Иркәбай Усман улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия дивизионының 1-се батареяһында элемтә отделениеһы командиры була&lt;ref name=&quot;Аманбаев И. У.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860940/ Память народа. Аманбаев Иркабай Усманович]&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл]]дың февралендә күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн ВЛКСМ ағзаһы Иркәбай Усман улы Аманбаевҡа лайыҡлы награда бирелә. {{цитата|Иптәш Аманбаев үҙен абруйлы командир итеп күрһәтте. Васильевка янындағы һуғышта дошман артиллерия-миномёттары һәм пулемёттары уты аҫтында батареяның өҙлөкһөҙ элемтәһен тәьмин итте. 
Владимировка һәм Юлино-2 янындағы алыштарҙа, үҙенең отделениеһы менән оборонала тороп, немецтарҙың ике атакаһын кире ҡаҡты. Немецтар, 32 һалдатын юғалтып, сигенергә мәжбүр булды. Юлино-2 янында, уның отделениеһы ике ҡул пулемётынан ут асты, 10 дошман һалдатын юҡ итте, һәм шуның менән батареяларға үҙ частарына сығырға булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;Аманбаев И. У.&quot; /&gt;.|}} 28 мартта «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы бирелеүе тураһында подразделениеның бойороғо раҫлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (март, 1943)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (октябрь, 1943)&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;.

== Хәтер ==
Аманбаев Иркәбай Усман улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Хайбуллинский район, т. 12, 2005. 637 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02996-4&lt;/ref&gt; һәм БР-ның [[Хәйбулла районы]] Әбделнасир ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 1584

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/211-amanbaev-irkabaj-usmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аманбаев Иркабай Усманович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860940/ Память народа. Аманбаев Иркабай Усманович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/24537218/ Дорога памяти. Аманбаев Иркабай Усманович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628193228/https://1418museum.ru/heroes/24537218/ |date=2021-06-28 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Хайбуллинский район, т. 12, 2005. 637 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02996-4

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>2spvfq5vfg3ti245sec6ghken7wskd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176665</id>
    <revision>
      <id>1300215</id>
      <parentid>1236745</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T04:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5059" sha1="32i9kmmqe7esz3gg42jmrqr40gzltrk" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Амангилдин}}
{{Ук}}
'''Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы''' ({{lang-ru|Амангильдин Ахмадулла Гудлатович}}; [[1921]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы. Гвардия кесе сержанты&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/354-amangil-din-akhmadulla-gudlatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Амангильдин Ахмадулла Гудлатович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/31416812/ Дорога памяти. Амангильдин Ахмадулла Гудлатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629074351/https://1418museum.ru/heroes/31416812/ |date=2021-06-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәҙулла Ғөтләт улы Амангилдин [[1921 йыл]]да БАССР-ҙың [[Көйөргәҙе районы]]нда тыуған.

[[1940 йыл]]да Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия кесе сержанты Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы булып хеҙмәт итә.

Әхмәҙулла Ғөтләт улы [[1943 йыл]]дың 1 октябренән 31 октябренә тиклем, бер ай буйына көсөргәнешле бәрелештәрҙә ҡатнаша һәм Уборка ауылы янындағы һуғышта яралана. [[1944 йыл]]дың 20 ноябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.

[[1945 йыл]]дың 17 ғинуарында разведчиктар төркөмө немец һалдаттары төркөмө менән осраша. Тоҡанып киткән алышта Амангилдин разведчиктары 4 дошманды юҡ итә, 8 һалдатын әсирлеккә ала. Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улына [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] тапшырыла&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77457150/ Память народа. Амангильдин Ахмадулла Гудлатович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]])
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1944]])&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;/&gt;.

== Хәтер ==
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Куюргазинский район, т. 8, 2004. 653 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ның [[Көйөргәҙе район]]ында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7034.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/354-amangil-din-akhmadulla-gudlatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Амангильдин Ахмадулла Гудлатович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77457150/ Память народа. Амангильдин Ахмадулла Гудлатович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/31416812/ Дорога памяти. Амангильдин Ахмадулла Гудлатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629074351/https://1418museum.ru/heroes/31416812/ |date=2021-06-29 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Куюргазинский район, т. 8, 2004. 653 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>32i9kmmqe7esz3gg42jmrqr40gzltrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176673</id>
    <revision>
      <id>1300214</id>
      <parentid>1236744</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T04:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4166" sha1="8wccue0v0b1yahen2zy6cm4sg64va8x" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Амангилдин}}
{{Ук}}
'''Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы''' ({{lang-ru|Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович}}; 25 май [[1910]] — 13 август [[2000]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. Гвардия старшинаһы&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/928-amangil-din-fattakhetdin-gajnetdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы Амангилдин [[1910 йыл]]дың 25 майында (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]) Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]дың декабрендә БАССР-ҙың Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия старшинаһы Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero51703392/ Память народа. Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] ([[1985]])&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25663662/ Дорога памяти. Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629101800/https://1418museum.ru/heroes/25663662/ |date=2021-06-29 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ишимбайский район, т. 6, 2003. 693 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ның [[Ишембай районы]] Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/928-amangil-din-fattakhetdin-gajnetdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero51703392/ Память народа. Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович]
* [https://1418museum.ru/heroes/25663662/ Дорога памяти. Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629101800/https://1418museum.ru/heroes/25663662/ |date=2021-06-29 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ишимбайский район, т. 6, 2003. 693 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>8wccue0v0b1yahen2zy6cm4sg64va8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атамбаев Алмазбек Шаршенович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177147</id>
    <revision>
      <id>1300224</id>
      <parentid>1287984</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T07:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42969" sha1="lohkabcf46jhgdzf91ltb9m1j0t29i7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Атамба́ев Алмазбе́к Шарше́нович''' ({{Lang-ky|Алмазбек Шаршенович Атамбаев}}; [[17 сентябрь]] [[1956 йыл]]; Фрунзе (Чүй) өлкәһе Арашан ауылы) — [[СССР]] һәм [[Ҡырғыҙстан]]дың дәүләт һәм [[Сәйәсмән|сәйәси]] эшмәкәре. 2011 йылдың 1 декабренән 2017 йылдың 24 ноябренә тиклем Ҡырғыҙ Республикаһы Президенты&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/583284 Избран новый президент Киргизии]&lt;/ref&gt; Ҡырғыҙ Республикаһының 12-се һәм 16-сы премьер-министры (2010—2011), 1994—2011 һәм 2018—2019 йылдарҙа [[:ru:Социал-демократическая партия Кыргызстана|Ҡырғыҙстан социал-демократик партияһы]] рәйесе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2013/11/20/dan/ Президент Киргизии получил девятый дан по тхэквондо]&lt;/ref&gt;.

[[Үҙәк Азия]] илдәренең күпселек президенттарынан айырмалы рәүештә, Алмазбек Атамбаев үҙенең вәкәләттәрен Конституция билдәләгән мөҙҙәтен оҙайтырға тырышманы һәм власты президент тарафынан һайланған СДПК партияһы кандидаты Сооронбай Жээнбековҡа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/69171_almazbek_atambaev_spokoen_zabuduschee_kyirgyizstana/|title=Алмазбек Атамбаев спокоен за будущее Кыргызстана|author=Жазгуль МАСАЛИЕВА|date=2017-11-24}}&lt;/ref&gt; тапшырҙы.

2019 йылдың июнендә республика парламенты уны енәйәт эше асыуға килтергән ғәйепләүҙәр арҡаһында экс-президент һәм тейелгеһеҙ статусынан мәхрүм итте.

2021 йылдың башына уларҙың береһе буйынса ғына, криминаль авторитет Батукаевты азат итеүгә ҡағылышлы, хөкөм ҡарары сығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kg/obschestvo/157101_osvobojdenie_batukaeva_almazbeka_atambaeva_prigovorili_k11godam_tyurmyi/|title=Освобождение Батукаева. Алмазбека Атамбаева приговорили к 11 годам тюрьмы|author=Аида ДЖУМАШОВА|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың 30 ноябрендә Ҡырғыҙ Республикaһының Юғары суды хөкөм ҡарарын юҡҡа сығара һәм яңынан ҡарау маҡсатында эште Первомайский судына ебәрә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1093964/2020-11-30/verkhovnyi-sud-kirgizii-otmenil-prigovor-po-delu-eks-prezidenta-atambaeva|title=Верховный Суд Киргизии отменил приговор по делу экс-президента Атамбаева|author=Ксения Темникова|date=2020-11-30}}&lt;/ref&gt;. 2021 йылда ла Атамбаевҡа ҡарата енәйәт эштәре буйынса судтар дауам итте. Атамбаев үҙ адресына бөтә ғәйепләүҙәрҙе лә кире ҡаға.

Алмазбек Атамбаев Ҡырғыҙ ССР-ы, Фрунзе өлкәһе Ворошиловград районының Арашан ауылында 1956 йылдың 17 сентябрендә тыуған, [[:ru:Киргиз|ҡырғыҙ]], юғары белемле.
1980 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Мәскәү институтын (хәҙер — Дәүләт идара итеү университеты) инженер-иҡтисадсы, производство идаралығы ойоштороусыһы һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген инженер булып башлай, ә һуңынан Ҡырғыҙ ССР-ы элемтә министрлығы предприятиеларында әйҙәүсе иҡтисадсы була. 1981 йылда 4-се юл-эксплуатация идаралығына баш инженер вазифаһына күсерелә.

1983 йылдан совет дәүләт хеҙмәтендә, Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы президиумында төрлө вазифаларҙа эшләй. 1983 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы булып тора. 1987 йылдан 1989 йылға тиклем — [[Бишкәк|Фрунзе]] ҡалаһы Первомайский район башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1989 йылдан бөтә постарҙы ҡалдырып, эшҡыуарлыҡ карьераһын башлай. Йыл директор була. 1989—1997 йылдарҙа «Форум» фәнни-производство фирмаһы директоры була.
Һуңғараҡ Алмазбек Атамбаев «Апрель» телеканалына биргән интервьюһында тәүге капиталын китап һатыуҙан килгән килемдән туплауын белдерҙе. Һәм шул килемде, мәҫәлән, аҡсаһының күпмелер өлөшөн Рәсәйҙәге һәм Төркиәләге производствоға һала. Экс-президент 1999 йылда «Форум» сәнәғәт төркөмө илдәге ҙур алтын табыу предприятиеһы «Кумтор» күпме һалым түләй, шунса уҡ һалым түләне тип иҫкә төшөрҙө.&lt;ref&gt;[«Эксклюзивное интервью экс-президента Кыргызстана Алмазбека Атамбаева телеканалу „Апрель“», April.kg, https://april.kg/ru/article/eksklyuzivnoe-intervyu-eksprezidenta-kirgizstana-almazbeka-atambaeva-telekanalu-aprel-polnaya-versiya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809081823/https://april.kg/ru/article/eksklyuzivnoe-intervyu-eksprezidenta-kirgizstana-almazbeka-atambaeva-telekanalu-aprel-polnaya-versiya |date=2021-08-09 }}]&lt;/ref&gt;

1999 йылдан 2004 йылға тиклем «Форум» Сәнәғәт төркөмө директорҙар советы рәйесе вазифаһын биләй. 2004 йылдан 2005 йылға тиклем «Кыргызавтомаш» Корпорацияһының директорҙар советы рәйесе. 2004 йылда Ҡырғыҙстандың топ-100 бай кешеләренә индерелгән&lt;ref&gt;[http://kg.akipress.org/news:10083?from=kgnews&amp;place=nowread 100 самых богатых людей Кыргызстана 2003 года]. — АКИpress, 12.01.2004&lt;/ref&gt;.

=== Президент булғанға тиклем сәйәси эшмәкәрлеге ===
1993 йылда Атамбаев Ҡырғыҙстандың социал-демократик партияһы инициаторҙарының береһе булды. 1994 йылдан алып ошо партияны етәкләй&lt;ref&gt;[«Атамбаев, Алмазбек Шаршенович», ТАСС, https://tass.ru/encyclopedia/person/atambaev-almazbek-sharshenovich]&lt;/ref&gt;

1995 йылда һайланған халыҡ вәкилдәре йыйылышы депутаты Жогорку Кенеш Халыҡ вәкилдәре Йыйылышы депутаты итеп һайлана, «Реформа» фракцияһын төҙөй һәм етәкләй&lt;ref&gt;[«Справка: биография новоизбранного президента Кыргызстана А. Атамбаева», сайт http://russian.people.com.cn/ газеты «Жэньминь Жибао», http://russian.people.com.cn/31519/7631689.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809081822/http://russian.people.com.cn/31519/7631689.html |date=2021-08-09 }}]&lt;/ref&gt;. Үҙ округынан ҡабат 3-сө саҡырылыш Жогорку Кенеш депутатына кандидат итеп күрһәтелә, әммә һайлауҙарҙа еңелде. 2000 йылда Ҡырғыҙ Республикаһы президенты һайлауҙарында өсөнсө урынды биләй.

Ләлә революцияһынан һуң, 2005 йылдың сентябренән 2006 йылдың апреленә тиклем, — Ҡырғыҙ Республикаһының сәнәғәт, сауҙа һәм туризм министры. 2007 йылдың 30 мартынан 2007 йылдың 28 ноябренә тиклем — Республика премьер-министры.

Апрель революцияһынан һуң, 2010 йылдың 7 апреленән ваҡытлы хөкүмәт башлығының иҡтисад буйынса урынбаҫары. 2010 йылдың 13 июлендә отставкаға китә&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=15315963&amp;PageNum=3 Первый вице-премьер Киргизии Алмазбек Атамбаев подал президенту прошение об отставке]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Үҙ кандидатураһын Ҡырғыҙстан премьер-министры вазифаһына ҡуя, ләкин Жалалабад өлкәһе губернаторы Бектур Асановтың позицияһы арҡаһында парламент ярҙамына ирешә алмай&lt;ref&gt;[http://kg.akipress.org/news:298811 Жогорку Кенеш не избрал Омурбека Текебаева спикером]&lt;/ref&gt;. Фәҡәт Бектур Асановтың Жалалабад өлкәһенең губернаторы посынан отставкаһынан һуң ғына, 2010 йылдың 17 декабрендә, яңынан хөкүмәт башлығы тип раҫлаған&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20101217/310100020.html Парламент Киргизии утвердил состав нового правительства]&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 17 декабрендә Ҡырғыҙстан Республикаһы яңы конституцияһы буйынса Ҡырғыҙ Республикаһының беренсе премьер-министры итеп һайлана.

Өс тапҡыр республика президенты вазифаһына үҙ кандидатураһын ҡуя. Өсөнсө тапҡыр — 2011 йылдың 30 октябрендә, — тәүге турҙа Ҡырғыҙстан президенты итеп һайлана. 2011 йылдың 1 декабренән вазифа биләй.

Алмазбек Атамбаевтың инаугурацияһы 2011 йылдың декабрендә баш ҡалала Ҡырғыҙ милли филармонияһы бинаһында үтте. Был инаугурацияла Ҡырғыҙстан тарихында тәүге тапҡыр яңы һайланған дәүләт башлығы менән власты тапшырыусы элгәрге башлыҡты бер сәхнәлә күрергә мөмкин булды. Был инаугурацияға почётлы ҡунаҡтар сифатында [[Төркиә]] һәм [[Грузия]] президенттары— Абдуллаһ Гөл һәм Михаил Саакашвили, шулай уҡ күрше илдәрҙең премьер-министрҙары һәм сит ил дәүләттәренең һәм халыҡ-ара ойошмаларҙың башҡа юғары вазифалы ҡунаҡтары, урындағы чиновниктар — барлығы бер меңгә яҡын ҡунаҡ саҡырылғайны.

=== Президент вазифаһында ===
Атамбаевтың президент срогы ҡырғыҙ һәм халыҡ-ара ҡарарлыҡ матбуғатта киң яҡтыртыла барған һәм халыҡ-ара матбуғатта киң яҡтыртыла барған ғауғалар менән билдәләнде . Атамбаевтың шәхси хеҙмәтләндереү даирәһе — уның водителдәре, һаҡсылары һәм башҡаларҙың юғары вазифаларға тәғәйенләнеүҙәре йыш ҡына ғауға сығанағы булып торҙо&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|title=СМИ: Телохранитель Атамбаева возглавил 9-ю службу ГКНБ|url=http://www.vb.kg/doc/314367_smi:_telohranitel_atambaeva_vozglavil_9_u_slyjby_gknb.html|work=Вечерний Бишкек|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;. Атамбаевтың &quot;яҡын араһы&quot;нан 6 йыл эсендә дәүләт чиновнигы булараҡ иҫ китергес карьера эшләгән һәм Ҡырғыҙ Республикаһында 100 иң бай кеше исемлегендә урын биләгән билдәле шәхестәрҙең береһе водитель Икрамжан Илмиянов булды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«В открытом доступе»: ТОП-100 богатейших людей Кыргызстана и сотня претендентов, упомянутых в дополнительном списке? (полный список) — Tazabek|last=Tazabek|url=http://www.tazabek.kg/news:1394940|work=Tazabek.kg|date=2017-07-24|accessdate=2017-07-24|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Бывший водитель главы Киргизии стал заместителем руководителя аппарата президента - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/1476875.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-07-24|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730064213/https://regnum.ru/news/1476875.html |date=2017-07-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Советником Атамбаева во второй раз стал его бывший водитель|url=https://lenta.ru/news/2017/04/20/atambaev/|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;. Тағы ла береһе — Эркин Сопоков, 2012 йылда Ҡырғыҙ Республиканың Һалым хеҙмәте рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ — Ҡырғыҙ Республикаһының Истанбул ҡалаһында (Төркиә) консул була. Атамбаевты уратып алысылар араһына ингән тағы бер билдәле персонаж — Атамбаев ябай оппозиционер сағында уҡ уның һаҡсыһы булып хеҙмәт иткән Эркин Мамбеталиев. Илмиянов һәм Мамбеталиев Ҡырғыҙстан Эске эштәр министрлығы полковнигын үлтереү буйынса енәйәт эше фигуранттары. А. Атамбаевтың һаҡсыһы Э. Мамбеталиевҡа Енәйәт кодексының 30-97 статьяһы буйынса аңлы рәүештә кеше үлтереү ғәйепләүе белдерелгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Как это было. Вся правда об убийстве полковника МВД Киргизии Ч. Алиева|url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1086592920|accessdate=2017-07-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730032732/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1086592920 |date=2017-07-30 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда ул 8 кеше үлтергәне өсөн ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм ителә. 2010 йылдың апреле ваҡиғаларынан һуң, Ҡурманбек Баҡиевтың президент вазифаһынан төшөрөлөүе һөҙөмтәһендә, ә йыл ярымдан һуң Атамбаев президент итеп һайланғандан һуң, Мамбеталиевтың эше «яңы асылған хәлдәр буйынса» ҡайтанан ҡарала. Был ниндәй хәл икәнен Бишкәк ҡала суды аңлатыуҙан баш тарта. Һөҙөмтәлә суд, Мамбеталиев депутатты үлтереүҙә ғәйепле түгел, ә башҡа кешеләрҙе үлтергәне өсөн 15 йыл төрмә срогына хөкөм ителә, тип белдерә. Әммә элекке спецназсы ул срокты ла тултырмай: суд, амнистияға таянып, уны иреккә сығара&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Бывшему телохранителю соратника Отунбаевой отменили пожизненный срок|url=https://lenta.ru/news/2010/11/11/mambetaliev/|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылда Атамбаев Конституцияға төҙәтмәләр индереү буйынса референдум үткәрә. Был инициативаны граждандар йәмғиәте вәкилдәре, хоҡуҡ яҡлаусылар, журналистар, оппозиционерҙар власты узурпациялау ынтылышы, тип атаны

&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fergananews.com/articles/9046|title=Чолпон Джакупова: После принятия поправок в Конституцию от парламентаризма останутся рожки да ножки|publisher=Фергана - международное агентство новостей|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;.

