Ҡытай Халыҡ Республикаһы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ҡытай Халыҡ Республикаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4047</id>
    <revision>
      <id>1300280</id>
      <parentid>1286354</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T11:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HyBoxwood</username>
        <id>48244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]]</comment>
      <origin>1300280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52904" sha1="oso7ia5pjwyef2dtndd1svms7hx1oye" xml:space="preserve">{{Ил
|Башҡортса исеме= &lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Ҡытай Халыҡ Йөмһүриәте&lt;/div&gt;
|Төп исеме= &lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;{{small|{{lang-zh|中國 / 中国}},&lt;br&gt;
{{small|[[ябай ҡытай теле|ябай]] 中华人民共和国&lt;/div&gt;}}}}
|Төп килеш=Ҡытай
|Герб=中華人民共和國國徽.svg
|Герб урынына = 
|Нигеҙ һалынған=[[1949]]
|Аудио=
|Девиз=
|Гимн исеме= Ирекмән маршы
|Гимн=
|Аудио=
|Идара итеү формаһы=[[Парламент республикаһы]]
|Картала=China in its region (claimed hatched).svg
|Телдәр=[[Ҡытай теле]] 
|Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= 
|Бойондороҡһоҙ=
|Башҡала=[[Пекин]]
|Иң ҙур ҡалалары=[[Чунцин]], [[Шанхай]],  [[Пекин]], [[Тяньцзинь]], [[Гуанчжоу]]
|Етәкселәр вазифалары=Дәүләт башлығы&lt;br&gt;Премьер-министр
|Етәкселәр=  [[Си Дзиньпин]]&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c512/675427.html Си Дзиньпин занял высший государственный пост в Китае, возглавив &quot;пятое поколение&quot; руководителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020032642/http://www.itar-tass.com/c512/675427.html |date=2013-10-20 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;  &lt;br&gt; Ли Кецән&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c512/676725.html ҠХР хөкүмәтен Ли Кецән етәкләй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020031753/http://www.itar-tass.com/c512/676725.html |date=2013-10-20 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|Территория буйынса урын=3
|Территория=9 596 960
|Һыу %=8,62
|Халыҡ буйынса урыны=1
|Халыҡ=1 317 000 000
|Иҫәп йылы=2007
|Халыҡ тығыҙлығы=140
|[[ЭТП]]= 7,318 трлн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD|title=GDP|publisher=World Bank|accessdate=October 9,2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESNTbD18|archivedate=2013-02-15}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
|ЭТП иҫәпләү йылы=2013
|ЭТП буйынса урын=
|Кеше башына ЭТП=&lt;ref name=autogenerated2&gt;Data refer to the year 2013. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2000&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=subject&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=37&amp;pr1.y=8&amp;c=924%2C964%2C922%2C456%2C134%2C528%2C926%2C111&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPPPSH%2CLP&amp;grp=0&amp;a= IMF database], [[IMF]].&lt;/ref&gt; 
|Валюта=[[Женьминьби|юань (женьминьби)]] (CNY, код 156)&lt;ref&gt;Шулай уҡ [[Гонконг]]та гонконг доллары һәм [[Макао]]ла патака.&lt;/ref&gt;
 |Домен=.cn, .中国, .中國, .公司, .网络
|Телефон коды=86
|Ваҡыт бүлкәте=+8
}}
'''Ҡытай, Ҡытай Халыҡ Республикаһы (ҠХР)'''&lt;= угандошить косоглазый отстой с дерьмом. Биологические, химические, атомные удары по территории китая, натовской франции, флоту врага. чурок заброшенных вырезать на месте с семьями и корейскими сучками. Go. Выявленных пособников перестрелять со шпионками, фрязинцами, полицаями и гэбней с китайскими козлами. Тушки в пакетиках вышвырнуть на фронт и повторные атомные удары по балашихе, софрино, туле убивая жидовин, армяшек, дизертиров выблядков перебежчиков. С татарвой поганой..


 (ҡытайса ғәҙәти ''中國/中国，ябай 中华人民共和国'') — [[Азия|Көнсығыш Азиялағы]] социалистик дәүләт. Халыҡ һаны буйынса (1,36 млрд-тан күберәк&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-10|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|publisher = www.cia.gov}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011073205/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-11 }}&lt;/ref&gt;) [[Ер|донъяла]] — беренсе, майҙаны буйынса [[Рәсәй]] менән [[Канада]]нан ҡала өсөнсө урында тора. Рәсми тел — [[Ҡытай теле|ҡытай]] (путунхуа; [[Тайвань|Тайванда]] һәм [[Макао]]ла — кантон) теле. Ил халҡының күпселеге — этник [[ҡытайҙар]], үҙатама — ''[[Хань (халыҡ)|хань]].''

Донъяла юғары бойондороҡһоҙ дәүләт (держава) булып иҫәпләнә, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] Именлек советының даими ағзаһы. [[Ер|Ер шарында]] космосты яулау буйынса алдынғы илдәрҙең береһе, хәрби хеҙмәткәрҙәренең һаны буйынса донъялағы иң ҙур армияға һәм йәҙрә ҡоралына эйә.
2014 йылдың декабренән [[Эске тулайым продукт]] күләме буйынса донъяла беренсе урынға сыҡты. Ҡытай төрлө халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән [[БМО]], [[АТЭС]], [[G20]], [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[ШОС]] һәм [[БРИКС]]-тың ағзаһы булып тора.

1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан алып илде Комунистар партияһы етәкләй.

Ҡытай 14 ил менән сиктәш.

== Ил атамаһының сығышы ==
Дөйөм таралған фараз буйынса, «''Ҡытай''» «''Ҡатай''» һүҙенән алынған тип иҫәпләнә. Уның сығышы үҙ сиратында ''[[Кидандар|кидань (китай)]]'' исемле манжур күсмә ҡәбиләләренә барып тоташа. 907 йылда улар Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала һәм унда үҙҙәренең [[Ляо]] дәүләтен ойоштора. XII—XIII быуаттарҙа уларҙың урынына башҡа күскенселәр — ''джурджендәр'' һәм [[монголдар]] килеп ултырһа ла, тәүге этноним Төньяҡ Ҡытай топонимы булып нығынып ҡала. [[Европа]] сәүҙәгәрҙәре, атап әйткәндә, [[Марко Поло]], был исемдең «''Катай''» («''Cathay''») формаһын урта быуат Көнбайыш Европаһына алып ҡайта, һәм ул унда быға тиклем ҡулланылған [[латин теле]]нән алынған «''China''» һүҙен ҡыҫырыҡлап сығара. Артабан был яңы исем [[славян телдәр]]гә күсә һәм уларҙа «Китай» булып нығына. Көнбайышта «''Катай''» Ҡытайҙың шиғри исеме булараҡ ара-тирә хәҙер ҙә ҡулланыла.

== Тарихы ==
{{Төп мәҡәлә|Ҡытай тарихы}}
[[Файл:Zhongguo.gif|мини|250px|справа|Джунго ''«Урталыҡтағы дәүләт»'' — Ҡытайҙың үҙатамаһы]]

Ҡытай тарихы яҙма сығанаҡтарҙың төрлөлөгө менән үҙенсәлекле. Улар археологик мәғлүмәттәр менән берлектә сәйәси һәм социаль хәл-ваҡиғаларҙы бик боронғо замандарҙан алып тергеҙеү мөмкинлеген бирә. Изгеләр тип танылған дини-фәлсәфәуи һәм тарихи йөкмәткеле текстар — бигерәк тә [[Конфуций]] тәғлимәттәре яҙылғандары — үҙ сиратында ҡытай мәҙәниәтенең (цивилизацияһының) һәм ҡытай халҡын донъяға ҡарашының артабан үҫеүенә йоғонто яһаған.

Һәр кешенең ерҙәге тормошта бәхеткә, байлыҡ һәм муллыҡҡа өлгәшеүгә йүнәлтелгән юғары социаль-сәйәси әүҙемлеге Ҡытай мәҙәниәтенә Конфуций осоронан уҡ хас була. Һәр кемдең яҙмышы хоҙайҙың алдан билдәләүенә түгел, ә уның үҙ тырышлығына бәйле.

Ҡытай мәҙәниәте — донъялағы иң боронғоларҙың береһе. Ғалимдәр билдәләүенсә, уның йәше биш мең йылға тиң, ә булған яҙма сығанаҡтар бары 3500 йылдан кәм булмаған осорҙо яҡтырта. Бер-береһен алмаштырған династиялар тарафынан тағы камилләштерелгән административ идара системаһының бик борондан килеүе ҡытай дәүләте өсөн һис шикһеҙ өҫтөнлөк тыуҙырған. Шуға ла уның иҡтисады артта ҡалған күршеләре-күсмә ҡәбиләләр һәм таулы халыҡтар менән сағыштырғанда ныҡ үҫкән ауыл хужалығына нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта конфуцианлыҡты дәүләт идеологияһы итеү һәм б. э. т. II быуатта берҙәм яҙма системаһы индереү ҡытай мәҙәниәтен тағы ла нығыта.
[[Файл:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|thumb|[[Бөйөк Ҡытай диуары]]]]

Сәйәси күҙлектән Ҡытай бер нисә мең йыллыҡтар барышында цикл рәүешендә ҡабатланған сәйәси берҙәмлек һәм тарҡалыу осорҙары аша үтә. Ул ғына ла түгел, ҡайһы бер осраҡта өлөшләтә йә тулыһынса сит ил дәүләте составына инә (миҫал өсөн [[Юань империяһы|Юань]] һәм [[Цин империяһы|Цин империялары]]). Ҡытай биләмәләре ситтән һөжүмдәргә даими дусар булһа ла, баҫҡынсыларҙың күбеһе иртәме-һуңмы барыбер «ҡытайлашып», ҡытай этносы эсендә юғала, ә улар дәүләттәрепнең ерҙәре ғәҙәттә Ҡытайға ҡушыла. Бөгөнгө Ҡытай дәүләте һәм йәмғиәте — быуаттар дауамында тирә яҡтағы күп һанлы Азия халыҡтарының миллионлаған вәкилдәренең күсенеп йөрөүе һәм хань ассимиляцияһына бирелеүе, мәҙәни һәм сәйәси үҙ-ара үтеп инеү һәм бер-береһенә йоғонто яһау һөҙөмтәһе. Бында шулай уҡ традицион ҡытай тарихнамәһенең башҡа халыҡтар (монголдар, манжурҙар) тарихын һанға һуҡмайынса, уларҙың үҙаллы дәүләттәрен Ҡытайҙың өлөшө итеп ҡарап, барыһын да Ҡытай хроникаль-династия тарихына индереүен иҫтә тоторға кәрәк.

[[Файл:Raising an army.jpg|thumb|[[Цин династияһы]] ғәскәрҙәренең баш күтәреүселәр менән бәрелеше ''[[Мяо]]'']]
[[Файл:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|Тайпиндәр ихтилалы]]
[[Файл:Illustration of the Decapitation of Violent Chinese Soldiers by Utagawa Kokunimasa 1894.png|thumb|1894—1895 йылғы&lt;br&gt;
япон-ҡытай һуғышы]]

; Ҡытай тарих фәнендә ҡабул ителгән ҡыҫҡаса хронологик таблица
{|class=&quot;standard&quot;
! Йылдар !! Дәүләт (династия)
|-
! Беҙҙең эраға тиклем
!
|-
|б.э.т. 2353—2255 йылдар
|Легендар хаким император Яо
|-
|б.э.т. 2255—2205 йылдар
|Легендар хаким Шунь
|-
|б.э.т. 2205—1766 йылдар
|Легендар [[Ся династияһы]]
|-
|б.э.т. 1766—1122 йылдар
|[[Шан династияһы]]ның традицион даталары
|-
|б.э.т. 1122—249 йылдар
|[[Чжоу династияһы]]ның традицион даталары
|-
|б.э.т. 221—206 йылдар
|[[Цинь династияһы]]ның традицион даталары, милли ҡытай дәүләтенең ойошоуы
|-
|б.э.т. 206 — беҙҙең эраның 220 йылы
|[[Хань династияһы]]ның традицион даталары&lt;br&gt; (шул иҫәптән [[Көнбайыш Хань]] — б.э.т. 206 йылдан беҙҙең эраның 25 йылы,&lt;br&gt; [[Көнсығыш Хань]] — беҙҙең эраның 25 — 220 йылдары)
|-
! Беҙҙең эра
!
|-
|220—264
|Вэй династияһы, [[Өс батшалыҡ дәүере]]
|-
|265—420
|[[Цзинь (265—420)|Цзинь династияһы]] (265—420) ([[Цзинь (265—420)|Көнбайыш Цзинь]]: 265—316, Көнсығыш Цзинь: 317—420)
|-
|420—479
|Көньяҡ Сун династияһы
|-
|479—501
|Ци династияһы
|-
|502—556
|Лян династияһы
|-
|557—588
|Чэнь династияһы
|-
|581—618
|[[Суй династияһы]]
|-
|618—917
|[[Тан династияһы]], Ҡытай мәҙәниәтенең «Алтын быуаты»
|-
|907—959
|[[Биш династия һәм ун батшалыҡ дәүере]]
|-
|960—1279
|[[Сун династияһы]], Урта быуаттар өсөн ныҡ юғары иҡтисади үҫеш осоро
|-
|1280—1368
|[[Юань династияһы]] (монгол династияһы)
|-
|1368—1644
|[[Мин династияһы]]
|-
|1644—1911
|[[Цин династияһы]] (манжурҙар)
|-
|1912—1949&lt;br&gt; ([[Тайвань (утрау)|Тайванда]] — бөгөнгәсә)
|[[Ҡытай Республикаһы]]
|-
|1949 йылдың 1 октябренән
|Ҡытай Халыҡ Республикаһы
|}

== Дәүләт ҡоролошо ==
Ҡытай Халыҡ Республикаһы — унитар республика, демократик халыҡ диктатураһының социалистик дәүләте. Илдең төп ҡануны — 1982 йылда ҡабул ителгән [[конституция]]. Дәүләт власының юғары органы — 2979 депутаттан торған бер палаталы Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы (урыҫса Всекитайское собрание народных представителей — ВСНП). Ул халыҡ вәкилдәренең төбәк йыйылыштары тарафынан биш йыллыҡ срокка һайлана. Йыйылыш сессиялары йыл һайын саҡрыла. Сессиялар араһында Йыйылыш вәкәләтлектәрен уның Даими комитеты атҡара.

Һайлауҙарға бары тик Ҡытай коммунистар партияһы һәм Ҡытайҙың халыҡ сәйәси консультатив советына (урыҫса Народный политический консультативный совет Китая — НПКСК) ингән һәм «демократик» тип аталған һигеҙ сәйәси фирҡә депутаттары ғына үткәрелә. Гонкондағы КҠР-ҙың махсус администртив райондары биләмәләрендә һәм Макаола үҙҙәренең айырым закон сығарыу органдары бар.

Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы депутаттарның барыһы ла — коммунистар партияһы һәм демократтар блогы вәкидәре.

Дәүләт башлығы — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе ([[Си Дзиньпин]] ({{lang-zh|习近平}}). Ул ил етәкселәренең бишенсе быуын вәкиле.

Дәүләттең юғары башҡарма органы — ҠХР-ҙың Дәүләт советы (Үҙәк халыҡ хөкүмәте). Уның составы: премьер, уның урынбаҫарҙары, Дәүләт советы ағзалары, министрҙа, комитеттар рәйестәре, генераль ревтизор һәм яуаплы секретарь.

Юғары Халыҡ Суды — юғары суд инстанцияһы, ә халыҡ судтары — беренсе инстанция һәм кассация судтары булып иҫәпләнә. Юғары Халыҡ Прокуратураһы һәм уның урындағы органдары — прокурор күҙәтеүен (надзоры) тормошҡа ашыра.

Дәүләт власының урындағы органдары булып халыҡ вәкилдәре йыйылыштары, ә даими эшләүсе орган булып даими комитеттар һанала (улар волостарҙа юҡ). Урындағы халыҡ хөкүмәттәре башҡарыу-етәксе органдар булып иҫәпләнә.

== Физик-географик характеристика ==
[[Файл:China topo.png|мини|300px|Ҡытайҙың топографик картаһы]]

=== Географик урыны ===
Ҡытай Көнсығыш Азияла урынлашҡан. Көнсығыштан уны [[Тымыҡ океан]]дың көнбайыш диңгеҙҙәре йыуа. Төньяҡ-көнсығышта ул [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]] һәм [[Рәсәй]] менән, төньяҡта — [[Монголия]], төньяҡ-көнбайышта Рәсәй һәм [[Ҡаҙағстан]], көнбайышта — [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]] һәм [[Афғанстан]] менән, көньяҡ-көнбайышта — [[Пакистан]], [[Һиндостан]], [[Непал]] һәм [[Бутан]] менән, көньяҡта — [[Мьянма]], [[Лаос]] һәм [[Вьетнам]] менән сиктәш. Ил биләмәләре майҙаны 9,6 млн км²&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html Сайт ЦРУ. The world factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011073205/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-11 }}&lt;/ref&gt;. Был йәһәттән Ҡытай [[Азия]]ла иң ҙур дәүләт булһа, [[Ер|Ер шарында]], Рәсәй менән [[Канада]]нан ҡалып, өсөнсө урында тора. Ҡытайҙа бер дөйөм сәғәт бүлкәте билдәләнгән — UTC+8.

Ҡытайҙың диңгеҙ буйы ярҙары төньяҡта Төньяҡ Корея менән сиктән башланып, көньяҡта Вьетнамға тиклем һуҙыла һәм дөйөм оҙонлоғо 14 500 киомет тәшкил итә. Ил биләмәләрен [[Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе]], Корея ҡултығы, [[Һары диңгеҙ]] Һәм [[Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе]] һыуҙары йыуа. [[Тайвань утрауы]] материктан [[Тайвань боғаҙы]] менән айырылған.

=== Рельефы ===
[[Файл:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|thumb|Гуйцзян (Лицзян) йылғаһы]]
Ҡытайҙың ер өҫтө төҙөлөшө бик төрлө: бында бейек тауҙар ҙа, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар ҙа, сүллек һәм киң тигеҙлектәр ҙә бар. Рельеф буйынса ил биләмәләре өс эре төбәккә бүленеп тикшерелә:
* [[Тибет ҡалҡыулығы]] диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә Ҡытайҙың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан;
* 200—2000 метрлы тауҙар һәм юғарғы тигеҙлектәр бүлкәте илдең төньяғында ята;
* төньяҡ-көнсығыш, көнсығыш һәм көньяҡтағы 200 метрҙан артмаған түбәнге тигеҙлектәр һәм тәпәш тауҙарҙа Ҡытай халҡының күп өлөшө йәшәй.

Төньяҡта [[Пекин]]дан башлап көньяҡтағы [[Шанхай]]ға тиклем йәйелеп ятҡан [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге]], [[Хуанхэ]] йылғаһы һәм [[Янцзы]] дельтаһы диңгеҙ буйҙарында бергә ҡушыла. [[Джудзян|Ынйы йылғаһы]] (һәм уның төп ҡушылдығы Сидзяндең) бассейны Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Янцзы йылғаһы бассейнынан ''Нанлинг'' тауҙары һәм ''Уйишан'' тау һырттары менән айырылған (һуңғылар [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫының Ҡытай буйынса исемлегенә индерелгән).

Көнбайыштан көнсығышҡа Ҡытайҙың ер йөҙө өс киртләс балыҡҡа килтерә. Уларҙың тәүгеһе диңгеҙ кимәленән 4000 метрҙан бейегерәк тауҙары булған Тибет ҡалҡыулығы. Бейеклектәре 1500 ҙән 3000 метрғаса булған Сычуань һәм Үҙәк Ҡытай тауҙары икенсе киртләсте хасил итә. Бында
үҫемлектәр донъяһы ҡырҡа үҙгәрә: сағыштырмаса ҙур булмаған арауыҡта тәбиғәт зоналарынан бейек тауҙарҙағы һыуыҡ сүллектәрҙән башлап субтропик урманды осратырға мөмкин. Киртләстәрҙең өсөнсөһөнә диңгеҙ кимәленән 1500 метрҙан түбәнерәк ятҡан уңдырышлы тигеҙлектәр инә.

=== Климаты ===
[[Файл:Longji Terraces.JPG|thumb|Гуанси-Чжуан автономиялы районы]]
Ҡытай климаты үҙенең төрлөлөгө менән айырыла: көньяҡ-көнсығышта ул субтропик булһа, илдең төньяҡ-көнбайышына ҡырҡа континенталь, сүллектәрҙәң ҡоро климаты хас. Көньяҡтағы яр буйҙарында һауа торошона океан һәм ҡоро ерҙең дымды төрлөсә тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән муссондар — йәйен диңгеҙҙән, ҡышын ҡоро ерҙән иҫкән елдәр тәьҫир тә. Нәтижәлә һауа һәм елдәр йәй көндәре үтә дымлы, ҡыштарын, киреһенсә, шаҡтай ҡоро була. Нәҡ ошо муссондарҙың килеп-китеүе юғары дәрәжәлә яуым-төшөм миҡдарын һәм уның ил буйынса бүленешен билдәләй ҙә инде. Ҡытай биләмәләренең күп өлөшө уртаса климат өлкәләренә тура килһә лә, географик киңлек, оҙонлоҡ һәм бейеклек буйынса ҙур айырымлыҡтар температура һәм һауа торошононоң төрлөлөгөн тыуҙыра.
 
Илдең 2/3-нән күберәк өлөшөн тау һырттары, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар, сүллек һәм ярым сүллектәр алып тора. Халыҡтың яҡынса 90 % Ҡытайҙың ни бары 10 % майҙанын биләгән диңгеҙ буйы райондарында һәм Янцзы, Хуанхэ (Һары йылға — Жёлтая река) һәм Перл кеүек ҙур йылға үҙәндәрендә йәшәй. Ауыл хужалығы ерҙәрен оҙаҡ һәм көсөргәнешле эшкәртеү һөҙөтәһендә һәм тирә яҡ мөхитте сәнәғәт тармағы бысратыуы нәтижәһендә был биләмәләрҙең экологик хәле үтә ауыр.

[[Файл:Dunhuang Gisela Brantl 09.JPG|thumb|Ганьсу]]
Ҡытайҙың иң төньяҡ провинцияһы ''Хэйлунцзян'' Рәсәйҙең [[Владивосток]] һәм [[Хабаровск]] ҡалаларыныҡына оҡшаш уртаса климатта булһа, көньяҡтағы ''Хайнань'' утрауы — [[Тропик климат]] зонаһында ята. Был ике төбәктең һауа температураһы араһындағы айырма ҡыштары бик ҙур булһа ла, йәйен аҙая төшә. Мәҫәлән, Хэйлунцзяндың төньяғында ҡышҡы һыуыҡ −38 °C етеүе мөмкин. Ғинуарҙың уртаса температураһы −16 °C тирәһе булһа, июлдеке +20 °C. ''Гуандун'' провинцияһының көньяғында уртаса температура ғинуарҙа 10 °C, июлдә 28 °C.

Яуым-төшөм миҡдарындағы айырма температураға ҡарағанда ла күберәк: ''Циньлин'' тауҙарының көньяҡ биттәрендә яуған ямғырҙарҙың күбе йәйге муссонға тура килә. Төньяҡҡа һәм көнбайышҡа табан яуым-төшөм аҙая. Илдең төньяҡ-көнбайыш райондары — иң ҡоро һанала, нәҡ бында урынлашҡан [[Такла-Макан]], [[Гоби]] һәм ''Ордос'') сүллектәрендә ямғыр бөтөнләй юҡ дәрәжәлә.

Ҡытайҙың көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре йылыына биш тапҡыр тиерлек емергес диңгеҙ ҡойоно (тайфундан), шулай уҡ һыу баҫыуҙан, муссондан, [[цунами]] һәм ҡоролоҡтан ҡаза күрә. Илдең төньяҡ райондарына һәр яҙ һары туҙан дауылдары ябырыла — улар төньяҡ сүлдәрҙә барлыҡҡа килеп, елдәр менән Корея һәм Япония тарафтарына йүнәлә.

== Административ-территориаль бүленеше ==
Ҡытай 22 провинцияға бүленгән, [[Тайвань]] 23-сө итеп иҫәптә йөрөтөлә. Шулай уҡ аҙ һанлы милләттәр йәшәгән биш автономиялы район һәм үҙәк бойһоноуындағы һәм үҙ биләмәләренә эйә дүрт ҡала бар.