Атамбаев президентлығының тамамланыу фазаһы (2016—2017 йылдар) власть яғынан журналистарға, активистарға, оппозиция сәйәсмәндәренә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Заявление экс-президента Кыргызской Республики Отунбаевой Розы Исаковны|url=http://kabarlar.org/news/90356-zayavlenie-eks-prezidenta-kyrgyzskoy-respubliki-otunbaevoy-rozy-isakovny.html|work=КАБАРЛАР - Всегда первый!|date=2017-02-27|accessdate=2017-07-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730023938/http://kabarlar.org/news/90356-zayavlenie-eks-prezidenta-kyrgyzskoy-respubliki-otunbaevoy-rozy-isakovny.html |date=2017-07-30 }}&lt;/ref&gt; һәм хоҡуҡ яҡлаусыларға&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Активисты потребовали от Атамбаева прекратить преследования правозащитников|url=http://zanoza.kg/doc/338409_aktivisty_potrebovali_ot_atambaeva_prekratit_presledovaniia_pravozashitnikov.html|work=Заноза|accessdate=2017-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730020009/http://zanoza.kg/doc/338409_aktivisty_potrebovali_ot_atambaeva_prekratit_presledovaniia_pravozashitnikov.html|archivedate=2017-07-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730020009/http://zanoza.kg/doc/338409_aktivisty_potrebovali_ot_atambaeva_prekratit_presledovaniia_pravozashitnikov.html |date=2017-07-30 }}&lt;/ref&gt; ҡаршы йүнәлтелгән күп һанлы гражданлыҡ һәм енәйәти суд процестары менән билдәләнде. Ҡайһы бер суд процстарында Атамбаев шәхсән үҙе дәғүәсе (истец) булып сығыш яһай, һәм Ҡырғыҙ Республикаһы Генераль прокуроры уның мәнфәғәтен яҡлай.

=== Енәйәт эше һәм суд процесы ===
2019 йылдың 27 июнендә Жогорку Кенеш ҡарары буйынса, генераль прокуратура, президент вазифаһын башҡарған осорҙа «коррупция», «вазифа вәкәләттәрен арттырыу», «законһыҙ байығыу» кеүек ғәмәлдәр ҡылынғанлығын дәлилләп, Атамбаев, экс-президент, шуның менән бәйле тейелгеһеҙлеге, статусынан мәхрүм ителде&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/kyrgyzstan-almazbek-atambayev-is-stripped-of-the-immunity/30024187.html Бывший экс-президент. Атамбаева лишили неприкосновенности]&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың 7 авгусында Ҡырғыҙстан хоҡуҡ һаҡлау органдары Атамбаевты ҡулға алырға маташа, әммә был мөмкин булмай.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://knews.kg/2019/08/08/almazbek-atambaev-vystupil-s-zayavleniem/|title=Алмазбек Атамбаев выступил с заявлением|author=K-News|date=2019-08-08|publisher=K-News|lang=|accessdate=2019-08-08}}&lt;/ref&gt;. 8 августа, икенсе тапҡыр ҡулға алырға тырышҡанда, Атамбаев бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Как Атамбаева просили сдаться — видео переговоров в доме|url=https://ru.sputnik.kg/politics/20190808/1045370315/mvd-kursan-asanov-atambaev-peregovory-video.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Экс-президент Киргизии Атамбаев задержан|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6745997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алмазбек Атамбаев сдался властям|url=https://www.vb.kg/doc/380619_almazbek_atambaev_sdalsia_vlastiam.html}}&lt;/ref&gt;. [[Бишкәк]] район суды ҡарары менән, Атамбаев ҡулға алына һәм һаҡ аҫтына ҡуйыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Бывший президент Киргизии Атамбаев арестован до 26 августа|url=https://www.kommersant.ru/doc/4054987#id1781909|publisher=Коммерсантъ|date=2019-08-09}}&lt;/ref&gt;. Экс-президентты тотоу махсус операцияһы барышында 136 кеше зыян күрә, 1 спецназсы һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20200623/1573352524.html|title=Атамбаева приговорили к 11 годам и двум месяцам лишения свободы|date=20200623T1223|accessdate=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың йәйендә Бишкәктә Атамбаев эше судта ҡарала. 1 июндә, судья алдында хөкөм ителеүселәр өсөн тәғәйенләнгән быяла кәртә артында тороуҙан баш тартҡанлыҡтан, Атамбаев тыңлауҙар аҙағына тиклем суд залынан сығарыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Судья удалил экс-президента Киргизии из зала суда до конца слушаний|url=https://ria.ru/20200601/1572271122.html|publisher=РИА Новости|date=2020-06-01}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың 23 июнендә Бишкәк ҡалаһының Первомайский район суды, дәүләт башлығы сифатында ҡаты ауырыуына һылтанып, криминаль авторитет Азиз Батукаевты төрмәнән сығарырға бойороҡ биргәне өсөн, Ҡырғыҙстан енәйәти кодексының 319-сы статьяһы буйынса, Алмазбек Атамбаевты ун бер йыл ике айға иркенән мәхрүм итеү ҡарарын сығара, шулай уҡ ул бөтә дәүләт наградаларынан һәм мөлкәтенән мәхрүм ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Экс-президент Киргизии Атамбаев приговорен к лишению свободы по делу о коррупции|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2020/06/23/n_14583499.shtml|publisher=ГАЗЕТА.ru|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=За что экс-президенту Киргизии Атамбаеву дали 11 лет тюрьмы|url=https://www.mk.ru/politics/2020/06/23/za-chto-eksprezidentu-kirgizii-atambaevu-dali-11-let-tyurmy.html|publisher=[[Московский комсомолец]]|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың 6 октябре төнөндә, һайлау һөҙөмтәләре менән риза булмау арҡаһында, Ҡырғыҙстанда күмәк халыҡ протесы башланғанда, Милли хәүефһеҙлек дәүләт Комитеты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9635005|title=Экс-президента Киргизии Алмазбека Атамбаева освободили из СИЗО|accessdate=2020-10-05}}&lt;/ref&gt; етәкселеге митингҡа сыҡҡан төркөм менән һөйләшкәндән һуң, Алмазбек Атамбаевты СИЗО-нан сығаралар. 9 октябрҙә Атамбаев, уны яҡлаусылар С. Исаков һәм О Бабанов менән бергә, үҙәк Ала-Тоо майҙанында сығыш яһағандан һуң, үҙен үҙе премьер тип иғлан иткән С Жапаров яҡлылар менән бәрелешә. Экс-президенттың машинаһына ут асыла. 10 октябрҙә ГКНБ хеҙмәткәрҙәре, сыуалыш ойоштороуҙа ғәйепләп, Атамбаевты ҡабат ҡулға ала&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik.kg/society/20201012/1050020787/almazbek-atambaev-zaderzhanie-podrobnosti-advokat.html Почему Атамбаева задержали не в Кой-Таше]&lt;/ref&gt;.

== Мауығыуҙары ==
Атамбаев йырҙар яҙыу менән мауыға, һәм уларҙы гитарала уйнап башҡара. Яҙыусыларҙың Ҡырғыҙ Әҙәбиәт фондын етәкләй&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20160917/1477193442.html Президент Киргизии Атамбаев выпустил новый клип со своей песней | РИА Новости]&lt;/ref&gt;. Ҡырғыҙстандың экс-президенты [[Аҡаев Асҡар Аҡаевич]]тың 2014 йылдың 21 февралендә в интервью «7 канал»дың «Ачык Соз (Открытый разговор)» программаһына биргән интервьюһында Атамбаевты 1990-сы йылдарҙа ул етәкләгән Яҙыусылар союзына бирелгән 50 миллион һум рәсәй грантын үҙләштереүҙә ғәйепләне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UPuj0K6hdko|title=где Атамбаев украл свой первый миллион|author=damir batyrbekov|date=2014-02-21|accessdate=2017-07-24}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Алмазбек Атамбаев 1988 йылдан икенсе никахта. Ҡатыны — Раиса Минәхмәдовна Атамбаева (ҡыҙ фамилияһы Шаһиева) милләте буйынса [[Татарҙар|татар]], һөнәре буйынса табип, [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]]. Алмазбек Атамбаев йыш ҡына шаяртып үҙен «татар халҡының кейәүе» тип атай. Уларҙың ике балаһы — улы Ҡадир һәм ҡыҙы Алия бар.

== Әйткән фекерҙәре ==
* 2017 йылдың ноябрендә, президентлыҡ вәкәләттәренең һуңғы көндәрендә, журналистарҙың Ҡаҙағстан һәм шәхсән Нурсолтан Назарбаев менән мөнәсәбәттәре боҙолоу тураһындағы һорауҙарына Атамбаев Алмазбек ғауғалы һүҙҙәр ысҡындырҙы&lt;ref&gt;[https://kloop.kg/blog/2017/11/20/atambaev-kazahskie-senatory-sozhrut-lozhku-kala-esli-prikazhet-nachalnik/ Атамбаев: Казахские сенаторы «сожрут ложку кала, если прикажет начальник»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==

===Ҡырғыҙстан наградалары===

[[Файл:Meeting Vladimir Putin, Raisa Atambayeva, Almazbek Atambayev.jpg|мини|310px|{{center|Алмазбек һәм Раиса Атамбаевтар [[Владимир Путин]] менән. Мәскәү, 2017 йылдың 20 июне}}]]
{| class=&quot;wikitable&quot;; border=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:left;margin:0.5em 1em 0.5em 0; border:1px #005566 solid; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Страна&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Дата&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;55%&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Награда&lt;/font&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 1999 йылдың 22 апреле&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/3093 Указ Президента Кыргызской Республики от 22 апреля 1999 года УП № 106 «О награждении медалью „Данк“ Атамбаева А. Ш.»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/lib/14171013/#52 Атамбаев, Алмаз Президент Киргизии]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot;&gt;Лишён государственных наград по решению суда. {{cite web|title=Экс-президент Киргизии Атамбаев приговорен к лишению свободы по делу о коррупции|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2020/06/23/n_14583499.shtml|publisher=ГАЗЕТА.ru|date=2020-06-23}}&lt;/ref&gt;|| colspan=&quot;2&quot; | [[«Данк» миҙалы]]&lt;ref&gt;''за плодотворную деятельность в развитии промышленного производства''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2007 йылдың 27 ноябре&lt;ref&gt;[http://continent-online.com/Document/?doc_id=31150734 Указ Президента Кыргызской Республики от 27 ноября 2007 года № 518 «О награждении орденом „Данакер“ Атамбаева А. Ш.»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fergananews.com/news.php?id=7780 Киргизия: Исполняющий обязанности премьер-министра А.Атамбаев отправлен в отставку]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[«Данакер» ордены]]&lt;ref&gt; '' за большой вклад в социально-экономическое развитие республики, плодотворную работу по сохранению межнационального согласия''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2011 йылдың 29 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61178 Распоряжение Президента Кыргызской Республики от 29 ноября 2011 года РП № 185 (О награждении именными часами за значительный вклад в поступательном и устойчивом развитии и становлении государственной власти)]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | Ҡырғыҙ Республикаһы Президентының исемле сәғәте &lt;ref&gt;''за значительный вклад в поступательное и устойчивое развитие и становление государственной власти''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2011 йылдың 3 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61177 Указ Президента Кыргызской Республики от 30 ноября 2011 года УП № 311 «О награждении государственными наградами государственных и общественных деятелей республики»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vb.kg/doc/170972_roza_otynbaeva_nagradila_gosydarstvennyh_i_obshestvennyh_deiateley_spisok.html Роза Отунбаева наградила государственных и общественных деятелей (список)]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | II дәрәжә «Манас» ордены&lt;ref&gt; ''за гражданскую ответственность и мужество, проявленные в годы борьбы с авторитарными семейно-клановыми режимами, последовательное отстаивание идей демократии, свободы слова и мирных собраний, активное участие в проведении конституционной реформы, формировании основ парламентской демократии, а также в связи с успешным завершением переходного периода, после Апрельской Народной революции 2010 года''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2011 йылдың 30 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61178 Указ Президента Кыргызской Республики от 30 ноября 2011 года УП № 312 «О награждении специальным нагрудным знаком „Апрель элдик революциясынын баатыры“ („Герой апрельской народной революции“)»]&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | «Апрель халыҡ революцияһы батыры» махсус күкрәк билдәһе&lt;ref&gt; ''в знак признания особых заслуг участников событий 6-7 апреля 2010 года в свержении коррумпированного антинародного режима, в целях воспитания патриотизма''&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Киргизия}} || 2017 йылдың 27 ноябре&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/900133 Указ Президента Кыргызской Республики от 27 ноября 2017 года УП № 1 «О присвоении высшей степени отличия „Кыргыз Республикасынын Баатыры“ А. Ш. Атамбаеву»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://prezident.kg/ru/novosti/10948_almazbeku_atambaevu_prisvoena_vyisshaya_stepen_otlichiya_kyirgyiz_respublikasyinyin_baatyiryi/|title=Алмазбеку Атамбаеву присвоена высшая степень отличия «Кыргыз Республикасынын Баатыры»|publisher=prezident.kg|accessdate=2017-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201024653/http://prezident.kg/ru/novosti/10948_almazbeku_atambaevu_prisvoena_vyisshaya_stepen_otlichiya_kyirgyiz_respublikasyinyin_baatyiryi |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt; — 2020 йылдың 23 июне&lt;ref name=&quot;sud&quot; /&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[Ҡырғыҙ Республикаһы Геройы]], «Аҡ Шумҡар» айырым билдәһе ҡушып бирелә&lt;ref&gt; ''за исключительные заслуги перед народом, выдающийся вклад в укрепление государственной независимости Кыргызстана, единства народа, мира и согласия в стране, создание прочного фундамента для устойчивого развития Кыргызской Республики, а также проявленные политическую волю и мужество''&lt;/ref&gt;
|}

===Башҡа дәүләттәр наградалары===
{| class=&quot;wikitable&quot;; border=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:left;margin:0.5em 1em 0.5em 0; border:1px #005566 solid; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Страна&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;20%&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Дата&lt;/font&gt; !! bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; width=&quot;55%&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;font color=#696969&gt;Награда&lt;/font&gt;
|-
| {{Флагификация|Грузия}} || 2013&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://idfi.ge:443/en/state-prices-awarded-by-the-president-of-georgia-in-2003-2015|title=State Awards Issued by Georgian Presidents in 2003-2015|author=|website=|date=|publisher=IDFI|lang=en|accessdate=2019-05-12}}&lt;/ref&gt;|| colspan=&quot;2&quot; | [[«Балҡыш» президент ордены]]
|-
| {{Флагификация|Сербия}} || 2013&lt;ref&gt;[http://www.predsednik.rs/node/565 Укази о одликовањима] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301055632/http://www.predsednik.rs/node/565 |date=2013-03-01 }}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[Сербия Республикаһы ордены]] Таҫмаһы
|-
| {{Флагификация|Казахстан}} || 2014 йылдың 7 ноябре&lt;ref&gt;[http://www.akorda.kz/ru/page/page_218303_ Встреча с Президентом Кыргызской Республики Алмазбеком Атамбаевым, прибывшим в Казахстан с государственным визитом] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217082708/http://www.akorda.kz/ru/page/page_218303_ |date=2014-12-17 }}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | I дәрәжә «Достык» ордены
|-
| {{Флагификация|Россия}} || 2016 йылдың 17 сентябре&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20160917/1477190099.html Путин наградил президента Киргизии Атамбаева орденом Александра Невского]&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | [[Александр Невский ордены]]
|-
| {{Флагификация|Россия}}/{{Флагификация|Якутия}} || 2016&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boorsok.ru/tag/nagrada/ |title=Глава Якутии наградил Атамбаева за укрепление мира и дружбы народов |accessdate=2017-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201032558/http://boorsok.ru/tag/nagrada/ |archivedate=2017-12-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201032558/http://boorsok.ru/tag/nagrada/ |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;|| colspan=&quot;2&quot; | «Тыныслыҡ һәм халыҡтар дуҫлығын нығытҡан өсөн» Почётлы билдәһе
|-
| {{Флагификация|Азербайджан}} || 2016&lt;ref&gt;[http://www.salamnews.ru/ru/news/read/236715 Журнал «Мой Азербайджан» удостоил президента Кыргызстана орденом «Друг Азербайджана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924024453/http://www.salamnews.ru/ru/news/read/236715 |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt; || colspan=&quot;2&quot; | «Әзербайжандың дуҫы» ордены («Минең Әзербайжаным» журналы редакцияһы)
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.president.kg/ru Официальный сайт президента Киргизской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708233816/http://president.kg/ru/ |date=2018-07-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20091112183016/http://www.sambo.kg/federacija/atambaev.html Федерация Самбо КР]
* [http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&amp;nic=databases&amp;letter=a&amp;person=543 Справочная база] (недоступная ссылка)
* [http://www.president.kg/ru Официальный сайт президента Киргизской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708233816/http://president.kg/ru/ |date=2018-07-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20091112183016/http://www.sambo.kg/federacija/atambaev.html Федерация Самбо КР]
* [http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&amp;nic=databases&amp;letter=a&amp;person=543 Справочная база]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}

{{внешние ссылки}}
{{Президенты Киргизии}}
{{Премьер-министры Киргизии}}

[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]]
[[Категория:Сербия Республикаһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан Геройҙары]]
[[Категория:XX быуат иҡтисадсылары]]
[[Категория:СССР иҡтисадсылары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстандың автор-башҡарыусылары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан премьер-министрҙары]]
[[Категория:Депутаты Жогорку Кенеш депутаттары]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан министрҙары]]
[[Категория:XXI быуат идарасылары]]
[[Категория:XXI быуат хакимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан президенттары]]</text>
      <sha1>lohkabcf46jhgdzf91ltb9m1j0t29i7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әминев Ибраһим Садиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179648</id>
    <revision>
      <id>1300157</id>
      <parentid>1143225</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T13:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5475" sha1="n073bo51amkhgu8bkiok9low8911r0v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әминев Ибраһим Садиҡ улы''' ({{lang-ru|Аминев Ибрагим Садыкович}}; [[1901 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|16-сы гвардия дивизияһы]]ның
штаб идаралығының комендант взводында хеҙмәт итә, гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/931-aminev-ibragim-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Ибрагим Садыкович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ибраһим Садиҡ улы Әминев [[1901 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Өршәк-мең улусы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ауырғазы районы) Уҫман ауылында тыуған.

1941 йылдың 24 декабрендә Ауырғазы район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.

[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|16-сы гвардия дивизияһы]]ның штаб идаралығының комендант взводында повозочный булып хеҙмәт итә,

{{Цитата|Әминев Ибраһим Садиҡ улы 1942 йылдың июненән бирле 112-се Башҡорт дивизияһының хәрби операцияларында ҡатнаша, һәм шул осорҙа үҙен бик тәртипле һәм хәстәрлекле ҡыҙылармеец-повозочник итеп күрһәтте. Уға ышанып тапшырылған аты менән арбаһы һәр ваҡыт әҙер. 1943 йылдың 1 февраленән 24 февралгә тиклем Чернухино-Дебальцево районында дошман тылында барған хәтәр һуғыш мәлендә повозкаһында 200 км юл үтте. Дәһшәтле алыш эсенән үҙенең аттарын сығара алды. 1943 йылдың 19 сентябренән алып 1944 йылдың 15 ғинуарына тиклем Чернигов ҡалаһы, Днепр йылғаһы, Белоруссияның өлкә үҙәге Мозырь ҡалаһы өсөн алыштарҙа ҡатнашты',|}} — тип яҙылған уның батырлығы тураһында.