{| class=&quot;standard&quot;
! № !! Төбәк !! Пиньинь !! (кит.) !! Адм. үҙәк !! Пиньинь !! Халыҡ,&lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de City Population — Statistics &amp; Maps of the Major Cities, Agglomerations &amp; Administrative Divisions for all Countries of the World]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(2010) кеше !! Майҙан,&lt;ref&gt;[http://www.statoids.com/ucn.html Provinces of China], Statoids.com&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;км² !! Халыҡ тығ.,&lt;br&gt;кеше/км²
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Провинциялар
|-
|1
|Анхой
|Anhui
|安徽
|Хефей
|Hefei
|59 500 510
|140 455
|423,63
|-
|2
|Фудзян
|Fujian
|福建
|Фуджоу
|Fuzhou
|36 894 216
|122 919
|300,15
|-
|3
|Ғәнсу
|Gansu
|甘肃
|Ланджоу
|Lanzhou
|25 575 254
|459 233
|55,69
|-
|4
|Гуаңдоң
|Guangdong
|广东
|[[Гуаңджоу]]
|Guangzhou
|104 303 132
|178 341
|584,86
|-
|5
|Гуйджоу
|Guizhou
|贵州
|Гуйяң
|Guiyang
|34 746 468
|174 976
|198,58
|-
|6
|Хайнан
|Hainan
|海南
|Хайкоу
|Haikou
|8 671 518
|34 438
|251,80
|-
|7
|Хебей
|Hebei
|河北
|Шидзяджуаң
|Shijiazhuang
|71 854 202
|187 240
|383,75
|-
|8
|Хэйлуңдзяң
|Heilongjiang
|黑龙江
|Харбин
|Harbin
|38 312 224
|431 767
|88,73
|-
|9
|Хенан
|Henan
|河南
|Джеңджоу
|Zhengzhou
|94 023 567
|166 310
|565,35
|-
|10
|Хубей
|Hubei
|湖北
|[[Вухан]]
|Wuhan
|57 237 740
|185 673
|308,27
|-
|11
|Хунан
|Hunan
|湖南
|Чаңша
|Changsha
|65 683 722
|211 231
|310,96
|-
|12
|Дзяңсу
|Jiangsu
|江苏
|[[Нанчиң]]
|Nanjing
|78 659 903
|98 285
|800,32
|-
|13
|[[Дзяңси]]
|Jiangxi
|江西
|Нанчаң
|Nanchang
|44 567 475
|171 041
|260,57
|-
|14
|Жирин
|Jilin
|吉林
|Чаңчун
|Changchun
|27 462 297
|191 038
|143,75
|-
|15
|Ляониң
|Liaoning
|辽宁
|Шеньяң
|Shenyang
|43 746 323
|147 451
|296,68
|-
|16
|Циңхай
|Qinghai
|青海
|Синиң
|Xining
|5 626 722
|720 459
|7,81
|-
|17
|Шанси
|Shanxi
|山西;
|Тайюан
|Taiyuan
|37 327 378
|204 846
|182,22
|-
|18
|Шандуң
|Shandong
|山东
|Дзинан
|Jinan
|95 793 065
|156 219
|613,20
|-
|19
|Шэньси
|Shaanxi
|陕西;
|[[Сиань]]
|Xi’an
|35 712 111
|149 708
|238,55
|-
|20
|Сычуань
|Sichuan
|四川
|[[Чеңду]]
|Chengdu
|80 418 200
|491 146
|163,74
|-
|21
|Юннан
|Yunnan
|云南
|Кунминг
|Kunming
|45 966 239
|388 610
|118,28
|-
|22
|Джедзян
|Zhejiang
|浙江
|Хаңджоу
|Hangzhou
|54 426 891
|106 078
|513,08
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Ҡытай контроле аҫтында булған провинция &lt;br&gt; (сәйәси торошо билдәләнмәгән)
|-
|23
|[[Тайвань]]
|Taiwan
|台湾
|[[Тайбэй]]
|Taipei
|23 069 345&lt;ref&gt;[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 Official National Statistics Taiwan estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }}&lt;/ref&gt;
|36 178
|637,66
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Автономиялы райондар
|-
|24
|Гуанси-Чжуан автономиялы районы
|Guangxi
|广西
|Нанниң
|Nanning
|46 026 629
|235 001
|195,86
|-
|25
|Эске Монголия автономиялы районы (Эске Монголия)
|Inner Mongolia
|内蒙古
|Хух-Хото
|Hohhot
|24 706 321
|1 181 104
|20,92
|-
|26
|Нинся-Хуэй автономиялы районы
|Ningxia
|宁夏
|Йинчуан
|Yinchuan
|6 301 350
|52 188
|120,74
|-
|27
|Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы
|Xinjiang
|新疆
|Урумчи
|Urumqi
|21 813 334
|1 743 441
|12,51
|-
|28
|Тибет автономиялы районы
|Tibet
|西藏
|Лхаса
|Lhasa
|3 002 166
|1 178 441
|2,55
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Үҙәккә бойһонған ҡалалар
|-
|29
|[[Пекин]]
|Beijing
|北京
|
|
|19 612 368
|16 808
|1166,85
|-
|30
|Чунцин
|Chongqing
|重庆
|
|
|28 846 170
|82 403
|350,06
|-
|31
|[[Шанхай]]
|Shanghai
|上海
|
|
|23 019 148
|6 500
|3541,41
|-
|32
|[[Тяньцзинь]]
|Tianjin
|天津
|
|
|12 938 224
|11 943
|1083,33
|-
!colspan=&quot;9&quot; |Махсус административ райондар
|-
|33
|[[Гонконг]]
|Hong Kong (Xianggang)
|香港
|
|
|6 864 346&lt;ref&gt;[[Гонконг]]&lt;/ref&gt;
|1 095
|6268,81
|-
|34
|[[Макао|Макао (Аомен)]]
|Macau (Àomén)
|澳门
|
|
|541 200&lt;ref&gt;[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2009Q3.aspx Estimates of population]&lt;/ref&gt;
|27
|20 044,44
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
| ||Барлығы||  ||  ||  ||  ||1 363 249 758||9 662 593||141,09
|}

== Халҡы ==
[[Файл:China-demography.png|мини|справа|250px|ҠХР-ҙың демографик үҫеше]]
Ҡытайҙа үҙ мәҙәниәте, йолаһы, кейемдәре, күп осраҡта айырым теле булған бер нисә тиҫтә милләт халҡы йәшәй, шуларҙың 56-һы рәсми танылыу алған. Шулай ҙа уларҙың барыһы бергә илдә йәшәүселәрҙең ни бары 7 процентҡа яҡынын ғына тәшкил итә. Төп халыҡ — үҙҙәрен [[Хань (халыҡ)|хань]] тип атаусы ҡытайҙар. 2000 йылдың ноябрендә үткәрелгән иҫәп алыу буйынса улар абсолют күпселек йәғни 1 137 386 112 кеше. 2010 йылғы VI иҫәп алыу буйынса, континентта йәшәүселәрҙең һаны 1 млрд 339 млн 724 мең 852 кеше. Был шарттарҙа Ҡытай Коммунистар партияһы ғаиләне планлаштырыу буйынса ҡатғи сәйәсәт алып бара. Был бигерәк тә эшсе ҡулдар талап ителгән ауыл ерендә ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.

[[Ир]]ҙәрҙең [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙар менән нисбәте — 106,74:100 (сағыштырыу өсөн донъя буйынса 101,44:100). Дөйөм алғанда, ҡатын-ҡыҙҙарҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо ирҙәргә ҡарағанда күберәк, бөтә илдә ул 71 йәшкә тиң.

Ҡалала йәшәүселәр тәүге тапҡыр 2011 йылда бар халыҡтың 51,27 процентын тәшкил итте.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
'''1953-2010 йылдарҙағы Ҡытай халҡының милли яҡтан бүленеше'''
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Халыҡ
! colspan=&quot;2&quot; | 1953 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 1964 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 1982 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 1990 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 2000 йылғы иҫәп алыу
! colspan=&quot;2&quot; | 2010 йылғы иҫәп алыу [http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls]
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
! Халыҡ һаны
! %
|-
| [[Хань (халыҡ)|Ханьдар]]
| align=&quot;right&quot; | 547 283 057
| align=&quot;right&quot; | 93,94
| align=&quot;right&quot; | 651 296 368
| align=&quot;right&quot; | 94, 22
| align=&quot;right&quot; | 936 703 824
| align=&quot;right&quot; | 93,30
| align=&quot;right&quot; | 1 042 482 187
| align=&quot;right&quot; | 91,96
| align=&quot;right&quot; | 1 159 400 000
| align=&quot;right&quot; | 91,59
| align=&quot;right&quot; | 1 225 932 641
| align=&quot;right&quot; | 91,51
|-
| Аҙ халыҡтар
| align=&quot;right&quot; | 35 320 360
| align=&quot;right&quot; | 6,06
| align=&quot;right&quot; | 39 883 909
| align=&quot;right&quot; | 5,78
| align=&quot;right&quot; | 67 233 254
| align=&quot;right&quot; | 6,70
| align=&quot;right&quot; | 91 200 314
| align=&quot;right&quot; | 8,04
| align=&quot;right&quot; | 106 430 000
| align=&quot;right&quot; | 8,41
| align=&quot;right&quot; | 113 792 211
| align=&quot;right&quot; | 8,49
|-
| Джуандар
| align=&quot;right&quot; | 6 611 455
| align=&quot;right&quot; | 1,13
| align=&quot;right&quot; | 8 386 140
| align=&quot;right&quot; | 1,21
| align=&quot;right&quot; | 13 378 000
| align=&quot;right&quot; | 1,32
| align=&quot;right&quot; | 15 489 630
| align=&quot;right&quot; | 1,37
| align=&quot;right&quot; | 16 178 811
| align=&quot;right&quot; | 1,28
| align=&quot;right&quot; | 16 926 381
| align=&quot;right&quot; | 1,26
|-
| Манжурҙар
| align=&quot;right&quot; | 2 418 931
| align=&quot;right&quot; | 0,42
| align=&quot;right&quot; | 2 695 675
| align=&quot;right&quot; | 0,39
| align=&quot;right&quot; | 4 299 159
| align=&quot;right&quot; | 0,42
| align=&quot;right&quot; | 9 821 180
| align=&quot;right&quot; | 0,87
| align=&quot;right&quot; | 10 682 263
| align=&quot;right&quot; | 0,84
| align=&quot;right&quot; | 10 387 958
| align=&quot;right&quot; | 0,78
|-
| Хуэйҙар
| align=&quot;right&quot; | 3 559 350
| align=&quot;right&quot; | 0,61
| align=&quot;right&quot; | 4 473 147
| align=&quot;right&quot; | 0,64
| align=&quot;right&quot; | 7 227 022
| align=&quot;right&quot; | 0,71
| align=&quot;right&quot; | 8 602 978
| align=&quot;right&quot; | 0,76
| align=&quot;right&quot; | 9 816 802
| align=&quot;right&quot; | 0,78
| align=&quot;right&quot; | 10 586 087
| align=&quot;right&quot; | 0,79
|-
| Мяо халҡы
| align=&quot;right&quot; | 2 511 339
| align=&quot;right&quot; | 0,43
| align=&quot;right&quot; | 2 782 088
| align=&quot;right&quot; | 0,40
| align=&quot;right&quot; | 5 036 377
| align=&quot;right&quot; | 0,50
| align=&quot;right&quot; | 7 398 035
| align=&quot;right&quot; | 0,65
| align=&quot;right&quot; | 8 940 116
| align=&quot;right&quot; | 0,71
| align=&quot;right&quot; | 9 426 007
| align=&quot;right&quot; | 0,70
|-
| [[Уйғырҙар]]
| align=&quot;right&quot; | 3 640 125
| align=&quot;right&quot; | 0,62
| align=&quot;right&quot; | 3 996 311
| align=&quot;right&quot; | 0,58
| align=&quot;right&quot; | 5 986 869
| align=&quot;right&quot; | 0,59
| align=&quot;right&quot; | 7 214 431
| align=&quot;right&quot; | 0,64
| align=&quot;right&quot; | 8 399 393
| align=&quot;right&quot; | 0,66
| align=&quot;right&quot; | 10 069 346
| align=&quot;right&quot; | 0,75
|-
| Туцзя ар халҡы
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; | 524 755
| align=&quot;right&quot; | 0,07
| align=&quot;right&quot; | 2 834 732
| align=&quot;right&quot; | 0,28
| align=&quot;right&quot; | 5 704 223
| align=&quot;right&quot; | 0,50
| align=&quot;right&quot; | 8 028 133
| align=&quot;right&quot; | 0,63
| align=&quot;right&quot; | 8 353 912
| align=&quot;right&quot; | 0,62
|-
| И халҡы
| align=&quot;right&quot; | 3 254 269
| align=&quot;right&quot; | 0,56
| align=&quot;right&quot; | 3 380 960
| align=&quot;right&quot; | 0,49
| align=&quot;right&quot; | 5 457 251
| align=&quot;right&quot; | 0,54
| align=&quot;right&quot; | 6 572 173
| align=&quot;right&quot; | 0,58
| align=&quot;right&quot; | 7 762 286
| align=&quot;right&quot; | 0,61
| align=&quot;right&quot; | 8 714 393
| align=&quot;right&quot; | 0,65
|-
| [[Монголдар]]
| align=&quot;right&quot; | 1 462 956
| align=&quot;right&quot; | 0,25
| align=&quot;right&quot; | 1 965 766
| align=&quot;right&quot; | 0,58
| align=&quot;right&quot; | 3 381 000
| align=&quot;right&quot; | 0,33
| align=&quot;right&quot; | 4 806 849
| align=&quot;right&quot; | 0,42
| align=&quot;right&quot; | 5 813 947
| align=&quot;right&quot; | 0,46
| align=&quot;right&quot; | 5 981 840
| align=&quot;right&quot; | 0,45
|-
| Тибеттар
| align=&quot;right&quot; | 2 775 622
| align=&quot;right&quot; | 0,48
| align=&quot;right&quot; | 2 501 174
| align=&quot;right&quot; | 0,36
| align=&quot;right&quot; | 3 874 035
| align=&quot;right&quot; | 0,38
| align=&quot;right&quot; | 4 593 330
| align=&quot;right&quot; | 0,41
| align=&quot;right&quot; | 5 416 021
| align=&quot;right&quot; | 0,43
| align=&quot;right&quot; | 6 282 187
| align=&quot;right&quot; | 0,47
|-
| Буй халҡы
| align=&quot;right&quot; | 1 247 883
| align=&quot;right&quot; | 0,21
| align=&quot;right&quot; | 1 348 055
| align=&quot;right&quot; | 0,19
| align=&quot;right&quot; | 2 122 389
| align=&quot;right&quot; | 0,21
| align=&quot;right&quot; | 2 545 059
| align=&quot;right&quot; | 0,22
| align=&quot;right&quot; | 2 971 460
| align=&quot;right&quot; | 0,23
| align=&quot;right&quot; | 2 870 034
| align=&quot;right&quot; | 0,21
|-
| Корейҙар
| align=&quot;right&quot; | 1 120 405
| align=&quot;right&quot; | 0,19
| align=&quot;right&quot; | 1 339 569
| align=&quot;right&quot; | 0,19
| align=&quot;right&quot; | 1 766 439
| align=&quot;right&quot; | 0,17
| align=&quot;right&quot; | 1 920 597
| align=&quot;right&quot; | 0,17
| align=&quot;right&quot; | 1 923 842
| align=&quot;right&quot; | 0,15
| align=&quot;right&quot; | 1 830 929
| align=&quot;right&quot; | 0,14
|-
| Башҡалар
| align=&quot;right&quot; | 6 718 025
| align=&quot;right&quot; | 1,15
| align=&quot;right&quot; | 7 015 024
| align=&quot;right&quot; | 1,01
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; | 16 531 829
| align=&quot;right&quot; | 1,46
| align=&quot;right&quot; | 20 496 926
| align=&quot;right&quot; | 1,62
| align=&quot;right&quot; | 22 363 137
| align=&quot;right&quot; | 1,67
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! align=&quot;left&quot; | Бөтәһе, ҠХР
! colspan=&quot;2&quot; | 582 603 417
! colspan=&quot;2&quot; | 694 581 759
! colspan=&quot;2&quot; | 1 008 175 288
! colspan=&quot;2&quot; | 1 133 682 501
! colspan=&quot;2&quot; | 1 265 830 000
! colspan=&quot;2&quot; | 1 339 724 852
|}

== Сит илдәр менән мөнәсәбәте ==

=== Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәр ===

==== Башҡортостан Республикаһы менән хеҙмәттәшлек ====
Һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәр раҫлауынса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Башҡортостандың сауҙа партнерҙары араһында бишенсе урынды алып тора. Мәҫәлән, 2014 йылда республиканың Ҡытай менән тышҡы сауҙа әйләнеше 685,1 миллион доллар тәшкил иткән, ошо сумманың 79 проценты (541,5 миллион доллар) экспорт тауарҙарына тура килә. Башҡортостандан Ҡытайға турбореактив двигателдәр, нефть һәм нефть продукцияһы, химия сәнәғәте продукцияһы, вертолеттар, көкөрт, бал һәм башҡа тауарҙар оҙатыла. Ә Ҡытайҙан насостар, электр ҡорамалдары, пластмасса әйберҙәр, торбалар, консерваланған йәшелсә һәм еләк-емеш, аяҡ кейемдәре һәм башҡа продукция килтерелә. [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Хэйлунцзян, Ляонин һәм [[Цзянси]] провинциялары хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек тураһында бер нисә килешеү төҙөлгән.

2015 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһы һәм Хэйлунцзян провинцияһының ҙурлығы һәм бар яҡтан әһәмиәт-мөһимлеге менән икенсе ҡалаһы булған Цицикар араһында туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырылды.&lt;ref name=&quot;ГПБ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/790875/ Өфө менән Цицикар туғандаш ҡалалар тип иғлан ителде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь]&lt;/ref&gt;

* 2015 йылдың 28 ноябрендә [[Өфө]] һәм Хэйлунцзян провинцияһының Цицикар ҡалаһы араһында туғанлашыу хаҡында Меморандумға ҡул ҡуйылды.&lt;ref name=&quot;ГПБ&quot; /&gt;
* «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың 30 ноябрендә Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә [[Башҡортостан]] менән таныштырыу сараһы уҙҙы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/790774/ Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә Башҡортостан менән таныштырыу сараһы уҙҙы — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 ноябрь]&lt;/ref&gt;. Унда ҡатнашҡан эшлекле даирә вәкилдәренә һәм рәсми кешеләргә республиканың сәнәғәт һәм туристик мөмкинлектәре хаҡында киң мәғлүмәт бирелде. Сарала билдәләнеүенсә, алдағы осорҙа 10-дан ашыу проектты тормошҡа ашырыу, шул иҫәптән Башҡортостанда металлургия заводы, ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү, аҙыҡ-түлек етештереү, төҙөлөш материалдары предприятиеларын төҙөү ҡаралған. Бынан тыш, Ҡытай эшҡыуарҙары мәҙәни үҙәктәр, сауҙа йорттары һалырға тәҡдим итә. Ошо проекттарҙың күбеһе 2016 йылда ғәмәлгә ашырыла башлаясаҡ.
* 2015 йылдың 10-11 ноябрендә Башҡортостанда Ҡытайҙың Ляонин провинцияһының рәсми делегацияһы эш сәфәре менән булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/782778/ Өфөгә Ҡытайҙың Ляонин провинцияһы делегацияһы килде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 10 ноябрь]&lt;/ref&gt;.
* 2015 йылдың 5-6 ноябрендә [[Өфө]]лә [[Башҡортостан]]да Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре үткәрелде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/780533-bashkiriya-v-dni-ekonomiki-i-kultury-tszyansi-primet-bolee-200-gostey-iz-kitaya/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 ноябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Уның барышында [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы [[Цзянси]] провинцияһының Халыҡ хөкүмәте араһында хеҙмәттәшлекте киңәйтеү тураһында килешеүгә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/780854-bashkortostan-i-tszyansi-realizuyut-20-sovmestnykh-proektov/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; һәм республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән Цзянси провинцияһының Туристик үҫеш комиссияһы араһында туризм өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү хаҡында меморандумға ҡул ҡуйылды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/780803/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]&lt;/ref&gt;. Провинция губернаторы Лу Синьше етәкселегендәге рәсми делегация вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/781607/ Цзянси провинцияһы вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]&lt;/ref&gt;, ә ике яҡтың эшҡыуарҙары үҙ-ара файҙалы булған төрлө һөйләшеүҙәр үткәрҙе&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/781016-bashkirskie-i-kitayskie-predprinimateli-proveli-delovye-vstrechi/?sphrase_id=789206 Башкирские и китайские предприниматели провели деловые встречи — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Цзянси иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре барышында шулай уҡ баш ҡалала төҙөләсәк «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эш үҙәгенең нигеҙ ташы һалынды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/781412/ «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эшлекле үҙәгенә нигеҙ ташы һалынды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]&lt;/ref&gt;.
* 2015 йылдың 21 сентябрендәге Ҡытай Халыҡ Республикаһына эш сәфәре барышында Башҡортостандың рәсми делегацияһы Ляонин провинцияһында республика менән таныштырыу үткәрҙе. Был сарала машиналар эшләү, нефть сығарыу һәм уны эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш тармаҡтарында мәшғүл булған эре компаниялар вәкилдәре ҡатнашты. Башҡортостан һәм Ляонин хөкүмәттәре ике яҡтың эшлекле даирәләрен үҙ-ара хеҙмәттәшлек мөмкинселектәрен өйрәненеүҙә һәм тәғәйен сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа киләсәктә әүҙемерәк булырға саҡырҙы. Был эшмәкәрлеккә булышлыҡ итеү йөҙөнән ике төбәк хөкүмәттәре ҡарауы аҫтында [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[ҡытай теле|ҡытай телдәрендә]] инвестиция мәсәләләренә ҡағылған уртаҡ сайт булдырыу планлаштырыла. Ул тауар әйләнеше һәм капитал һалымдар күләмен арттырыу буйынса көнүҙәк тәҡдимдәрҙе туплаясаҡ үҙ-ара файҙалы мәғлүмәттәр майҙансығы буласаҡ тип күҙаллана&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/765463-bashkortostan-i-kitayskaya-provintsiya-lyaonin-sozdadut-edinyy-investitsionnyy-sayt/ Башкортостан и китайская провинция Ляонин создадут единый инвестиционный сайт — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 сентябрь]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Барлукова О. Д. Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества (последняя четверть ХХ века): монография / ФГОУ ВПО «Бурятская ГСХА им. В. Р. Филиппова». — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2008. — 115 с.{{ref-ru}}
* Барлукова О. Д. Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества // Вестник БГУ. — Улан-Удэ: Издательство БГУ, 2012. — Вып. 6а. — С. 144—147.{{ref-ru}}
* Барлукова О. Д. Образование и интеллигенция в Китае: социально-философский анализ: монография / М-во сельского хоз-ва Российской Федерации? ФГБОУ ВПО «Бурятская гос. сельско-хозяйственная акад. им. В. Р. Филиппова». — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2013. — 103 с. — ISBN 978-5-8200-0305-9.{{ref-ru}}
* Барлукова О. Д. Условия и факторы трансформации интеллигенции в период модернизации китайского общества (последняя четверть XX в.) // Вестник Томского государственного университета. — Томск: ТГУ, 2014. — № 382. — С. 51-60.{{ref-ru}}
* Чжан Би Юй. Тенденции развития туристического комплекса Китая. — Москва, 2015. — 200 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:China}}
{{Wikiatlas|the People's Republic of China}}
* [http://ru.china-embassy.org/rus Посольство КНР в РФ]
* [http://www.russia.org.cn/rus Посольство России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415010655/http://www.russia.org.cn/rus/ |date=2015-04-15 }}
* [http://russian.people.com.cn Жэньминь Жибао онлайн]
* [http://www.russian.xinhuanet.com/russian/index.htm Агентство Синьхуа]
* [http://russian.cri.cn Международное радио Китая]
* [http://russian.china.org.cn/russian/index.htm Китайский информационный Интернет-центр]
* [http://bigchina.ru/ Каталог сайтов о Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423071604/http://www.bigchina.ru/ |date=2012-04-23 }}

{{Navboxes (beta)
|navbar     = plain
|state      = collapsed
|title      = Ҡытай
|titlestyle = background:{{цвет|Китай}}
|list       = {{Азия илдәре}}
{{ШОС}}
{{G20}}
{{БРИКС}}
}}
{{вс}}
{{Һайланған мәҡәлә|География}}

[[Категория:Ҡытай| ]]
[[Категория:Социалистик илдәр]]</text>
      <sha1>oso7ia5pjwyef2dtndd1svms7hx1oye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8085</id>
    <revision>
      <id>1300269</id>
      <parentid>1278722</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T08:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15503" sha1="hfu88qkhqx2bq72oge50tm9whf5147e" xml:space="preserve">[[File:Zajnab biisheva.jpg|235px|thumb|upright|Зәйнәб Биишева]]
{{Ук}}
{{ФШ|Биишева}}
[[Рәсем:Zajnab1.jpg |thumb|right|Зәйнәб Биишева беренсе Президент [[Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы|Мортаза Рәхимов]] менән]]

'''Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы''' ([[2 ғинуар]] [[1908 йыл]] — [[24 август]] [[1996 йыл]]) — [[башҡорт әҙәбиәте|башҡорт прозаигы]], [[Шиғриәт|шағир]], [[драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы]] (1990), [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1968), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1960, 1968, 1976) кавалеры.

== Биографияһы ==
Зәйнәб Абдулла ҡыҙы Биишева 1908 йылдың 2 ғинуарында Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе&lt;ref&gt;хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]&lt;/ref&gt; [[Туйөмбәт]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһенән бик йәшләй етем ҡала.

[[Ырымбур башҡорт педагогия техникумы]]н тамамлай. 1929—1931 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Темәс ауылында уҡытыусы булып эшләй.
Уҡытыусылар квалификацияһын күтәреү курстарын тамамлағас (1931) — [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] һәм [[Аманат (журнал)|«Пионер»]] журналының мөхәррире. Был журналда уның беренсе хикәйәһе баҫылып сыға.
«Партизан малай» исемле беренсе китабы 1942 йылда баҫыла.

1941 йылдан КПСС, 1949 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.

1951 йылдан алып профессиональ яҙыусы.

1996 йылдың 24 авгусында [[Өфө]] ҡалаһында вафат була.

== Ижады ==
Беренсе яҙған хикәйәһе 1930 йылда &quot;Гөрләүектәр араһында&quot;исеме менән &quot;Октябрь&quot; журналында сығарыла.
1942 йылда &quot;Партизан малай&quot; повесын баҫтыра.
60-лап китабы [[Рәсәй]]ҙең һәм донъяның төрлө телдәрендә нәшер ителә. 1968 йылда «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында» романдары өсөн [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ була.

Башта ул балалар яҙыусыһы булараҡ таныла. Балалар өсөн хикәйәттәр, шиғырҙар, әкиәттәр ижад итә. «Дуҫ булайыҡ», &quot;Ҡояш нимә тине&quot;, &quot;Башаҡ&quot;,«Көнһылыу», «Гөльямал», «Сәйер кеше», &quot;Өмөт бөрөләре&quot;, «Уйҙар, уйҙар…» һымаҡ заман өсөн бик тә актуаль повестар яҙа. «Мөхәбәт һәм нәфрәт», «Нәҙер», «Тылсымлы ҡурай» исемле сәхнә әҫәрҙәре яҙа.
&quot;Салауат монологы&quot;, &quot;Имән&quot; поэмалары авторы.

=== «Яҡтыға» трилогияһы ===
«Яҡтыға» трилогияһы — тарихи-революцион әҫәр. Өс китап-романдан тора: «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында», «Емеш». Ваҡиғалар төп героиня Гөлйемеш-Емеш исемле ҡыҙ тарафынан һөйләнелә.
Емештең әсәһе Сәғүрә үлеп ҡалғас, ҡыҙҙың ике апаһы — Бибеш, Йәнеш һәм ағаһы Иштуған өсөн яңы тормош, бер үк ваҡытта ауырлыҡтар башлана. Атаһы Байгилде күрше ауылдан Сәрбиямал исемле, үҙенең балалары булмаған уҫал, үҙ һүҙле ҡатынды балаларына үгәй әсәй итеп алып ҡайта. Сәрбиямал үҙе әсә булып ҡарамаған, был тойғоно татымаған кеше — балаларға артыҡ уҫал, талапсан була. Үҫмерлектән яңы сығып килгән Бибеште күрше ауылға оло ғына кешегә, Хөснөлхаҡҡа кейәүгә, уҫал ҡәйнә янына көсләп бирәләр. Өйҙә ҡалған өс балаға ла «көн» булмай. Аҙаҡ үгәй әсә, Байгилдене өгөтләп, ғаиләһе менән үҙ ауылына күсереп алып ҡайтыуға өлгәшә. Бына ошондағы кәмһетелеүҙәр (бигерәк тә, бай балалары тарафынан), «килмешәк» тип атауҙарын кескәй Емеш ауыр кисерә һәм беренсе китаптың да исемен тап «Кәмһетелгәндәр» тип аталыуы осраҡлы түгел. Бында шулай уҡ үгәй әсәнең Әхмәтша исемле ҡомһоҙ бер бай менән атаһына хыянат итеүе, Иштуғандың Айһылыу исемле ҡыҙҙы урлап китеүен, апаһы Йәнеш менән Сәрбиямал тарафынан ҡыйырһытылыуҙары хаҡында ла һүҙ бара.

Икенсе китап «Оло Эйек буйында» — был Емештәрҙең йәшәгән ауылы, исеменән үк күренеүенсә Оло Эйек исемле йылға буйында йәшәүҙәре хаҡында һүҙ бара. Китаптың башында уҡ, аҡтар тарафынан Йәнешкә снаряд ярсығы тейеп үлә, атаһы ла үлеп ҡала. Уларҙың артынса уҡ ағаһы менән еңгәһе Ҡыҙыл армияһы сафында ҡайтып төшәләр һәм Емеш Бибештәрҙә ваҡытлыса йәшәй башлай. Апаһы менән йәшәгән осорҙа Емеш ҡоҙағыйы Таибә әбейҙең оло йөрәкле, ҡыйыу, тормош ауырлыҡтарына баҙап ҡалмаған, уңған кеше-әсә икәнен аңлай.

Өсөнсө китап — «Емеш» — төп героиняның балалыҡ осоронан сығып, тормошҡа яңыса бағыуы, ауылда ағаһы Иштуғандар тарафынан асылған мәктәптә уҡыуы, һуңынан Ырымбурға китеп педучилищела уҡыуы, унда яңы дуҫтар табыуы, Байрас менән беренсе мөхәббәт тарихы ла яҙыла.

=== Башҡа әҫәрҙәре ===
* «Кәмһетелгәндәр» романы
* «Оло Эйек буйында» романы
* «Емеш» романы
* «Уйҙар, уйҙар» повесы
* «Дуҫ булайыҡ» повесы

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре==
* [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] 
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт Грамотаһы.
* өс [[«Почёт Билдәһе» ордены]]. 
* Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (1990).

== Хәтер ==
2016 йылдың 14 октябрендә Өфөлә Октябрь проспектындағы аллеяла Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваға һәйкәл асылды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/908703/ Өфөлә Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваға тантаналы рәүештә һәйкәл асылды. {{Башинформ}}, 2016, 14 октябрь]{{V|14|10|2016}}&lt;/ref&gt;.

[[1992]] йылда «Башҡортостан» киностудияһы тарафынан «Зәйнәб Биишева», [[2008]] йылда яҙыусының 100 йыллығына ҡарата «Беҙҙең Зәйнәб» исемле документаль фильмдар төшөрөлә (режиссёр, сценарий авторы Ә. Абдразаҡов).

Зәйнәб Биишева исемен йөрөтәләр:
* [[«Китап» нәшриәте]];
* [[Өфө]]лә урам;
* Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы. 2012 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]] [[Стәрлетамаҡ]] филиалына үҙгәртелгән.
* [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылында дөйөм белем биреү мәктәбе.
* [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Әҙәби премия]] — Күгәрсен районы хакимиәте һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның 1999 йылда берлектә булдырған премияһы.
* Күгәрсен районы Туйөмбәт ауылында яҙыусының йорт-музейы эшләй.
* «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева төрки донъяһының бөйөк ҡатын-ҡыҙҙары исемлегенә индерелгән&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/733696/|title=''Аралбаева Ләйлә.'' Башҡорт яҙыусыһы төрки донъяһының бөйөк ҡатын-ҡыҙҙары исемлегенә индерелгән|date=2015-05-28|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-05-29}}&lt;/ref&gt;.
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әминев Тельман Ғәзиз улы]];
* [[Әминев Юлай Ғәзиз улы]]

== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 121-122 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Дом, в котором жила Биишева З. А. Коммунистическая улица, 71''.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2232-biisheva-z-jn-b-abdulla-y-y}}
* Вахитов Ә. Башҡортостандың беренсе халыҡ яҙыусыһы // Ағиҙел, 2013, 1-се һан.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* {{БЭ2013|/82599}}{{V|15|08|2022}}
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3410 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3411 рус телендәге әҫәрҙәре]
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3413 башҡа телдәрҙәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [http://www.yeshlek-gazeta.ru/2008/02/07/b1257jj1257k-z1241jjn1241b-biisheva.html Бөйөк Зәйнәб Биишева. Саимә FИЗЗӘТУЛЛИНА. Йәшлек гәзите. 7 февраля 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322000545/http://www.yeshlek-gazeta.ru/2008/02/07/b1257jj1257k-z1241jjn1241b-biisheva.html |date=2015-03-22 }}
* [http://bashqort.com/home/172-dus-bulajyk «Дуҫ булайыҡ» — Повесть — Зәйнәб Биишева. Башҡорт. Com сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305103256/http://bashqort.com/home/172-dus-bulajyk |date=2016-03-05 }}
* [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7383-utly-telle-izhad.html Һутлы телле ижад. Марат ЗӘЙНУЛЛИН. «Башҡортостан» гәзите, 25.02.2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306200243/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7383-utly-telle-izhad.html |date=2016-03-06 }}
* [http://vk.com/albums-50598475#/club50598475 «Бәйләнештә» селтәрендә «Зәйнәб Биишева-Зайнаб Биишева» берләшмәһе]

{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}
{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}

{{навигация}}
{{библиоинформация}}

&lt;!-- [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
--&gt;

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ яҙыусылары]]
[[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Зәйнәб Биишева]]
[[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Аманат» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>hfu88qkhqx2bq72oge50tm9whf5147e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баязит Бикбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8498</id>
    <revision>
      <id>1300256</id>
      <parentid>1280974</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T04:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13171" sha1="5bjekff6j4x8qq75l1t843ljjz2ugsp" xml:space="preserve">
{{Яҙыусы
| Исеме= Баязит Бикбай
| Рәсеме = BBikbai.png
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Баязит Ғаяз улы Бикбаев
| Башлыҡ=Яҙыусы
| Псевдонимдары=
| Тыуыу датаһы= 9.01.1909 
| Тыуған урыны= {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} [[Ырымбур өйәҙе]] [[Яңы Ҡалта|Ҡалта]] ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың {{ТУ|Көйөргәҙе районы}} [[Яңы Ҡалта]] ауылы)
| Вафат булыу датаһы=  2.09.1968 
| Вафат булған урыны= [[Башҡорт АССР-ы]]&lt;br&gt; {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы 
|Гражданлығы       = {{Рәсәй империяһы}}&lt;br&gt; {{USSR}}
| Белеме= 
| Йүнәлеше=
| Һөнәре= [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[драма (жанр)|драматург]]
|Наградалары = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени|}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта|}}
{{!}}}
| Премиялары= {{СЮП}}
| Бүләктәре= [[Рәсем:Znakpocheta2.jpg|50px]]
| Имзаһы= 
}}
{{Фамилиялаш|Бикбаев}}
'''Баязит Бикбай''' ([[9 ғинуар]] [[1909 йыл]] — [[2 сентябрь]] [[1968 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик, [[драма (жанр)|драматург]]. [[1934 йыл]]дан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1970). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1955) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1939) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Баязит Бикбай (тулы исеме — Баязит Ғаяз улы Бикбаев) 1909 йылдың 9 ғинуарында Ырымбур өйәҙенең Ҡалта ауылында тыуған. 1929 йылда [[Ырымбур башҡорт педагогия техникумы|Ырымбур педагогия техникумын]] тамамлай.

Унан һуң [[Туймазы районы]]ның «Ленин юлы» гәзитендә яуаплы секретарь булып эшләй. Артабан ул [[Өфө]]лә: «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзитендә бүлек мөдире. «[[Ағиҙел (журнал)|Октябрь]]» журналында яуаплы сәркәтиб, китап нәшриәтендә, [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда, Яҙыусылар союзында вазифалы эштәр башҡара.

Баязит Бикбай — шағир, драматург, прозаик һәм публицист. [[1932 йыл]]да беренсе шиғырҙар йыйынтығы сыға. Унан һуң бер бер артлы «Урман артында», «Яҡты ер» тигән китаптары донъя күрә.
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында, сәләмәтлеге насар булыу сәбәпле, фронтҡа алынмай. 1941 — 1942 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзына етәкселек итә. Бер үк ваҡытта ул һуғыш йылдары ауазы булып яңғыраған шиғырҙарын яҙа.

[[1937 йыл]]дан Баязит Бикбай драматургия өлкәһендә бик уңышлы эшләй. Беренсе драма әҫәре — «Ҡарлуғас» 1939 йылда яҙылып бөтә. Унан һуң «Ватан саҡыра», «Бер ғаилә балалары» бер шаршаулы пьесаларын яҙа. Музыка театрҙары өсөн яҙылған либреттолары уның ижадында күренекле урын биләй. [[Салауат Юлаев (опера)|«Салауат Юлаев»]] исемле беренсе башҡорт милли операһының либретто авторы.
Уның 40-тан ашыу китабы баҫылған. Толстой, Тургенев, Горький әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә итә.

Башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн ул [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары менән бүләкләнгән. [[1970 йыл]]да (үлгәндән һуң) [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ була.

Баязит Бикбай 1968 йылдың 2 сентябрендә вафат була, [[Өфө]]нөң мосолмандар зыяратында ерләнгән.
[[Файл:Баязит Бикбайға һәйкәл.jpg|мини|Баязит Бикбай һәйкәле]]
[[Файл:Яҙыу машинкаһы.jpg|мини|Музей экспонаты]]
[[Файл:Баязит Бикбай исемендәге музейҙа.jpg|мини|Яҙыусының биографияһы стендтарҙа ]]

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957)
* [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1969)

== Китаптары ==
* Үтеп барған көндәр. Шиғырҙар.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1932. — 40 бит. 
*  Урман артында. шиғырҙар.— Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте,
*  Яҡты ер. Шиғырҙар.— Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 
*	Һаумы, тормош! Шиғырҙар. Өфө. Башгосиздат, 1939, 80 бит (башҡорт телендә); 1942, 31 бит (рус телендә)
*	Жиргә дан! Шигырьләр . Казань, татгосиздат, 1941. 42 бит (татар телендә)
*	Утлы юлдар. Шиғырҙар. Өфө,  Башгосиздат, 1943.32 бит
*	Беҙҙең ҡала. Балалар өсөн шиғырҙар Өфө. Башгосиздат, 1944. 16 бит
*	Самолет бүләк иткән Хәбирйән. Өфө, Башгосидат, 1944. 20 бит
*	Ҡулъяулыҡ. Шиғырҙар. Өфө, Башгосиздат, 1945. 39 бит
*	Күгәрсендәр. Комедия. Өфө, Башгосиздат, 1946. 20 бит
*	Советтар союзы  геройы Ғәфиәт Арыҫланов. Өфө, Башгосидат, 1946, 40 бит.
*	Стихотворения, Уфа, Башгосиздат, 1949. 77 с (на русском языке)
*	Яңы шиғырҙар. Башгосиздат, 1951. 60 бит
*	Һайланма әҫәрҙәр.Шиғырҙар һәм драмалар. «Салауат Юлаев» поэмаһы. Өфө, Башгосиздат, 1952. 216 бит
*	Аҡселән ташҡанда. Роман. Өфө, Башкнигоиздат, 1958. 319 бит
*	Дорога. Лирика, драма («Салават»). Уфа. Башкнигоиздат, 1955. 226 с (на русском языке)
*	Һайланма әҫәрҙәр. Өфө, Башкнигоиздат, 1959. 492 бит
*	Алтын тамсы. Әкиәт. Өфө, Башкнигоиздат, 1960. 40 бит
*	Сатҡылар. Поэма һәм шиғырҙар. Өфө, Башкнигоизат. 1961. 102 бит (на башкирском языке); Искорки. 1961, 102 с (на русском языке)
*	Память. Стихи и поэмы. Уфа, Башкнигоиздат. 1962. 114 с (на русском языке)
*	Ленинды күргән малай. Өфө, Башкнигоиздат, 1962 .12 бит
*	Аҡсәскә. Повесть, хикәйәләр, очерктар. Өфө, Башкнигоиздат, 1963. 12 бит
*	Пьесалар. Өфө, Башкнигоиздат, 1964. 157 бит
*	Халыҡ йырсыһы Хәбир Ғәлимов. Өфө, Башкнигоиздат, 1965. 20 бит
*	Иртәнге нур.Шиғырҙар һәм поэмалар. Өфө, Башкнигоиздат, 1967. 127 бит
*	Тере шишмәләр. Автобиографик повесть. Өфө, Башкнигоиздат, 1968. 103 бит
*	Ҡош юлы. Шиғырҙар. Өфө, Башкнигоиздат, 1972. 63 бит
*	Ҡарлуғас. Музыкаль драма  3 актта. Өфө, Башгосиздат, 1939. 47 бит

== Хәтер ==
* 2009 йылда Көйөргәҙе районы хакимиәте Баязит Бикбай исемендәге премия булдыра.
* Көйөргәҙе районы Мораптал урта мәктәбенә Баязит Бикбай исеме бирелгән, бында яҙыусының музейы эшләй, ихатаһында бюст ҡуйылған. 
* Тыуған ауылындағы һәм республиканың башҡа торама пункттарындағы урамдар Б. Бикбай исемен йөрөтә. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|3|01|2019}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|3|01|2019}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|3|01|2019}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} {{V|3|01|2019}}
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 155-156 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Ленина улица, 47. Дом, где жил Баязит Бикбай''

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82610}}{{V|8|01|2022}}  

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
[[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйестәре]]
[[Категория:Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]]</text>
      <sha1>5bjekff6j4x8qq75l1t843ljjz2ugsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡалы (Баҡалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10342</id>
    <revision>
      <id>1300257</id>
      <parentid>1299588</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T05:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49118" sha1="g9weoznyfili8vsfony87y0skyshdi5" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Баҡалы
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Баҡалы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.176353
 | lon_deg                  = 53.802647
 | CoordAddon               = type:city_region:RU-BA
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Баҡалы районы
 | район в таблице          = Бакалинский район{{!}}Бакалинский
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Баҡалы ауыл советы
 | поселение в таблице      = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Андреев Александр Георгиевич
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = XVIII быуат
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1924 йыл
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]]
 | конфессиональный состав  =мосолман-сөнниҙәр, православтар 
 | этнохороним              = бакалинец, бакалинцы &lt;ref name=&quot;этнохороним&quot;&gt;{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}&lt;/ref&gt;
 | почтовый индекс          = 452650
 | телефонный код           = 34742
 | цифровой идентификатор   = 80207807001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001.

== Географик урыны һәм инфраструктураһы ==
Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан.

[[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй.

Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар.

== Тарихы ==
[[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән.

[[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел.

[[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән.

[[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр.

[[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың 
[[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған

[[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған.

[[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған.

[[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан.

[[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған.

[[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте.

Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә.

[[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була.

[[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән.

Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]].

[[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта.

[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы.

Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды.

[[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған.

Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1906 ||1200||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2400||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары ==
;Алты Советтар Союзы Геройы:
* [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]]
* [[Карманов Афанасий Георгиевич]]
* [[Нурҡаев Талип Латип улы]]
* [[Петров Михаил Петрович]]
* [[Соколов  Михаил Анисимович]]
* [[Утин Василий Ильич]]

;Дан орденының тулы кавалерҙары:
* [[Костин Яков Дмитриевич]]
* [[Туснолобов Степан Сергеевич]]
* [[Варфоломеев Василий Михайлович]]
* [[Зотов Виктор Никифорович]]

* [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған.

* [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980).
* [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
* [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант&lt;ref&gt;[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы.  [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019).

== Хәтер ==
Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты.

== Иҫтәлекле урындары ==
Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле.

== Рәүиз мәғлүмәттәре ==

=== 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары ===
* [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баҡалы районы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80626}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Bakal-stub}}
{{Баҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Баҡалы районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>g9weoznyfili8vsfony87y0skyshdi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25005</id>
    <revision>
      <id>1300270</id>
      <parentid>1019808</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T09:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8585" sha1="ebqbkzee4ds5zcl4bm777tafg1nii1e" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              =  Әнүәр Бикчәнтәев
| Рәсеме             = А. Бикчентаев.jpg
| Киңлек= 200px
| Ҡултамғаһы          = 
| Тыуған ваҡыттағы исеме = Бикчәнтәев&lt;br /&gt;
Әнүәр Һаҙый улы
| Тыуыу датаһы    = 21.09.1913
| Тыуған урыны   = {{ТУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы
| Вафат булыу датаһы =   18.05.1989
| Вафат булған урыны = {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы
| Гражданлығы = [[СССР]]
| Эшмәкәрлек төрө = [[Проза|Яҙыусы]]
| Дебют = «Красные маки» (1944)
|Премиялары = {{СЮП|1974}}
|  Наградалары = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Октябрьской Революции}}{{!!}} {{Орден Красного Знамени|1942}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 1 степени|1985}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени|1945}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды|1944}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта}}
{{!}}-
{{!}} {{Заслуженный работник культуры РСФСР}}
{{!}}}
| Викикитапхана =
}}
{{фамилиялаш|Бикчәнтәев}}
'''Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы''' ([[21 сентябрь]] [[1913 йыл]] — [[18 май]] [[1989 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, 1941 йылдан КПСС, 1947 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (1974) һәм республика комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге]] (1967) премиялар лауреаты. Октябрь Революцияһы (1972), [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1963) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Әнүәр Һаҙый улы Бикчәнтәев 1913 йылдың 4 октябрендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуа.
1931 йылда Ырымбур педтехникумын тамамлай. 1931—1932 йылдарҙа Архангельск ҡалаһында ете йыллыҡ мәктәптә—завуч, Алыҫ Көнсығыштағы Мазанов районының Яңы Уфа ауылында уҡытыусы була.

1933 йылда Өфөгә ҡайта һәм «Коммуна» газетаһында эшләй. 1935—1936 йылдарҙа [[Ҡыҙыл Армия]] сафында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

Ҡыҙыл Байраҡ&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|10049736|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;, Ҡыҙыл Йондоҙ&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|31048103|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;, I&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1518037096|title=Карточка награждённого}}&lt;/ref&gt; һәм II&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|42586387|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt; дәрәжә Ватан һуғышы ордендары һәм бер нисә миҙал менән бүләкләнә.

1945—1947 йылдарҙа «[[Совет Башҡортостаны (гәзит)|Совет Башҡортостаны]]» газетаһында эшләй. 1954—1956 йылдарҙа Әнүәр Бикчәнтәев М. Горький исемендәге әҙәбиәт институты ҡаршыһындағы Юғары курста уҡый һәм бер үк ваҡытта әҙәбиәт институтының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.

Әҙәби ижад юлында Әнүәр Бикчәнтәев бик күп [[хикәйә]]ләр, повестар, [[роман]]дар ижад итте. Уның «Бөркөт һауала үлә», «Ҙур оркестр» повестары, «Ҡарасай юлы», «Ожмах вәғәҙә итмәйем» романдары киң билдәле.
[[Файл:Конверт Анвар Бикчантаев.jpg|мини|справа|Әнүәр Бикчәнтәйев иҫтәлегенә сығарылған почта конверты]]
Әнүәр Бикчәнтәев Октябрь революцияһы һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары менән бүләкләнде. «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә, Ғ. Сәләм (1967) һәм С. Юлаев исемендәге (1974) премияларға лайыҡ булды.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|22|12|2016}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 35-36 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3491 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3492 рус телендәге әҫәрҙәре]

; башҡа сығанаҡтар
{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2467-bikch-nt-ev-n-r-a-yj-uly}}

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ebqbkzee4ds5zcl4bm777tafg1nii1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арпа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30885</id>
    <revision>
      <id>1300271</id>
      <parentid>1287292</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T09:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JackyM59</username>
        <id>46815</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрҙәш таксондар */ Photograph updated</comment>
      <origin>1300271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33604" sha1="hc2026qhqjlu29lnzi133smpa59r5tu" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Арпа
| image file = Hordeum-barley.jpg
| image title = Hordeum
| image descr = Арпаның өлгөргән башаҡтары
| regnum = Үҫемлектәр
| divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]]
| classis = [[Бер өлөшлөләр]]
| ordo = [[Ҡыяҡ сәскәлеләр]]
| familia = [[Ҡыяҡлылар]]
| subfamilia = ''[[Pooideae]]''
| tribus = ''[[Triticeae]]''
| genus = '''[[Арпа (ырыу)|Арпа]]'''
| latin = {{btname|Hordeum|[[L.]]}}
| section name = 
| commons = Category:Hordeum
| wikispecies = Hordeum
| section text = 
|itis=40865
|ncbi=4512
}}

'''Арпа''' ({{lang-la|Hórdeum}}) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлеге; орлоғо ярма, һыра һәм мал аҙығы әҙерләүгә тотонола торған оҙон ҡылсыҡлы ашлыҡ һәм уның орлоғо&lt;ref&gt; Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;. Мөһим ауыл хужалығы культураһы, кешелек тарихында иң боронғо культуралы үҫемлек (үҫемлекте яҡынса 10 мең йыл элек эшкәртә башлағандар)&lt;ref name=&quot;Saltini&quot;&gt;{{книга|автор=Saltini A.|заглавие=I semi della civilta: frumento, riso e mais nella storia delle societa umane|ответственный=Prefazione di Luigi Bernabò Brea|место=Bologna|издательство=Avenue Media|год=1996|allpages=182}}&lt;/ref&gt;.
{{Биофото|Illustration Hordeum vulgare1.jpg|left|ш=200|текст={{Bot.ill.|3}}|color=lightgreen}}

Ябай арпа (ҡарабуған, ячмень обыкновенный) (Hordeum vulgare) L. төрө киң таралған, ҡалған төрҙәре һирәк осрай йә ҡырағай үҫә.
Арпа бойҙайы аҙыҡ-түлек, мал аҙығы өсөн үҫтерелә. Арпа оно икмәк бешереү сәнәғетендә бойҙай һәм арыш онона өҫтәмә булараҡ ҡуллыныла. Техник маҡсатта һыра, арпа ярмаһы етештереү өсөн ҡулланыла. Аҡһым, крахмалға бай булғаны өсөн мал аҙығы булараҡ файҙаланыла. Рәсәйҙә мал аҙығы булараҡ 70 % арпа бойҙайы ҡулланыла.

== Тасуирламаһы ==
[[Файл:Gerstenkorrels Hordeum vulgare.jpg|thumb|left| Арпа бөртөктәре (''Hordeum vulgare'').]]
Арпа иртә өлгөрөүсе һабан һәм ужым культураһы. 10 см оҙонлоҡтағы ҡылсығы менән башаҡ хасил итә&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/YACHMEN_OBIKNOVENNI.html Энциклопедия «Кругосвет». Ячмень обыкновенный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216140200/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/YACHMEN_OBIKNOVENNI.html |date=2010-02-16 }}.&lt;/ref&gt;; һәр башағы — бер сәскәле. [[Тамыр системаһы]] суҡлы, башлыса, һөрөлгән ҡатламда тарала, айырым осраҡта 1 м-ға етеүе мөмкин. Бейеклеге 130—135 см. Һабағы ҡыуыш эсле һалам. [[Емеш]]е — ҡабыҡлы, йәки яланғас һары төҫтәге орлоҡтар.

[[Файл:Ячмень 40 колосьев.jpg|thumb|Һыра ҡайнатыуҙа ҡулланылған «Сталый» сорты, 2005 йылда бер орлоҡсанан етештерелгән]]
Арпа заты вәкилдәре — бер йыллыҡ, ике йыллыҡ йәки күп йыллыҡ үләндәр.