1945 йылдың 15 апреленән 3 майына тиклем Берлинға һөжүм итеү операцияһы барышында, Науен ҡалаһы янынан үткәндә дошман бомбаға тотҡан шарттарҙа ла аттарын һәм бричкаһын һаҡлап ҡала.
   
1945 йылда демобилизациялана&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/931-aminev-ibragim-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Ибрагим Садыкович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300456/ Память народа. Аминев Ибрагим Садыкович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300456/ Память народа. Аминев Ибрагим Садыкович]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Әминев Ибраһим Садиҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аургазинский район, т. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997&lt;/ref&gt; һәм БР-ның Ауырғазы районы Усман ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/931-aminev-ibragim-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Ибрагим Садыкович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300456/ Память народа. Аминев Ибрагим Садыкович]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аургазинский район, т. 1 Аминев Ибрагим Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1901 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>n073bo51amkhgu8bkiok9low8911r0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арнольд Владимир Игоревич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180480</id>
    <revision>
      <id>1300219</id>
      <parentid>1299565</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T06:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39384" sha1="fba3x6kmtvmsod0t3d7aml0d21vpq8u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арнольд Владимир Игоревич''' ({{ВД-Преамбула}}) — СССР һәм Рәсәй [[Математик|математигы]], топология, [[Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы]], шыма сағылыштар һәм теоретик механика үҙенсәлектәре теорияһы өлкәһендә хеҙмәттәр авторы. [[XX быуат]]тың күренекле математиктарының береһе. СССР Фәндәр академияһы академигы (РФА-ның, 1990 йылдан, 1984 йылдан ағза-корреспонденты), АҠШ Милли Фәндәр академияһының (1983)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/47101.html Vladimir Arnold]&lt;/ref&gt;, Француз Милли Фәндәр академияһының (1984), Лондон король йәмғиәтенең (1988), деи Линчеи Милли академияһының (1988), Америка фән һәм сәнғәт академияһының (1987), Америка философия йәмғиәтенең (1990), Европа академияһының (1991) сит ил ағзаһы. Физика-математика фәндәре докторы (1963), РФА-ның В. А. Стеклов исемендәге математика институтының төп ғилми хеҙмәткәре, [[Мәскәү дәүләт университеты]] һәм Париж-Дофин Университеты профессоры. Бик күп наградалар, Ленин премияһы (1965), Крафорд премияһы (1982), Вольф премияһы (2001), РФ Дәүләт премияһы (2007), Шао премияһы (2008) лауреаты.

== Биографияһы ==
Арнольд Владимир Игоревич 1937 йылдың 12 июнендә [[Одесса]]ла тыуа, [[Мәскәү]]ҙә үҫә һәм уҡый. Уның атаһы Арнольд Игорь Владимирович (1900—1948) математик була. Әсәһе Нина Алексадровна Арнольд (ҡыҙ сағында Исакович, 1909—1986), сәнғәт тарихсыһы була&lt;ref name=&quot;obituary&quot;&gt;{{Citation|first1=Sabir M.|last1=Gusein-Zade|author1-link=Sabir Gusein-Zade|first2=Alexander N|last2=Varchenko|author2-link=Alexander Varchenko|url=http://www.ems-ph.org/journals/newsletter/pdf/2010-12-78.pdf|title=Obituary: Vladimir Arnold (12 June 1937 – 3 June 2010)|journal=Newsletter of the European Mathematical Society|volume=78|date=December 2010|pages=28–29}}&lt;/ref&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында әсәһе менән [[Магнитогорск]] ҡалаһына эвакуациялана&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=10415556&amp;ind=1 В. И. Арнольд в эвакуационных списках (музей Яд Вашем, Иерусалим)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=10415496&amp;ind=1 Нина Александровна Арнольд (Исакович) в эвакуационных списках (1942)]&lt;/ref&gt;. 59-сы һанлы Мәскәү мәктәбендә уҡый. МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлай (1959), С. Н. Кружков менән бер төркөмдә уҡый.

[[Мәскәү дәүләт университеты]]нда Андрей Николаевич Колмогоровтың 20 йәшлек уҡыусыһы булараҡ&lt;ref&gt;[http://www.math.ru/history/people/arnold_vi Арнольд Владимир Игоревич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112022730/http://www.math.ru/history/people/arnold_vi |date=2006-11-12 }} на сайте Истории математики math.ru&lt;/ref&gt;, [[1957 йыл]]да Арнольд, теләһә ниндәй бер нисә үҙгәреүсәнле өҙлөкһөҙ функцияны сикле һандағы ике үҙгәреүсәнле [[Функция (математика)|функцияларҙың]] комбинацияһы күренешендә күрһәтергә мөмкин булыуын күрһәтә, шуның менән Гильберттың өсөнсө проблемаһын хәл итә.

СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында аспирантураны ваҡытынан алда тамамлай (1961) физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай&lt;ref&gt;Арнольд, В. И. [http://www.mccme.ru/arnold/ar-1961.djvu О представлении непрерывных функций трех переменных суперпозициями непрерывных функций двух переменных]. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук. Московский ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени государственный университет им. М. В. Ломоносова. Механико-математический факультет. — М., 1961. — 4 с.&lt;/ref&gt;. МДУ ректоры [[Петровский Иван Георгиевич|Г. И. Петровский]] тәҡдиме буйынса механика-математика факультетында уҡыта башлай (1961){{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=349}}.

1963 йылдың 11 июнендә 26 йәшендә СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;Арнольд, В. И. [http://www.mccme.ru/arnold/ar-1963.djvu Малые знаменатели и проблема устойчивости в классической и небесной механике]. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора физико-математических наук. Московский ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени государственный университет им. М. В. Ломоносова. Механико-математический факультет. — М., 1963. — 4 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CV&quot;&gt;[http://www.mccme.ru/arnold/Brief-cv-ru.htm Краткое CV Арнольда Владимира Игоревича на сайте mccme]&lt;/ref&gt; . Бынан һуң Арнольд [[1987 йыл]]ға тиклем [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда ([[1965 йыл]]дан профессор вазифаһында), 1986 йылдан алып һуңғы көнөнә тиклем В. А. Стеклов исемендәге математика институтында эшләй.

Интегралланыусы гамильтон системаларының тотороҡлолоғо тураһында Колмогоров — Арнольд — Мозер теоремаһының авторҙашы. Математиканы (динамик системалар теорияһы, һәләкәттәр теорияһы, топология, алгебраик геометрия), сингулярлыҡ теорияһын һәм классик механиканы үҫтерә.

В. И. Арнольд 400-ҙән ашыу мәҡәләләр һәм бик күп һандағы дәреслектәр һәм монографиялар баҫтырып сығара. Утыҙҙан ашыу китабы күп тапҡыр ҡабатлап баҫтырыла һәм донъяның бик күп теленә тәржемә ителә&lt;ref name=&quot;CV&quot;/&gt;.

В. И. Арнольд — ҙур фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы, уның уҡыусылары араһында: С. А. Баранников, И. А. Богаевский, Р.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Богданов, А.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Варченко, В.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Васильев, А.&amp;amp;nbsp;Б&amp;amp;nbsp;Гивенталь, В.&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Горюнов, С.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Гусейн-Заде, А А. Давыдов, В.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Закалюкин, М.. Э. Казарян, А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Кушниренко, С.&amp;amp;nbsp;К.&amp;amp;nbsp;Ландо, А.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Нейштадт, Н.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Нехорошев, А С. Пяртли, В. Д. Седых, А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Хованский, А Н. Шошитайшвили һәм бик күп башҡалар&lt;ref&gt;[http://www.mccme.ru/arnold/Brief-cv-ru.htm#students Арнольд Владимир Игоревич на сайте mccme (Ученики)]&lt;/ref&gt;.

Арнольд симплектик геометрияны айырым фән булараҡ айырыу инициаторҙарының береһе булып тора.

В. И. Арнольд үҙенең математик ҡәтғилекте һәм физик интуицияны оҫта ҡатнаштырып асыҡ һөйләү стиле, шулай уҡ ябай һәм аңлайышлы уҡытыу стиле менән билдәле&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/03jun2010/arnold.html Во Франции во время курса лечения внезапно умер выдающийся российский математик Владимир Арнольд. Newsru.com.]&lt;/ref&gt;. Уның баҫмалары математиканың традицион бүлектәренә һәр ваҡыт яңы һәм ғәҙәттә [[Геометрия|геометрик]] ҡараш булып тора, бындай, мәҫәлән, [[Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә|ябай дифференциаль тигеҙләмәләрҙе]] сығарыу. В. И. Арнольд байтаҡ дәреслектәр баҫтырып математиканың яңы өлкәләре үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Ләкин Арнольдтың китаптары, [[Математик иҫбатлау|иҫбатлау]] өсөн кәрәкле мәғлүмәт бирмәйенсә, тик интуитив аңлауға ғына нигеҙләнгән раҫлауҙар ингән теориялары булған өсөн тәнҡитләнәләр.

В. И. Арнольд XX быуат уртаһында йәшәгән математиканың абстракцияның юғары кимәлендә ҡәтғи [[аксиома]]тик формала сикләнгән яҙылышын булдырырға тырышыуҙарҙы тәнҡитләүсе булып тора. Ул башлыса Никола Бурбаки француз мәктәбенең әүҙемлеге арҡаһында билдәле булған был ҡараш башта Францияла, ә аҙаҡ башҡа илдәрҙә математика уҡытыуға кире йоғонто яһауына тәрән инана&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математическая дуэль вокруг Бурбаки|издание=[[Вестник РАН]]|том=72|год=2002|номер=3|страницы=245—250|ссылка=http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_burbaki|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227133650/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_burbaki|archivedate=2010-12-27}}&lt;/ref&gt;.

Мәскәү математика йәмғиәте президенты (1996 йылдан алып).
1995—1998 йылдарҙа Халыҡ-ара математик союздың вице-президенты, 1999—2002 йылдарҙа уның башҡарма комитеты ағзаһы.
Америка фән һәм сәнғәт академияһының сит ил ағзаһы (1987), Лондон математика йәмғиәтенең почетлы ағзаһы.
Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетының попечителлек советы рәйесе.
«[[:ru:Успехи математических наук|Успехи математических наук]]&lt;nowiki/&gt;» журналының редколлегия ағзаһы

Арнольд В. И. һуңғы ваҡытҡа тиклем Мәскәүҙә В. А. Стеклов исемендәге математика институтында һәм Париж-Дофин Университетында эшләй. 2009 йылға ҡарата Рәсәй ғалимдары араһында иң юғары цитаталау индексына эйә&lt;ref&gt;[http://www.scientific.ru/whoiswho/gt1000_8.html Список российских ученых с индексом цитируемости &gt;1000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505001413/http://www.scientific.ru/whoiswho/gt1000_8.html |date=2009-05-05 }}&lt;/ref&gt;. Арнольд күп мәсьәләләрҙең&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. И. Арнольд.|часть=Предисловие редактора и издателя|заглавие=Задачи Арнольда|ссылка=http://www.aha.ru/~phasis/rus/books/math-8.shtml|место=|издательство=Фазис|год=2000|страницы=2|страниц=464|серия=|isbn=5-7036-0060-X|тираж=}}&lt;/ref&gt; атап әйткәндә, йәнселгән һум тураһында мәсьәләнең авторы&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. И. Арнольд.|часть=Задача 1956-1|заглавие=Задачи Арнольда|ссылка=https://archive.org/details/isbn_570360060X|место=|издательство=Фазис|год=2000|страницы=[https://archive.org/details/isbn_570360060X/page/n12 2]|страниц=464|серия=|isbn=5-7036-0060-X|тираж=}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Могила_академика_Владимира_Арнольда.JPG|справа|мини|293x293пкс|В. И. Арнольдтың Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ҡәбере..]]
2010 йылдың 15 июнендә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/Russia/head/6675764/ Математик Владимир Арнольд похоронен на Новодевичьем кладбище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617061136/http://news.rambler.ru/Russia/head/6675764/|date=2010-06-17}}&lt;/ref&gt; академик [[Гинзбург Виталий Лазаревич|Виталий Гинзбург]] менән йәнәш ерләнгән.

=== Ғаиләһе ===
* Атаһы — математик һәм методист, педагогия фәндәре докторы, РСФСР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, Мәскәү дәүләт университеты профессоры Арнольд Игорь Владимирович (1900—1948).
** Атаһы яғынан олатаһы — иҡтисадсы һәм статистик Арнольд Владимир Федорович (1872—1918), народник, «Опыт изучения крестьянских расходов по данным 50 описаний крестьянского хозяйства Херсонского уезда» (1898), «Общие черты агрономической техники и сельскохозяйственной экономики крестьянских хозяйств Херсонского уезда» (1902) һәм «Политико-экономические этюды» (1904) хеҙмәттәренең авторы.
** В. И. Арнольд атаһы яғынан — яҙыусы Б. С. Житковатың ейән ир туғаны (уның өләсәһе Арнольд Вера Степановнаның,ҡыҙ фамилияһы Житкова, ағайы була).
* Әсәһе — сәнғәт белгесе, Пушкин музейы хеҙмәткәре Арнольд Нина Александровна (ҡыҙ фамилияһы Исакович, 1909—1986).
** Әсәһе яғынан олатаһы — Исакович Александр Соломонович (1879—1938, атып үлтерелә) — адвокат, Одесса һыуытҡыс сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре һәм уҡытыу бүлеге мөдире&lt;ref&gt;[http://paustovskiy-lit.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm Паралели жизни Паустовского и физика Тамма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010130230/http://paustovskiy-lit.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm |date=2019-10-10 }}: На его квартире по адресу Елизаветинская улица, дом 4, кв. 36, в 1919—1922 годах жил физик [[Тамм, Игорь Евгеньевич|И. Е. Тамм]].&lt;/ref&gt;. Уның апаһы Лидия Соломоновна Исакович (1884—1962) физик Л. И. Мандельштамдың ҡатыны. Олатаһы — почетлы гражданин Соломон Леонтьевич Исакович (Федоров типография хеҙмәткәрҙәренә ярҙамлашыу йәмғиәте идараһы рәйесе) ҡатыны Рашель Моисеевна Исакович (ҡыҙ фамилияһы Бейленсон, 1853—1939) менән бергә 1893 йылдан Гаванна урамында № 10/12 килем йорто (Дерибасовская мөйөшө, № 22) хужаһы; 1908 йылда С. Л. Исакович вафат булғандан һуң йорт В. И. Арнольдтың олатаһы А С. Исаковичтың һәм уның ағаһының милкенә күсә.
** В. И. Арнольд әсәһе яғынан физиктар СССР Фәндәр академияһының Акустика институтының теоретик бүлеге мөдире Михаил Александрович Исаковичтың (1911—1982) һәм Бөтә Союз дәүләт фәнни әҙәбиәт китапханаһының физика бүлеге мөхәррире Наталья Александровна Райскаяның (тыумыштан Исакович, 1913—1988) туғаны; физик Л. И. Мандельштамдың (В. И. Арнольдтың өләсәһе Элеонора (Лея) Исааковна Исаковичтың, тыумыштан Мандельштам, 1886—1978, ҡустыһы) ейән туғаны&lt;ref&gt;''В. И. Арнольд'' [http://www.chayka.org/article.php?id=2146 Интервью журналу «Чайка»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''В. И. Арнольд'' [http://www.ega-math.narod.ru/Arnold3.htm «Истории давние и недавние»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Михаил Бинов'' [http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm «Параллели жизни Паустовского и физика И. Е. Тамма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915214840/http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm |date=2011-09-15 }}&lt;/ref&gt;.
* Ағайы — Арнольд Дмитрий Игоревич (1939—2019), физик.
** Ҡустыһы — Арнольд Виталий Дмитриевич (1968—2017), математик, уҡыусылар өсөн математик олимпиадалар ойоштороусы.
* Һеңлеһе Екатерина (1947)&lt;ref&gt;[http://1543.ru/people/ways/morti/arnold/Mand_Neizv_i_izvestn.pdf Долорес Иткина (при участии Виталия Арнольда) «Неизвестные и известные побеги ствола Мандельштам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927034206/http://1543.ru/people/ways/morti/arnold/Mand_Neizv_i_izvestn.pdf |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* 1957 — Мәскәү математик йәмғиәте премияһы&lt;ref&gt;[http://mms.mathnet.ru/conc.php Премия Московского математического общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419004746/http://mms.mathnet.ru/conc.php |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;
* 1965 — [[Ленин премияһы]] (академик А. Н. Колмогоров менән бергә) — гамильтон системаларының тотороҡлоғо проблемаһы буйынса эштәр циклы өсөн.
* 1982 — Швеция короллеге фәндәр академияһынан Крафорд премияһы (Луис Ниренберг менән берлектә)
* 1992 — РФА-ның Н И. Лобачевский исемендәге премияһы.
* 1994 — Харви (Harvey Prize), Технион ([[Хайфа]]) премияһы
* 1999 — IV дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены — ''ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы айҡанлы''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»}}&lt;/ref&gt;
* 2001 —  математика буйынса Вольф премияһы
* 2001 — математик физика өлкәһендә [[:ru:Премия Дэнни Хайнемана в области математической физики|Дэнни Хайнеман]] премияһы
* 2007 — [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Дәүләт премияһы]] — ''математика үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;961971|title=Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 2008 г. № 753}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607060234/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;961971 |date=2010-06-07 }}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Черн саҡырылған профессоры
* 2008 — Шао премияһы&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=74175e58-8e13-440a-a75b-53631fa3ae03 Академик Арнольд: Математика у нас все ещё престижна], Эхо планеты, № 25-26, 2008 (Сайт РАН, 04.07.2008)&lt;/ref&gt; — ''математик физикаға ҙур мөһим өлөш индергән өсөн'' (Л.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Фаддеев менән берлектә)&lt;ref&gt;[http://www.ams.org/notices/200808/tx080800966p.pdf Arnold and Faddeev Receive 2008 Shaw Prize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007154713/http://www.ams.org/notices/200808/tx080800966p.pdf |date=2022-10-07 }}, Notices of the AMS, September 2008&lt;/ref&gt;

1992 йылда Европа математик конгресында пленар доклад яһай.

[[Пьер һәм Мария Кюри университеты|Пьер һәм Мария Кюри]] ([[Париж]], 1979), Уорик (Ковентри) (1988), Утрехт (1991), [[Болонья университеты|Болонья]] (1991), [[Комплутенсе университеты|Комплутенсе]] ([[Мадрид]]) (1994), [[Торонто университеты|Торонто]] (1997) университеттарының почетлы докторы.

== Уның хөрмәтенә аталғандар ==
* ABC ағымы (Arnold-Beltrami-Childress)
* Колмогоров — Арнольд — Мозер теорияһы
* Колмогоров — Арнольд теоремаһы
* Арнольд телдәре
* Арнольд сағылышы
* Арнольд диффузияһы
* Симплектоморфизмдарҙың хәрәкәтһеҙ нөктәләре тураһында Арнольд гипотезаһы
* Гильберт — Арнольд проблемаһы
* Астроном Людмила Карачкина Ҡырым астрофизика обсерваторияһында 1981 йылдың 7 сентябрендә асҡан [[:ru:(10031) Владарнольда|(10031) Владарнольда]] [[астероид]]ы В. И..Арнольд хөрмәтенә аталған.
* Йәнселгән һум тураһында Арнольд мәсьәләһе
* Арнольд принцибы (эпонимия тураһында)

== Ҡайһы бер баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==

=== Фәнни мәҡәләләре ===
* [http://www.pdmi.ras.ru/~arnsem/Arnold/arn-papers.html Список статей В. И. Арнольда]
* {{Мәҡәлә|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=О некоторых задачах псевдопериодической топологии|издание=[[Математическое Просвещение]]|выпуск=1|год=1997|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/matpros/i2010023.pdf.zip}}
* [http://kvant.mccme.ru/au/arnold_v.htm Статьи В. И. Арнольда]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в журнале Квант (1986—1998).