Япрағы бөрөһөндә төрөлгән. Теле ҡыҫҡа.

Башаҡтары бер сәскәле, 3-2-шәрләп шәлкемдәр менән оҙон осло ҡатмарлы башаҡҡа йыйылған. Башаҡ тәңкәләре йоҡа, төклө, сәскә тәңкәләре менән асамайлап (накрест) ултырған. Аҫҡы сәскә тәңкәһе ғәҙәттә осонда төрөлгән ҡылсыҡлы. Ярылары ҡыя йомортҡа формаһында йәки оҙонса.

Емшәне осонда төклө; орлоҡсаһы йыш ҡына ҡаплаусы тәңкәләр менән ҡушылып үҫә, ул киң бураҙналы.

Арпа — бөртөклөләр араһында иң тиҙ өлгөрә торған культура, шуға күрә уны Алыҫ Көньяҡта һәм бейек тауҙарҙа үҫтерергә мөмкин.
Арпаның ике төрө: ике рәтле арпа (H. distichon) һәм ябай (дүрт рәтле) арпа (H. vulgare) сәселә. Беренсе төрҙөң һәр төркөмөндә уртансы башаҡсыҡ ҡына уңдырышлы, ҡалғандары редукциялашҡан. Икенсе төрҙөң барлыҡ башаҡсыҡтарында ла бөртөксәләр барлыҡҡа килә. Үҙенән һеркәләнеүсе үҫемлек. Арпа бөртөгөнән он, ярҙырмаған һәм ярҙырған арпа ярмаһы яһайҙар, [[кофе]] суррогаты әҙерләйҙәр. Орлоғонан [[һыра]] ҡайнатканда сосла алалар. Арпа шулай ук мөһим мал аҙығы.

Оҙон ҡылсыҡлы арпа (H. jubatum) — декоратив үҫемлек.

== Таралыуы һәм экология ==
Ҡырағай шарттарҙа үҫеүсе арпа [[Төньяк Африка]]нан [[Тибет]]кә тиклем таралған.
Сәсеү баҫыуы янында, юл буйҙарында осраөлы рәүештә ҡойолған культуралы арпаның ҡарағыйға әйләнеү осраҡтары ла бар.

== Тарихы ==
Арпа иң боронғо культуралы үҫемлеккә ҡарай. Бойҙай кеүек үк, ул Яҡын Көнсығышта неолит революцияһы дәүерендә ун мең йыл элек культуралаштырылған&lt;ref name=&quot;Saltini&quot; /&gt;. Ҡырағай арпа Крит утрауынан һәм көнбайышта Төньяҡ Американан алып көнсығышта Тибет таулығына тиклем киң арауыҡта таралған&lt;ref name = Zohary&gt;{{книга|автор=Zohary D., Hopf M.|заглавие=Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley|ссылка=https://books.google.com/books?id=C1H6_XWJS_gC&amp;pg=PA59&amp;vq=barley&amp;dq=Domestication+of+Plants+in+the+Old+World:+The+Origin+and+Spread+of+Cultivated+Plants+in+West+Asia,+Europe,+and+the+Nile+Valley&amp;source=gbs_search_r&amp;cad=1_1|издание=3rd ed|год=2000|издательство=Oxford University Press|isbn=0198503571|pages=59—69}}&lt;/ref&gt;.
[[Фәләстин]]дә арпаны аҙыҡ итеп 17 мең йыл элек ҡулланғандар.

Боронғо йәһүдтәр уны көҙ аҙағынды сәскәндәр, уны урып алыу бойҙайҙы урып алыуҙан алда, йәғни нисан айының 16-сы көнөндә башланған&lt;ref&gt;{{Библия|2 Цар|21:9}}; {{Библия|4 Цар|4:42}}&lt;/ref&gt;. Йәһүдтәр менән күрше халыҡтар шулай уҡ арпа эшкәртеү менән шөғөлләнгән. Арпа ононан бешерелгән икмәк ауыр булған һәм бойҙайға ҡарағанда аҙ туҡлыҡлы иҫәпләнгән, әммә файҙалыраҡ булған һәм ябай халыҡтың ғәҙәти аҙығын тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Библия|Суд|7:13}}, {{Библия|2 Цар|17:28}}, {{Библия|Ин|6:9—13}}.&lt;/ref&gt;. Батша Соломон ваҡытында арпаны күпләп сит илгә һатҡандар. Ливанда ҡорам төҙөгән ағас ҡырҡыусыларға Соломон аҙыҡ итеп арпа ебәргән&lt;ref&gt;{{Библия|2Пар|2:10}}&lt;/ref&gt;. Арпа шулай уҡ аттарға һәм мулдарғы аҙыҡ кеүек ҡулланылған&lt;ref&gt;{{Библия|4 Цар|7:1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-БЭАН|Ячмень}}&lt;/ref&gt;. Аслыҡ ваҡытында арпа бик юғары хаҡҡа һатылған&lt;ref&gt;{{Библия|4 Цар|7:1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-БЭАН|Ячмень}}&lt;/ref&gt;.

Культуралы арпаның иң боронғо өлгөләре [[Сүриә]]лә табылған һәм керамикаға тиклемге дәүерҙең иң боронғо неолитик культураларының береһенә ҡарай. Ул шулай уҡ Боронғо Мысыр кәшәнәләрендә һәм таш һәм бронза быуаттарында табыла. Европаға арпа б.э. тиклем IV—III мең йыллыҡтарҙа Кесе Азиянан тарала. Күп кенә тарихи ҡомартҡылар буйынса борон арпаның киң таралыуы тураһында фекер йөрөтөргә мөмкин. Башлыса Корея ярымутрауында ул б.э. тиклем 1500—850 йылдарҙан да ҡалмай барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Crawford G. W., Gyoung-Ah Lee|год=2003|заглавие=Agricultural Origins in the Korean Peninsula|journal=Antiquity|volume=77|номер=295|pages=87—95|issn=0003-598X|ссылка=}}&lt;/ref&gt; Арпа культураға төрлө урында ирекле индерелеүе ихтимал. Үҙәк Европала арпа культураһы Урта быуаттарҙа дөйөм булған. Америка илдәрендә арпа сағыштырмаса яңы культура булған, уны XVI—XVIII быуаттарҙа Европанан күскенселәр алып килгән. Рәсәйгә арпа Азиянан Себер йәки Кавказ аша инеүе мөмкин һәм электән башҡа икмәкте культивациялау мөмкин түгел йәки ҡыйын булған урындар өсөн аҙыҡ булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә булған.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:12px;&quot;
|+ '''Арпаны йыллыҡ урып алыу&lt;br&gt; (иң эре етештереүсе илдәр)'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(млн метрик тоннала)&lt;/small&gt;
! Ил
! 2012
! 2013
! 2014
|-
| {{RUS}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 14,0 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 15,4 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 20,4
|-
| {{FRA}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 11,3 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 10,3 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 11,8
|-
| {{GER}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 10,4 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 10,3 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 11,6
|-
| {{AUS}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 8,2 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 7,5 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,2
|-
| {{UKR}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 6,9 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 7,6 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,0
|-
| {{CAN}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 8,0 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,2 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 7,1
|-
| {{ESP}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 6,0 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 10,1 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 6,9
|-
| {{GBR}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,5 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 7,1 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 6,9
|-
| {{TUR}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| 7,1 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 7,9 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 6,3
|-
| {{USA}}|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4,8 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 4,7 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 3,8
|-
|'''Донъяла етештерелеүе''' || style=&quot;text-align:right;&quot;| '''133,5''' || style=&quot;text-align:right;&quot;| '''144,8''' || style=&quot;text-align:right;&quot;| '''144,3'''
|-
|colspan=2 style=&quot;font-size:90%;&quot;|''Источник: [[Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН|ФАО]]''&lt;ref&gt;[http://ab-centre.ru/page/strany-proizvoditeli-yachmenya Производство ячменя в мире. Страны-производители ячменя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126191653/https://ab-centre.ru/page/strany-proizvoditeli-yachmenya |date=2021-11-26 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Аҙыҡ булараҡ арпа ==
Арпаның вегетация осоро, сортына ҡарамай, 60—110 көн тәшкил итә.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.profermer.ru/jachmen.html |title=Сорта ярового ячменя |accessdate=2009-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090323161412/http://www.profermer.ru/jachmen.html |archivedate=2009-03-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323161412/http://www.profermer.ru/jachmen.html |date=2009-03-23 }}&lt;/ref&gt; Эшкәртеүҙә арпа башҡа ҡыяҡлыларға ҡарағанда аҙ талымлы. Орлоҡтары +1 алып +3 тиклем температурала шыта ала, ә өлгөрөүе +18 °C температурала. Тиҙ өлгөрөүсе сорттар алыҫ төньяҡта һәм бейек тауҙарҙа (4500 м тиклем) үҫтерелә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.agroatlas.ru/cultural/Hordeum_vulgare_K_ru.htm |title=AgroAtlas. Ячмень культурный шестирядный. |accessdate=2009-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221190403/http://agroatlas.ru/cultural/Hordeum_vulgare_K_ru.htm |archivedate=2008-02-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221190403/http://agroatlas.ru/cultural/Hordeum_vulgare_K_ru.htm |date=2008-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

Ужым арпаһы — яҙғыға ҡарағанда (яҡынса 2000 йәшкә) йәшерәк культура. Күп илдәрҙә ужым арпаһын үҫтереү күҙәтелә. Тулыһынса тиерлек көҙгө сәсеүгә [[Румыния]] һәм [[Болгария]], [[Германия]]ла майҙандарҙың яртыһынан күберәген биләй һәм [[Франция]]ға күсә, ужым арпаһын [[Венгрия]]ла һәм [[Польша]]ла күп сәсәләр. Дөйөм алғанда донъя үҫемлекселегендә ужым арпаһы өлөшөнә 10 % тура килә.

Рәсәйҙә арпа элек-электән аҙыҡ төрө булараҡ, башҡа икмәк культураһы мөмкин булмаған урындар өсөн, ҙур әһәмиәткә эйә булған. [[XX быуат]] башында Рәсәй империяһында культивацияланыусы үҫемлектәр араһында майҙаны буйынса арпа дүртенсе урында торған (4,5 млн дисәтинәнән саҡ ҡына күберәк&lt;ref&gt;Соответствует почти 5 млн гектаров.&lt;/ref&gt;, йәғни бөтә сәсеү майҙанының 7,1 %) биләгән, майҙаны буйынса [[арыш]]тан биш тапҡыр, [[һоло]]нан өс тапҡыр, ә [[бойҙай]]ҙан ике тапҡырға ҡалышҡан. Яҙғы сәсеүҙә ул икенсе урынды (беренсе-һоло), майҙаны буйынса ҡарабойҙай, тары, кукуруз һәм башҡа культуралы үҫемлектәрҙән күберәк урынды биләгән, өҫтәүенә, алпауыт ерҙәренә ҡарағанда, крәҫтиән ерҙәрендә күп күләмдә сәселгән. Ләкин арпа сәсеүлектәре Рәсәйҙең айырым урындарында бик үк тигеҙ булмаған. Ҡалған икмәк культуралары майҙанына (10—20 %) ҡарата, ул төньяҡта иң ҙур майҙанды биләгән (бөтә сәселгән ерҙең 54 %), унда ул башҡа культуралы үҫемлектәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, халыҡтың төп аҙығы булып һаналған. Төньяҡ-көнбайышта һәм бигерәк тә көнбайышта һыра ҡайнатыу өсөн иң яҡшы сорттары алынған. Көньяҡта ул мал аҙығы һәм экспорт өсөн культивацияланған. Рәсәй империяһының үҙәк һәм көнсығыш губерналарында арпа һирәк эшкәртелгән, башлыса Пенза һәм Рязань губерналарында аҙыраҡ таралған (майҙандың 0,1 % аҙыраҡ)&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

== Химик составы ==
Арпаның өлгөргән орлоҡтары {{s|15,8 %}} тиклем [[аҡһымдар]], {{s|76 %}} [[углеводтар]], {{s|3—5 %}} [[май]], {{s|9,6 %}} күҙәнәкле туҡыманан, [[ферменттар]], В, D, Е, А [[витаминдар]]ы төркөмөнән тора.

== Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланылыуы ==
Арпа — иң мөһим культуралы үҫемлек. Икмәк ҡыяҡлылары араһында төньяҡ төпкөлөнә иң ҡулайлашҡаны&lt;ref name=&quot;ФлораСССР&quot; /&gt; Рәсәй империяһының Архангельск губернаһында төп «икмәк» булған&lt;ref&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Ячмень}}&lt;/ref&gt;).

Арпа ашлығын он, арпа ярмаһы, мал аҙығы эшләү өсөн файҙаланғандар, арпа һыра һәм кеүәҫ етештереүҙә, кофе суррогаттарын әҙерләүҙә ҡулланылған. Арпа шулай уҡ виски эсемлегенең төрлө сорттарын етештереүҙә, медицина һәм косметик маҡсаттарҙа ҡулланыла.

Аҙыҡ итеп кеше тарафынан арпа туранан-тура ҡулланылмай, ә күп өлөшөндә ярмаға әйләндерелә, уның иң яҡшы сорты арпа ярмаһы тип атала. Икмәк бешергәндә арпа онға һирәк ҡушыла, сөнки ул ҡабарып бешмәй. Финляндияның ҡайһы бер урындарында икмәк («риеска») тик арпанан эшләнә, өҫтәүенә, ул туҙҙа бешерелә. Ғәҙәттә икмәк бешергәндә, әгәр арпа оно ҡулланылһа, уға арыш йәки бойҙай оно ҡушалар&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Ячмень, в сельском хозяйстве и торговле}}&lt;/ref&gt;.
{|style=&quot;float:left;font-size:{{{info-size|9}}}pt;margin:2em 0 1em 1em;&quot;
|-
|+'''Арпа Мысыр иероглифтарында '''
|''jt'' арпа (символ)
|&lt;hiero&gt;M34&lt;/hiero&gt;
|-
|''jt'' ғәҙәти яҙма
|&lt;hiero&gt;i-t-U9:M33&lt;/hiero&gt;
|-
|''šma'' идеограмма
|&lt;hiero&gt;U9&lt;/hiero&gt;
|}

Арпа һыраһы, бәлки, неолит дәүере кешеһенең бик боронғо эсемлеге булған&lt;ref name=Pellechia2006&gt;{{книга|автор=Pellechia Th.|год=2006|заглавие=Wine: the 8,000-year-old story of the wine trade|pages=10|ссылка=https://books.google.com/books?id=K6OTKiIlyAIC&amp;pg=PA10&amp;dq=barley+beer+first+drink&amp;ei=1PSzSZO3Cp-eMqHdzO4L&amp;client=firefox-a#PPA10,M1|isbn=1560258713|издательство=Running Press|место=Philadelphia}}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ уны эшселәр менән иҫәп-хисап өсөн валюта урынында ҡулланғандар. Һыра ҡайнатыуҙа алмаштырғыһыҙ материал булараҡ арпа юғары баһалана&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Боронғо Мысырҙа арпанан һыра ғына түгел, икмәк тә бешергәндәр. Мысырлылар арпаны ''jt'' (әйтелеше — ''йит'') йәки ''šma'' (''шема'') тип атаған. Һуңғы вариантта арпа Үрге Мысырҙың символы булған. [[Шумер]] ҙар арпаны ''акити'' тип йөрөткән. Йәһүдтәр уны нәҙерләнгән ер (земля обетованная) ризығы тип атаған һәм ҡорбан килтереү йолаларында (Книга Чисел китабында был турала яҙылған) ҡулланған.

Боронғо Грецияла арпаны Элевсин мистерияларының изге йолаларында ҡулланғандар. [[Деметра]] алиһә арпа әсәһе титулына һәм исеменә эйә булған. Өлкән Плиний үҙенең &quot;[[Естественная история (Плиний)|Естественная история]] китабында арпа бутҡаһы рецептын һүрәтләгән. [[Тибет]]та арпа оно, [[цампа]], б. э. т. кәмендә V быуатта ҡулланыуға ингән&lt;ref name=Fernandez2001&gt;{{книга|автор=Fernandez F. A.|год=2001|заглавие=Civilizations: Culture, Ambition and the Transformation of Nature|pages=265|isbn=0743216504}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=By2006&gt;{{книга|автор=Sautman B., Dreyer J. T.|год=2006|заглавие=Contemporary Tibet: politics, development, and society in a disputed region|pages=262|ссылка=https://books.google.com/books?id=Ou4f4q8gGcIC&amp;pg=PA262&amp;dq=tsampa,&amp;ei=dWu1SZDOG5X8ygSujrTEBg|isbn=0765613549|издательство=Sharpe|место=Armonk, New York}}&lt;/ref&gt;. Боронғо Римда гладиаторҙарҙы гордеарийҙар, йәки ({{lang-la|hordearii}}) — «арпа менән туҡланыусылар», йәки «арпа ашаусылар», йәки «арпа ир-аттары» тип йөрөткәндәр, сөнки арпа мускулдар массаһының тығыҙлығына булышлыҡ иткән һәм уларҙың көндәлек аҙығының төп өлөшө булған&lt;ref&gt;{{PliniusNH|XVIII|14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Archaeology Magazine&quot;&gt;{{статья|автор=Curry A.|заглавие=The Gladiator Diet|ссылка=http://archive.archaeology.org/0811/abstracts/gladiator.html|издание=Archaeology Magazine|год=November/December 2008|volume=61|номер=6}} — a Publication of the Archaeological Institute of America&lt;/ref&gt;. [[Урта быуаттар]] Европаһында арпа һәм арыш икмәге крәҫтиәндәр аҙығы була, ә шул уҡ ваҡытта бойҙай икмәген тик юғары синыф кешеләре генә ҡулланған&lt;ref&gt;{{книга|автор=McGee H.|заглавие=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen|издательство=Unwin|год=1986|isbn=0-04-440277-5}}&lt;/ref&gt;. XIX быуатта картуф яйлап арпаны алмаштыра&lt;ref name=&quot;Roden97&quot;&gt;{{книга|автор=Roden C.|заглавие=The Book of Jewish Food|издательство=Knopf|год=1997|pages=135|isbn=0394532589}}&lt;/ref&gt;.

Мал аҙығы сифатында арпа башлыса көньяҡта ҡулланыла һәм был юҫыҡта ла ул ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә. Урта Азияла, Көнсығыш Кавказ аръяғында, Ғәрәбстанда һәм күп урындарҙа арпа ат аҙығы кеүек ҡулланыла һәм эҫе йәйҙә яныусы һолоно алмаштыра, был аҙыҡта ғәрәп аттары һәм уға яҡын ҡарабах аты барлыҡҡа килә һәм сыҙамлы Азия далалары аттары йәшәй. Арпа һаламы һәм кәбәге шулай уҡ аҙыҡ сараһы кеүек ҡулланыла, өҫтәүенә эҫе һыуҙа быҡтырылған йәки бешерелгән кәбәге суғырмаҡлы арпа ҡылсыҡтарынан булған хайуандарҙың төрлө ауырыуҙарын (башлыса, коликаны) киҫәтеү өсөн һәйбәт сара булып тора; уны хатта аҙыҡҡа түгел, ә серетмә өйөмөнә серетергә һалырға кәңәш итәләр&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Хәҙерге Рәсәйҙә арпа игенселек райондарында сәсеп үҫтерелә.

Себерҙә ''талҡан'' тип аталған онға ваҡланған һәм ҡыҙҙырылған арпаны сәйгә ҡушып эсәләр. Бының өсөн сынаяҡ төбөнә талҡан ҡатламын һалалар, бармаҡ менән батырып өҫтөнә әҙерәк тоҙ һибәләр, һуңынан сәй ҡояла; ҡайһы берҙә һыйыр майы киҫәген өҫтәйҙәр. Бер тапҡыр һалынған талҡан бер нисә сынаяҡ сәйгә етә, ә иң һуңынан уны ашап ҡуялар&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Толкан}}&lt;/ref&gt;.

Дауаланыу маҡсатында арпа халыҡ медицинаһында борондан ҡулланылған. Ҡур [[экстракт]]ын [[бронхит]] һәм кесе йәштәге балаларҙы ашатыу өсөн файҙаланғандар. Уны тирегә сабыртма, фурункул һ.б. барлыҡҡа килгәндә матдәләр алмашыныуы боҙолғанда эсәләр&lt;ref&gt;{{книга|автор=Блинова К. Ф. и др.|часть=|заглавие=Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|ответственный=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|место={{М}}|издательство=Высш. шк.|год=1990|страницы=264|isbn=5-06-000085-0}}&lt;/ref&gt;.

== Систематика ==

=== Төрҙәш таксондар ===
Түбәндәге төрсәләрен айыралар:
* {{bt|Hordeum vulgare|subsp=spontaneum}} — [[Ҡырағай арпа]]
** {{bt-latrus|s=2|Hordeum ithaburense|aut=[[Boiss.]]|}}
** {{bt-latrus|s=2|Hordeum spontaneum|aut=[[K.Koch]]|}}{{basionym}}
* [[Ячмень двурядный|{{bt|Hordeum vulgare|subsp=vulgare}}]] — [[Ҡырлы арпа]]
** {{bt-latrus|s=2|Hordeum distichon|aut=[[L.]]|txt= = {{bt|Hordeum vulgare|subsp=distichon}}|}}
** {{bt-latrus|s=2|Hordeum hexastichon|aut=[[L.]]|txt= = {{bt|Hordeum vulgare|subsp=hexastichon}}|}} — [[Алты баллы арпа]]

Ябай арпаның ике киң таралған културалы төрҙәре — Алғы Азиянан ҡырлы арпа һәм Көнсығыш Азиянан алты баллы арпа. Икеһенең дә башаҡтары башаҡ үҙәгенең ике яғынан өсәр, улар башаҡ буйлап алты буй рәт хасил итә. Ләкин ҡырлы арпаның, ҡырағай арпа кеүек, йәнәш торған алты башаҡтың икеһе генә емешле&lt;ref name=&quot;ФлораСССР&quot;&gt;{{ФлораСССР|автор=Невский С. А.|часть=Род 213. Ячмень — Hordeum|том=2|стр=728}}&lt;/ref&gt;, уларҙан орлоҡ сыға, ә ҡалған дүртәүһе — емешһеҙ. Алты баллы арпаның йәнәш торған бөтә башаҡтары ла емеш бирә, һәм өлгөргән башаҡ алты рәт орлоҡҡа эйә&lt;ref&gt;[http://www.ecosystema.ru/07referats/cultrast/002.htm Ячмень — Hordeum]&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:Wintergerste-2008.jpg
Файл:Gerst oortjes Hordeum vulgare auricles.jpg
Файл:Gerstenkorrels Hordeum vulgare.jpg
Файл:Hordeum vulgare MHNT.BOT.2015.2.39.jpg
Файл:Champ d'Orge carrée (Hordeum vulgare).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Мәҙәни әһәмиәте ==
Сөннәгә ярашлы Мөхәмәт пәйғәмбәр ''ат-тальбин'' йәки ''тальбина'' — арпа ононан өрә һөт йәки бал менән «сирленең йөрәген тынысландыра һәм ҡайғыһының бер өлөшөн алып китә»&lt;ref&gt;Hadith. ''Volume 7, Book 71, Number 593: (Narrated 'Ursa)''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sunna.su/temyi/xadisyi1/kutub-as-sita/sahih-al-buhari/72/1347.html|title=Sunna.su &amp;#124; Тальбина|accessdate=2013-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FxnMsSaq?url=http://sunna.su/temyi/xadisyi1/kutub-as-sita/sahih-al-buhari/72/1347.html|archivedate=2013-04-18|deadlink=no}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.muslimka.ru/section-table/73-ubyob-s-plen/6984--l---r--4-------|title=Муслимка - сайт для мусульманок|accessdate=2013-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FxnOccTA?url=http://www.muslimka.ru/section-table/73-ubyob-s-plen/6984--l---r--4-------|archivedate=2013-04-18|deadlink=no}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[Әбүғәлисина]] XI быуатта үҙенең «[[Канон врачебной науки]]» эшендә арпа һыуының, ашының һәм һурпаһының биҙгәк тотҡанда шифалы булыуын яҙа&lt;ref&gt;{{книга|автор=Scully T., Dumville D. N.|заглавие=The art of cookery in the Middle Ages|издательство=Boydell Press|год=1997|pages=187—188|isbn=0-85115-430-1}}&lt;/ref&gt;. Азияла һәм хәҙерге ваҡытта ла ҡыҙҙырылған арпанан сәй популяр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://teagrad.com/?tag=%d1%8f%d1%87%d0%bc%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%87%d0%b0%d0%b9|title=ячменный чай &amp;#124; Мир чая|accessdate=2013-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304124302/http://teagrad.com/?tag=%D1%8F%D1%87%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%87%D0%B0%D0%B9|archivedate=2016-03-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124302/http://teagrad.com/?tag=%D1%8F%D1%87%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%87%D0%B0%D0%B9 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

Инглиз халыҡ ижадында [[John Barleycorn|Джон Арпа Орлоғо]] шул уҡ исемле халыҡ йырында арпаның, шулай уҡ унан әҙерләнгән һыраның һәм вискиҙың кәүҙәләнеше булып тора. Йырҙа Джон арпа эшкәртеүенең төрлө этаптары менән тап килгән йәберҙәрҙән, һөжүмдәрҙән, һәм, ахыр сиктә, үлемдән ғазап сигә. Джон Арпа Орлоғо образы Германия-Скандинавия мифологияһындағы боронғо Мимир һәм Квасир аллалары менән бәйле булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;deVries76&quot;&gt;{{книга|автор=de Vries Ad.|заглавие=Dictionary of Symbols and Imagery |ссылка=https://archive.org/details/dictionaryofsymb0000vrie|год=1976 |pages=[https://archive.org/details/dictionaryofsymb0000vrie/page/34 34]—35|издательство=North-Holland Publishing Company |место=Amsterdam |isbn=0-7204-8021-3}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* • Мәүлүдова Л. Г. MIl Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр систематикасы: Югары уку йортлары өчен д-лек.— Казан: Мәгариф, 2002.— 447 б.: рәс. б-н. ISBN 5-7761-0954-5
* • [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1055-arpa Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013507/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1055-arpa |date=2016-03-05 }}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ячмень}}
* [[s:БЭАН/Ячмень|Ячмень]] в [[БЭАН]]
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00095/24100.htm}}
* {{GRIN|genus|5789}}{{ref-en}}
* {{EOL|108088}}{{ref-en}}


[[Категория:Ҡыяҡлылар]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Төньяҡ Африка флораһы]]
[[Категория:Икмәк бөртөклө культуралары]]
[[Категория:Техник культуралар]]
[[Категория:Библияла телгә алынған үҫемлектәр]]</text>
      <sha1>hc2026qhqjlu29lnzi133smpa59r5tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мао Цзэдун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50062</id>
    <revision>
      <id>1300274</id>
      <parentid>1299213</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T11:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HyBoxwood</username>
        <id>48244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]]</comment>
      <origin>1300274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40818" sha1="r4s2x0ltns5vijiosm8conxhfl48vza" xml:space="preserve">{{Дәүләт эшмәкәре
| имя                  = Мао Цзэдун
| оригинал имени       = ҡытайса.毛澤東|毛泽东
| изображение =
| должность = Ҡытай Коммунистар партияһы ҮК Рәйесе
| порядок = 
| флаг2 = Flag of the Chinese Communist Party.svg
| флаг = Danghui.svg
| периодначало = [[20 март]] [[1943]]
| периодконец = [[9 сентябрь]] [[1976]]
| предшественник = вазифа булдырыла
| преемник = [[Хуа Гофэн]]
| титул_2 = [[ҠХР]] Рәйесе
| порядок_2 = 
| флаг_2 = 中華人民共和國國徽.svg
| флаг2_2 = Flag of the People's Republic of China.svg
| предшественник_2 = вазифа раҫлана;&lt;br&gt;ул үҙе ҠХР халыҡ хөкүмәте рәйесе
| преемник_2 = [[Лю Шаоци]]
| вице-президент_2 = [[Чжу Дэ]]
| периодначало_2 = [[27 сентябрь]] [[1954]]
| периодконец_2 = [[27 апрель]] [[1959]]
| партия = Ҡытай Коммунистар партияһы
| дата рождения = 26.12.1893
| место рождения = Шаошань, [[Хунань]], [[Цин империяһы]]
| дата смерти = 9.9.1976
| место смерти = {{ВБУ|Пекин|Пекинда}}, ҠХР
| вероисповедание = [[атеизм]]
| похоронен = [[Мао Цзэдун мавзолейы]], Пекин
| супруга =1) Ян Кайхуэй&lt;br&gt;2) Хэ Цзычжэнь&lt;br&gt;3) [[Цзян Цин]]
| отец = Мао Женьшэн
| мать = Вэнь Цимэй
| дети = 
| автограф =
}}

'''Ма́о Цзэду́н''' ([[Ҡытай теле|ҡытайса]] |毛澤東|毛泽东|Máo Zédōng|Мао Цзэдун, Уэйд-Джайлз: ''Mao Tse-Tung'' ; [[26 декабрь]] [[1893 йыл]], Шаошань — [[9 сентябрь]] [[1976 йыл]], [[Пекин]]) — [[XX быуат]]та [[Ҡытай]] дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, маоизм тәғлимәте теоретигы.