=== Интервью һәм популяр мәҡәләләре ===
{{Внешнее изображение|image1=[http://www.mccme.ru/dubna/2009/original/avi-7099.html ЛШСМ-2009 — В.И.Арнольд]|image2=[http://www.mccme.ru/dubna/2009/original/zz-IMG_7896.html ЛШСМ-2009 — В.И.Арнольд и В.Мошкин]|image3=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold.jpg ЛШСМ-2006 00]|image4=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_i_hovansky.jpg ЛШСМ-2006 002]|image5=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_u_lesenki.jpg ЛШСМ-2006 003]|image6=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_u_doski.jpg ЛШСМ-2006 004]|image7=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/skopenkov_i_arnold2.jpg ЛШСМ-2006 005]|image8=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/uspensky_anosov_arnold.jpg ЛШСМ-2006 006]|image9=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/vanya_vitar_arnold.jpg ЛШСМ-2006 007]|image10=[http://www.mccme.ru/dubna/2005/courses/newpics/us_ar.jpg ЛШСМ-2005]}}

* [http://scepsis.ru/library/id_650.html «Новый обскурантизм и Российское просвещение»]
* [http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_vatikan «Антинаучная революция и математика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322033836/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_vatikan |date=2013-03-22 }}
* [http://scepsis.ru/library/id_649.html «Нужна ли в школе математика?»]
* [http://scepsis.ru/library/id_652.html «О печальной судьбе „академических“ учебников»]
* [http://scepsis.ru/library/id_651.html Речь на парламентских слушаниях в Государственной Думе]
* [http://www.ega-math.narod.ru/Arnold2.htm «О преподавании математики»]
* [http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=5e0e15b6-725a-4f4d-8e6f-46dc19bcd45e Интервью лауреата Государственной премии РФ В. И. Арнольда]
* [http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_dengi Ответы В. И. Арнольда на вопросы профессора Д. С. Шмерлинга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322033640/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_dengi |date=2013-03-22 }}
* [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/BURBAKI.HTM Математическая дуэль вокруг Бурбаки]
* {{Мәҡәлә|автор=В. Губарев.|заглавие=Академик В. И. Арнольд: путешествие в хаосе|издание=[[Наука и Жизнь]]|номер=12|год=2000|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/5174/}}
* Ким Смирнов. Не плодите трусов! На вопросы «Кентавра» отвечает академик Владимир Арнольд (неопр.) (недоступная ссылка). Новая газета (23 июля 2007). Дата обращения: 6 июня 2010. Архивировано 31 октября 2009 года.

=== Китаптары ===
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Что такое математика?|nodot=1|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2002, 2008|страниц=104|isbn=978-5-94057-426-2|ссылка=http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2018/02/172693a48766b35a75ea84da8bd94fad.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Дополнительные главы теории обыкновенных дифференциальных уравнений|место=М.|издательство=Наука|год=1978}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математические методы классической механики|место=М.|издательство=Наука|год=1989|издание=3-е изд|страниц=472}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Гюйгенс и Барроу, Ньютон и Гук|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=96|серия=Современная математика для студентов|isbn=5-02-013935-1|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/arnold/ngbg.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Теория катастроф|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|год=2004|страниц=128}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Задачи Арнольда|издательство=Фазис|год=2000|страниц=454|isbn=5-7036-0060-X}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Цепные дроби|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2001|страниц=40|isbn=5-94057-014-3|ссылка=http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/book.14.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Геометрия комплексных чисел, кватернионов и спинов|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2002|страниц=40|isbn=5-94057-025-9|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/izdano/2002/VIA-kvatern.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Задачи для детей от 5 до 15 лет|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2004|страниц=16|isbn=5-94057-183-2|ссылка=http://ilib.mccme.ru/pdf/VIA-taskbook.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математическое понимание природы|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2009|страниц=144|isbn=978-5-94057-442-2}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Избранное-60|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=1997|страниц=770|isbn=5-7036-0034-0}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Истории давние и недавние|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=2002|страниц=92|isbn=5-7036-0077-4|ссылка=http://www.abitura.com/mathematics/arnold_3.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Истории давние и недавние|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=2005|страниц=192|isbn=5-7036-0102-9|ссылка=http://scilib.uk.to/Math/Arnold/index.html}} Архивная копия от 16 сентября 2017 на Wayback Machine

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Аносов Д. В., Болибрух А. А., Васильев В. А., Вершик А. М., Гончар А. А., Громов М. Л., Гусейн-Заде С. М., Закалюкин В. М., Ильяшенко Ю. С., Козлов В. В., Концевич М. Л., Манин Ю. И., Нейштадт А. И., Новиков С. П., Осипов Ю. С., Севрюк М. Б., Синай Я. Г., Тюрин А. Н., Фаддеев Л. Д., Хесин Б. А., Хованский А. Г.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=1600&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Владимир Игоревич Арнольд (к шестидесятилетию со дня рождения)]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Успехи математических наук, том 52, выпуск 5, 1997.
* {{Мәҡәлә|автор=[[Маслов, Виктор Павлович|Маслов В. П.]]|заглавие=Переплетение траекторий жизни|издание=[[Троицкий вариант]]|номер=13(57N)|год=2010|ссылка=http://trv-science.ru/2010/07/06/perepletenie-traektorij-zhizni/}}
* {{Китап|автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|издательство=Издательство Московского университета|тираж=3000|isbn=978-5-19-011397-6|серия=|страниц=356|страницы=348—355|год=2019|место=М.|часть=Владимир Игоревич Арнольд (1937—2010)|издание=3-е изд., дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О людях Московского университета|ссылка часть=|ref=О людях Московского университета}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Ушёл Арнольд|издание=[[Троицкий вариант]]|номер=11(55N)|год=2010|ссылка=http://trv-science.ru/2010/06/08/trv55/}} (Номер посвящён памяти Владимира Игоревича Арнольда)
* {{Мәҡәлә|автор=Gregory S. Ezra, Stephen Wiggins.|заглавие=Vladimir Igorevich Arnold|издание=[[Physics Today]]|номер=|год=Dec 2010|pages=74—76|ссылка=http://ptonline.aip.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_63/iss_12/74_1.shtml}} (недоступная ссылка)
* ''V. Goryunov and V. Zakalyukin'' [http://www.ams.org/distribution/mmj/vol11-3-2011/vladimir-arnold.html Vladimir I. Arnold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709092536/http://www.ams.org/distribution/mmj/vol11-3-2011/vladimir-arnold.html |date=2019-07-09 }} // Moscow Mathematical Journal, Volume 11 (2011).

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|204|Владимира Игоревича Арнольда}}
* {{Official}}
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2145 Биографическая информация на сайте Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105063756/http://letopis.msu.ru/peoples/2145 |date=2021-11-05 }}
* [http://www.mccme.ru/arnold/ Личная страница на сайте МЦНМО]
* [https://www.mccme.ru/arnold/cv.htm Арнольд Владимир Игоревич: краткое CV]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=4874 Страница на Общероссийском математическом портале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010172602/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=4874&amp;option_lang=rus |date=2021-10-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20100606004852/http://www.expert.ru/news/2010/06/03/vnezapno?esr=17 О Владимире Арнольде на сайте журнала «Эксперт»]
* [https://my.mail.ru/video/search?q=%22%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%20%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4%22 Владимир Арнольд. Документальный фильм из цикла «Острова»]
* [https://web.archive.org/web/20120928044349/http://novodevichiynecropol.narod.ru/arnold_vi.htm Могила В. Арнольда на Новодевичьем кладбище]

[[Категория:Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:XXI быуат математиктары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Парижда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 июндә тыуғандар]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>fba3x6kmtvmsod0t3d7aml0d21vpq8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексеев Михаил Егорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180792</id>
    <revision>
      <id>1300198</id>
      <parentid>1299547</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T02:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16731" sha1="bn006bbvdydbm9f2e51ytli27nkqa0d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алексеев Михаил Егорович''' ([[24 октябрь]] [[1949]], [[Мытищи]] — [[23 май]] [[2014]], [[Өфө]]) — СССР һәм Рәсәй лингвисы, Кавказды өйрәнеүсе, дағстан телдәренең типологияһы һәм сағыштырмаса -тарихи грамматикаһы буйынса белгес. Профессор, [[Фән докторы|филология фәндәре докторы]], ун йылдан ашыу Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының директор урынбаҫары.  Кавказ телдәре институтының бүлек мөдире.

== Биографияһы ==
Михаил Егорович Алекссев [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда  филология факультетының  структур  һәм ғәмәли лингвистика бүлеген тамамлай. Студент йылдарында [[Кавказ]]да арчин (1968, 1971) һәм хиналуг  (1970, 1971), Памирҙа (1969) шугнан телдәрен өйрәнеү буйынса  Структур  һәм ғәмәли лингвистика бүлеге экспедицияларында  ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://vborschev.narod.ru/app2.htm Экспедиции под руководством А. Е. Кибрика]&lt;/ref&gt;. [[1972 йыл|1972 йылда]] А.Е. Кибрик етәкселегендә «Значения основных падежей в арчинском и аварском языках» темаһына диплом яҡлай; дипломында [[Дағстан]]да ялан эштәрендә булған материалдарҙы  ҡуллана.  

1972—1975 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый, [[1975 йыл]]дың декабрь айында Г.А. Климов етәкселегендә «Проблема [[:ru:Аффектив|аффективной]] конструкции предложения» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1975 йылдан  — Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының Кавказ телдәре бүлегендә кесе, унан өлкән, төп ғилми хеҙмәткәр була. 1970  һәм унан һуңғы йылдарҙа  ялан эштәре барышында   Дағстан телдәрен  буйынса  (рутуль, крыз, будух, цез һ. б.)  өйрәнеүҙе  дауам итә.   Экспедицияларҙа йыйылған мәғлүмәттәр нах-дағстан телдәренең типологик характеристикаһында   (айырым алғанда, «Типология кавказских языков» монографияһында) һәм лезгин телдәренең сағыштырмаса-тарихи грамматикаһында ҡулланыла, шулай уҡ күп кенә лингвистик мәсьәләләр  өсөн материал булып хеҙмәт итә.  

[[1988 йыл]]да Тел ғилеме институтында «Сравнительно-историческая грамматика лезгинских языков» темаһына докторлыҡ диссертацияһы  яҡлай.  Бер аҙ ваҡыт РФ Мәғариф министрлығының Милли мәғариф проблемалары институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй (1991—1995),  РФ Мәғариф министрлығының Рәсәй халыҡтары институтының төбәк телдәр һәм аҙсылыҡ телдәре  бүлеге мөдире  (1993—1997).  [[2001 йыл]]да Рәсәй Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары итеп һайлана,  [[2003 йыл]]дан  РФА Тел ғилеме институтында Кавказ телдәре бүлеге мөдире.

Кавказ белгестәренең Европа йәмғиәте ағзаһы;  Европаның лингвистик атласының редколлегия ағзаһы. «Кавказоведение» журналының баш мөхәррире,  «Кавказский вестник» журналының баш мөхәррире урынбаҫары,  &quot;Общественные науки: Серия «Языкознание» журналының редколлегия ағзаһы. Рәсәй дәүләт гуманитар университеты һәм РФА Тел ғилеме институты ҡарамағында диссертация советтарының ағзаһы.  

«Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән ([[1997 йыл|1997]]).

== Тикшеренеүҙәр өлкәһе ==
Нах-дағстан телдәрендә күсемле һәм күсемһеҙ ҡылымдарҙың семантик мәғәнәләрен, һөйләмдең төп моделдәрен  (эргатив, абсолют, генитив конструкциялар һ. б.) һәм килештәрҙең  синтаксик функцияларын тикшерә. 

С.А. Старостиндың дөйөм лезгин теле-нигеҙенең фонетик реконструкцияһына  таянып, морфология һәм синтаксис кимәлендә боронғо лезгин теленең структураһын реконструкциялай. Төрлө алымдарҙы  ҡулланыу нигеҙендә (глоттохронология, инновациялар берлеге) лезгин төркөмөнөң составы асыҡлана һәм хиналуг теле уның ағзаһы булмауы билдәләнә.  Артабан авар-анд телдәренең һәм нах-дағстан ғаиләһе телдәренең  сағыштырмаса-тарихи грамматикаһын төҙөй (исемдең материалдары морфологик категориялары материалында).

В.М. Заһиров менән берлектә «Школьный этимологический словарь [[:ru:Табасаранский_язык|табасаранского языка]]&lt;nowiki/&gt;» һүҙлеген төҙөй һәм баҫтырып сығара.   Шулай уҡ Б.М. Атаев менән берлектә «Этимологический словарь [[:ru:Аварский_язык|аварского языка]]&lt;nowiki/&gt;» һүҙлеген баҫмаға әҙерләй һәм ботлих-рус һүҙлеге өҫтөндә эшләй. 

Дағстандың бер нисә теленең (авар, лезгин,  табасаран, рутуль, будух) ҡыҫҡаса грамматик очерктарын төҙөй, «Языки мира: Кавказские языки» энциклопедик баҫмаһының мөхәррире сифатында сығыш яһай.  Яуаплы мөхәррир сифатында хәҙерге күп ғалимдарҙың хеҙмәттәрен баҫтырып сығара, шулай уҡ Кавказ ғилеме буйынса  классиктарҙың  (А.Н.Генко, Н.Ф.Яковлев, Е.А.Бокарев, Б.Б.Талибов һ. б.) хеҙмәттәрен  баҫмаға әҙерләй. «Кто есть кто в кавказоведении?» биобиблиографик һүҙлек-белешмәне һәм Кавказ ғилеме киң   библиографияны төҙөй (В. И. Кикилашвили менән берлектә)&lt;ref&gt;[http://eprints.iliauni.edu.ge/usr/share/eprints3/data/672/1/Библиография%20Миша%20-%20новая..pdf Библиография по кавказскому языкознанию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529154733/http://eprints.iliauni.edu.ge/usr/share/eprints3/data/672/1/%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C%D0%B8%D1%88%D0%B0%20-%20%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F..pdf|date=2014-05-29}}&lt;/ref&gt;.

Милли мәғариф проблемалары институтында туған телдәрҙә әлифбалар  булдырыу мәсьәләләре менән шөғөлләнә; элек яҙмаһыҙ цез теле өсөн эксперименталь әлифба төҙөй.

Библияны тәржемә итеү институтында хеҙмәттәшлек итеп, библия китаптарын Дағстан халыҡтары теленә тәржемә итеүҙең редакторы сифатында сығыш яһай.  

Михаил Егорович Алекссев 2014 йылдың 23 майында Өфөлә вафат була.

== Төп хеҙмәттәре ==

=== Монографиялары ===

* Алексеев М. Е., Климов Г. А. Типология кавказских языков. М., 1980. (Переизд.: М.: Либроком, 2010. ISBN 978-5-397-01033-7)
* Алексеев М. Е. Вопросы сравнительно-исторической грамматики лезгинских языков. Морфология. Синтаксис. М., 1985.
* Алексеев М. Е. Сравнительно-историческая морфология аваро-андийских языков. М., 1988.
* Алексеев М. Е., Загиров В. М. Школьный этимологический словарь табасаранского языка. Махачкала, 1991.
* Алексеев М. Е. Алипби. Экспериментальный букварь цезского языка. М., 1993.
* Алексеев М. Е., Шейхов Э. М. Лезгинский язык. М.: Academia, 1997. («Языки народов России»)
* Алексеев М. Е., Атаев Б. М. Аварский язык. М.: Academia, 1998. — 144 с. («Языки народов России») ISBN 5-87444-065-8
* Алексеев М. Е. (сост.) Кто есть кто в кавказоведении? Биобиблиографический словарь-справочник. М.: Academia, 1999. — 196 с. ISBN 5-87444-107-7
* Алексеев М. Е., Шихалиева С. Х. Табасаранский язык. М.: Academia, 2003. — 140 с. («Языки народов России») ISBN 5-87444-196-4
* Алексеев М. Е. Сравнительно-историческая морфология нахско-дагестанских языков. Категории имени. М.: Academia, 2003. — 246 с. ISBN 5-87444-195-6
* Алексеев М. Е., Казенин К. И., Сулейманов М. С. Дагестанские народы Азербайджана: политика, история, культура. М.: Европа, 2006. ISBN 5-9739-0070-3
* Алексеев М. Е. Очерки истории отечественного кавказоведения. М.: Academia, 2008. — 280 с. ISBN 978-5-87444-363-6
* Алексеев М. Е. Перевод Библии на языки народов России: социолингвистические аспекты. М.: Academia, 2011. — 150 с. ISBN 978-5-87444-387-0
* Алексеев М.Е., Атаев Б.М., Магомедов М.А., Магомедов М.И., Мадиева Г.И., Саидова П.А., Самедов Дж.С. Современный аварский язык. Махачкала: ИЯЛИ ДНЦ РАН, Изд-во АЛЕФ, 2012.
* Алексеев М. Е., Азаев Х. Г. Ботлихско-русский словарь. М.: Academia, 2019. — 560 с. ISBN 978-5-87444-416-7

=== Мөхәрририәт аҫтындағы хеҙмәттәре ===

* Языки мира: Кавказские языки. / Ред. М. Е. Алексеев, Г.А.Климов, С.А.Старостин, Я.Г.Тестелец. М.: Academia, 1999; 2001. — 480 с.
* Задачи лингвистических олимпиад. 1965—1975 гг. / Ред. М. Е. Алексеев, В. И. Беликов, Е. В. Муравенко. М.: МЦНМО, 2006. — 576 с. ISBN 978-5-94057-216-9
* Гора языков… и ещё один. К 100-летию со дня рождения Е.А.Бокарёва. М., 2006. — 194 с.
* Удинский сборник: грамматика, лексика, история языка / Ред. колл.: М. Е. Алексеев (отв. ред.), Т. А. Майсак (отв. ред.), Д. С. Ганенков, Ю.А.Ландер. — М.: Academia, 2008. — 464 с.
* Дагестанский лингвистический сборник. Вып. 1—15. М.: Academia, 1995—2005. ([http://iling-ran.ru/library/misc/dagsbornik_contents.pdf список статей и языковой указатель])
* Кавказский лингвистический сборник. Вып. 16—20. М.: Academia, 2005—2010. ([http://iling-ran.ru/library/misc/dagsbornik_contents.pdf список статей и языковой указатель])

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://iling-ran.ru/beta/scholars/alexeev_m Алексеев Михаил Егорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140526011201/http://iling-ran.ru/beta/scholars/alexeev_m |date=2014-05-26 }} на сайте Института языкознания РАН
* [http://iling-ran.ru/beta/obit/alexeev obit: Михаил Егорович Алексеев (1949—2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140525214503/http://iling-ran.ru/beta/obit/alexeev |date=2014-05-25 }}: мемориальная страница
* [http://www.academpress.net/about/authors/detail/1903/ Алексеев Михаил Егорович на сайте издательства ACADEMIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091016093934/http://www.academpress.net/about/authors/detail/1903/ |date=2009-10-16 }}
* [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&amp;task=view&amp;page=material&amp;id=8917 Языком науки о языках Дагестана (к юбилею М. Е. Алексеева)] (Дагестанская правда, 03.11.2009)
* [http://www.stengazeta.net/article.html?article=5960 Железная дверь. Поедем в Хыналык? Лингвистическая задача Михаила Алексеева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514033823/http://stengazeta.net/article.html?article=5960 |date=2013-05-14 }}
* ''Алексеев М. Е.'' [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-99b.htm Андийский язык (Языки мира: Кавказские языки. М., 1999. С. 156—165)]
* ''Алексеев М. Е.'' [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-99.htm Нахско-дагестанские языки (Языки мира: Кавказские языки. М., 1999. С. 220—228)]
* [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-01.htm Алексеев М. Е. О некоторых показателях наклонения в восточнокавказских языках (Дагестанский лингвистический сборник. Вып. 9. М., 2001)]
[[Категория:Библия тәржемәселәре]]
[[Категория:Этимологтар]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1949 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>bn006bbvdydbm9f2e51ytli27nkqa0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181170</id>
    <revision>
      <id>1300171</id>
      <parentid>1295257</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T20:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44731" sha1="bhq5rqqcf42d5jtvxiz31ykvwdeibmj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''СССР НКВД-һының «Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау буйынса операцияһы''' 1937 йылдың авгусынан алып 1938 йылдың ноябренә тиклем үткәрелә.
[[Файл:MP-Frinovsky.jpg|справа|мини|286x286пкс|СССР эске эштәр наркомы урынбаҫары —СССР НКВД дәүләт именлеге баш идаралығы начальнигы М.&amp;amp;nbsp;П.&amp;amp;nbsp;Фриновский]]
[[1937 йыл|1937 йылдың]] 31 июлендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] 1937 йылдың 30 июлендәге 00447- һанлы «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» тигән оператив бойороҡҡа ҡул ҡуя, әлеге бойороҡта ''«советтарға ҡаршы элементтарҙы»'' тар-мар итеү һәм бындай төр эштәрҙе ҡарау буйынса ''«оператив тройкалар»'' составы билдәләнә.