Мао Цзэдун йәш сағында уҡ Ҡытай коммунистар партияһына (ҠКП) инә, 1930 йылдарҙа [[Цзянси]] провинцияһында коммунистар ҡулындағы районда етәксе була. Ҡытай өсөн айырым коммунистик идеология зарур тигән ҡарашта була. 1934—1936 йылдарҙа коммунистар Үҙәк Ҡытайҙан, Гоминьдан армияһы ҡамауынан, үҙҙәре өсөн хәүефһеҙерәк төньяҡ районға сыға. Ошо тарихҡа «Бөйөк поход» атамаһы менән инеп ҡалған ваҡиғанан һуң, Мао Цзэдун Ҡытай коммунистар партияһы етәксеһе урынын ала.

Генералиссимус [[Чан Кайши]] ғәскәрен еңгәндән һуң, ([[СССР]] яғынан хәрби, материаль, консультатив хәл иткес ярҙам була), 1949 йылдың 1 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһы барлыҡҡа килгәндән алып, ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем (09.09.1976) ил етәксеһе була.

1943 йылдан алып ғүмер ахырына тиклем Ҡытай компартияһы рәйесе, шулай уҡ 1954—1959 йылдарҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе вазифаһын башҡара. Бер нисә яңғырыуыҡлы компания үткәрә. Шуларҙың иң билдәлеһе — «[[Киҫкен күтәрелеш]]» һәм «[[Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап|Мәҙәни революция]]» (1966—1976).

Мао Цзэдун хакимлыҡ иткән йылдар ҡапма-ҡаршылыҡлы була. Бер яҡтан — уның етәкселегендә илде индустриалләштереү үтә һәм ярлы ҡатламдың матди кимәле күтәрелә. Икенсе яҡтан — иң ҡоласлы репрессиялар үткәрелә, Маоның шәхес культы хөкөм һөрә. Был рәхимһеҙлек [[капитализм|капиталистик]] илдәрҙә генә түгел, [[социализм]] илдәрендә лә тәнҡитләнә.

== Исеме ==
{|class=&quot;wikitable&quot; align=left style=&quot;border:1px solid; margin:10px&quot;
!style=&quot;background:#ccf;&quot; colspan=3|Ҡытайса исемдәре
|-
| || Исеме || Икенсе исеме
|-
|Традицион ҡытай иероглифтары|| 毛澤東 || 潤芝
|-
|Иероглифтарҙы ябайлаштырыу || 毛泽东 || 润芝
|-
|Пиньинь || Máo Zédōng || Rùnzhī
|-
|Уэйд-Джайлз транскрипция системаһы|| Mao Tse-tung || Jun-chih
|-
|Палладий системаһы || Мао Цзэдун || Жуньчжи
|-
|}

Мао Цзедун исеме ике өлөштән тора — Цзэ-дун. Цзэ ике мәғәнәгә эйә: тәүге өлөшө — «еүеш, епшек», икенсеһе — «мәрхәмәт, изгелек, яҡшылыҡ» тип тәржемә ителә. Икенсе [[иероглиф]] — «дун» — «көнсығыш» тигәнде аңлата. Тулы исеме «Көнсығышҡа яҡшылыҡ ҡылыусы». Йола буйынса балаға рәсми булмаған исем дә биргәндәр. Уны ҡайһы бер осраҡта ҡулланғандар — «Юнчжи». «Юн» — данлау, ә «чжи» — йәки, дөрөҫөрәге, «чжилань» — «орхидея». Шулай итеп, икенсе исеме «Данланған орхидея» тип тәржемәләнә. Бер аҙҙан икенсе исемен алмаштырырға тура килә, сөнки унда геомантия күҙлегенән «һыу» билдәһе булмай. Һөҙөмтәлә икенсе исем мәғәнәһе буйынса беренсе исемгә оҡшаш булып сыға: Жуньчжи — «Һыу менән һуғарылған орхидея». «Чжи» иероглифын бер аҙ үҙгәртеү осрағында Жуньчжи тағы ла бер символик мәғәнәгә «жуньчжа»: «Барыһына яҡшылыҡ ҡылыусы» мәғәнәһенә эйә була. Бала сағында Маоны ябай ғына Ши сант я-цзы («Таш исемле өсөнсө бала») тип йөрөтәләр.

== Биографияһы ==

=== Тәүге йылдары ===
[[Файл:Shaoshan 01.JPG|Мао Цзэдундың йорто. Хәҙер музей|thumb|right]]
Мао Цзэдун [[1893 йыл]]дың 26 декабрендә Чанша ҡалаһы янында урынлашҡан Хунань провинцияһы Чанша идаралығы Сянтан өйәҙенең Шаошань ауылында тыуа. Цзэдундың атаһы Мао Ичан (1870—1920) ваҡ ер биләүселәргә ҡарай, уның ғаиләһе етеш йәшәй. Конфуций тәғлимәте яҡлы атаһы бик ҡаты холоҡло була, шуға күрә [[буддизм]]ды үҙ иткән әсәһе Вэнь Цимэй (1867—1919) артынан бәләкәй Мао [[буддизм]]ға тартыла. Әммә үҫмер сағында Мао буддизмдан баш тарта. Йылдар аша ул үҙ яҡындарына ошолай тип һөйләп ҡалдырған{{sfn|Чжан|2007|с=19}}:
{{цитата|Әсәйемә табындым… Ҡайҙа ғына барһа ла, мин уның артынан эйәрҙем… ғибәҙәтханала хуш еҫтәр сығаралар һәм ҡытай ҡағыҙ аҡсаһын  яндыралар, Буддаға табыналар.… Әсәйем Буддаға ышанғанға күрә, мин дә уға ышандым!}}

Йәш Мао урындағы мәктәптә классик башланғыс ҡытай белеме ала, унда [[Конфуцианлыҡ|Конфуций тәғлимәте]] менән таныша һәм боронғо [[ҡытай әҙәбиәте]]н өйрәнә. «Мин классиканы белә инем, ләкин уны яратманым», — тип таный Мао Цзэдун һуңыраҡ Эдгар Сноуға биргән интервьюһында{{sfn|Панцов|2007|с=24}}. Егет 13 йәшендә мәктәпте ташлағандан һуң да (уҡытыусыһы арҡаһында китә), уҡыуға ынтылышын һәм классик фәлсәфәүи трактаттарҙы яратмауын һаҡлап ҡала. Мао Ичан, йорт мәшәҡәттәрендә һәм йорт эштәрендә үҙенең таянысы булырына өмөтләнеп, улын ихлас теләктәр менән ҡаршы ала. Әммә уның өмөттәре аҡланмай: йәш Мао ниндәй ҙә булһа физик хеҙмәткә ҡаршы тора һәм буш ваҡытын китап уҡыуға сарыф итә{{sfn|Панцов|2007|с=25}}

1907 йыл аҙағында һәм 1908 йыл башында Маолар ғаиләһендә атаһы менән улы араһында сираттағы конфликт була. Был юлы уның сәбәбе булып Мао Ичандың өлкән улын өйләндереүе тора. Буласаҡ рәйестең кәләше итеп Маоның өс туған һеңлеһе Ло Исю (1889—1910) һайлана. Мао Цзэдун әйтеүенсә, ул ҡатынын ҡабул итмәй һәм уның менән йәшәүҙән баш тарта. «Мин уның менән бер ҡасан да йәшәмәнем, ул саҡта ла, шунан бирле лә мин уны ҡатыным тип һанаманым», — тип, йылдар үткәс, һөйләй Рәйес Эдгар Сноуға{{sfn|Панцов|2007|с=33}}. Туйҙан һуң бер аҙҙан Мао өйҙән ҡаса һәм ярты йыл самаһы Шаошандағы эшһеҙ студент дуҫында ҡунаҡ булараҡ йәшәй. Ул китап уҡыу менән мауығыуын дауам итә: был ваҡытта Сыма Цяньдың классик ҡытай тарихнамәһе «Тарихи яҙмалары» һәм Бан Гуның «Хань династияһы тарихы» менән таныша.

Атаһы менән мөнәсәбәттәр көсөргәнешле булыуға ҡарамаҫтан, 1910 йылдың көҙөндә йәш Цзэдун ата-әсәһенән белем алыуын дауам итеү өсөн аҡса талап иткәс, Мао Ичан баш тарта алмай һәм улына юғары кимәлдәге Дуншань башланғыс мәктәбендә белем алыуҙы тәьмин итә. Мәктәптә Маоны дошмандарса ҡаршы алалар: ҡалған уҡыусылар уның тышҡы ҡиәфәтен (көньяҡ кешеһенә хас булмағанса, буйы 177 см була), сығышы (уҡыусыларҙың күпселеге эре ер биләүселәрҙең улдары була) һәм телмәрен (Мао ғүмеренең аҙағына тиклем урындағы Сянтан диалектында һөйләшә) оҡшатмай{{sfn|Панцов|2007|с=36}}. Әммә был яңы уҡыусының дәрестәргә ныҡышмалылығын һәм тырышлығын инҡар итмәй. Мао классик рәүешендә яҡшы иншалар яҙа ала, тырыш була һәм, ғәҙәттәгесә, күп уҡый. Бында ул география менән таныша һәм сит ил тарихы буйынса әҫәрҙәр уҡый башлай. Ул тәүге тапҡыр [[Наполеон I|Наполеон]], [[Екатерина II]], [[Пётр I]], Веллингтон, Гладстон, [[Жан-Жак Руссо|Руссо]], [[Шарль де Монтескьё|Монтескье]] һәм [[Авраам Линкольн|Линкольн]] кеүек билдәле тарихи шәхестәр тураһында уҡып белә. Ҡытай реформаторҙары Лян Цичао һәм [[Кан Ювэй]] тураһында һөйләүсе баҫмалар уның өсөн ул ваҡыттағы төп китаптар була. Уларҙың конституцион монархия идеялары мәктәп уҡыусыһы Маоға ҙур йоғонто яһай, ул реформалар хәрәкәте лидерҙарының ҡараштарын тулыһынса ҡабул итә{{sfn|Панцов|2007|с=37—38}}
[[Файл:Mao Zedong 1913.jpg|thumb|right|Егерме йәшлек Мао 1913 йылда]]
Ун һигеҙ йәшендә Мао Дуншандән Чаншаға күсә, һәм шунда Синьхай революцияһы шаһиты була. Ул төрлө төркөмдәр араһындағы ҡан ҡойошло бәрелештәргә, шулай уҡ һалдат ихтилалдарына шаһит була һәм үҙе ҡыҫҡа осорға провинция губернаторы армияһына инә. Ярты йылдан ул армиянан ҡаса һәм Чаншалағы Беренсе провинциаль урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. Ләкин бында ла ул оҙаҡҡа туҡталмай «Миңә Беренсе мәктәп оҡшаманы. Уның программаһы сикле, ә тәртибе ҡот осҡос ине»{{sfn|Панцов|2007|с=47}}). Мао үҙ аллы уҡый һәм ярты йыл Хуньань провинциаль китапханаһында шөғөлләнә, айырым иғтибарын география, тарих һәм Көнбайыш философияһы йәлеп итә. Әммә Мао Ичан улының вайымһыҙ тормошо менән ҡәнәғәт булмай, Мао лайыҡлы шөғөл тапҡансы, аҡса ебәреүҙән туҡтай. Егет үҙе аҡса эшләүҙән баш тарта һәм 1913 йылдың яҙында Чаншала яңы асылған Дүртенсе провинциаль педагогия колледжы студенты сифатында уҡырға инергә мәжбүр була, һуңыраҡ уны педагогия училищеһы менән берләштерәләр.

1917 йылда уның тәүге мәҡәләһе «Яңы йәштәр» журналында баҫылып сыға. Училищела Мао дуҫтары менән «Халыҡты яңыртыу» йәмғиәтен булдыра, уның программаһы «конфуцианлыҡтың кантизм менән ҡатнашмаһы» була. Бер йылдан [[Пекин университеты]]ның этика профессоры Ян Чанджи саҡырыуы буйынса [[Пекин]]ға күсә, унда университет китапханаһында, һуңынан Ҡытай Коммунистар партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Ли Дачжаоның ассистенты булып эшләй. Пекинда Мао башҡа ҡытай студенттары менән бергә Францияла уҡыу мөмкинлегенә эйә була, әммә һуңыраҡ был мөмкинлектән файҙаланмай: күп сәбәптәр араһында физик хеҙмәтте яратмау һәм сит телдәрҙе өйрәнеүҙә ҡыйынлыҡтар булыуы тора{{sfn|Чжан|2007|с=30}} {{sfn|Панцов|2007|с=94}}. Бынан тыш, Пекинда йәш Мао үҙенең мөхәббәтен — Ян Чанцзиҙың ҡыҙы Ян Кайхуэйҙы таба, ул уның тәүге ысын ҡатыны була&lt;ref&gt;Первая жена Мао Цзэдуна — Ян Кайхуэй. http://russian.cpc.people.com.cn/5773968.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403165912/http://russian.cpc.people.com.cn/5773968.html |date=2013-04-03 }}&lt;/ref&gt;.
Пекинда йәш Маоның сәйәси ҡараштарын формалаштырыуға Ли Дачжао ([[марксизм]] яҡлы) һәм Чэнь Дюсю менән танышыу, шулай уҡ [[анархизм]] идеялары, атап әйткәндә, П. А. Кропоткин әҫәрҙәре ҙур йоғонто яһай.{{sfn|Панцов|2007|с=92}}. [[Франция]]ла уҡыу курсын тамамлағас, Мао, ниһайәт, Ҡытайҙа ҡалып, карьераһын ошонда ойошторорға тигән һығымтаға килә.
[[Файл:Mao Zedong youth art sculpture 4.jpg|thumb|right|Чаншала йәш Мао Цзедундың статуяһы]]

=== Сәйәси эшмәкәрлегенең башы ===
1919 йылдың мартында [[Пекин]]дан киткәндән һуң йәш Мао, көнбайыш философтары һәм революционерҙары әҫәрҙәрен тәрән өйрәнеү менән шөғөлләнеп, ил буйлап сәйәхәт итә, Рәсәйҙәге ваҡиғалар менән ныҡлап ҡыҙыҡһына һәм Хунань революцион йәштәрен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1920 йылдың ҡышында Милли йыйылышы делегацияһы составында Пекинда була. Делегаттар коррупцияға бирелгән һәм тупаҫлығы менән айырылып торған Хунань провинцияһының губернаторы Чжан Цзиньяоны (кит. 張敬堯) вазифаһынан бушатыуҙы талап итә ({{lang-zh|張敬堯}}){{sfn|Панцов|2007|с=114}}. Делегация күҙгә күренерлек уңыштарға өлгәшмәй, әммә тиҙҙән Чжан икенсе милитаристик төркөмө ағзаһы У Пейфунан еңелә һәм Хунаньды ташлап китергә мәжбүр була.
[[Файл:Mao1927.jpg|thumb|Мао [[1927 йыл]]да]]
[[1920 йыл]]дың 11 апрелендә Мао Пекиндан китә һәм шул уҡ йылдың 5 майында Шанхайға килә, бында ул Хунаньды тиран хакимлығынан азат итергә, шулай уҡ хәрби губернторлыҡты бөтөрөү өсөн көрәште дауам итергә ниәтләй. Рәсәйҙәге ваҡиғалар, коммунизм яҡлы Ли Дажао һәм Чэнь Дусю менән аралашыу Маоға ҙур йоғонто яһай, әммә ул ваҡытта идеологик ағымдарҙы тулыһынса аңлай һәм, ниһайәт, үҙенә бер йүнәлеш һайлай алмай{{sfn|Панцов|2007|с=119}}. Маоның коммунист булараҡ тулыһынса формалашыуы 1920 йылдың көҙөнә тура килә. Әлеге ваҡытҡа ул ватандаштарының сәйәси инерцияһына тулыһынса инанған була һәм рус өлгөһөндәге революция ғына илдәге хәлде тамырынан үҙгәртә ала тигән һығымтаға килә. Большевиктарға ҡушылғас, 1920 йылдың ноябрь уртаһында Чаншала йәшерен ячейкалар төҙөй башлай: тәүҙә Социалистик йәштәр лигаһы ячейкаһын булдыра, ә бер аҙҙан, Чэнь Дусю кәңәшен тотоп, Шанхайҙағыға оҡшаш коммунистик түңәрәк ойоштора{{sfn|Панцов|2007|с=140}}.

[[1921 йыл]]дың июлендә Мао Ҡытай Коммунистик партияһының ойоштороу съезында ҡатнаша. Ике айҙан ул Чаншаға әйләнеп ҡайта һәм компартияның Хунань бүлегендә секретарь вазифаһында эш башлай. Ошо уҡ ваҡытта Мао Ян Кайхуэй исемле ҡыҙға өйләнә. Уларҙың бер-бер артлы өс улы тыуа — Аньин, Аньцин и Аньлун.
Эшенең һөҙөмтәһеҙлеге арҡаһында [[1922 йыл]]дың июлендә Мао ҠКП-ның Икенсе съезына делегат итеп һайланмай{{sfn|Чжан|2007|с=45}}.
[[Коминтерн]]дың талабы буйынса ҠКП Гоминьдан менән союзға инергә мәжбүр була. Был ваҡытҡа Мао Цзэдун Ҡытайҙың революцион хәрәкәтен ойоштороп булмаясағына тулыһынса инанған була һәм ҠКП-ның Өсөнсө съезында был идеяны хуплай. Мао ошо уҡ съезда Үҙәк башҡарма комитеты составына индерелә, шунан биш кешенән торған Үҙәк бюроға инә һәм секретарь ҮБК-тың ойоштороу комитеты мөдире итеп һайлана. Хунаньгә ҡайтҡандан һуң, Мао урындағы Гоминьдан ячейкаһын ойоштороу менән шөғөлләнә. Гоминьдандың I съезында делегат булараҡ ҡатнаша, был съезд 1924 йылдың ғинуарында Кантонда үтә. 1924 йылдың аҙағында тыуған ауылына ҡайта. Ул физик һәм мораль яҡтан бик ныҡ йонсоған була. Тарихсы Панцов фекеренсә, уның хәле Гоминьдан бүлек эше коммунистар менән Гоминьдан яҡлылар араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар, шулай уҡ Кантондан килгән финанслауҙы туҡтатыу арҡаһында насарая. Мао отставкаға китә һәм ауырыу сәбәпле отпуск ала{{sfn|Панцов|2007|с=197—198}}. Юн Чжан һәм Холлидей фекеренсә, Мао вазифаһынан бушатыла, Үҙәк Комитеттан сығарыла, уны 1925 йылдың ғинуарында үткәрелгән съезға саҡырмайҙар{{sfn|Чжан|2007|с=49}}. 1925 йылдың 6 февралендә Мао Шаошаньгә килә.

== Граждандар һуғышы осоронда ==

=== Цзянсиҙа Совет Республикаһы ===
{{main|Ҡытай Совет Республикаһы}}
[[1927 йыл]]дың апрелендә Мао Цзэдун Чанша тирәһендә «Көҙгө уңыш» исемен алған крәҫтиәндәр ихтилалын ойоштора. Баш күтәреүселәр урындағы власть тарафынан баҫтырыла. Мао отряд ҡалдыҡтары менән Хунань һәм [[Цзянси]] сиктәрендәге Цзинганшань тауҙарына ҡасырға мәжбүр була. Гоминьдан һөжүмдәре Мао төркөмдәрен һәм Ҡытай коммунистар партияһының башҡа хәрби лидерҙарын әлеге территорияны ташлап китергә мәжбүр итә. [[1928 йыл]]да, күп кенә күсенеп йөрөгәндән һуң, коммунистар Цзянси провинцияһының көнбайышында төпләнә. Унда Мао ярайһы уҡ көслө совет республикаһын ойоштора. Артабан ул бында бер нисә аграр һәм социаль реформалар үткәрә — мәҫәлән, ерҙе конфискациялау һәм яңынан бүлеү, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын либералләштереү&lt;ref&gt;Там же{{где?}}, С. 451—458.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mao1931.jpg|left|thumb|Мао Цзэдун [[1931 йыл]]да ]]
Шул уҡ ваҡытта Ҡытай коммунистар партияһы ауыр көрсөк кисерә. Уның ағзалары һаны 10 000-гә тиклем ҡыҫҡара, шуларҙың 3 процентын ғына эшселәр тәшкил итә. Партияның яңы лидеры Ли Лисань хәрби һәм идеологик юҫыҡта бер нисә етди еңелеүҙән һәм шулай уҡ [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] менән килешмәүсәнлек арҡаһында, Үҙәк Комитеттан сығарыла. Партия етәкселеге менән йыш ҡына конфликттарына ҡарамаҫтан, крәҫтиәнлеккә баҫым яһаған һәм ошо өлкәлә ярайһы уҡ һәйбәт уңыштарға өлгәшкән Маоның позициялары нығына. Ошо арауыҡта барлыҡҡа килгән дошмандарын Мао 1930—1931 йылдарҙа репрессиялай, күп кенә урындағы етәкселәр үлтерелә йәки уйлап сығарылған «АБ-туаней» йәмғиәте агенттары сифатында төрмәгә ултыртыла. Шулай итеп, «АБ-туаней» эше ҠКП тарихында беренсе «таҙартыу» булып тора&lt;ref&gt;Шорт, Филип. Мао Цзэдун. АСТ, Москва, 2001, С. 229—232.&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Мао шәхси юғалтыу кисерә: Гоминьдан агенттары уның ҡатыны Ян Кайхуэйҙы ҡулға төшөрөп өлгөрә. 1930 йылда язалап үлтерелә, ә бер аҙҙан Маоның кесе улы дизентериянан вафат була. Кайхуэйҙың икенсе улы Мао Аньэн 1950—1953 йылдарҙағы Корея һуғышында һәләк була. 
1931 йылдың көҙөндә Үҙәк Ҡытайҙың 10 совет районы территорияһында Ҡытай Совет Республикаһы булдырыла. Был райондарҙы Ҡытай Ҡыҙыл Армияһы һәм партизандар контролдә тотҡан. Ваҡытлы Үҙәк Совет хөкүмәте (Халыҡ Комиссарҙары Советы) башында Мао Цзэдун тора.