Бойороҡҡа ярашлы: ''«1937 йылдың 5 авгусынан алып бөтә республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә элекке кулактарҙы, советтарға ҡаршы әүҙем элементтарҙы һәм енәйәтселәҙе репрессиялау буйынса операцияны башларға, Үзбәк, Төркмән, Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ һәм Тажик ССР-ҙарында операцияны ағымдағы йылдың 10 авусынан башларға, ә Алыҫ Көнсығыш һәм Красноярск крайҙарында һәм Көнсығыш-Себер өлкәһендә — ағымдағы йылдың 15 авгусынан»'' тип яҙыла.

Операция уҙғарыуҙың дөйөм етәкселеге СССР эске эштәр наркомы урынбаҫары — СССР НКВД дәүләт именлеге баш идаралығы начальнигы комкор М.&amp;amp;nbsp;П.&amp;amp;nbsp;Фриновскийға йөкмәтелә..

Белорус ССР-ы эске эштәр халыҡ комиссары Б. Д. Берман 1938 йылдың 24 ғинуарында Мәскәүҙә СССР НКВД етәкселек составы кәңәшмәһендә ошолай тип билдәләй: ''«Минеңсә, әгәр тройкаларҙы һаҡлап ҡалғанда ла, уларҙы бик ҡыҫҡа осорға һаҡлап ҡалыр кәрәк, иң күбе бер айға… Беренсенән, 1937 йылдағы операцияның ҡыҙған мәлә менән сағыштырғанда, үҙенә күрә операциялар фронты күпкә тарыраҡ булып ҡалды. Икенсенән, аппаратыбыҙҙың күпселек өлөшөн кисекмәҫтән агентура эшенә йүнәлтер кәрәк. Тройкалар менән эшләү — еңел, ҡатмарлы булмаған эш, ул кешеләрҙе дошмандар менән тиҙ һәм ҡәтғи рәүештә эш итергә күнектерә, әммә артабан тройкалар менән йәшәү — хәүефле. Ни өсөн? Сөнки бындай шарттарҙа… кешеләр бәләкәй генә дәлилдәргә ышаналар һәм төп эштән — агентура эшенән — ситләшәләр»''.

СССР Халыҡ комиссарҙары Советының һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1938 йылдың 17 ноябрендәге 4387-се «Ҡулға алыуҙар, прокурор күҙәтеүе һәм тикшереү алып барыу тураһында» тигән ҡарарына ярашлы СССР НКВД-ның махсус бойороҡтары тәртибендә булдырылған суд тройкалары, ә шулай уҡ өлкә, край һәм республика милиция идаралыҡтары ҡарамағындағы тройкалар юҡҡа сығарыла. Эштәр судтар йәки СССР НКВД ҡарамағындағы Махсус Кәңәшмә ҡарамағына тапшырыла.

== Бойороҡто үтәү барышы ==

=== Операцияны үткәреү ҡәғиҙәләре ===
[[Файл:Св.озеро_и_монастырь_с_СЗ_2.jpg|справа|мини|220x220пкс|Махсус тәғәйенләшле Соловцы төрмәһе (1937—1939 йылдар)]]
00447-се оператив бойороҡҡа ярашлы репрессиялар сиктәре билдәләнә&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Ежов сығарған 409-сы директива [[ГУЛАГ]] холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында каратель операцияларын үткәреүҙе көйләй. Шулай уҡ улар махсус төрмәләрҙәге — «совет власының иң яуыз дошмандары» тотолған сәйәси изоляторҙарҙағы — язалауҙарға ҡағыла.

Операция барышына йоғонто [[Мәскәү]]ҙән генә булмай, мәҫәлән, Украина эске эштәр халыҡ комиссары Израиль Леплевский үҙ бойороҡтары менән тимер юлында булған бәхетһеҙ осраҡтар күҙәтелгән урындарҙа эште көсәйтеүҙе талап итә, сөнки был осраҡтарҙа ул саботаж һәм ҡоротҡослоҡто күрә, бынан тыш сиркәүҙәрҙә һәм «секталарҙа» террор туплана тип һанай.

НКВД-ның «1936 йылдың 1 авгусынан башлап, тыуған илгә хыянатсыларға, беренсе һәм икенсе категориялар буйынса хәрби коллегия һәм хәрби трибунал тарафынан хөкөм ителгән уң троцкистар шпионлығы һәм диверсия ойошмалары ағзаларына» ҡаршы репрессиялар башланыуы тураһында 00486-сы ҡарары сыға, шулай уҡ ''«тыуған илгә хыянатсыларҙың ҡатындарын, уң троцкист ойошмалар ағзаларын, шпиондарҙы һәм диверсанттарҙы»'' ҡулға алыу тәртибе билдәләнә. Бойороҡҡа ярашлы [[Тыуған илгә хыянатсы ғаилә ағзаһы|ЧСИР-ҙы]] (Тыуған илгә хыянатсы ғаиләһе ағзаһын) ҡулға алыу һәм 5 — 8 йылға хөкөм итеү һәм уларҙың балаларын балалар йорттарына урынлаштырыу тәртибе билдәләнә. 15 йәштән алып балалар «социаль хәүефле» тип таныла һәм улар ҡулға алына. Барлығы был операция буйынса 00386-сы бойороҡ) 18 мең тирәһе ҡатын-ҡыҙ һәм 25 меңдән ашыу бала ҡулға алына&lt;ref name=&quot;i53&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.encyclopaedia-russia.ru/view_post.php?id=161|title=Сталинские репрессии|publisher=Энциклопедия истории России|accessdate=2011-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACv6q7gx?url=http://encyclopaedia-russia.ru/article.php?id=161|archivedate=2012-08-26|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613032332/http://www.encyclopaedia-russia.ru/article.php?id=161 |date=2013-06-13 }}&lt;/ref&gt;.&lt;blockquote&gt;НКВД-ының 00486-се оператив бойороғонан цитата:&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;«НКВД хеҙмәткәрҙәре ҡарамағы буйынса, 15 йәштән өлкән балалар… социаль яҡтан хәүефле һәм советтарға ҡаршы ғәмәлдәр ҡылырға һәләтле тип танылһа, йә лагерҙарға, йә НКВД холоҡ төҙәтеү колонияһына, йә Наркомпростың махсус режимы балалар йортона ебәрелә. Сабыйҙарҙы әсәләре менән лагерҙарға ебәрәләр, унан 1-1,5 йәшкә еткәс, Һаулыҡ һаҡлау Халыҡ комиссариатының балалар йорттарына һәм яслеләренә күсерәләр. 3 йәштән 15 йәшкә тиклемге балалар Наркомпрос балалар йортона урынлаштырыла» (Архив КГБ; материалы проверки дела «Антисоветского троцкистского центра», т. 3, л. 53-64).[http://istpamyat.ru/repressii/arkhivnye-dokumenty/izyatye-deti-chlenov-semej-izmennikov-rodiny/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171203013816/http://istpamyat.ru/repressii/arkhivnye-dokumenty/izyatye-deti-chlenov-semej-izmennikov-rodiny/ |date=2017-12-03 }}&lt;/blockquote&gt;

=== Кампания этаптары ===
[[Файл:Radek's_action.jpg|слева|мини|200x200пкс|Я. А. Вышинский (уртала) —1935 йылдан алып 1939 йылға тиклем СССР генераль прокуроры]]
Бойороҡҡа ярашлы, «кулак» операцияһы 1937 йылдың декабрь башында тамамланырға тейеш була. Башта тамамланыу ваҡыты айҙың аҙағына күсерелә, әммә ул ваҡытта ла уның тик беренсе фазаһы тамамлана&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. На местах лимиты воспринимались как и любые другие плановые показатели СССР, к выполнению и перевыполнению которых так стремилось руководство&lt;ref name=&quot;i64&quot;&gt;{{Книга:Norman Naimark:Stalin und der Genozid|pages=113}}&lt;/ref&gt;. Шуға ҡармаҫтан, 1938 йылдың башында кампанияны дауам итеү мәсьәләһе хәл ителмәгән була. Уҙған йыл аҙағына үлем язаһы бүленгән лимиттарға яҡынлашҡас, тройкаларҙа билдәһеҙлек тойғоһо хакимлыҡ итә башлай. НКВД-ла был лимиттарҙы үтәү кәрәклегенән килеп сыҡҡан башбаштаҡлыҡты туҡтатыу тураһында фекерҙәр ишетелә башлай. Әммә бындай уйҙар бик ныҡ кисектерелә, хатта дисциплинар язалар бирелә. Был башланғыстар шулай уҡ партия хеҙмәткәрҙәренә һәм номенклатура вәкилдәренә ҡарата тройкалар һәм двойкалар хөкөм ҡарарҙары буйынса ялыуҙар булғанлыҡтан барлыҡҡа килә. Билдәһеҙлек генераль прокурор Андрей Вышинскийҙы хат яҙырға этәрә, унда прокуратураға хөкөмдәрҙе ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә генә ҡайтанан ҡарарға бойороҡ бирелә&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

Фриновский 8 ғинуарҙағы хатында, ЮНКВД етәкселәре тимер юл транспортында кулактар һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтар эҙләүгә иғтибарҙы йүнәлтергә тейеш, тип билдәләй, сөнки уларҙың диверсионлығы [[Тимер юл транспорты|иҡтисадтың был тармағында]] ҙур уңышһыҙлыҡтарға сәбәпсе булған тип фараз ителә. Һөҙөмтәлә, [[1938 йыл]] башында операция тамамланмай, ә уның урынына икенсе фазаһы башлана(һылтанма). Икенсе этаптың рәсми башы булып КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһының 31 ғинуар ҡарары тора. Төбәккә ҡарап операция 1938 йылдың 1 апреленә тиклем дауам итә ала. Яңы бойороҡ (һылтанма) беренсе категориялағы 48 меңлек лимитты һәм икенсе категориялы 9,2 мең кешелек лимитты ҡырҡа арттыра. Яңы йылда кампания тағы ла көсәйә бара: ҡайһы бер төбәктәрҙә ғәйепләнеүселәрҙең барыһы ла тиерлек үлем язаһына хөкөм ителә.Бойороҡ сығарҙы категория икенсе категория 9,2 мең кеше һәм 48 мең кеше беренсе булып лимиттары арттырылды. Яңы йыл кампаниялары тағы ла ҡаты характер ала: бөтә тиерлек төбәктәрҙә ҡайһы бер үлемгә хөкөм ителгән. Шулай, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ында]] һәм [[Молдавия Совет Социалистик Республикаһы|Молдавия АССР-ында]] 1938 йылдың 1 ғинуарынан 1 авгусына тиклем лагерҙарға 830 кеше ебәрелә, ә 36 393 кеше үлем язаһына хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.
[[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украиналағы]] репрессияларҙың айырыуса аяуһыҙлығы факторҙарының береһе булып партия етәкселегенең алмашыныуы тора: 27 ғинуарҙа [[Никита Хрущев]] Украина Коммунистар партияһының беренсе секретары итеп тәғәйенләнә.

Шулай уҡ бик күп «советтарға ҡаршы элементтар» Алыҫ Көнсығышта табыла. Израиль Плинер 1937 йылда Алыҫ Көнсығышта кореяларҙың депортацияһы менән шөғөлләнә. Ошо төбәктә булып киткән Фриновский 1938 йылдың 27 июлендә лимиттарҙы арттырыу буйынса хат юллай: атып үлтереүгә — 15 меңгә, епортацияға — 5 меңгә. Политбюро әлеге һандарҙы дүрт көндән раҫлай&lt;ref name=&quot;i21&quot; /&gt;.

Бойороҡто үтәүҙең икенсе фзаһында төп иғтибар «башҡа советтарға ҡаршы элементтарға» бүленә, уларҙың өлөшө күпкә арттырыла. «эске дошмандарҙы» фашлау буйынса эш көсәйтелә, элекке социал-революционерҙарҙы эҙәрлекләү алғы планға күсә. Сталин үҙе шәхсән Ежовтан 17 ғинуарҙа яҙылған хатында әлеге кешеләргә ҡаршы эҙәрлекләүҙәрҙе көсәйтерә ҡуша&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

=== Конвейерлы суд производствоһы һәм ярыштар ===
[[Файл:Bitte_Quotenerhöhung_NKWD-Befehl_00447_aus_Gebiet_Irkutsk.jpg|справа|мини|247x247пкс| [[1938 йыл|1938 йылдың 26 апрелендә]] Иркутскиҙағы партия һәм НКВД вәкилдәре 00447-се бойороҡҡа ярашлы 1-се категория буйынса лимитты 4 мең кешегә арттырыуҙы һорайҙар. ]]
Тройкаларҙа суд эштәре конвейерға ҡуйыла. Ултырыштар протоколдарынан сығарылған хөкөмдәр һаны тураһында белергә мөмкин: [[Санкт-Петербург|Ленинград]] тройкаһы. мәҫәлән, [[9 октябрь]] [[1937 йыл|1937 йылдың]] 9 октябрендә Соловцы утрауҙарында тотолған 658 кешегә үлем язаһы сығара. Татар АССР-ы тройкаһы [[28 октябрь|28 октябрҙә]] 256 кешегә үлем хөкөмөн иғлан итә. . [[Карелия|Карел]] тройкаһы 20 ноябрҙә 705 эш ҡарай һәм 629 үлем хөкөмөн сығара. Шул уҡ көндө [[Краснодар]] тройкаһы 1 252 кешегә үлем хөкөмө сығара. [[Омск]] тройкаһы [[10 октябрь|10 октябрҙә]] 1 301 кешенең эшен ҡарай, шул иҫәптән 937 кеше үлем язаһына тарттырыла, ә 1938 йылдың 15 мартында 1014 — хөкөм ҡарары, шул иҫәптән 354 кеше — үлем язаһына&lt;ref name=&quot;i21&quot;/&gt;.

Кулак операцияһы башында уҡ урындағы хеҙмәткәрҙәр лимиттарҙы арттырыу тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә башлай. Был үтенестәрҙең мөһим факторы булып тройка рәйестәренең үҙҙәрен элгәрге «партия линияһынан» радикаллыраҡ күрһәтергә тырышыуы тора. Шуға күрә күп кенә тройкаларҙа кампания юғары күрһәткестәр өсөн көрәш менән берләштерелә. [[Омск]] ҡалаһында [[1937 йыл|1937 йылдың 28 июлендә тәғәйенләнгән]] тройка рәйесе [[1 август]] көнө үк Лубянкаға лимиттарҙы арттырыу буйынса мөрәжәғәт итә. Быны ул 1-се категориялы 3008 кешене ҡулға алыуҙы «Стаханов темпы» менән аңлата&lt;ref name=&quot;i4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;i21&quot;/&gt;.

Бөтә операция барышында Мәскәүҙәге етәкселеккә лимиттарҙы арттырыу буйынса үтенестәр килә. Мәҫәлән, Украина эске эштәр халыҡ комиссары Израиль Леплевский бындай үтенесте бер нисә тапҡыр ебәрә. Йыш ҡына улар ҡәнәғәтләндерелә. НКВД-ның 00447-се бойороғонда аныҡ мөмкинлек бирелеүгә ҡарамаҫтан Урындағы етәкселек билдәләнгән сиктәрҙе үтеп китмәҫкә ҡыйыулыҡ күрһәткән осраҡтар әлегә билдәле түгел&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;. Урындарҙа лимиттар СССР-ҙың башҡа планлаштырылған күрһәткестәре булараҡ үтәлергә һәм артығы менән үтәлергә тейеш тип ҡабул ителә.

Әммә лимитты арттырыу инициативаһы урындағы властарға түгел, ә партия һәм НКВД етәкселегенә ҡараған осраҡтар ҙа була. Мәҫәлән, Мәҫәлән, 1937 йылдың 15 октябрендә Политбюро лимиттарҙы 120 000 кешегә арттырыуҙы ҡабул итә, шуларҙың 63 меңе беренсе категорияла, 57 000 — икенсе категорияла&lt;ref name=&quot;i1&quot;/&gt;.

=== Төбәк айырымлыҡтары ===
Бойороҡтоң ҡайһы бер төбәктәрҙә үтәлеүе башҡаларынан әллә ни айырылмай. Барыһы ла 00447-се НКВД бойороғонда күрһәтелгән кешеләрҙең һаны етерлек булыуына бәйле була. Урындағы етәкселектең был төркөмдәргә мөнәсәбәте лә мөһим булған; әгәр уларҙы дошман итеп күрһәләр, репрессиялар уларҙан ҡотолоу өсөн сәбәп булып хеҙмәт иткән&lt;ref name=&quot;i66&quot;&gt;{{книга|автор=Юнге М., Бонвеч Б., Биннер Р.|заглавие=Сталинизм в советской провинции: 1937-1938 гг. Массовая операция на основе приказа №00447|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2008|серия=История сталинизма|страницы=46—47|страниц=927|isbn=978-5-8243-1242-3}}&lt;/ref&gt;.