=== Бөйөк поход ===
{{main|Ҡытай коммунистарының бөйөк походы}}
1934 йылға ҡарата [[Чан Кайши]] көстәре Цзянсиҙағы коммунистик райондарын ҡамап ала һәм һөжүмгә әҙерләнә башлай. ҠКП етәкселеге был райондан китеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ҡамауҙан сығыу операцияһын Чжоу Энлаеңй үткәрә — Мао был ваҡытта ҡабаттан конфликтта була. Ли Лисань вазифаһынан киткәндән һуң төп позицияларҙы «28 большевик» төркөмө биләй, был төркөм Коминтернға һәм Сталинға яҡын була, сөнки уның йәш ағзалары Мәскәүҙә белем алалар. Коммунистар ҙур юғалтыуҙар менән милләтселәр кәртәләре аша Гуйчжоу тау райондарына сығалар. Цзуньи ҡалаһында ял иткәндә киң билдәлелек алған партия конференцияһы үтә, унда Мао тәҡдим иткән ҡайһы бер тезистар ҡабул ителә; Мао үҙе политбюроның даими ағзаһы булып китә, 28 большевик төркөмө бик ныҡ тәнҡитләнә&lt;ref&gt;Меликсетов, А. В., Писарев, А. А., …, История Китая. Издательство московского университета, Москва, 2004, С. 519.&lt;/ref&gt;.
Партия, Чан Кайши менән асыҡтан-асыҡ бәрелештән тайпылыу өсөн, төньяҡҡа табан үтә алмаҫлыҡ таулы урындар аша китергә ҡарар итә.
Фидель Кастро билдәләүенсә, «Чианг Кайшиның күпкә өҫтөнөрәк милләтсел көстәре менән осрашып, Мао етәкселегендәге 100 000-гә яҡын ҡытай яугиры „Бөйөк маршты“ 1934 йылда төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә башлай — улар 6 000 километрҙан ашыу юл үтә, йылдан ашыу даими һуғыша, был бығаса күрелмәгән батырлыҡ була һәм Маоны Ҡытайҙа партия һәм Революцияның бәхәсһеҙ лидеры итеп таныта»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cuba.cu/gobierno/reflexiones/2008/rus/f310308r.html |title=Размышления товарища Фиделя Кастро. ПОБЕДА КИТАЯ.(Часть II)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-03-15 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507195614/http://www.cuba.cu/gobierno/reflexiones/2008/rus/f310308r.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Яньань осоро ===
[[Файл:Mao raspiska.jpg|thumb|right|200px| Михайлов иптәштән 300 000 американ долларын алыу тураһында Маоның распискаһы. 28 апрель 1938 йыл]]
[[Файл:Mao at 7th congress CPC.jpg|thumb|306x306px|ҠКП-ның Етенсе съезы. Мао һәм Чжоу Эньлай]]
Бөйөк поход башланғандан һуң бер йыл үткәс, 1935 йылдың октябрендә Ҡыҙыл Армия Шэньси — Ганьсу — Нинся (Яньян) коммунистик районына барып етә, бында коммунистар партияһының яңы заставаһын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Бөйөк поход ваҡытында төрлө эпидемия, тауҙарҙа һәм һаҙлыҡтарҙа бәхетһеҙ осраҡтар, шулай уҡ дезертирлыҡ арҡаһында коммунистар Цзянсиҙан киткән составтың 90 проценттан ашыу юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, улар тиҙ генә көсөн ҡайтарыуға өлгәшә. Был ваҡытҡа партияның төп маҡсаты булып Маньчжурияла һәм Шаньдун провинцияһында нығынған Японияға ҡаршы көрәш тора. 1937 йылдың июлендә асыҡтан-асыҡ хәрби хәрәкәттәр башланғас, коммунистар, Мәскәү ҡушыуы буйынса, Гоминьдан менән берҙәм патриотик фронт төҙөргә мәжбүр булалар.
Японға ҡаршы көрәш шарттарында Мао Цзэдун «чжэнфэн» («эш стилен тәртипкә һалыу») тип аталған хәрәкәтте башлап ебәрә; 1942—43). Бының сәбәбе — Чан Кайши армияһынан ҡасыусылар һәм партия идеологияһы менән таныш булмаған крәҫтиәндәр менән тулыланған партияның ҡырҡа артыуы. Хәрәкәт партияның яңы ағзаларының коммунистик тәғлимәтен, Мао яҙмаларын әүҙем өйрәнеүҙе, шулай уҡ «үҙ-үҙеңде тәнҡитләү» кампанияларын, бигерәк тә Маоның төп дәғүәсеһе Ван Минға ҡағылған кампанияларҙы үҙ эсенә ала, һөҙөмтәлә коммунистик интеллигенция араһында ирекле фекер йөрөтөү баҫтырыла. Чжэнфэндың һөҙөмтәһе булып партия эсендәге власть Мао Цзэдун ҡул аҫтына тулыһынса күсә&lt;ref&gt;Selden, Marc. ''Yanan Legacy: The Mass Line'', в: «Chinese Communist Politics in Action», Seattle, London 1970, С. 101—109.&lt;/ref&gt;. 1943 йылда ул — ҠКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы һәм Секретариаты рәйесе, ә 1945 йылда ҠКП-ның Үҙәк Комитеты рәйесе итеп һайлана. Был осор ''Маоның шәхес культы'' формалашыуының беренсе этабы була.

Мао көнбайыш философияһының классикаһын һәм айырыуса марксизмды өйрәнә. Марксизм-ленинизм, традицион ҡытай философияһының ҡайһы бер аспекттары нигеҙендә, шулай уҡ үҙенең тәжрибәһенән сығып, марксизмдың яңы йүнәлеше — маоизмды булдыра, был эштә уға уның шәхси сәркәтибе Чэнь Бод ярҙам итә. Маоизм ул ваҡыттағы ҡытай ысынбарлығына нығыраҡ яраҡлашырлыҡ марксизмдың прагматик формаһы булараҡ уйланыла. Уның төп һыҙаттарын крәҫтиәнлеккә (пролетариатҡа түгел) һәм Бөйөк Хань милләтселегенә асыҡтан-асыҡ ориентирлашыуы менән билдәләргә мөмкин&lt;ref&gt;Holm, David. ''Art and Ideology in Revolutionary China''. Oxford 1991, С. 53, 88; Mao, Zedong. ''Die Gesammelten Werke''. том II, Пекин 1969; С. 246.&lt;/ref&gt;.

=== ҠКП-ның граждандар һуғышында еңеүе ===
Япония менән һуғышта коммунистар Гоминьдагка ҡарағанда уңышлыраҡ эш итә. Бер яҡтан, быны Маоның ғәмәлдәге партизан һуғышы тактикаһын яҡшы белеүе менән аңлатып булһа, икенсе яҡтан, япондар тарафынан яҡшыраҡ ҡоралланған Чан Кайши армияһы һөжүмдәргә йышыраҡ бер үҙе ҡаршы тора. Һуғыш тамамланыуға хатта [[Америка]] Ҡытай коммунистарына яҡынайырға маташа.

1940 йылдар уртаһына Гоминьдандың бөтә йәмәғәт учреждениелары, шул иҫәптән армия ла тарҡалыу кимәлендә була. Бөтә ерҙә лә коррупция, башбаштаҡлыҡ һәм көс ҡулланыу сәскә ата; илдең иҡтисады һәм финанс системаһы юҡҡа сыға.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор          = Галенович Ю. М.
 |заглавие       = Мао Цзэдун вблизи
 |место          = М.
 |издательство   = «Русская панорама»
 |год            = 2006
 |страниц        = 325
 |серия          = Лидеры Китая
 |isbn           = 5-93165-158-6
 |тираж          = 1000
|ref = Галенович
}}
* {{книга
 |автор          = Панцов А. В.
 |заглавие       = Мао Цзэдун
 |ответственный  = Александр Панцов
 |место          = М.
 |издательство   = Молодая гвардия
 |год            = 2007
 |страниц        = 867
 |серия          = Жизнь замечательных людей
 |isbn           = 978-5-235-02983-5
 |тираж          = 5000
 |ref = Панцов
}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема= Мао Цзэдун
|Викицитатник=ru:Мао Цзэдун
|Викисклад=Category:Mao Zedong
}}
* [http://rulers.narod.ru/mao/mao.htm Биография Мао Цзэдуна I], русс.
* [http://www.erudition.ru/referat/ref/id.51890_1.html Биография Мао Цзэдуна II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617030036/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.51890_1.html |date=2013-06-17 }}, русс.
* [http://library.maoism.ru/ Маоистская библиотека], русс.
* [http://souz.info/library/politica/mao/ Сочинения Мао Цзэдуна I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090714010648/http://souz.info/library/politica/mao/ |date=2009-07-14 }}, русс.
* [http://www.hrono.ru/libris/lib_m/mao_liber.html Сочинения Мао Цзэдуна II], русс.
* [http://apriatin.livejournal.com/7233.html Стихотворения Мао Цзэдуна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127124837/http://apriatin.livejournal.com/7233.html |date=2016-11-27 }}, русс.
* [http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/index.html Собрание Сочинений Мао Цзэдуна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304061316/http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/index.html |date=2008-03-04 }}, англ.
* [http://artchina.free.fr/items/creasite.php?params=Mao%20Zedong_CATEGORY_0 Плакаты с изображением Мао Цзэдуна]
* [http://rutube.ru/tracks/2498559.html Маоизм — трагедия Китая. ][http://rutube.ru/tracks/2498559.html Документальный фильм]
* [http://www.chairmanmao.org/gb/yingxiang/shikuang/002.asf Видео — Мао Цзэдун провозглашает образование КНР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216041521/http://www.chairmanmao.org/gb/yingxiang/shikuang/002.asf |date=2004-12-16 }}
* [http://news.bbc.co.uk/media/audio/41246000/rm/_41246539_28.ram Передача BBC о Мао Цзэдуне], кит.
* Александр Тарасов. [http://radical-xxi.narod.ru/mao.htm «Наследие Мао для радикала конца XX — начала XXI века»]

{{start box}}
{{succession box|before=[[Чэнь Дусю]]|after=[[Хуа Гофэн]]|title=Ҡытай Коммунистар партияһы Рәйесе|years=1945–1976}}
{{succession box|before=--|after=[[Лю Шаоци]]|title=Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе|years=1949–1959}}
{{succession box|before=--|after=[[Хуа Гофэн]]|title=Ҡытай Коммунистар партияһының Үҙәк хәрби комиссияһы рәйесе|years=1936–1976}}
{{end box}}