[[Пермь өлкәһе]]ндә хөкөм ителеүселәрҙең һәр өсөнсөһө «трудпоселенец» статусында була&lt;ref name=&quot;i67&quot;&gt;{{книга|автор=[[Суслов, Андрей Борисович|Суслов А. Б.]]|заглавие=Трудпоселенцы — жертвы «кулацкой операции» НКВД в Пермском районе Свердловской области|место=Пермь|страницы=138}}&lt;/ref&gt;. Көнбайыш Себерҙә «РОВС заговорының» ҙур эше уйлап сығарыла. Донбасс ҡалаһында хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны араһында «контрреволюцион элементтың» өлөшө айырыуса юғары булһа&lt;ref name=&quot;i69&quot;&gt;{{Китап|автор=Никольский В. Н.|заглавие=«Кулацкая операция» НКВД 1937-1938 гг. в украинском Донбассе и её статистическая обработка|страницы=825}}&lt;/ref&gt;, [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]] маргинал төркөмдәр күберәк зыян күрә. [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]] төрлө конфессияларҙың һәм хәрәкәттәрҙең дини общиналары вәкилдәре айырыуса ныҡ зыян күрә&lt;ref name=&quot;i66&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Коллективлаштырыу осорондағы ихтилалдарҙа ғына ҡатнашыу түгел, ә элек һуғыш коммунизмы осоронда булған сыуалыштарҙа ҡатнашҡандар ҙа «кулак» операцияһы ҡорбандары булалар. Шулай, [[Алтай крайы]]нда НКВД [[колхоз]] һәм [[совхоз]] «ҡоротҡостарын» ғына ҡулға алмай, ә 1921 йылда Сорокин ихтилалында ҡатнашҡандар ҙа эләгә, әлеге ихтилал «Саф совет власы өсөн», «Коммунистарһыҙ Советтар» лозунгыһы аҫтында үтә һәм унда 5 меңдән 10 меңгә тиклем кеше ҡатнаша Алтай крайында барлығы 134 кеше &quot;Сорокин ихтилалы ҡатнашыусыһы булараҡ хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;i66&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. [[Санкт-Петербург|Ленинградта]]&lt;ref name=&quot;i72&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Иванов, Виктор Александрович (историк)|Иванов В. А.]]|часть=Преступники как целевая группа операции по приказу № 00447 в Ленинградской области|заглавие=Сталинизм в советской провинции: 1937-1938. Массовая операция на основе приказа № 00447|ответственный=Сост. М. Юнге, Б. Бонвеч, Р. Биннер|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2008|страницы=519}}&lt;/ref&gt; һәм [[Ярославль өлкәһе|Ярославль өлкәһендә]] енәйәтселәргә ҡаршы көрәш беренсе урында тора.

НКВД-ының 00447-се бойороғонда [[Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Яҡут АССР-ында]] ҡулға алыуҙар күҙ уңында тотолмай. Әлеге төбәк бойороҡта төшөрөлөп ҡалдырыла, сөнки республика эске эштәр наркомы күҙ уңында тотҡонлоҡта Андрей Коростин бында кулактарҙың һәм шпиондарҙың юҡлығын дәлилләй алған&lt;ref name=&quot;i66&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Отчет ===
Бойороҡ&lt;ref name=&quot;i21&quot;/&gt; республика, өлкә һәм төбәк кимәлендәге УНКВД етәкселәренә һәр айҙың 1-се, 5-се, 10-сы, 15-се, 20-се һәм 25-се көндәрендә үҙәккә бойороҡтоң үтәлеү статусы тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт менән отчет ебәрергә тейеш була, тулы отчеттар почта аша ебәреләа&lt;ref&gt;Пункт VII.3 приказа НКВД № 00447&lt;/ref&gt;. Ошо телеграммалар нигеҙендә СССР НКВД ГУГБ-һының 8-се бүлегендә йомғаҡлау отчеттары әҙерләнгән. Операция барышында 36 йыйылма отчет әҙерләнгән&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

Статистик күрһәткестәргә өҫтәп, УНКВД етәкселәре «халыҡтың сәйәси торошо», кампанияға мөнәсәбәте тураһында мәғлүмәт үҙәккә тапшырырға тейеш була. Ежов шулай уҡ асыҡланған «контрреволюцион төркөмдәрҙең» һаны һәм уларҙан тартып алынған ҡоралдар һаны тураһында мәғлүмәт талап итә. Был мәғлүмәттәр менән үҙәк төбәк УНКВД-һының иғтибарын ойошҡан контрреволюцион һәм енәйәт эшмәкәрлегенә йәлеп итергә тырыша&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

1937 йылдың 15 декабрендә Ежов ЮНКВД рәйестәренә УНКВД-ның 00447-се бойороғон үтәүҙәге ҡаҙаныштары тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирергә бойора. СССР НКВД ГУГБ статистикаһы нигеҙендә 31 декабргә ҡарата «кулак» операцияһы һөҙөмтәләре буйынса түбәндәге һандар була: 555 641 ҡулға алына, шуларҙың 553 362-һе хөкөм ителә, шул иҫәптән 239 252 кеше үлем язаһына хөкөм ителә. 314 110 кеше лагерҙарға йәки төрмәләргә хөкөм ителә. 14600 тотҡон үлем язаһына хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

=== Эште тикшереү ===
Ҡулға алыуҙар ордерҙар нигеҙендә башҡарыла&lt;ref name=&quot;i4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;. Тентеү ваҡытында ғәйепләү дәлилдәре ғәҙәттә табылмай. Ҡайһы берҙә сит илдә йәшәгән дуҫтарының йәки туғандарының хаттары, батша портреты төшөрөлгән календарҙар, патрондар менән һунар мылтыҡтары дәлил булып тора. Ғәҙәттә, тентеү тураһында отчетҡа урындағы чиновник менән берлектә ҡул ҡуйылған, мәҫәлән, [[ауыл]]да [[колхоз]] йәки [[ауыл советы]] рәйесе, ҡалала — йорт идаралығы хеҙмәткәре булған&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

Ғәйепләнеүсенең һорау алыуҙары уның сәйәси һәм ижтимағи сығышына ҡағыла. Быға тиклем хөкөм ителеү мәсьәләләре, уға ҡарата тикшереүҙәр, хөкөмдәр йәки ҡарарҙар тураһында һорауҙар ҡыҙыҡһындырған&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

Күпселек осраҡта НКВД шәхси мәғлүмәттәрҙе туплау өсөн ауыл советына йәки ҡала советына мөрәжәғәт итәләр. Айырым иғтибарҙы социаль сығышы, [[Сәйәсәт|сәйәси эшмәкәрлеге]] һәм уның хеҙмәте йәлеп итә. Бындай белешмәләрҙә урындағы властарҙың шик аҫтына алынған кешегә ҡарата мөнәсәбәте сағылыуы мөмкин.

Мөмкин булһа, шик аҫтына алынғандарҙың эштәренә агентура йәки разведкалау һәм милиция мәғлүмәттәре өҫтәлә. Ҡулға алыу, төрмәнән йәки лагерҙарҙан ҡасыу, шулай уҡ ҡабаттан хөкөм ителеү ҙур әһәмиәткә эйә була. Шуға ҡарамаҫтан, бындай мәғлүмәттәр бөтә репрессия ҡорбандары өсөн тигеҙ булмай&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

Дәлилдәрҙе көсәйтеү өсөн эштәргә башҡа архив материалдары һәм ғәйепләү яғынан ғына сығыш яһаған шаһиттарҙы тикшереү стенограммалары өҫтәлә Йыш ҡына шаһиттар урындағы «номенклатура» вәкилдәре була, мәҫәлән, [[колхоз]] рәйестәре йәки партия ағзалары. Ҡайһы бер шаһиттарҙан ғәйепләнеүсе ҡулға алынғанға тиклем үк һорау алына, улар «шаһит», «информатор» һәм ошаҡсы ролдәре араһындағы сиктәрҙе юҡҡа сығара.

Йыйылған мәғлүмәттәргә таянып, НКВД ғәйепләү ҡарарын төҙөй, ә докладсы тройка ултырышы өсөн эштең ҡыҫҡаса тасуирламаһын төҙөй. Процесты тиҙләтеү маҡсатында ултырыштарҙың протоколдарында, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡаса ғәйепләүтасуирламаһы ғына була&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

Әгәр тройка үлем язаһына хөкөм итһә, ғәйепоәнеүсе эшенә атып үлтереү актынан өҙөк өҫтәлә. Тиҫтә йыдар үткәндән һуң прокуратура, репрессия эштәрҙе ҡарап, йыш ҡына хөкөм ҡарарҙарын сығарыу өсөн хоҡуҡи дәлилдәр таба алмай&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

Тикшереү эштәрен анализлау кулак операцияһы рөхсәтһеҙ һәм айырым осрағы булмауын, ә ентекле ойошторолған кампания булған тигән һығымтаға килә&lt;ref name=&quot;i21&quot;/&gt;.

=== Идара итеү саралары ===
НКВД-ның урындағы органдары дәүләт тарафынан ғәҙәти контролдән азат ителә. Хөкөм ҡарары бер учреждение эсендә бер нисә инстанция сиктәрендә үтә. СССР НКВД-һы етәкселегенә Мәскәүҙә хөкөм язаһы тураһында хәбәр ителмәй; тройкалар протоколдары, хөкөм ителгәндәрҙең карточкалары Мәскәүгә артҡы иҫәп менән ебәрел&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

Әммә партия үҙәге һәм НКВД етәкселеге контролдән бөтөнләй баш тартмай: даими отчеттар, тройкалар кадрҙарының ротацияһы, лимиттар бүлеү, заказдар биреү һәм төрлө циркулярҙар тураһында ҡарарҙар ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

== Тамамлау ==

=== Ежовты ситләтеү ===
[[1938 йыл]]дың ноябрь башында Оло террорҙың һәм «кулак операцияһы» тамамланыу билдәләре күренә башлай. 22 августа [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берия]] Ежовтың урынбаҫары итеп тәғәйенләнһә, [[8 октябрь|8 октябрҙә]] КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы [[Ежов Николай Иванович|Ежов]], [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]], Вышинский, [[Маленков Георгий Максимилианович|Маленков]] һәм Рыжков составындағы коммиссия булдыра, әлеге комиссия прокурор күҙәтеүенең һәм тикшереүенең яңы ҡағиҙәләре өҫтөндә эшләй&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.
15 ноябрҙә Политбюро комиссия әҙерләгән директива проектын раҫлай. Уның буйынса, 16 ноябрҙән тройкалар, хәрби трибуналдар һәм СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы бөтә эштәрҙе туҡтатыу тураһында бойороҡ бирелә. Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм партия Үҙәк Комитетының был ҡарарына 17 ноябрҙә Сталин һәм Молотов ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.
Бынан һуң директива республикаларҙың, крайҙарҙың, өлкәләрҙең УНКВД етәкселәренә, крайкомдарҙың һәм өлкә комитеттарының беренсе секретарҙарына, шулай уҡ республика өлкә һәм өлкә прокурорҙарына тапшырыла.
Адресаттарҙың дөйөм һаны яҡынса 14 мең кеше тәшкил итә. [[Оло террор]] башланған кеүек тамамлана: Политбюро ҡарары менән.

25 ноябрҙә Берия НКВД-ны етәкләй. Оло террор ваҡытында ҡылынған хоҡуҡ боҙоуҙар өсөн яуаплылыҡ Ежовҡа йөкләнә, ул 1939 йылдың 10 апрелендә ҡулға алына һәм 1940 йылдың 4 февралендә язалана&lt;ref name=&quot;i92&quot;&gt;{{книга|автор=Marc Jansen, Nikita Petrov|заглавие=Stalin's Loyal Executioner: People's Commissar Nikolai Ezhov, 1895–1940|год=2002|pages=181, 189|allpages=274|isbn=978-0-8179-2902-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Хаталарҙы тәнҡитләү һәм яуаплылыҡтан ҡасыу ===
1938 йылдың 17 ноябрендәге Халык Комиссарҙары Советы директиваһында Сталин и Молотов репрессиялар һөҙөмтәләрен баһаланылар. Улар партия эсендәге оппозицияға (троцкистар һәм [[Бухарин Николай Иванович|бухаринсылар]]) һәм кулактарға, енәйәтселәргә, советтарға ҡаршы элементтарға ҡаршы кампаниялар һөҙөмтәләрен ыңғай баһалайҙар. Әммә шул уҡ ваҡытта НКВД һәм прокуратураның «революцион законлылыҡты боҙоуға» килтергән «хаталарын» ҡырҡа тәнҡитләйҙәр. Сталин һәм Молотов һүҙҙәре буйынса, быға НКВД-ға, прокуратураға үтеп инеп, уларҙы партия контроленән алып сығыуға өлгәшкән дошмандар булышлыҡ иткән.

Һөҙөмтәлә 17 ноябрҙәге директива Оло террорҙы туҡтатып ҡына ҡалмай, НКВД-ны ҡасҡынға әйләндерә&lt;ref name=&quot;i15&quot;/&gt;.

=== Ҡорбандар һаны ===
КПСС-тың XX съезында йәшерен телмәр алдынан ([1956|1956]) партия һәм дәүләт эшмәкәре [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущёв]] сталинизм ҡорбандары статистикаһын иғлан итә. Уның һүҙҙәре буйынса, Оло террор ваҡытында яҡынса 1,5 миллион кеше ҡулға алына, шуларҙың 680 меңдән ашыуы язалана&lt;ref name=&quot;i94&quot;&gt;{{статья|автор=Nicolas Werth|заглавие=Histoire d'un «pré-rapport secret». Audaces et silences de la Commision Pospelov, janvier-février 1956|год=2001|язык=French|место=Paris|издательство=Presses universitaires de France|issn=0751-3496 }}&lt;/ref&gt;. Әммә был һандар кампания ҡорбандарының барыһын да иҫәпкә алмай&lt;ref name=&quot;i96&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sehepunkte.de/2004/02/5168.html|title=Stalinscher Terror 1934-41|author=Jürgen Zarusky|date=2004|publisher=SEHEPUNKTE|lang=de|accessdate=2011-10-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACv7dgUG?url=http://www.sehepunkte.de/2004/02/5168.html|archivedate=2012-08-26|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, сөнки, мәҫәлән, [Төркмән Совет Социалистик Республикаһы| Төркмән ССР-ында] тикшереү барышында һәләк булыусылар иҫәпкә алынмаған.

Хәҙерге Рәсәй тарихсылары баһалауынса, «кулак операцияһында» ғына тотҡондар һаны 820 000 кеше тәшкил итә, шуларҙың 437 меңдән 445 000-гә тиклеме атып үлтерелә&lt;ref name=&quot;i1&quot;/&gt;. Шулай уҡ яҡынса 800 000 тотҡон булған тип баһалана, шуларҙың 350 меңдән 400 000-гә тиклеме атып үлтерелә&lt;ref name=&quot;i47&quot;/&gt;.

Шулай итеп, «кулак операцияһы» барышында хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һанының яҡынса 50,4 проценты үлем язаһына тарттырыла, ә «милли операцияларҙа» ғәҙәттә 70 проценттан ашыуы үлем язаһына хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;i99&quot;&gt;{{книга|заглавие=L’ivrogne et la marchande de fleurs: Autopsie d’un meurtre de masse, 1937—1938|место=Paris|издательство=Tallandier|год=2009|pages=245}}&lt;/ref&gt;.

Бер үк ваҡытта йәки эҙмә-эҙлекле террор һәм эҙәрлекләү кампаниялары үткәрелегәнгә күрә ГУЛАГ төрмәләре, лагерҙары һәм тораҡ пункттарында урын булмай. Тотҡондар һаны 786 595 кешенән (1 июль 1937 йыл) 1126 500 кешегә тиклем арта (1938 йылдың 1 феврале), артабан — 1317 195 кешенән ашыу (1 ғинуар 1939 йыл). Һөҙөмтәлә былай ҙа уңайһыҙ шарттар тағы ла насарая. Совет мәғлүмәттәре буйынса, 1937 йылда 33 499 тотҡон һәләк була, ә киләһе йылда — 126 585. 1938 йылғы депортация ваҡытында алдағы йыл менән сағыштырғанда 38 мең кешегә күберәк һәләк була. Тотҡондарҙың 9 % йәки 100 меңдән ашыу кеше ауырыу, ғәриплек һәм хәлһеҙлек арҡаһында эшкә яраҡһыҙ була. 1939 йылда, ғәриптәрҙән тыш, эшкә яраҡһыҙарҙың һаны 150 мең кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;i10&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|refs=

&lt;ref name=&quot;i15&quot;&gt;{{книга|автор=Марк Юнге, Геннадий Бордюгов, Рольф Биннер|заглавие=Вертикаль большого террора|место=М.|издательство=Новый хронограф|год=2008|страницы=18—25, 32, 82, 132—137, 145, 150—152, 274—282|страниц=784|isbn=978-5-94881-083-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;i1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.massviolence.org/The-NKVD-Mass-Secret-Operation-no-00447-August-1937|title=Case Study: The NKVD Mass Secret Operation n° 00447 (August 1937 – November 1938)|author=Nicolas Werth|date=2010-05-20|publisher=Online Encyclopedia of Mass Violence|lang=en|accessdate=2011-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACv3YsLe?url=http://www.massviolence.org/The-NKVD-Mass-Secret-Operation-no-00447-August-1937|archivedate=2012-08-26|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;i21&quot;&gt;{{книга|автор=Rolf Binner, Bernd Bonwetsch, Marc Junge|заглавие=Massenmord und Lagerhaft: Die andere Geschichte des Grossen Terrors|место=Berlin|издательство=Akademie Verlag|год=2009|серия=Veroeffentlichungen des Deutschen Historischen Instituts Moskau|pages=11, 29-36, 42, 48-50, 99-102, 121, 129, 141, 299, 358, 406, 411-420, 562, 661, 683-697|allpages=821}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;i4&quot;&gt;{{книга|автор=David Shearer|заглавие=Policing Stalin’s Socialism: Repression and Social Order in the Soviet Union, 1924-1953|место=New Haven|издательство=Yale University Press|год=2009|серия=The Yale-Hoover Series on Stalin, Stalinism, and the Cold War|pages=243—284, 297, 299-319, 335, 337, 347|allpages=544|isbn=978-0-300-14925-8}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=autogenerated1&gt;Пункт II.3 приказа НКВД № 00447&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;i47&quot;&gt;{{книга|автор=Rolf Binner, Bernd Bonwetsch, Marc Junge|заглавие=Stalinismus in der sowjetischen Provinz 1937-1938. Die Massenaktion aufgrund des operativen Befehls № 00447|место=Berlin|издательство=Akademie Verlag GmbH|год=2010|pages=46}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;i10&quot;&gt;{{книга|автор=Oleg Khlevniuk|часть=The Reasons for the Great Terror: the Foreign-Political Aspect|заглавие=Russia in the Age of Wars 1914-1945|ответственный=ed. S. Pons. A. Romano|место=Milano|издательство=Fondazione Feltrinelli|год=2000}}&lt;/ref&gt;
}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
— [[Тыуған илгә хыянатсы ғаилә ағзаһы]]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 Составы троек НКВД—УНКВД 1937—1938 гг., созданных для рассмотрения дел арестованных в ходе массовой операции по приказу НКВД СССР № 00447 от 30 июля 1937 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813155434/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 |date=2017-08-13 }}
* [http://www.memo.ru/history/document/pbnadzor.htm Решение Политбюро ЦК ВКП(б) № П65/116 от 17 ноября 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123112306/http://www.memo.ru/history/document/pbnadzor.htm |date=2016-11-23 }}
{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]</text>
      <sha1>bhq5rqqcf42d5jtvxiz31ykvwdeibmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айн-эль-Араб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181423</id>
    <revision>
      <id>1300195</id>
      <parentid>1211057</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T00:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10253" sha1="ggcdl6wgj6iodle2sbtks6t7ftl7cdi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ай-эль-Ғәр.'''&lt;ref&gt;Сирия. Справочная карта (масштаб 1:1 000 000). — ГУГК, 1977.&lt;/ref&gt; шулай уҡ '''Кобани''' {{L6e|ar|عين العرب|ku|Kobanî}} булараҡ билдәле — [[Сүриә]] төньяғындағы ҡала. Халеб мухафазаһы биләмәһендә урынлашҡан. Райондың административ үҙәге.