[[Категория:Ҡытайҙа тыуғандар]]
[[Категория:ҠХР рәйестәре]]
[[Категория:Ҡытай Коммунистар партияһы ағзалары]]
[[Категория:Маоизм]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Ҡытай революционерҙары]]
[[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан вафат булыусылар]]</text>
      <sha1>r4s2x0ltns5vijiosm8conxhfl48vza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67743</id>
    <revision>
      <id>1300225</id>
      <parentid>1245268</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T12:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1300225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21994" sha1="6hp87a4ce3d0hqlwskkkpavxvst7sz5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 183-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 184-се). Йыл аҙағына тиклем 182 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: НЛО (уфологтар) көнө.
** [[Эт]]тәр көнө.
** Сюрприздар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Дәүләт гербын ҡабул итеү көнө.
* {{Норвегия}} [[Норвегия]]: Король көнө.
* {{Кюрасао}} [[Кюрасао]]: Дәүләт флагы көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Саха Республикаһы]]: [[Лена]] йылғаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Инженер-йылылыҡ технигы көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: [[Дипломатия|Дипломатик хеҙмәт]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Диңгеҙ һәм йылға флоты хеҙмәткәрҙәре көнө.
*  {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Полиция хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1853]]: [[Ҡырым һуғышы]] башлана.
* [[1860]]: [[Владивосток]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1865]]: Рәсәй императоры [[Александр II]] «Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһын ғәмәлдән сығарыу, башҡорттарҙы хәрби сословиенан граждандар сословиеһына күсереү тураһында положение»ға ҡул ҡуя.
* [[1900]]: Беренсе дирижабль осорола.
* [[1900]]: [[Париж]]да 2-се [[Олимпия уйындары]] башлана.
* [[1910]]: Мәскәү футбол лигаһының ойоштороу йыйылышы була.
* [[1924]]: Спорт прессаһының халыҡ-ара ассоциацияһы ((AIPS) ойошторола.
* [[1970]]: [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] сираттағы Пленумы эш башлай, ул «Ауыл хужалығы өлкәһендә партияның сираттағы бурыстары» тигән ҡарар ҡабул итә.
* [[1976]]: Төньяҡ һәм Көньяҡ [[Вьетнам]]дың ҡайтанан берләшә.
* [[1990]]: КПСС-тың XXVIII съезы үҙ эшен башлай, партия тарихында ул һуңғыһы була.
* [[1990]]: [[Кушнаренко]] педагогия училищеһы (2000 йылдан колледж) эш башлай.
* [[1994]]: Йәш экологтарҙың 1-се республика слёты асыла.
* [[2010]]: [[Баҡалы районы]]нда республика «Шәжәрә байрамы» уҙғарыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сәләх Кулибай]] (1910—15.10.1976), яҙыусы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1930—1950 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]] журналисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) кавалеры. 
* [[Абдулхаҡ Игебаев]] (1930—27.09.2016), шағир, 1971—1990 йылдарҙа [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналы редакцияһының бүлек мөдире. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2010); [[РСФСР]]-ҙың (1991) һәм Башҡорт АССР-ының (1980) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостандың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1990), [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1968), [[Баймаҡ районы]]ның Батыр Вәлид исемендәге премияһы (1997) лауреаты, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2005).  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөҡминов Фәрит Хәмзә улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[математик]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1994), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2005), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сабин Александр Иванович]] (1926—1.10.2017), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1962 йылдан [[КПСС]]-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1969 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1978—1984 йылдарҙа ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының район комитеты рәйесе. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957, 1971) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1967) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ергән]] ауылынан. 
* [[Сәғәҙиев Нәзиф Миңлеғәли улы]] (1936), урман жужалығы хеҙмәткәре. 1966—1996 йылдарҙа [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] урман хужалығы мастеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1995), [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафина Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы]] (1951), [[Театр|театр сәнғәте]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]]ның ҡурсаҡ йөрөтөүсе артисы. 1980 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1999). 
* [[Андреев Александр Григорьевич]] (1961), [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] хеҙмәткәр. 2005 йылдан [[Баҡалы районы]] хакимиәте башлығы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Холодный Ключ (Баҡалы районы)|Холодный Ключ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Цыплухина Нина Николаевна]] (1937), [[төҙөлөш]] тармағы алдынғыһы. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] механизацияланған күсмә колоннаһының биҙәүсеһе, мастеры һәм штукатур-буяусылар бригадиры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Буғабаш]] ауылынан.
* [[Балабанов Борис Васильевич]] (1942), Өфө автотранспорт колледжының уҡытыусы-ветераны, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Линник Виктор Николаевич]] (1942), [[Педагогика|педагог]]-методист. 1987—2001 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] директоры. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Әлшәй районы]] Шафран ауылынан. 
* [[Горбунов Михаил Афанасьевич]] (1947), хеҙмәт ветераны. 1965—2000 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Дарьино (Мәләүез районы)|Дарьино]] ауылынан. 
* [[Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы]] (1947), композитор, педагог. 1972—1978 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт  филармонияһы]]ның музыкаль-әҙәби лекторийының художество етәксеһе, 1988 йылдан — филармонияның баш режиссёры; 1979—2010 йылдарҙа Нариман Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 2000—2009 йылдарҙа 8-се балалар музыка мәктәбе концертмейстеры. Башҡорт музыка сәнғәтендә симфоник жанрға нигеҙ һалыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры  (2010).  
* [[Хафизов Мирсаяф Миәссәр улы]] (1947), [[СССР]]-ҙың хәрби хеҙмәткәре, полковник, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Афғанстан|Афғанстан Демократик Республикаһының]] «Афған йондоҙо» ордендары кавалеры.  Сығышы менән [[Йәрмәкәй районы]] [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан.
* [[Махней Николай Иванович]] (1957), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө]]ләге [[Урта махсус музыка колледжы]]ның баян буйынса уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Мусин Илдар Ғаяз улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[социология|социолог]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1983—1985 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] комитетының беренсе секретары; 1985—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары; 1994 йылдан — район хакимиәте башлығының төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 2001 йылдан — район хакимиәте башлығы; 2012—213 йылдарҙа «Башкиравтодор» йәмғиәте директоры. [[Социология]] фәндәре кандидаты (2007). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Үреш-Битулла]] ауылынан.
* [[Мусин Илдус Ғаяз улы]] (1957), педагог, 2012—2015 йылдарҙа Ҡариҙел район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән ошо райондың Үреш-Битулла ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кашапова Светлана Мырҙахан ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1967—1999 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы]] (1943), табип-[[фән|ғалим]] (терапевт, [[Токсикология|токсиколог]], профпатолог), юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1996), [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1983). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Йәнекәев Ғайса Хәмиҙулла улы]] (1864—03.1931), уҡытыусы, мәғрифәтсе, этнограф. 1907—1917 йылдарҙа [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губерналарынан]] [[Рәсәй империяһы]]ның III һәм IV Дәүләт Думаһы депутаты.
* [[Мәжитова Флүрә Ғариф ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. 1978—1992 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мор Сергей Ярославович]] (1969), [[спорт]]сы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы (1997) һәм атҡаҙанған (1999) спорт мастеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Ҡарағанды өлкәһе [[Тимертау]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1489]]: [[Томас Кранмер]], [[Британия]]ның [[реформация]] дәүере эшмәкәре.
* [[1775]]: Надежда Пушкина (тыумыштан Ганнибал), шағир [[Александр Сергеевич Пушкин]]дың әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1840]]: Павел Кузьминский, [[Рәсәй империяһы]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], реверслы [[газ]] турбинаһын уйлап сығарыусы.
* [[1862]]: [[Уильям Генри Брэгг]], [[Англия]] [[Физика|физигы]].
* [[1877]]: [[Герман Гессе]], [[Германия]] яҙыусыһы.
* [[1910]]: Моррис Коэн, [[СССР]] разведчигы, сығышы менән [[АҠШ]]-тан, [[Рәсәй Геройы]] (үлгәндән һуң).
* [[1925]]: Патрис Лумумба, бойондороҡһоҙ [[Конго Республикаһы]]ның беренсе премьер-министры, илдең милли геройы.
* [[1925]]: Ольга Олейник, СССР һәм Рәсәйҙең [[Фән|ғалим]]-[[Математик|математигы]], академик (1991).
* [[1930]]: Ия Арепина, СССР һәм Рәсәйҙең [[театр]] һәм кино актрисаһы.
* [[1935]]: Сергей Хрущёв, СССР, Рәсәй һәм АҠШ ғалимы, публицист, [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тың улы.
* [[1940]]: Георгий Иванов, [[Болгария]]ның 1-се космонавы, [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы]] һәм Болгария Халыҡ Республикаһы Геройы.
* [[1985]]: Эшли Тисдейл, [[Америка]] актрисаһы, [[йыр]]сы, продюсер.
* [[1990]]: Марго Робби, [[Австралия]] актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1566]]: [[Нострадамус]], [[Франция]] күрәҙәсеһе.
* [[1778]]: [[Жан Жак Руссо]], Франция яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1961]]: [[Эрнест Хемингуэй]], [[Америка]] яҙыусыһы.
* [[1977]]: [[Владимир Набоков]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[АҠШ]] яҙыусыһы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж02]]
[[Категория:2 июль]]</text>
      <sha1>6hp87a4ce3d0hqlwskkkpavxvst7sz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300227</id>
      <parentid>1300225</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T14:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22608" sha1="6rkwrvezuj72qbgb9eblzpqsmvxby9z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 183-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 184-се). Йыл аҙағына тиклем 182 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: НЛО (уфологтар) көнө.
** [[Эт]]тәр көнө.
** Сюрприздар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Дәүләт гербын ҡабул итеү көнө.
* {{Норвегия}} [[Норвегия]]: Король көнө.
* {{Кюрасао}} [[Кюрасао]]: Дәүләт флагы көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Саха Республикаһы]]: [[Лена]] йылғаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Инженер-йылылыҡ технигы көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: [[Дипломатия|Дипломатик хеҙмәт]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Диңгеҙ һәм йылға флоты хеҙмәткәрҙәре көнө.
*  {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Полиция хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1853]]: [[Ҡырым һуғышы]] башлана.
* [[1860]]: [[Владивосток]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1865]]: Рәсәй императоры [[Александр II]] «Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһын ғәмәлдән сығарыу, башҡорттарҙы хәрби сословиенан граждандар сословиеһына күсереү тураһында положение»ға ҡул ҡуя.
* [[1900]]: Беренсе дирижабль осорола.
* [[1900]]: [[Париж]]да 2-се [[Олимпия уйындары]] башлана.
* [[1910]]: Мәскәү футбол лигаһының ойоштороу йыйылышы була.
* [[1924]]: Спорт прессаһының халыҡ-ара ассоциацияһы ((AIPS) ойошторола.
* [[1970]]: [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] сираттағы Пленумы эш башлай, ул «Ауыл хужалығы өлкәһендә партияның сираттағы бурыстары» тигән ҡарар ҡабул итә.
* [[1976]]: Төньяҡ һәм Көньяҡ [[Вьетнам]]дың ҡайтанан берләшә.
* [[1990]]: КПСС-тың XXVIII съезы үҙ эшен башлай, партия тарихында ул һуңғыһы була.
* [[1990]]: [[Кушнаренко]] педагогия училищеһы (2000 йылдан колледж) эш башлай.
* [[1994]]: Йәш экологтарҙың 1-се республика слёты асыла.
* [[2010]]: [[Баҡалы районы]]нда республика «Шәжәрә байрамы» уҙғарыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сәләх Кулибай]] (1910—15.10.1976), яҙыусы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1930—1950 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]] журналисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) кавалеры. 
* [[Абдулхаҡ Игебаев]] (1930—27.09.2016), шағир, 1971—1990 йылдарҙа [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналы редакцияһының бүлек мөдире. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2010); [[РСФСР]]-ҙың (1991) һәм Башҡорт АССР-ының (1980) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостандың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1990), [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1968), [[Баймаҡ районы]]ның Батыр Вәлид исемендәге премияһы (1997) лауреаты, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2005).  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөҡминов Фәрит Хәмзә улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[математик]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1994), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2005), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сабин Александр Иванович]] (1926—1.10.2017), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1962 йылдан [[КПСС]]-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1969 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1978—1984 йылдарҙа ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының район комитеты рәйесе. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957, 1971) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1967) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ергән]] ауылынан. 
* [[Сәғәҙиев Нәзиф Миңлеғәли улы]] (1936), урман жужалығы хеҙмәткәре. 1966—1996 йылдарҙа [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] урман хужалығы мастеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1995), [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бабина Зифа Мөхәмәҙи ҡыҙы]] (1946), «Мәләүез элеваторы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). 
* [[Сафина Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы]] (1951), [[Театр|театр сәнғәте]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]]ның ҡурсаҡ йөрөтөүсе артисы. 1980 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1999). 
* [[Кәрәҙбаева Әнисә Исхаҡ ҡыҙы]] (1956), Мәләүез тимер-бетон конструкциялары заводының хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002). 
* [[Андреев Александр Григорьевич]] (1961), [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] хеҙмәткәр. 2005 йылдан [[Баҡалы районы]] хакимиәте башлығы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Холодный Ключ (Баҡалы районы)|Холодный Ключ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Цыплухина Нина Николаевна]] (1937), [[төҙөлөш]] тармағы алдынғыһы. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] механизацияланған күсмә колоннаһының биҙәүсеһе, мастеры һәм штукатур-буяусылар бригадиры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Буғабаш]] ауылынан.
* [[Балабанов Борис Васильевич]] (1942), Өфө автотранспорт колледжының уҡытыусы-ветераны, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Линник Виктор Николаевич]] (1942), [[Педагогика|педагог]]-методист. 1987—2001 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] директоры. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Әлшәй районы]] Шафран ауылынан. 
* [[Горбунов Михаил Афанасьевич]] (1947), хеҙмәт ветераны. 1965—2000 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Дарьино (Мәләүез районы)|Дарьино]] ауылынан. 
* [[Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы]] (1947), композитор, педагог. 1972—1978 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт  филармонияһы]]ның музыкаль-әҙәби лекторийының художество етәксеһе, 1988 йылдан — филармонияның баш режиссёры; 1979—2010 йылдарҙа Нариман Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 2000—2009 йылдарҙа 8-се балалар музыка мәктәбе концертмейстеры. Башҡорт музыка сәнғәтендә симфоник жанрға нигеҙ һалыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры  (2010).  
* [[Хафизов Мирсаяф Миәссәр улы]] (1947), [[СССР]]-ҙың хәрби хеҙмәткәре, полковник, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Афғанстан|Афғанстан Демократик Республикаһының]] «Афған йондоҙо» ордендары кавалеры.  Сығышы менән [[Йәрмәкәй районы]] [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан.
* [[Махней Николай Иванович]] (1957), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө]]ләге [[Урта махсус музыка колледжы]]ның баян буйынса уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Мусин Илдар Ғаяз улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[социология|социолог]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1983—1985 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] комитетының беренсе секретары; 1985—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары; 1994 йылдан — район хакимиәте башлығының төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 2001 йылдан — район хакимиәте башлығы; 2012—213 йылдарҙа «Башкиравтодор» йәмғиәте директоры. [[Социология]] фәндәре кандидаты (2007). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Үреш-Битулла]] ауылынан.
* [[Мусин Илдус Ғаяз улы]] (1957), педагог, 2012—2015 йылдарҙа Ҡариҙел район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән ошо райондың Үреш-Битулла ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кашапова Светлана Мырҙахан ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1967—1999 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы]] (1943), табип-[[фән|ғалим]] (терапевт, [[Токсикология|токсиколог]], профпатолог), юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1996), [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1983). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Йәнекәев Ғайса Хәмиҙулла улы]] (1864—03.1931), уҡытыусы, мәғрифәтсе, этнограф. 1907—1917 йылдарҙа [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губерналарынан]] [[Рәсәй империяһы]]ның III һәм IV Дәүләт Думаһы депутаты.
* [[Мәжитова Флүрә Ғариф ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. 1978—1992 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мор Сергей Ярославович]] (1969), [[спорт]]сы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы (1997) һәм атҡаҙанған (1999) спорт мастеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Ҡарағанды өлкәһе [[Тимертау]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1489]]: [[Томас Кранмер]], [[Британия]]ның [[реформация]] дәүере эшмәкәре.
* [[1775]]: Надежда Пушкина (тыумыштан Ганнибал), шағир [[Александр Сергеевич Пушкин]]дың әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1840]]: Павел Кузьминский, [[Рәсәй империяһы]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], реверслы [[газ]] турбинаһын уйлап сығарыусы.
* [[1862]]: [[Уильям Генри Брэгг]], [[Англия]] [[Физика|физигы]].
* [[1877]]: [[Герман Гессе]], [[Германия]] яҙыусыһы.
* [[1910]]: Моррис Коэн, [[СССР]] разведчигы, сығышы менән [[АҠШ]]-тан, [[Рәсәй Геройы]] (үлгәндән һуң).
* [[1925]]: Патрис Лумумба, бойондороҡһоҙ [[Конго Республикаһы]]ның беренсе премьер-министры, илдең милли геройы.
* [[1925]]: Ольга Олейник, СССР һәм Рәсәйҙең [[Фән|ғалим]]-[[Математик|математигы]], академик (1991).
* [[1930]]: Ия Арепина, СССР һәм Рәсәйҙең [[театр]] һәм кино актрисаһы.
* [[1935]]: Сергей Хрущёв, СССР, Рәсәй һәм АҠШ ғалимы, публицист, [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тың улы.
* [[1940]]: Георгий Иванов, [[Болгария]]ның 1-се космонавы, [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы]] һәм Болгария Халыҡ Республикаһы Геройы.
* [[1985]]: Эшли Тисдейл, [[Америка]] актрисаһы, [[йыр]]сы, продюсер.
* [[1990]]: Марго Робби, [[Австралия]] актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1566]]: [[Нострадамус]], [[Франция]] күрәҙәсеһе.
* [[1778]]: [[Жан Жак Руссо]], Франция яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1961]]: [[Эрнест Хемингуэй]], [[Америка]] яҙыусыһы.
* [[1977]]: [[Владимир Набоков]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[АҠШ]] яҙыусыһы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж02]]
[[Категория:2 июль]]</text>
      <sha1>6rkwrvezuj72qbgb9eblzpqsmvxby9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300229</id>
      <parentid>1300227</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T14:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1300229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23198" sha1="tk039i3pmbafokm9o6wqgzhj4yxl09d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 183-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 184-се). Йыл аҙағына тиклем 182 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: НЛО (уфологтар) көнө.
** [[Эт]]тәр көнө.
** Сюрприздар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Дәүләт гербын ҡабул итеү көнө.
* {{Норвегия}} [[Норвегия]]: Король көнө.
* {{Кюрасао}} [[Кюрасао]]: Дәүләт флагы көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Саха Республикаһы]]: [[Лена]] йылғаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Инженер-йылылыҡ технигы көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: [[Дипломатия|Дипломатик хеҙмәт]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Диңгеҙ һәм йылға флоты хеҙмәткәрҙәре көнө.
*  {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Полиция хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1853]]: [[Ҡырым һуғышы]] башлана.
* [[1860]]: [[Владивосток]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1865]]: Рәсәй императоры [[Александр II]] «Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһын ғәмәлдән сығарыу, башҡорттарҙы хәрби сословиенан граждандар сословиеһына күсереү тураһында положение»ға ҡул ҡуя.
* [[1900]]: Беренсе дирижабль осорола.
* [[1900]]: [[Париж]]да 2-се [[Олимпия уйындары]] башлана.
* [[1910]]: Мәскәү футбол лигаһының ойоштороу йыйылышы була.
* [[1924]]: Спорт прессаһының халыҡ-ара ассоциацияһы ((AIPS) ойошторола.
* [[1970]]: [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] сираттағы Пленумы эш башлай, ул «Ауыл хужалығы өлкәһендә партияның сираттағы бурыстары» тигән ҡарар ҡабул итә.
* [[1976]]: Төньяҡ һәм Көньяҡ [[Вьетнам]]дың ҡайтанан берләшә.
* [[1990]]: КПСС-тың XXVIII съезы үҙ эшен башлай, партия тарихында ул һуңғыһы була.
* [[1990]]: [[Кушнаренко]] педагогия училищеһы (2000 йылдан колледж) эш башлай.
* [[1994]]: Йәш экологтарҙың 1-се республика слёты асыла.
* [[2010]]: [[Баҡалы районы]]нда республика «Шәжәрә байрамы» уҙғарыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сәләх Кулибай]] (1910—15.10.1976), яҙыусы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1930—1950 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]] журналисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) кавалеры. 
* [[Абдулхаҡ Игебаев]] (1930—27.09.2016), шағир, 1971—1990 йылдарҙа [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналы редакцияһының бүлек мөдире. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2010); [[РСФСР]]-ҙың (1991) һәм Башҡорт АССР-ының (1980) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостандың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1990), [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1968), [[Баймаҡ районы]]ның Батыр Вәлид исемендәге премияһы (1997) лауреаты, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2005).  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөҡминов Фәрит Хәмзә улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[математик]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1994), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2005), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сабин Александр Иванович]] (1926—1.10.2017), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1962 йылдан [[КПСС]]-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1969 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1978—1984 йылдарҙа ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының район комитеты рәйесе. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957, 1971) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1967) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ергән]] ауылынан. 
* [[Сәғәҙиев Нәзиф Миңлеғәли улы]] (1936), урман жужалығы хеҙмәткәре. 1966—1996 йылдарҙа [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] урман хужалығы мастеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1995), [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2020). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бабина Зифа Мөхәмәҙи ҡыҙы]] (1946), «Мәләүез элеваторы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). 
* [[Сафина Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы]] (1951), [[Театр|театр сәнғәте]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]]ның ҡурсаҡ йөрөтөүсе артисы. 1980 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1999). 
* [[Кәрәҙбаева Әнисә Исхаҡ ҡыҙы]] (1956), Мәләүез тимер-бетон конструкциялары заводының хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002). 
* [[Андреев Александр Григорьевич]] (1961), [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2005 йылдан [[Баҡалы районы]] хакимиәте башлығы, 2023 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Холодный Ключ (Баҡалы районы)|Холодный Ключ]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Цыплухина Нина Николаевна]] (1937), [[төҙөлөш]] тармағы алдынғыһы. 1967—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ]] механизацияланған күсмә колоннаһының биҙәүсеһе, мастеры һәм штукатур-буяусылар бригадиры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Буғабаш]] ауылынан.
* [[Балабанов Борис Васильевич]] (1942), Өфө автотранспорт колледжының уҡытыусы-ветераны, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Линник Виктор Николаевич]] (1942), [[Педагогика|педагог]]-методист. 1987—2001 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] директоры. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Әлшәй районы]] Шафран ауылынан. 
* [[Горбунов Михаил Афанасьевич]] (1947), хеҙмәт ветераны. 1965—2000 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Дарьино (Мәләүез районы)|Дарьино]] ауылынан. 
* [[Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы]] (1947), композитор, педагог. 1972—1978 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт  филармонияһы]]ның музыкаль-әҙәби лекторийының художество етәксеһе, 1988 йылдан — филармонияның баш режиссёры; 1979—2010 йылдарҙа Нариман Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 2000—2009 йылдарҙа 8-се балалар музыка мәктәбе концертмейстеры. Башҡорт музыка сәнғәтендә симфоник жанрға нигеҙ һалыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры  (2010).  
* [[Хафизов Мирсаяф Миәссәр улы]] (1947), [[СССР]]-ҙың хәрби хеҙмәткәре, полковник, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Афғанстан|Афғанстан Демократик Республикаһының]] «Афған йондоҙо» ордендары кавалеры.  Сығышы менән [[Йәрмәкәй районы]] [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан.
* [[Махней Николай Иванович]] (1957), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө]]ләге [[Урта махсус музыка колледжы]]ның баян буйынса уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Мусин Илдар Ғаяз улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[социология|социолог]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1983—1985 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] комитетының беренсе секретары; 1985—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары; 1994 йылдан — район хакимиәте башлығының төҙөлөш буйынса урынбаҫары, 2001 йылдан — район хакимиәте башлығы; 2012—213 йылдарҙа «Башкиравтодор» йәмғиәте директоры. [[Социология]] фәндәре кандидаты (2007). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Үреш-Битулла]] ауылынан.
* [[Мусин Илдус Ғаяз улы]] (1957), педагог, 2012—2015 йылдарҙа Ҡариҙел район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән ошо райондың Үреш-Битулла ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кашапова Светлана Мырҙахан ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]]. 1967—1999 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы]] (1943), табип-[[фән|ғалим]] (терапевт, [[Токсикология|токсиколог]], профпатолог), юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1996), [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1983). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Йәнекәев Ғайса Хәмиҙулла улы]] (1864—03.1931), уҡытыусы, мәғрифәтсе, этнограф. 1907—1917 йылдарҙа [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губерналарынан]] [[Рәсәй империяһы]]ның III һәм IV Дәүләт Думаһы депутаты.
* [[Мәжитова Флүрә Ғариф ҡыҙы]] (1934), хеҙмәт ветераны. 1978—1992 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Бүребай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мор Сергей Ярославович]] (1969), [[спорт]]сы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы (1997) һәм атҡаҙанған (1999) спорт мастеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Ҡарағанды өлкәһе [[Тимертау]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1489]]: [[Томас Кранмер]], [[Британия]]ның [[реформация]] дәүере эшмәкәре.
* [[1775]]: Надежда Пушкина (тыумыштан Ганнибал), шағир [[Александр Сергеевич Пушкин]]дың әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1840]]: Павел Кузьминский, [[Рәсәй империяһы]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], реверслы [[газ]] турбинаһын уйлап сығарыусы.
* [[1862]]: [[Уильям Генри Брэгг]], [[Англия]] [[Физика|физигы]].
* [[1877]]: [[Герман Гессе]], [[Германия]] яҙыусыһы.
* [[1910]]: Моррис Коэн, [[СССР]] разведчигы, сығышы менән [[АҠШ]]-тан, [[Рәсәй Геройы]] (үлгәндән һуң).
* [[1925]]: Патрис Лумумба, бойондороҡһоҙ [[Конго Республикаһы]]ның беренсе премьер-министры, илдең милли геройы.
* [[1925]]: Ольга Олейник, СССР һәм Рәсәйҙең [[Фән|ғалим]]-[[Математик|математигы]], академик (1991).
* [[1930]]: Ия Арепина, СССР һәм Рәсәйҙең [[театр]] һәм кино актрисаһы.
* [[1935]]: Сергей Хрущёв, СССР, Рәсәй һәм АҠШ ғалимы, публицист, [[Никита Сергеевич Хрущёв]]тың улы.
* [[1940]]: Георгий Иванов, [[Болгария]]ның 1-се космонавы, [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы]] һәм Болгария Халыҡ Республикаһы Геройы.
* [[1985]]: Эшли Тисдейл, [[Америка]] актрисаһы, [[йыр]]сы, продюсер.
* [[1990]]: Марго Робби, [[Австралия]] актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1566]]: [[Нострадамус]], [[Франция]] күрәҙәсеһе.
* [[1778]]: [[Жан Жак Руссо]], Франция яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1961]]: [[Эрнест Хемингуэй]], [[Америка]] яҙыусыһы.
* [[1977]]: [[Владимир Набоков]], [[Рәсәй империяһы]] һәм [[АҠШ]] яҙыусыһы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж02]]
[[Категория:2 июль]]</text>
      <sha1>tk039i3pmbafokm9o6wqgzhj4yxl09d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67744</id>
    <revision>
      <id>1300226</id>
      <parentid>1300216</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T14:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1300226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49908" sha1="s1yvjrnmzqqx2gf3sovvsf4tm1qnk5z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 182-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 183-сө). Йыл аҙағына тиклем 183 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
==== Рәсми булмаған ====
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя шаяртыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта индексы көнө. 
* {{Бурунди}} [[Бурунди]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Гана}} [[Гана]]: Республика көнө.
* {{Канада}} [[Канада]]: Канада көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Ҡытай Коммунистар партияһы ойошторолған көн.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Ғаилә көнө.
* {{Руанда}} [[Руанда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби хәрәкәттәр ветерандары көнө. 
* {{Сомали}} [[Сомали]]: Берләшмә көнө.
* {{Суринам}} [[Суринам]]: Азатлыҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Бүрәт Республикаһы]]ның үҙ теләге менән Рәсәй составына ингән көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының Һалым енәйәттәре бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Молдавия}} [[Молдавия]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: ВМС көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1661]]: Рус-швед һуғышы (1656—1658) тамамлана.
* [[1735]]: [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдары]] башлана, рәсми мәғлүмәттәр буйынса ихтилалды баҫтырыу барышында 725 ауыл юҡ ителә, 40 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм ҡоллоҡҡа оҙатыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1862]]: [[Рәсәй империяһы]]нда халыҡ өсөн асыҡ китапхана эшләй башлай.  
* [[1882]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе телефон станцияһы сафҡа инә.
* [[1917]]: [[Совет Рәсәйе]] беренсе тапҡыр [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсә.
* [[1918]]: [[Башҡортостан мөхтәриәте]] территорияһында тәртип һаҡлау өсөн [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең хәрби бүлеге махсус тәғәйенешле [[Башҡорт ирекле отрядтары|ҡораллы ирекле отрядтар]] ойоштороу тураһында фарман сығара.
* [[1934]]: Башҡортостан Рәссамдар союзы ойошторола.
* [[1941]]: «Внуково» халыҡ-ара аэропортының беренсе сираты асыла.
* [[1955]]: «Иностранная литература» журналының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1956]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ойошторола.
* [[1958]]: [[Әбйәлил районы]]нда «Яҡтыкүл» шифаханаһы асыла.
* [[1970]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы эш башлай.
* [[1994]]: [[Рәсәй]] Социаль страховка фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе ойошторола.
* [[2010]]: [[Балаҡатай районы]]нда «Урыҫ йыры һәм таҡмағы» тип исемләнгән төбәк-ара байрам асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Саҡаев Нури (Нуретдин) Нәбиулла улы]] (1885—3.03.1927), [[театр]] актёры, режиссёр. 1919—1925 йылдарҙа Үрнәк татар-башҡорт театрының художество етәксеһе, Башҡорт дәүләт драма театры һәм Башҡорт Күсмә театры режиссёры, 1926 йылдан хәҙерге Ғ. Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры актёры, режиссёры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы]] (1890—17.09.2011), хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]]  ауылында тыуған оҙон ғүмерле [[башҡорт]] [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатыны]], ете бала әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәкимов Халиҡ Рәүеф улы]] (тулы исеме [[Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы]]; 1895—3.04.1975), [[дәүләт]] хеҙмәткәре, ғалим-инженер. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1922 йылдарҙа  [[БАССР|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]] Эске эштәр халыҡ комиссариатының милли эштәр буйынса бүлек мөдире. 1930 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге  Н. М. Герсеванов исемендәге Нигеҙҙәр һәм ер аҫты ҡоролмалары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 1951 йылдан — свайлы фундаменттар лабораторияһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1956), профессор (1957). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1958, 1961). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылынан. Дипломат [[Кәрим Хәкимов]]тың ҡустыһы.
* [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]] (1930—19.10.2001), малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[БАССР]]-ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
* [[Мөхәмәҙиев Сабит Әхкәм улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1955—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Чапаев исемендәге колхоз малсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы.
* [[Дәминев Риф Абдулла улы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор, йәмәғәтсе. 1988—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] химик технология техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, [[СССР]] [[Химия]] сәнәғәте министрлығының почётлы химигы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
* [[Хәзиев Наил Мәғәфүр улы]] (1940), педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, ауыл хәбәрсеһе, крайҙы өйрәнеүсе. 1969 йылдан [[Балтас районы]] [[Үрге Ҡарыш]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1987—2000 йылдарҙа директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), райондың почётлы гражданы (2004). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы]] (1955), ғалим-философ, композитор. 2002 йылдан АҠШ-та йәшәй һәм эшләй. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]] Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡышлауйылға]] ауылынан. 
* [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы]] (1975), [[спорт]]сы. Универсаль алыш (2003—2008) һәм алыш самбоһы (2008—2011) буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Күп тапҡырҙар [[Ер|донъя]], [[Евразия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Универсаль алыш (2006) һәм самбо (2000) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы һәм атҡаҙанған (2010) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ириков Николай Романович]] (1921—17.03.1943) — [[Педагогика|педагог]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[танк]] командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Үрге Ҡаҙарма]] ауылынан.
* [[Мәмлиева Гөлнур Хәйбулла ҡыҙы]] (1931), педагог, [[халыҡ]] [[йыр]]сыһы, импровизатор. 1955—1981 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. «Ҡомартҡы» фольклор төркөмөн ойоштороусы (1989) һәм уның етәксеһе. «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» республика халыҡ сәнғәте байрамы ([[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы, 1989), республика сәсәндәр (Гран-при) һәм «Әйтеш» (икеһе лә — [[Өфө]], 1991) конкурстары лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Булат]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы]] (1931—21.06.2022), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1995 йылға тиклем [[Салауат районы]] «Восток» һауынсыһы, быҙау ҡараусыһы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1979, 1981). Райондың почётлы гражданы.
* [[Ямалов Мансаф Нуриәхмәт улы]] (1931—2019), механизатор. 1943—1990 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Алға» колхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы]] (1936—13.11.2011), [[спорт]]сы. 1962—1971 йылдарҙа [[Саңғы спорты|саңғы ярышы]] буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1964 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). СССР чемпионы (1964 йыл — 50 километрға  ярышта, 1971 йыл — эстафетала), [[РСФСР]] чемпионы (1968 йыл — эстафетала), төрлө кимәл ярыштарының күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры. «Төньяҡ байрамы» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе (1971 — эстафетала). 