== Тарихы ==
[[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем хәҙер Кобани һәм уның тирә-яғы урынлашҡан биләмәләргә башлыса ярым күсмә [[Курдтар|курд]] [[ҡәбилә]]ләре) килеп, [[XIX быуат]]та өлөшләтә [[ғәрәптәр]]ҙе ҡыҫырыҡлап сығара.

Профессор Хөсәйен Әмин Хөсәйендең башлыса урындағы ололарҙан һорау алыуға нигеҙләнгән тикшеренеүҙәренә ярашлы&lt;ref&gt;[http://www.esyria.sy/ealeppo/index.php?p=stories&amp;category=directions&amp;filename=200904091620011 موقع حلب — «حسين أمين حسين»…يتحدث عن مدينة «عين العرب» في مئة عام]&lt;/ref&gt;, был урында беренсе тораҡ пункты (әрмәндәр төҙөгән өс йорт һәм ике тирмән) 1892 йыл менән билдәләнә. 20 йыл үткәс, был урындарға Бағдад тимер юлын проектлаусы немец инженерҙары килгәс, хәҙер Кобани биләгән биләмәлә ике ауыл була — хәҙерге ҡала үҙәгенән көнсығыштараҡ Араппынар һәм көнбайышта Мюршитпынар. Хәҙерге ғәрәп исеме —тәүге ауылдың исеменән калька, икенсеһе исемен [[Төркиә]]нең хәҙерге биләмәһендә ике ауылдан төньяҡҡа табан [[1914 йыл]]ға тиклем төҙөлгән тимер юл станцияһынан ала&lt;ref&gt;11 июля 1914 датируется открытие участка [[Каркамыш]] — [[Акчакале]]&lt;/ref&gt;.

«Kobanî» тигән курд атамаһының этимологияһы билдәһеҙ, әммә ҡала легендаһы раҫлауынса, был юлды төҙөүсе немец компанияһы (немецса Kompanie) яллаған наҙан курд эшселәре арҡаһында барлыҡҡа килә. Ваҡыт үтеү менән «Һин ҡайҙа эшләйһең?» тигән һорауға &quot;Компания&quot;яуабынан «Кобани»ға әйләнә. Икенсе версия буйынса, был компания, йәнәһе лә, &quot;Ko. Bahn тип атала. Ләкин компанияның был станцияны төҙөүҙә ҡатнашыуы тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ&lt;ref name=&quot;almonitor2&quot;&gt;[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/10/turkey-kobani-erdogan-deals-arab-card.html Erdogan plays 'Arab card' in Kobani]&lt;/ref&gt;.

Ҡаласыҡ хәҙерге ҡиәфәтен һәм планировкаһын Сүриәлә француз мандаты ваҡытында урындағы халыҡ араһынан ополчение йыйған француз хәрбиҙәренең ҙур булмаған контингенты урынлашҡас ала&lt;ref name=&quot;Chahin Baker2&quot;&gt;[https://www.facebook.com/ShahinBekirSorekli/posts/561389030660663 A brief history of the Kurdish town Kobani]&lt;/ref&gt;. Ул ваҡытта төҙөлгән бик күп биналар тәғәйенләнеше буйынса кәмендә 2014 йылға тиклем булған һәм файҙаланыла&lt;ref name=&quot;etana2&quot;&gt;[http://www.etanasyria.org/article-details/1/30 The Second Report: Ayn al-Arab/Kobani, Etana Billetin-First issue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428074433/http://www.etanasyria.org/article-details/1/30 |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;.

Кобани Сүриәләге граждандар һуғышы ваҡытында [[2012 йыл]]дың 19 июлендә [[курдтар]]ҙың үҙ-үҙен яҡлау көстәре тарафынан күҙәтеү аҫтына алына. Ҡалала үҫкән курд сығышлы австралия журналисы һәм яҙыусыһы Шаһин Бекир Сорекли&lt;ref name=&quot;Chahin Baker3&quot;&gt;[https://www.facebook.com/ShahinBekirSorekli/posts/561389030660663 A brief history of the Kurdish town Kobani]&lt;/ref&gt; һүҙҙәре буйынса, яҡынса ошо ваҡытта ҡалаға ингән ерҙә дөрөҫ булмаған (Сүриәлә курд теле уҡытылмай) яҙма барлыҡҡа килә һәм ҡамау ваҡытында икенсе яҙма ҡулланған Ираҡ курдтары аша Kobanê тигән боҙолған исем тарала башлай.

2014 йыл аҙағында ҡалала халыҡ оборонаһының курд отрядтары (YPG) һәм «Ислам дәүләте» боевиктары араһында ҡаты бәрелештәр була. Ҡала менән идара итеү ике яҡ өсөн дә ҙур әһәмиәткә эйә була. [[Сталинград]]ҡа оҡшатып, урындағы һул ҡарашлы курдтар ҡаланы «Кобаниград» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lenta.ru/articles/2015/02/13/kobany/|title=Нефть важнее геноцида. Почему «Исламское государство» стремительно отступает в Сирии|date=2015-02-13|publisher=lenta.ru|accessdate=2015-02-14}}&lt;/ref&gt;. Һуғыш барышында ИГИЛ боевиктары юҡ ителә, әммә ҡала тулыһынса тиерлек юҡ емертелә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-31088684 Kobane: Inside the town devastated by fight against IS]&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың июнь аҙағында Кобаниға йәнә ислам террорсылары һөжүм итә, дусар була, әммә курдтар ҡаланы контролдә тота.

== Географик урыны ==
Ҡала губернаторлыҡтың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Төркиә сигендә, диңгеҙ кимәленән 494 метр бейеклектә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;fallingrain3&quot;&gt;[http://www.fallingrain.com/world/SY/09/Ayn_al_Arab.html Физико-географические данные]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Айн әл-Ғәрәп Халебтан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 125 км алыҫлыҡта урынлашҡан, провинцияның административ үҙәге һәм илдең баш ҡалаһы Дамасктан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа (NNE) табан 415 километр алыҫлыҡта. Яҡындағы аэропорт Төркиәнең Шанлыурфа&lt;ref name=&quot;fallingrain2&quot;&gt;[http://www.fallingrain.com/world/SY/09/Ayn_al_Arab.html Физико-географические данные]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; ҡалаһында урынлашҡан.

== Демография ==
Һуңғы рәсми халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1981 йылда халыҡ һаны 12 393 кеше&lt;ref name=&quot;world-gazetteer2&quot;&gt;[https://archive.is/20130209203051/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-202&amp;srt=31nn&amp;col=adhoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=456825837 World Gazetteer]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; тәшкил итә. Ҡала халҡының йылдан-йыл динамикаһы:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|+
!1960
!1970
!1981
!2003
!2012
|-
|394 4
|257 7
|393 12
|45 057&lt;ref&gt;оценочное&lt;/ref&gt;
|606 55&lt;ref&gt;расчётное&lt;/ref&gt;
|}
Халыҡтың этник составында курдтар өҫтөнлөк итә. 1915 йылдағы ваҡиғаларҙан һуң Кобанда күп әрмән ҡасаҡтары&lt;ref name=&quot;almonitor3&quot;&gt;[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/10/turkey-kobani-erdogan-deals-arab-card.html Erdogan plays 'Arab card' in Kobani]&lt;/ref&gt; барлыҡҡа килә. Сәлих Мөслим фекеренсә, XX быуат уртаһында ҡаланың әрмән халҡы етерлек күп була, ҡалала 3 әрмән сиркәүе эшләй, әммә әрмәндәрҙең күпселеге 1960-сы йылдарҙа [[Әрмәнстан|Әрмән ССР-ы]]&lt;nowiki/&gt;на күсеп килә&lt;ref&gt;[http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2013/10/syria-kurd-pyd-saleh-muslim-secession.html Kurdish Leader Denies Syrian Kurds Seek Secession]&lt;/ref&gt;. 2013 йылға курдтар ҡала халҡының 90 процентын тиерлек тәшкил итә, ғәрәптәр һәм [[төркмәндәр]] — һәр береһе яҡынса 5 %, [[әрмәндәр]] — яҡынса 1 %&lt;ref name=&quot;etana3&quot;&gt;[http://www.etanasyria.org/article-details/1/30 The Second Report: Ayn al-Arab/Kobani, Etana Billetin-First issue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428074433/http://www.etanasyria.org/article-details/1/30 |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәр ==
* Сәлих Мөслим Мөхәммәт

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
** [http://loadmap.net/ru?qq=36.8897%2038.3556&amp;z=12&amp;s=-1&amp;c=41&amp;g=1 Айн-эль-Араб на топографической карте Генштаба]
** ''Иван Шматко, Дафна Рачок.'' [http://ukraine.politicalcritique.org/2015/03/bezhentsy-yz-goroda-kotorogo-net/ Беженцы из города, которого нет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602072424/http://ukraine.politicalcritique.org/2015/03/bezhentsy-yz-goroda-kotorogo-net/ |date=2017-06-02 }} // Політична критика. — 14.03.2015.

[[Категория: Ҡалалар]]
[[Категория: Сүриә]]</text>
      <sha1>ggcdl6wgj6iodle2sbtks6t7ftl7cdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әминев Исмәғил Яҡуп улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184086</id>
    <revision>
      <id>1300158</id>
      <parentid>1143232</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T13:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8844" sha1="f5ybn85qbt6dihnujkf7mxk3ddl059x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әминев Исмәғил Яҡуп улы''' ({{lang-ru|Аминев Исмагил Якуповичович}}; 20.01.[[1906 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|16-сы гвардия дивизияһы]]ның гвардия өлкән лейтенанты. 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының эш башҡарыу мөдире&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/407-aminev-ismagil-yakupovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Исмагил Якупович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Исмәғил Яҡуп улы Әминев 1906 йылдың 20 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡырғыҙ улусы (хәҙерге Башҡортостан Рнеспубликаһы Илеш районы) Иҫәнбай ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Тәүҙә ул Көньяҡ Урал хәрби округының (ЮУВО) 31-се механизацияланған дивизияһы 780-се уҡсылар һәм 73-сө гвардия миномёт полктарында хеҙмәт иткән була.
 
1942 йылдың 8 ғинуарында Дүртөйлө район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының өлкән лейтенанты Әминевты яңы ойошторолған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына хеҙмәткә саҡыра.

Төрлө осорҙарҙа төрлө званиеға эйә була: гвардия өлкөн лейтенанты, гвардия интендант хеҙмәте лейтенанты, 2-се ранг гвардия техник-интенданнты, администрация хеҙмәте өлкән лейтенанты.

[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|16-сы гвардия дивизияһы]]ның гвардия өлкән лейтенанты Әминев Исмәғил Яҡуп улы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының эш башҡарыу мөдире. Һуғыш яланында хәрби администрацияла кабинетта ғына эшләп ултырмай. 1943 йылдың июль айында күрһәткән батырлығы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән билдәләнә.

{{Цитата|Иптәш Исмәғил Яҡуп улы Әминев дивизия ойошторолғандан бирле хеҙмәт итә. Канцелярия эштәренә, иҫәп алып барыуһәм отчет биреүгә бик яуаплы ҡарай. Әминев Владимировка районында автоматтан 8 немецты үлтерҙе һәм, 11 кешенән торған төркөм менән 60-сы гвардия кавалерия полкының уң флангаһында тороп, дошмандың өс атакаһын ҡайтарҙы. Немецтар, 25 һалдат-офицерын юғалтып, тимер юл аръяғына сигенергә мәжбүр булды. Юлино-1 районындағы алышта, 5 яугирҙән торған дивизион идаралығы взводы менән, ике тапҡыр атакаға күтәрелде, 6 ошман һалдатын һәм офицерын үлтерҙе. Үҙенең ҡулы яраланды |}}&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835120/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%20%26middle_name%3D%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1906%26static_hash%3D3dbfe2781afe0d25933bc6f3a979ac6av1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1077737331]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (3.11.1943)
* ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (20.07.1943, 8.07.1945)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (9.05.1945)
* [[«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы]]
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]]
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101507238/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%20%26middle_name%3D%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1906%26static_hash%3D3dbfe2781afe0d25933bc6f3a979ac6av1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1077737331 Память народа. Аминев Исмагил Якупович]&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әминев Исмәғил Яҡуп улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Дюртюлинский район. т.5 Аминев Исмагил Якупович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03300-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ның Илеш районы Иҫәнебай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/407-aminev-ismagil-yakupovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Исмагил Якупович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101507238/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%20%26middle_name%3D%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1906%26static_hash%3D3dbfe2781afe0d25933bc6f3a979ac6av1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1077737331 Память народа. Аминев Исмагил Якупович]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Дюртюлинский район. т.5 Аминев Исмагил Якупович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03300-7

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>f5ybn85qbt6dihnujkf7mxk3ddl059x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архангельская Вера Константиновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188443</id>
    <revision>
      <id>1300221</id>
      <parentid>1212743</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T06:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18391" sha1="sixkfso4gv2anc2s3lf603ie4a97mk3" xml:space="preserve">{{Однофамильцы|Архангельская}}
{{Учёный
| Имя = Архангельская Вера Константиновна
| Изображение = ArhangelskaiaVK.jpg
| Дата рождения = 15.07.1923 
| Место рождения = Хоненёвка ауылы, Һарытау губернаһы, [[РСФСР]], [[СССР]]
| Дата смерти = 26.03.2006
| Место смерти = [[Һарытау]], [[Рәсәй]]
| Гражданство = {{Флагификация|СССР}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Россия}}
| Научная сфера = [[филология]], фольклористика, тыуған яҡты өйрәнеү, рус әҙәбиәте
| Место работы = [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты]]
| Должность = Профессор кафедры истории русской литературы и фольклора [[Институт филологии и журналистики СГУ|Института филологии и журналистики]] [[Саратовский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского|СГУ им. Н. Г. Чернышевского]]
| Научный руководитель = Юлиан Григорьевич Оксман]]
| Учёная степень = {{Учёная степень|кандидат|филологических наук}}
| Учёное звание = {{Учёное звание||0}}
}}
'''Вера Константиновна Архангельская''' ([[15 июль]] [[1923 йыл|1923]], Хоненёвка ауылы, Һарытау губернаһы — [[26 март]] [[2006 йыл|2006]], [[Һарытау]]) — Рәсәй [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], халыҡ ижадын һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе, филология фәндәре кандидаты ([[1952 йыл|1952]]), доцент ([[1958 йыл|1958]]), с [[1995 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дан— [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты]] профессоры, 1981 йылдан — университеттың филология факультетының рус әҙәбиәте һәм фольклоры тарихы кафедраһының Т. М. Акимова исемендәге фольклор кабинетының мөдире, бер нисә тапҡыр район һәм ҡала хеҙмәтсәндәр депутаттары Советтары депутаты итеп һайлана, район Советы башҡарма комитеты ағзаһы. Университеттағы филология фәндәре докторы дәрәжәһен биреү буйынса диссертация советының ғилми секретары була. Төрлө йылдарҙа һарытау мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү һәм белемен камиллаштырыу институтында уҡыта һәм «Белем» йәмғиәтенең Һарытау бүлексәһендә лекциялар уҡый.

== Биографияһы ==
Архангельская Вера Константиновна [[Петровск (Һарытау өлкәһе)|Петровск]] ҡалаһында йәшәй һәм уҡый. Уҡытыусылар ғаиләһендә үҫә. Әсәһе — Нина Дмитриевна (ҡыҙ фамилияһы Покровская), башланғыс кластар уҡытыусыһы була, уға ире Константин Петрович Архангельскийҙың яҙмышы менән бәйле байтаҡ һынауҙар үтергә тура килә.

Вера Константиновнаның атаһы бик һәләтле педагог була, [[Петровск (Һарытау өлкәһе)|Петровск]] ҡалаһының 6-сы мәктәбендә етәксе була (директор). рабфакта уҡыта; балалар йортон ойоштороусы була; [[Һарытау өлкәһе]]ндә наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса хәрәкәттә ҡатнаша; &quot;Петровская коммуна&quot;гәзите хәбәрсеһе булып эшләй.
[[Граждандар һуғышы]] ваҡытында Константин Петрович [[Путна Витовт Казимирович]] командалығындағы Егерме етенсе уҡсылар дивизияһының полк штабы начальнигы урынбаҫары булып хеҙмәт итә. Константин Петрович үҙен «партияһыҙ большевик» тип атай, һәм бөтәһенән дә элек [[Уҡытыусы|уҡытыусылыҡ]] эшен юғары баһалай (башлыса [[математика]]&lt;nowiki/&gt;нан һәм [[рус теле]]н уҡыта).

Константин Петровичтың 1937 йылда ҡулға алыныуы (рәттән өсөнсөһө), 58.10-сы статья буйынса хөкөм ителеүе һәм һөргөнгә ебәрелеүе яҡындары өсөн ҙур тетрәндергес ваҡиға була, һәм барыһы ла оҙаҡ ваҡыт хатаның төҙәләсәгенә һәм дөрөҫлөк тергеҙеләсәгенә ышана. Әммә был хәл 1957 йылда ғына була (Вера Константиновнаның атаһы үлгәндән һуң аҡлана, 1943 йылдың башында вафат була). Тиҙҙән Архангельскаяның әсәһе, ире « халыҡ дошманы булған өсөн» өсөн, мәктәптән ҡыуыла, өс балаһы менән йәшәргә аҡсаһыҙ ҡалдырыла. [[Крупская Надежда Константиновна|Н. К. Крупская]]&lt;nowiki/&gt;ның ҡыҫылышынан һуң ғына әсәһе элекке урынына ҡайтарыла.

Атаһының ҡулға алыныуы В. К. Архангельская өсөн тетрәнеү генә түгел, ә уның ҡыйыулығын һәм әхлаҡи сыҙамлылығын һынау ҙа була. Ғүмере буйына ул атаһының намыҫын яҡлай, был төрлө кимәлдәге «власть структуралары» яғынан кире реакция тыуҙыра: [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]&lt;nowiki/&gt;ның Петровский бүлеге начальнигына (тәүге тапҡыр 14 йәшендә саҡырыла), телдән һәм яҙма аңлатмалар бирергә тура килә, шул иҫәптән атаһынан баш тартырға теләмәгәне өсөн. Был ваҡиғалар уның яҙмышында бик оҙаҡ, 1950-се йылдар аҙағына тиклем кире йоғонто яһай.

Мәктәптә һәйбәт уҡый. Бала саҡтан [[биология]] менән ҡыҙыҡһына һәм шуға күрә тәүге теләге Куйбышев ауыл хужалығы институтына уҡырға инеү була. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] башланыу менән, [[Һамар|Куйбышев]]&lt;nowiki/&gt;та өлкән курс [[Студент|талиптарын]] ғына ҡалдыралар. Ситтән килеүселәр барыһы ла өйҙәренә таралыша. Ҡайтҡас, Вера Константиновна Петровский МТС -ына нормировщик булып эшләй башлай. [[1942 йыл]]да [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты|ҺДУ]]-ның тарих-филология факультетына ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә. [[1943 йыл]]да көндөҙгө бүлектең беренсе курсына күсә. Университетта уҡыған йылдарында Акимова Татьяна Михайловнаның махсус семинарына йөрөй. Университетты тамамлағандан һуң, (1948) Вера Константиновна Я. Г. Оксмандың аспирантураһына уҡырға инә.
Т. М. Акимова тәҡдим иткән диссертацияның темаһы яҙыусы-яҡташы Ф. В. Гладковтың «Бала саҡ тураһында әкиәт» була. Т. М. Акимова йәш тикшеренеүсене был автобиографик әҫәрҙең нигеҙендә ятҡан фольклор-этнографик элементтарҙы йыйыуға һәм аңлауға йүнәлтә. Повеста уларҙың сығанаҡтарын һәм функцияларын өйрәнеү диссертацияның фәнни яңылығы була.

[[1952 йыл]]да Покусаев Евграф Иванович Архангельскаяны Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының филология факультетының рус әҙәбиәте һәм фольклоры тарихы кафедраһына эшкә саҡыра. 1953 йылда өлкән уҡытыусы, 1958 йылдан — доцент, 1995 йылдан — кафедра профессоры.

== Фәнни һәм уҡытыу эшмәкәрлеге ==
'''В. К. Архангельскийҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә түбәндәгеләр инә:'''

* Ауыҙ-тел ижады;
* Боронғо рус әҙәбиәте тарихы;
* XIX—XX быуаттарҙағы рус әҙәбиәте тарихы;
* XIX—XX быуаттарҙағы рус шиғриәте тарихы;
* Ф. В. Гладковтың ижады
* В. Г. Короленконың ижады
* Әҙәбиәт һәм фольклорҙың үҙ-ара йоғонтоһо;
* Тыуған яҡты өйрәнеү;
* [[Этнография]];
* Филология белеме биреү проблемалары.

Төрлө йылдарҙа Вера Константиновна Архангельская ауыҙ-тел ижады, рус фольклоры, боронғо рус әҙәбиәте тарихы, әҙәби тыуған яҡты өйрәнеү буйынса лекциялар курсы, «В. Г. Короленко ижады һәм рус әҙәбиәте», «Пушкин әкиәттәре», «Ф. В. Гладков и рус әҙәбиәте» темаларына махсус курстар уҡый. Уның етәкселегендә филология факультетында «Халыҡ ауыҙ-тел ижады» махсус семинары һәм фольклористика түңәрәге эшләй.

Архангельская В. К. — бер нисә фәнни хеҙмәт авторы.
Уның мөхәррирлеге аҫтында «Фольклор кабинеты» ғилми хеҙмәттәре йыйынтығы баҫылып сыға (ике сығарылыш, 2003 һәм 2005 йылдар). «РСФСР/Рәсәй халыҡтары фольклоры» (1974—1993) университет-ара ғилми йыйынтығының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы булып тора.
В. К. Архангельская А. П. Скафтымовтың, Т. М. Акимованың, А. Н. Минхтың, П. Н. Петровтың китаптарына инеш һүҙ һәм иҫкәрмәләр яҙа. Мәҡәләләре Фәндәр академияһының абруйлы баҫмаларында донъя күрә.
Оҙаҡ йылдар, В. К. Архангельская Пошехоньеға (Мәскәү өлкәһе Талдом районы), Карабиха, [[Тарханы]], Спас-Лутовино, [[Вилюйск]], Ясная Поляна, [[Түбәнге Новгород]]&lt;nowiki/&gt;тың Григорово, [[Һарытау өлкәһе]] ауылдарына фольклор экспедицияларын ойоштороусы һәм уның етәксеһе була. Уның тарафынан «Һарытау таҡмаҡтары» йыйынтыҡтарының бер нисә баҫмаһын әҙерләй ([[1958 йыл|1958]], [[1961 йыл|1961]], [[1968 йыл|1968]], [[1994 йыл|1994]]). Вера Константиновна беллетрист-народниктар тураһында «народники фольклористикаһы Очерктары» тигән монографик хеҙмәт баҫтырып сығарған беренсе тикшеренеүсе була ([[Һарытау]], [[1976 йыл|1976]]). В. К. Архангельскаяның монографик эштәре [[Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;ҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә тикшеренеү эштәре буйынса коллегаларының юғары баһаһын ала. Архангельскаяның ҡайһы бер тикшеренеүҙәре АҠШ һәм Европа университеттарының электрон коллекцияларының бер өлөшөнә әйләнә. Т. М. Акимова менән берлектә «Революционная песня в Саратовском Поволжье: очерки исторического развития» (Саратов, 1967), «Песни, сказки, частушки Саратовского Поволжья» (Саратов, 1969) баҫылып сыға. «Народническая беллетристика» эшен коллегалары юғары баһалай Һәм «Рус әҙәбиәте һәм фольклоры: (XIX быуат аҙағы)» академик баҫмаһына инә (Л., [[1987 йыл|1987]]. С. 195—274).

== Мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлеге ==
Вера Константиновна Архангельская һарытау [[мәктәп]]&lt;nowiki/&gt;тәрендә, [[китапхана]]&lt;nowiki/&gt;ларҙа, [[музей]]&lt;nowiki/&gt;ҙарҙа лекциялар һәм әңгәмәләр менән сығыш яһай. Һарытау өлкә халыҡ ижады үҙәге ултырыштарының даими ҡатнашыусыһы һәм ойоштороусыларының береһе, ғилми конференцияларҙың һәм тыуған яҡты өйрәнеүгә арналған башҡа сараларҙың әүҙем ҡатнашыусыһы, ғилми консультанты һәм авторҙашы була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sgu.ru/node/20313 В. К. Архангельская на сайте sgu.ru]
* Статья Л. Г. Горбуновой о В. К. Архангельской в книге: Литературоведы Саратовского университета, 1917—2009 : материалы к биобиблиографическому словарю / сост.: [[:ru:Прозоров Валерий Владимирович|В. В. Прозоров]], А. А. Гапоненков; под ред. В. В. Прозорова. Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 2010. С. 29-31.
* Книга о В. К. Архангельской: [http://library.sgu.ru/uch_lit/79.pdf Вера Константиновна Архангельская. К 50-летию научно-педагогической деятельности : биобилиогр. материалы / отв. ред. [[:ru:Борисов, Юрий Николаевич (литературовед)|Ю. Н. Борисов]]. Саратов: Изд-во «Научная книга», 2003. 64 с.: ил.
* [http://library.sgu.ru/uch_lit/80.pdf Кабинет фольклора. Статьи, исследования и материалы : сб. науч. тр. / под ред. В. К. Архангельской. Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 2003. [Вып. 1.] 96 с. Библиогр.: с. 92-94. [[:ru:Special:BookSources/5292029203|ISBN 5-292-02920-3]].
* [http://library.sgu.ru/uch_lit/81.pdf Кабинет фольклора. Статьи, исследования и материалы : сб. науч. тр. / редкол.: В. К. Архангельская (отв. ред.) [и др.]. Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 2005. Вып. 2. 132 с. Библиогр.: с. 118—120. ISSN 1815-9990.
* [http://library.sgu.ru/uch_lit/82.pdf Кабинет фольклора. Статьи, исследования и материалы : сб. науч. тр. / редкол.: Ю. Н. Борисов (отв. ред.) [и др.]. Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 2009. Вып. 3. 156 с. Библиогр.: с. 151—153. ISSN 1815-9990.
* [http://www.starover.religare.ru/article5989.html Некрологическое известие о кончине В. К. Архангельской на сайте «Староверы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203180816/http://www.starover.religare.ru/article5989.html |date=2023-02-03 }}

[[Категория:Һарытау дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Һарытауҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2006 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>sixkfso4gv2anc2s3lf603ie4a97mk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтын Балыҡ (персонаж)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189081</id>
    <revision>
      <id>1300203</id>
      <parentid>1245740</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T03:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12871" sha1="brn4yjqy5cge4reb1sdkwlkefv66w5o" xml:space="preserve">{{Литературный персонаж
 |имя                      = Алтын Балыҡ
 |оригинал имени           = 
 |изображение              =
 |ширина                   = 
 |подпись                  = Донецкиҙың сүкеп яһалған һындар паркында алтын балыҡ
 |писатель                 = Халыҡ һәм әҙәби әкиәттәр
 |произведения             = 
 |первое упоминание        = 
 |последнее упоминание     = 
 |вид                      = 
 |пол                      = 
 |возраст                  = 
 |дата рождения            = 
 |дата смерти              = 
 |звание                   = 
 |должность                = 
 |принадлежность           = 
 |род занятий              = 
 |семья                    = 
 |дети                     = 
 |прозвище                 = 
 |псевдоним                = 
 |прототип                 = 
 |актёр                    = 
 |параметр1                = 
 |значение1                = 
 |параметр2                = 
 |значение2                = 
 |параметр3                = 
 |значение3                = 
 |параметр4                = 
 |значение4                = 
 |параметр5                = 
 |значение5                = 
 |викицитатник             = 
 |викисклад                = 
}}


'''Алтын Балыҡ''' — әҙәби һәм фольклор персонажы. Кеше телендә һөйләшә һәм теләктәрен үтәй белгән балыҡ.

== Фольклор һәм әҙәбиәт ==
Алтын балыҡ (йәки тылсымлы сифаттарға эйә булған башҡа балыҡ) ҡайһы бер халыҡтарҙың фольклорында осрай. Әкиәттәрҙә ул, ғәҙәттә, тылсымлы ярҙамсы ролен башҡара, тотоп алыусыға уны ебәргән өсөн рәхмәт йөҙөнән билдәле бер хеҙмәт тәҡдим итә (теләкте үтәү йәки ҡатмарлы хәлдә ярҙамға килеү).&lt;ref&gt;[http://rudocs.exdat.com/docs/index-358979.html?page=13 Пропп В. Я.морфология «волшебной» сказки//Гл. 5. Волшебные дары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620090437/http://rudocs.exdat.com/docs/index-358979.html?page=13 |date=2015-06-20 }}.&lt;/ref&gt; Шул уҡ ваҡытта изгелек яһаусының ҡомһоҙлоғо, ҡағиҙә булараҡ, ҡаты язалана.

Рәсәйҙә иң билдәле әҫәре — [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]]&lt;nowiki/&gt;дың «[[:ru:Сказка_о_рыбаке_и_рыбке|Сказка о рыбаке и рыбке]]&lt;nowiki/&gt;» әкиәте. Сюжет Пушкин тарафынан ағалы-ҡустылы Гриммдарҙың «[[:ru:О_рыбаке_и_его_жене|О рыбаке и его жене]]&lt;nowiki/&gt;» әкиәтенән алынған, тигән фекер бар.&lt;ref&gt;[http://orenlit.ru/tvorchestvo/kulturnyiy-sloy/yaik-strofilus-ptitsa-samozvantsyi-i-skazka-o-ryibake-i-ryibke.html Н. Щербанов. Яик, Строфилус-Птица, самозванцы и «Сказка о рыбаке и рыбке»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802060035/http://orenlit.ru/tvorchestvo/kulturnyiy-sloy/yaik-strofilus-ptitsa-samozvantsyi-i-skazka-o-ryibake-i-ryibke.html |date=2017-08-02 }} Альманах «Гостиный Двор», 10 августа 2012 г.&lt;/ref&gt;

== Совет мультипликацияһында алтын балыҡ ==
Теләктәрҙе үтәй алған тылсымлы ярҙамсы ролендә алтын балыҡ бер нисә совет йәнһүрәттәре персонажы булып тора:

* «Сказка о рыбаке и рыбке» (режиссёр А. Птушко, «Мосфильм», 1937)
* «Сказка о рыбаке и рыбке» (режиссёры М. Цехановский, «Союзмультфильм», 1950)
* «Вовка в Тридевятом царстве» (режиссёры Б. Степанцев, «Союзмультфильм», 1965)
* «Леопольд и золотая рыбка» (режиссёры А. Резников, т/о «Экран», 1975)
* «Мама, папа и Золотая рыбка» (режиссёры В. Костылева, «Киевнаучфильм», 1976)

== Алтын балыҡтың тыуған ере ==
Алтын Балыҡ рус фольклоры геройы булараҡ, бер юлы ике «туған ил»гә эйә, унда персонаж территорияның туристик бренды сифатында була.

* 2008 йылда [[Вологда өлкәһе|Вологда]] өлкәһенең Вашкинский районында  «Белоозеро — Алтын Балыҡ батшалығы» проекты старт ала. Әкиәт геройының тыуған төйәге тип райондың административ үҙәге — Липин Бор ауылы иғлан ителә. Районда балыҡсылыҡ кәсебенең (Липин Бор ауылы Аҡ күл буйында урынлашҡан) традицион үҫеше, шулай уҡ район гербында йәбештерелгән балыҡ һүрәте проекттың идеологик нигеҙе булып тора&lt;ref&gt;«Царство золотой рыбки» откроется в ближайшие годы на Вологодчине {{Wayback|url=http://www.interfax.ru/tourism/tourisminf.asp?id=7441&amp;sec=1466|date=20150620091245}} Интерфакс, 3 апреля 2008 г.&lt;/ref&gt;. Урындағы диалектта ул «вашкалок»&lt;ref&gt;Словарь говоров русского языка. Том 2// под ред.члена-корреспондента РАН А. Матвеева. — Екатеринбург: Изд-во Уральского государственного университета, 2002. — С.36&lt;/ref&gt; тип атала; веп теленән «баҡыр балыҡ тигәнде аңлата, тип раҫлана»&lt;ref&gt;Липин Бор — царство Золотой Рыбки сайт CultInfo&lt;/ref&gt;.  2009 йылға ҡасабала музей экспозицияһы менән Балыҡ һәм балыҡсылыҡ йорто асыла, Алтын Балыҡ өйө төҙөлә, художество кәсептәре оҫталарының эше әүҙемләштерелә. Йыл һайын 16 июндә Липин Бор ауылында «Алтын Балыҡтың тыуған көнө» байрамы үтә&lt;ref&gt;Праздник «День рождения Золотой рыбки» отметят на Вологодчине Аргументы и Факты — Северо-Запад,15 июня 2011 г.&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың 9 айында туристар иҫәбе 12 мең кеше тәшкил иткән (2006 йылда, проект тормошҡа ашырыла башлағанға тиклем - 300 кеше)&lt;ref&gt;Развитие туризма в вологодской области{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} Информационная справка&lt;/ref&gt;.

[[2011 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да «Рәсәйҙең әкиәт картаһы» проекты координаторы Алексей Козловский «Алтын Блыҡтың тыуған иле» тип [[Түбәнге Новгород]] өлкәһенең Оло Болдино ауылын иғлан итә, уның һүҙҙәре буйынса унда А.С. Пушкин үҙенең билдәле әкиәтен яҙа. Козловский шулай уҡ, шул саҡтағы өлкә губернаторы Валерий Шанцевҡа туристик инфраструктураны үҫтереү буйынса тәҡдимдәр менән хат ебәрелде, тип хәбәр итә. 2012 йылдың ғинуарына проектты киңәйтеү тураһында мәғлүмәт бирелмәй.&lt;ref&gt;[http://www.aif.ru/culture/news/81260 «Родиной» Золотой рыбки назвали нижегородское село] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121117180452/http://www.aif.ru/culture/news/81260 |date=2012-11-17 }} Аргументы и Факты, 17 февраля 2011 года&lt;/ref&gt;. 

== Алтын Балыҡҡа һәйкәлдәр ==
Ҡайһы бер ҡалаларҙа Алтын Балыҡҡа һәйкәлдәр ҡуйылған, улар ҡала халҡы һәм туристар араһында «теләктәрҙе үтәүсе» репутацияһын яулай. Әлеге ваҡытта А.С.Пушкиндың әкиәт героиняһына һәйкәлдәр [[Ишембай]]&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|автор=Никулочкин|автор имя=Д. В.|часть=|часть ссылка=|часть оригинал=|часть вид=|инфо=чч. VIII, IX|заглавие=Хранители истории Ишимбая|ссылка=http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1529664412_nomer_23_2018.pdf|архив=https://web.archive.org/web/20180626135220/http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1529664412_nomer_23_2018.pdf|архив дата=2018-06-26|оригинал=|вид=|соавторы=|ответственный=|издание=[[Подметки+]]|издание ответственный=ред. Г. Р. Ямалова|издание ссылка=|тип=газ.|место=[[Ишимбай]]|издательство=РИК «Аспект»|год=2018|месяц=6|день=6|номер=23|том=|volume=|выпуск=|раздел=|issue=|страницы=2|pages=|язык=|issn=2220-8348|ref=}}&lt;/ref&gt;, [[Калуга]], [[Санкт-Петербург]], [[Әстерхан]], [[Кемерово|Кемеров]]&lt;ref&gt;[http://paifo.ru/vse/593-pamyatnik-zolotoj-rybke-v-kemerovo.html Памятник Золотой Рыбке в Кемерово]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} Памятники и фонтаны: необычные достопримечательности всего мира&lt;/ref&gt;, [[Донецк]], [[Новосибирск]] ҡалаларында ҡуйылған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Сказка о рыбаке и рыбке
* По щучьему веленью

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=|часть=Золотая рыбка|заглавие=Сказочная энциклопедия|ответственный=Составитель Наталия Будур|место=М.|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2005|страницы=166—167|страниц=608|isbn=5-224-04818-4|тираж=5000|ref=}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20171026131448/http://modernlib.ru/books/torop_viktor/priklyucheniya_zolotoy_ribki/read_1 В. Тороп. Приключения золотой рыбки](Золотая Рыбка в фольклоре древнейших народов)
* [https://web.archive.org/web/20100413063412/http://pycckue-cka3ku.ru/skazka_o_rybake_i_rybke_text.html Русская сказка «О рыбаке и золотой рыбке»]
* [http://skazkapro.net/publ/skazki_narodov_mira/indijskie_skazki/zolotaja_ryba/48-1-0-1497 «Золотая Рыба». Индийская сказка]{{Недоступная ссылка|accessdate=июня 2020|fix-attempted=InternetArchiveBot}}
* [http://skazkapro.net/publ/skazki_narodov_mira/indijskie_skazki/zolotaja_ryba/48-1-0-1497 «Золотая Рыба». Китайская сказка]{{Недоступная ссылка|accessdate=июня 2020|fix-attempted=InternetArchiveBot}}
* [http://skazki-narodov.ru/420-govorjashhaja-rybka.html «Говорящая Рыба». Армянская сказка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620115854/http://skazki-narodov.ru/420-govorjashhaja-rybka.html |date=2015-06-20 }} Архивная копия от 20 июня 2015 на Wayback Machine

[[Категория:Әкиәт персонаждары]]
[[Категория:Фольклор персонаждары]]</text>
      <sha1>brn4yjqy5cge4reb1sdkwlkefv66w5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әли Лариджани</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200837</id>
    <revision>
      <id>1300152</id>
      <parentid>1297822</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T12:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16525" sha1="7x6rzddm5eqsrdag6d188xjlmagrpbb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], [[Ән-Нәжәф]]— [[17 март]] [[2026 йыл]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}&lt;/ref&gt; 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында [[Израиль]] һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм белеме ===
[[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]]
Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡтағы [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған. Унда атаһы [[аятулла]] Хәшеми Мирза Амоли, Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt;. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;.

1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Сәйәси карьераһы ===
1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған «Иран Ислам Республикаһы тауышы» н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.

2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡом ҡалаһынан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана.

2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
[[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]]
2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ====
The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.Х

==== Ирандың де-факто лидеры ====
2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәмәнәи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай.

=== Үлеме ===
2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;. Иран подтвердил гибель Лариджани&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}&lt;/ref&gt; «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси ҡараштары ==
Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була&lt;ref name=&quot;sahimi2089&quot;&gt;{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;} &lt;ref name=rabi11&gt;{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}&lt;/ref&gt;  Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:17 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1958 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>7x6rzddm5eqsrdag6d188xjlmagrpbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-01</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201327</id>
    <revision>
      <id>1300168</id>
      <timestamp>2026-06-30T18:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg</comment>
      <origin>1300168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="te01ju4twhl8zp40wbg7wc3og0d6ywn" xml:space="preserve">Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg</text>
      <sha1>te01ju4twhl8zp40wbg7wc3og0d6ywn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>