* [[Иҫәнбаева Сания Төхвәт ҡыҙы]] (1941—2017), Хәйбулла районының хеҙмәт ветераны. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.
* [[Косторнова Тамара Дмитриевна]] (1941), Мәләүез тимер-бетон конструкциялары заводының хеҙмәт ветераны. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1970).
* [[Александров Виктор Николаевич]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. «Үрге Волга нефть үткәргестәре», «Балтик магистраль нефть үткәргестәре» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәренең генераль директоры, Мәскәү нефть компанияһы департаменты директоры. Техник фәндәр кандидаты. Яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре, II дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]нан.
* [[Хәсәнов Марат Нурғәли улы]] (1956), инженер. 1998—2014 йылдарҙа Үҙйөрөшлө машиналарҙың һәм башҡа төр техниканың техник торошон күҙәтеү буйынса дәүләт испекцияһының сектор мөдире, дәүләт инженеры, инспекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Гончаров Игорь Владимирович]] (1961), нефтехимик. 1981—2005 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез»]] берекмәһе приборсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2003). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы]] (1897—25.02.1977), [[урман]]сы. 1945—1957 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] ауыл урман хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944, 1945) кавалеры. 
* [[Куликов Сергей Иванович (ғалим)|Куликов Сергей Иванович]] (1912—19.09.2006), [[фән|ғалим]]-[[Механика|механик]]-[[технолог]], йәмәғәтсе. 1942—2006 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1942—1946 йылдарҙа — моторҙар эшләү һәм 1960—1963 йылдарҙа — механика-технология факультеттары деканы, 1964—1968 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1990 йылдан профессор-консультант. 1970—1985 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның машиналар эшләү сәнәғәте ғилми-техник йәмғиәте рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945, 1954). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтбаева Хәтижә Ғисай ҡыҙы]] (1922—27.12.2007), хеҙмәт алдынғыһы. 1938 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Алға» хужалығы колхозсыһы, 1968—1977 йылдарҙа — һауынсы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Буранбай]] ауылынан.
* [[Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы]] (1927—1.02.1991), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1954—1990 йылдарҙа [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының трактор бригадаһы бригадиры һәм бүлексә идарасыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Муллабаев Фәруҡ Сафи улы]] (1927—8.09.1994), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1955 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылының баҫыусылыҡ бригадаһы етәксеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Әбйәлил районы)|Хөсәйен]] ауылынан.
* [[Сибәғәтуллин Исмәғил Әхмәтша улы]] (1927—10.10.2003), механизатор. 1957—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы комбайнсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан.
* [[Хөснитдинов Әнүәр Фитрат улы]] (1927—2004), механизатор. 1953 йылдан Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] МТС-ының бригадиры һәм тракторсыһы, 1958 йылдан Калинин исемендәге колхоз механизаторы, 1962—1977 йылдарҙа — баш инженеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан.
* [[Низамов Рәйес Ғилметдин улы]] (1932—16.08.1978), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1978).
* [[Кукубаев Анатолий Кукубаевич]] (1932—1.08.2002), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1964—2002 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1967).
* [[Саҡаев Йәүҙәт Әбүбәкер улы]] (1937), [[Көйөргәҙе районы]] «Таймаҫ» совхозының ветеран-механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Халиҡов Ильяс Һиҙиәт улы]] (1937), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан.
* [[Изгина Мәхмүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының Темәс фермаһы һауынсыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1979), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Темәс]] ауылының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан.
* [[Колесникова Зоя Васильевна]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1992 йылдарҙа А. П. Завенягин исемендәге Норильск тау-металлургия комбинаты флотаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Урғаҙа]] ауылынан.
* [[Гәрәев Зәйтүн Сәғит улы]] (1947—13.03.2013), педагог. 1976 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауаттағы]] 57-се ҡала һөнәрселек-техник училище мастеры, 1983 йылдан — директор урынбаҫары; 1986—2009 йылдарҙа 36-сы һөнәрселек училищеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998), Рәсәйҙең почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. 	
* [[Ғәлиев Радик Хөрмәт улы]] (1952),педагог, йәмәғәтсе. 1994—2014 йылдарҙа [[Кушнаренко]]лағы 114-се һөнәрселек училищеһы директоры. 1994—2005 йылдарҙа Кушнаренко район Советы рәйесе. Район башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан. 
* [[Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы]] (1957), ғалим-терапевт, фармокология маркетологы. 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының М. П. Чумаков исемендәге Иммунобиологик препаратттар тикшереү һәм эшләү федераль фәнни үҙәге директоры, «Ремедиум» һәм «Медицинский совет» журналдарының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). 
* [[Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы]] (1957), ғалим-агроном, юрист, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры (2013), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһы академигы (2013). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы (2012), Рәсәй Юристары ассоцициаһы (2012), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (2019) ағзаһы, «Архангел яҡташтары» йәмғиәт ойошмаһының идара рәйесе. 
* [[Мәхийәнова Мәүлиҙә Кәмил ҡыҙы]] (1967), педагог. 1991 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Яңы Балапан]] урта мәктәбе психологы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназияның, 2005 йылдан 1-се урта мәктәптең педагог-психологы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо райондың [[Мораҡай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғүмәров Абдулла Вәлиәхмәт улы]] (1908—13.01.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» колхозы бригадиры, 1932—1941 йылдарҙа һөт фермаһы мөдире, 1945 йылдан — рәйес урынбаҫары; 1947 йылдан «Ҡыҙыл» колхозы рәйесе; 1951—1956 йылдарҙа Молотов исемендәге, 1958—1968 йылдарҙа Киров исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары; 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Нуриәхмәт Сәлимгәрәй улы]] (1908—17.06.1993), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Әбйәлил районың «Ҡыҙыл», 1951 йылдан — Киров исемендәге колхоз комбайнсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Ишбулды ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәлихов Мирзаһит Сәлих улы]] (1918—15.10.1994), ауыл хужалығы һәм [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, мотоуҡсылар отделениеһы командиры. 1945 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Восток» колхозы бригадиры, 1965—1978 йылдарҙа — [[Йәрмиә]] ауыл клубы мөдире. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хохлов Анатолий Иванович]] (1918—4.02.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының разведка начальнигы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Бахмут (Көйөргәҙе районы)|Бахмут]] ауылынан.
* [[Баһранова Нәзифә Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1928—17.05.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. Әбйәлил районы Калинин исемендәге колхоздың элекке быҙау ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан.
* [[Ҡәйепов Абдулхәй Кәрим улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]]ҙағы хәҙерге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 1968—1987  йылдарҙа район мәғариф бүлегенең методик кабинет мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан.
* [[Шөгөрова Шамсиҡәмәр Насирйән ҡыҙы]] (1928—16.03.2009), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1963 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы рабкоопы, 1974 йылдан — [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] сауҙа предприятиеһы һатыусыһы; 1977—1984 йылдарҙа Әбйәлил райпоһының «Урал» хужалыҡ иҫәбендәге предприятиеһының өлкән һатыусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Насиров Әхмәт Хажиғәли улы]] (1933), [[Нефть|нефтсе]].  1955—1988 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры, участка начальнигы. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы, ордендар кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури  районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.
* [[Солтанова Фәүҡинур Әхмәтйән ҡыҙы]] (1933—1.11.2009), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1951—1989 йылдарҙа Әбйәлил районы «Красная Башкирия» совхозының мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡушай]] ауылынан. 
* [[Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы]] (1938—22.04.2021), мәҙәниәт хеҙмәткәре, баянсы һәм үҙешмәкәр композитор, йырҙар авторы. 1976—1999 йылдарҙа Дүртөйлө ҡалаһының Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). [[Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2015).
* [[Сирбаева Нәғимә Ҡасим ҡыҙы]] (1938—9.05.2009), штукатур-маляр. 1956 йылдан «Башмедьстрой» тресының Әбйәлил районында эшләгән 244-се ПМК-ның штукатур-маляры, 1978—1993 йылдарҙа биҙәүселәр бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[Төҙөлөш|төҙөүсеһе]] (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан.
* [[Фәррәхов Ғизәр Имамутдин улы]] (1938), нефтсе, рационализатор. 1977 йылдан ЦБПО-ның цех, производство-диспетчер бүлеге һәм ЦБПО начальнигы; 1995 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] нефть промыслалары ҡорамалдары заводының директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Әлибаев Рәфҡәт Шәһивәли улы]] (1938), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1956—1998 йылдарҙа Хәйбулла районы «Красный доброволец» колхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]]  ауылынан.
* [[Крючков Валерий Александрович]] (1943), педагог, 1965—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 10-сы урта мәктәбе һәм 1-се гимназияһы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Хафизов Риф Закир улы]] (1943), төҙөүсе. 1965 йылдан (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы тикшереү операторы, 1969—1980 йылдарҙа транспорт контораһы начальнигы, 1995—2003 йылдарҙа юл төҙәтеү-юл һалыу цехы начальнигы; 1987—1995 йылдарҙа «Башнефтедорстройремонт» тресының Дүртөйлө ДРСУ-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003) һәм  [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Кутепов Борис Иванович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2002), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы]] (1953), педагог-ғалим. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан педагогика һәм психология факультеты деканы.   Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009). 
* [[Йәһүҙин Фирғәт Ғәлиәкбәр улы]] (1953), механизатор. 1975 йылдан [[Белорет]] леспромхозы, 1989—2008 йылдарҙа Әбйәлил ауыл урман хужалығы тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылынан.
* [[Сафин Хәлил Мәсғүт улы]] (1963), ғалим-инженер‑гидротехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2016), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
* [[Савельев Игорь Викторович]] (1983), [[проза]]ик, әҙәби тәнҡитсе, журналист, кинотәнкитсе. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡадиров Нурлығаян Хафиз улы]] (1894—19.07.1956), [[Педагогика|педагог]], 1925 йылдан хәҙерге [[Ейәнсура районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]нан.
* [[Ихсанов Ғимат Сөләймән улы]] (1899—1956), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1924—1956 йылдарҙа хәҙерге [[Бөрйән районы]] мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1941).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы]] (1919—15.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). 
* [[Морозов Николай Филиппович]] (1924—20.03.1994), урман белгесе. 1942 йылдан Туймазы тәжрибә‑үрнәк урман хужалығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан — өлкән урмансы, 1973—1985 йылдарҙа генераль директор урынбаҫары—баш урмансы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған урман белгесе (1968), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]]ның Яңы Николаевка ауылынан. 
* [[Ягодкин Василий Максимович]] (1939—24.01.2015), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑конструктор, 1967—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]‑[[математика]] фәндәре докторы (2002).  
* [[Әхмәтова Венера Мөҙәрис ҡыҙы]] (1949), табип-невролог, 1994—2013 йылдарҙа 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Сөйәрмәт]] ауылынан. 
* [[Жиляев Александр Петрович]] (1959), ғалим-физик. 1998 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2001 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Р. Р. Мәүлитов исемендәге Механика институтының ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Әхмәтйәнов Фәим Ғәни улы]] (1964—29.03.2022), театр актёры. 1991 йылдан [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ибрай (Ишембай районы)|Ибрай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1646: [[Готфрид Лейбниц]], [[Австрия]] математигы.
* [[1750]]: Иван Миллер, [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, [[географ]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1755]]: Христиан Фридрих фон Глюк, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], юрист һәм [[Педагогика|педагог]], Эрланген университеты профессоры.
* [[1780]]: Карл Клаузевиц, Германияның хәрби [[Теория|теоретигы]], генерал.
* [[1818]]: [[Игнац Филипп Земмельвайс]], [[Венгрия]]ның ғалим-табибы, акушер, асептикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1845]]: Адольф Зильберштейн, Венгрия һәм Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[Журналистика|журналист]] һәм әҙәби тәнҡитсе.
* [[1865]]: Владимир Кривош-Неманич, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] полиглоты, криптограф, стенограф һәм тәржемәсе. 
* [[1885]]: Юлдаш Ахунбабаев, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ын]] ойоштороусыларҙың береһе, республика Үҙәк Башҡарма Комитетының беренсе (1925—1938) һәм Юғары Советы Президиумының икенсе (1938-1943) рәйесе.
* [[1895]]: Леонтий Кирюков, СССР композиторы, хор дирижёры, [[Мордва Республикаһы|Мордовия АССР-ының]] халыҡ артисы.
* [[1900]]: Курт Фишер, Германия [[сәйәсмән]]е, журналист.
* [[1905]]: Ғәни Сәфиуллин, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1944), [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1910]]: Эмилия Штина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-альгологы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973). 
* [[1915]]: Вилли Диксон, [[АҠШ]] [[музыка]]нты, [[йыр]]сы һәм композитор.
* [[1925]]: Фарли Грейнджер, [[Америка]] актёры.
* [[1925]]: Клара Лучко, киноактриса, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1930]]: Евгений Птичкин, СССР композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Алексей Беручевский, СССР [[футбол]]сыһы, тренер.
* [[1940]]: Заһит Зарифоглу, [[Төркиә]] [[шиғриәт|шағиры]], балалар яҙыусыһы.
* [[1940]]: Рәүил Шәймәрҙәнов, СССР һәм һәм Рәсәйҙең ғалим-табибы, профессор.
* [[1945]]: Дебора Харри, Америка йырсыһы, киноактриса, 1975—1983 йылдарҙа «Blondie» төркөмө солисткаһы.
* [[1950]]: Камил Кәримов, яҙыусы-сатирик, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[1955]]: Людмила Казанцева, ғалим-[[Педагогика|педагог]], [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]] профессоры.
* [[1985]]: Леа Сейду, [[Франция]] актрисаһы, модель.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2002]]: Михаил Круг, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы.
* [[2004]]: [[Марлон Брандо]], [[Америка]]ның [[театр]] һәм кино актёры, [[Оскар премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж01]]
[[Категория:1 июль]]</text>
      <sha1>s1yvjrnmzqqx2gf3sovvsf4tm1qnk5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300228</id>
      <parentid>1300226</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T14:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49929" sha1="izm18x3rvocnl8igbah7pyqc5wapat4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 182-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 183-сө). Йыл аҙағына тиклем 183 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
==== Рәсми булмаған ====
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя шаяртыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта индексы көнө. 
* {{Бурунди}} [[Бурунди]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Гана}} [[Гана]]: Республика көнө.
* {{Канада}} [[Канада]]: Канада көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Ҡытай Коммунистар партияһы ойошторолған көн.
* {{Лесото}} [[Лесото]]: Ғаилә көнө.
* {{Руанда}} [[Руанда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби хәрәкәттәр ветерандары көнө. 
* {{Сомали}} [[Сомали]]: Берләшмә көнө.
* {{Суринам}} [[Суринам]]: Азатлыҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Бүрәт Республикаһы]]ның үҙ теләге менән Рәсәй составына ингән көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Почта хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының Һалым енәйәттәре бүлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡырғыҙстан}} [[Ҡырғыҙстан]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Молдавия}} [[Молдавия]]: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: ВМС көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1661]]: Рус-швед һуғышы (1656—1658) тамамлана.
* [[1735]]: [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалдары]] башлана, рәсми мәғлүмәттәр буйынса ихтилалды баҫтырыу барышында 725 ауыл юҡ ителә, 40 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм ҡоллоҡҡа оҙатыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1862]]: [[Рәсәй империяһы]]нда халыҡ өсөн асыҡ китапхана эшләй башлай.  
* [[1882]]: [[Санкт-Петербург]]та беренсе телефон станцияһы сафҡа инә.
* [[1917]]: [[Совет Рәсәйе]] беренсе тапҡыр [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсә.
* [[1918]]: [[Башҡортостан мөхтәриәте]] территорияһында тәртип һаҡлау өсөн [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең хәрби бүлеге махсус тәғәйенешле [[Башҡорт ирекле отрядтары|ҡораллы ирекле отрядтар]] ойоштороу тураһында фарман сығара.
* [[1934]]: Башҡортостан Рәссамдар союзы ойошторола.
* [[1941]]: «Внуково» халыҡ-ара аэропортының беренсе сираты асыла.
* [[1955]]: «Иностранная литература» журналының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1956]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ойошторола.
* [[1958]]: [[Әбйәлил районы]]нда «Яҡтыкүл» шифаханаһы асыла.
* [[1970]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы эш башлай.
* [[1994]]: [[Рәсәй]] Социаль страховка фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе ойошторола.
* [[2010]]: [[Балаҡатай районы]]нда «Урыҫ йыры һәм таҡмағы» тип исемләнгән төбәк-ара байрам асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Саҡаев Нури (Нуретдин) Нәбиулла улы]] (1885—3.03.1927), [[театр]] актёры, режиссёр. 1919—1925 йылдарҙа Үрнәк татар-башҡорт театрының художество етәксеһе, Башҡорт дәүләт драма театры һәм Башҡорт Күсмә театры режиссёры, 1926 йылдан хәҙерге Ғ. Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры актёры, режиссёры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы]] (1890—17.09.2011), хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]]  ауылында тыуған оҙон ғүмерле [[башҡорт]] [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатыны]], ете бала әсәһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәкимов Халиҡ Рәүеф улы]] (тулы исеме [[Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы]]; 1895—3.04.1975), [[дәүләт]] хеҙмәткәре, ғалим-инженер. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1922 йылдарҙа  [[БАССР|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]] Эске эштәр халыҡ комиссариатының милли эштәр буйынса бүлек мөдире. 1930 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге  Н. М. Герсеванов исемендәге Нигеҙҙәр һәм ер аҫты ҡоролмалары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 1951 йылдан — свайлы фундаменттар лабораторияһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1956), профессор (1957). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1958, 1961). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылынан. Дипломат [[Кәрим Хәкимов]]тың ҡустыһы.
* [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]] (1930—19.10.2001), малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[БАССР]]-ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
* [[Мөхәмәҙиев Сабит Әхкәм улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1955—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Чапаев исемендәге колхоз малсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы.
* [[Дәминев Риф Абдулла улы]] (1940), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор, йәмәғәтсе. 1988—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] химик технология техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, [[СССР]] [[Химия]] сәнәғәте министрлығының почётлы химигы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
* [[Хәзиев Наил Мәғәфүр улы]] (1940), педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, ауыл хәбәрсеһе, крайҙы өйрәнеүсе. 1969 йылдан [[Балтас районы]] [[Үрге Ҡарыш]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1987—2000 йылдарҙа директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), райондың почётлы гражданы (2004). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы]] (1955), ғалим-философ, композитор. 2002 йылдан АҠШ-та йәшәй һәм эшләй. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]] Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Ҡышлауйылға]] ауылынан. 
* [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы]] (1975), [[спорт]]сы. Универсаль алыш (2003—2008) һәм алыш самбоһы (2008—2011) буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Күп тапҡырҙар [[Ер|донъя]], [[Евразия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Универсаль алыш (2006) һәм самбо (2000) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы һәм атҡаҙанған (2010) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ириков Николай Романович]] (1921—17.03.1943) — [[Педагогика|педагог]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[танк]] командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Үрге Ҡаҙарма]] ауылынан.
* [[Мәмлиева Гөлнур Хәйбулла ҡыҙы]] (1931), педагог, [[халыҡ]] [[йыр]]сыһы, импровизатор. 1955—1981 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. «Ҡомартҡы» фольклор төркөмөн ойоштороусы (1989) һәм уның етәксеһе. «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» республика халыҡ сәнғәте байрамы ([[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы, 1989), республика сәсәндәр (Гран-при) һәм «Әйтеш» (икеһе лә — [[Өфө]], 1991) конкурстары лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Булат]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы]] (1931—21.06.2022), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1995 йылға тиклем [[Салауат районы]] «Восток» һауынсыһы, быҙау ҡараусыһы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1979, 1981). Райондың почётлы гражданы.
* [[Ямалов Мансаф Нуриәхмәт улы]] (1931—2019), механизатор. 1943—1990 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Алға» колхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] ауылынан.
* [[Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы]] (1936—13.11.2011), [[спорт]]сы. 1962—1971 йылдарҙа [[Саңғы спорты|саңғы ярышы]] буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1964 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). СССР чемпионы (1964 йыл — 50 километрға  ярышта, 1971 йыл — эстафетала), [[РСФСР]] чемпионы (1968 йыл — эстафетала), төрлө кимәл ярыштарының күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры. «Төньяҡ байрамы» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе (1971 — эстафетала). 
* [[Иҫәнбаева Сания Төхвәт ҡыҙы]] (1941—2017), Хәйбулла районының хеҙмәт ветераны. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.
* [[Косторнова Тамара Дмитриевна]] (1941), Мәләүез тимер-бетон конструкциялары заводының хеҙмәт ветераны. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1970).
* [[Александров Виктор Николаевич]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. «Үрге Волга нефть үткәргестәре», «Балтик магистраль нефть үткәргестәре» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәренең генераль директоры, Мәскәү нефть компанияһы департаменты директоры. Техник фәндәр кандидаты. Яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре, II дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]нан.
* [[Хәсәнов Марат Нурғәли улы]] (1956), инженер. 1998—2014 йылдарҙа Үҙйөрөшлө машиналарҙың һәм башҡа төр техниканың техник торошон күҙәтеү буйынса дәүләт испекцияһының сектор мөдире, дәүләт инженеры, инспекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Гончаров Игорь Владимирович]] (1961), нефтехимик. 1981—2005 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез»]] берекмәһе приборсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2003). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы]] (1897—25.02.1977), [[урман]]сы. 1945—1957 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] ауыл урман хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944, 1945) кавалеры. 
* [[Куликов Сергей Иванович (ғалим)|Куликов Сергей Иванович]] (1912—19.09.2006), [[фән|ғалим]]-[[Механика|механик]]-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. 1942—2006 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1942—1946 йылдарҙа — моторҙар эшләү һәм 1960—1963 йылдарҙа — механика-технология факультеттары деканы, 1964—1968 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1990 йылдан профессор-консультант. 1970—1985 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның машиналар эшләү сәнәғәте ғилми-техник йәмғиәте рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945, 1954). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтбаева Хәтижә Ғисай ҡыҙы]] (1922—27.12.2007), хеҙмәт алдынғыһы. 1938 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Алға» хужалығы колхозсыһы, 1968—1977 йылдарҙа — һауынсы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Буранбай]] ауылынан.
* [[Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы]] (1927—1.02.1991), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1954—1990 йылдарҙа [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының трактор бригадаһы бригадиры һәм бүлексә идарасыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Муллабаев Фәруҡ Сафи улы]] (1927—8.09.1994), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1955 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылының баҫыусылыҡ бригадаһы етәксеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Хөсәйен (Әбйәлил районы)|Хөсәйен]] ауылынан.
* [[Сибәғәтуллин Исмәғил Әхмәтша улы]] (1927—10.10.2003), механизатор. 1957—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы комбайнсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан.
* [[Хөснитдинов Әнүәр Фитрат улы]] (1927—2004), механизатор. 1953 йылдан Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] МТС-ының бригадиры һәм тракторсыһы, 1958 йылдан Калинин исемендәге колхоз механизаторы, 1962—1977 йылдарҙа — баш инженеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан.
* [[Низамов Рәйес Ғилметдин улы]] (1932—16.08.1978), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1978).
* [[Кукубаев Анатолий Кукубаевич]] (1932—1.08.2002), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1964—2002 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1967).
* [[Саҡаев Йәүҙәт Әбүбәкер улы]] (1937), [[Көйөргәҙе районы]] «Таймаҫ» совхозының ветеран-механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Халиҡов Ильяс Һиҙиәт улы]] (1937), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981) һәм [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан.
* [[Изгина Мәхмүзә Шәрифулла ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының Темәс фермаһы һауынсыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1979), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Темәс]] ауылының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡолсора]] ауылынан.
* [[Колесникова Зоя Васильевна]] (1942), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1992 йылдарҙа А. П. Завенягин исемендәге Норильск тау-металлургия комбинаты флотаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Урғаҙа]] ауылынан.
* [[Гәрәев Зәйтүн Сәғит улы]] (1947—13.03.2013), педагог. 1976 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауаттағы]] 57-се ҡала һөнәрселек-техник училище мастеры, 1983 йылдан — директор урынбаҫары; 1986—2009 йылдарҙа 36-сы һөнәрселек училищеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998), Рәсәйҙең почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. 	
* [[Ғәлиев Радик Хөрмәт улы]] (1952),педагог, йәмәғәтсе. 1994—2014 йылдарҙа [[Кушнаренко]]лағы 114-се һөнәрселек училищеһы директоры. 1994—2005 йылдарҙа Кушнаренко район Советы рәйесе. Район башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан. 
* [[Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы]] (1957), ғалим-терапевт, фармокология маркетологы. 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының М. П. Чумаков исемендәге Иммунобиологик препаратттар тикшереү һәм эшләү федераль фәнни үҙәге директоры, «Ремедиум» һәм «Медицинский совет» журналдарының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). 
* [[Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы]] (1957), ғалим-агроном, юрист, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] профессоры (2013), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһы академигы (2013). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы (2012), Рәсәй Юристары ассоцициаһы (2012), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (2019) ағзаһы, «Архангел яҡташтары» йәмғиәт ойошмаһының идара рәйесе. 
* [[Мәхийәнова Мәүлиҙә Кәмил ҡыҙы]] (1967), педагог. 1991 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Яңы Балапан]] урта мәктәбе психологы, 1996 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназияның, 2005 йылдан 1-се урта мәктәптең педагог-психологы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән ошо райондың [[Мораҡай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғүмәров Абдулла Вәлиәхмәт улы]] (1908—13.01.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» колхозы бригадиры, 1932—1941 йылдарҙа һөт фермаһы мөдире, 1945 йылдан — рәйес урынбаҫары; 1947 йылдан «Ҡыҙыл» колхозы рәйесе; 1951—1956 йылдарҙа Молотов исемендәге, 1958—1968 йылдарҙа Киров исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары; 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. 
* [[Шөгөрев Нуриәхмәт Сәлимгәрәй улы]] (1908—17.06.1993), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Әбйәлил районың «Ҡыҙыл», 1951 йылдан — Киров исемендәге колхоз комбайнсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Ишбулды ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәлихов Мирзаһит Сәлих улы]] (1918—15.10.1994), ауыл хужалығы һәм [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, мотоуҡсылар отделениеһы командиры. 1945 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Восток» колхозы бригадиры, 1965—1978 йылдарҙа — [[Йәрмиә]] ауыл клубы мөдире. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хохлов Анатолий Иванович]] (1918—4.02.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының разведка начальнигы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Бахмут (Көйөргәҙе районы)|Бахмут]] ауылынан.
* [[Баһранова Нәзифә Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1928—17.05.2005), [[Малсылыҡ|малсы]]. Әбйәлил районы Калинин исемендәге колхоздың элекке быҙау ҡараусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан.
* [[Ҡәйепов Абдулхәй Кәрим улы]] (1928), [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]]ҙағы хәҙерге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 1968—1987  йылдарҙа район мәғариф бүлегенең методик кабинет мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Таңатар (Хәйбулла районы)|Таңатар]] ауылынан.
* [[Шөгөрова Шамсиҡәмәр Насирйән ҡыҙы]] (1928—16.03.2009), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1963 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы рабкоопы, 1974 йылдан — [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] сауҙа предприятиеһы һатыусыһы; 1977—1984 йылдарҙа Әбйәлил райпоһының «Урал» хужалыҡ иҫәбендәге предприятиеһының өлкән һатыусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Насиров Әхмәт Хажиғәли улы]] (1933), [[Нефть|нефтсе]].  1955—1988 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры, участка начальнигы. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы, ордендар кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури  районы]] [[Яңғыҙҡайын]] ауылынан.
* [[Солтанова Фәүҡинур Әхмәтйән ҡыҙы]] (1933—1.11.2009), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1951—1989 йылдарҙа Әбйәлил районы «Красная Башкирия» совхозының мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡушай]] ауылынан. 
* [[Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы]] (1938—22.04.2021), мәҙәниәт хеҙмәткәре, баянсы һәм үҙешмәкәр композитор, йырҙар авторы. 1976—1999 йылдарҙа Дүртөйлө ҡалаһының Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). [[Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2015).
* [[Сирбаева Нәғимә Ҡасим ҡыҙы]] (1938—9.05.2009), штукатур-маляр. 1956 йылдан «Башмедьстрой» тресының Әбйәлил районында эшләгән 244-се ПМК-ның штукатур-маляры, 1978—1993 йылдарҙа биҙәүселәр бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[Төҙөлөш|төҙөүсеһе]] (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан.
* [[Фәррәхов Ғизәр Имамутдин улы]] (1938), нефтсе, рационализатор. 1977 йылдан ЦБПО-ның цех, производство-диспетчер бүлеге һәм ЦБПО начальнигы; 1995 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] нефть промыслалары ҡорамалдары заводының директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Әлибаев Рәфҡәт Шәһивәли улы]] (1938), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1956—1998 йылдарҙа Хәйбулла районы «Красный доброволец» колхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]]  ауылынан.
* [[Крючков Валерий Александрович]] (1943), педагог, 1965—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 10-сы урта мәктәбе һәм 1-се гимназияһы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
* [[Хафизов Риф Закир улы]] (1943), төҙөүсе. 1965 йылдан (өҙөклөк менән) «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы тикшереү операторы, 1969—1980 йылдарҙа транспорт контораһы начальнигы, 1995—2003 йылдарҙа юл төҙәтеү-юл һалыу цехы начальнигы; 1987—1995 йылдарҙа «Башнефтедорстройремонт» тресының Дүртөйлө ДРСУ-һы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003) һәм  [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Кутепов Борис Иванович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (2002), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2002). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы]] (1953), педагог-ғалим. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан педагогика һәм психология факультеты деканы.   Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009). 
* [[Йәһүҙин Фирғәт Ғәлиәкбәр улы]] (1953), механизатор. 1975 йылдан [[Белорет]] леспромхозы, 1989—2008 йылдарҙа Әбйәлил ауыл урман хужалығы тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылынан.
* [[Сафин Хәлил Мәсғүт улы]] (1963), ғалим-инженер‑гидротехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2016), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
* [[Савельев Игорь Викторович]] (1983), [[проза]]ик, әҙәби тәнҡитсе, журналист, кинотәнкитсе. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡадиров Нурлығаян Хафиз улы]] (1894—19.07.1956), [[Педагогика|педагог]], 1925 йылдан хәҙерге [[Ейәнсура районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]нан.
* [[Ихсанов Ғимат Сөләймән улы]] (1899—1956), педагог, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1924—1956 йылдарҙа хәҙерге [[Бөрйән районы]] мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1941).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы]] (1919—15.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). 
* [[Морозов Николай Филиппович]] (1924—20.03.1994), урман белгесе. 1942 йылдан Туймазы тәжрибә‑үрнәк урман хужалығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан — өлкән урмансы, 1973—1985 йылдарҙа генераль директор урынбаҫары—баш урмансы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған урман белгесе (1968), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]]ның Яңы Николаевка ауылынан. 
* [[Ягодкин Василий Максимович]] (1939—24.01.2015), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑конструктор, 1967—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]‑[[математика]] фәндәре докторы (2002).  
* [[Әхмәтова Венера Мөҙәрис ҡыҙы]] (1949), табип-невролог, 1994—2013 йылдарҙа 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Сөйәрмәт]] ауылынан. 
* [[Жиляев Александр Петрович]] (1959), ғалим-физик. 1998 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2001 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Р. Р. Мәүлитов исемендәге Механика институтының ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Әхмәтйәнов Фәим Ғәни улы]] (1964—29.03.2022), театр актёры. 1991 йылдан [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Ибрай (Ишембай районы)|Ибрай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1646: [[Готфрид Лейбниц]], [[Австрия]] математигы.
* [[1750]]: Иван Миллер, [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, [[географ]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1755]]: Христиан Фридрих фон Глюк, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], юрист һәм [[Педагогика|педагог]], Эрланген университеты профессоры.
* [[1780]]: Карл Клаузевиц, Германияның хәрби [[Теория|теоретигы]], генерал.
* [[1818]]: [[Игнац Филипп Земмельвайс]], [[Венгрия]]ның ғалим-табибы, акушер, асептикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1845]]: Адольф Зильберштейн, Венгрия һәм Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[Журналистика|журналист]] һәм әҙәби тәнҡитсе.
* [[1865]]: Владимир Кривош-Неманич, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] полиглоты, криптограф, стенограф һәм тәржемәсе. 
* [[1885]]: Юлдаш Ахунбабаев, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ын]] ойоштороусыларҙың береһе, республика Үҙәк Башҡарма Комитетының беренсе (1925—1938) һәм Юғары Советы Президиумының икенсе (1938-1943) рәйесе.
* [[1895]]: Леонтий Кирюков, СССР композиторы, хор дирижёры, [[Мордва Республикаһы|Мордовия АССР-ының]] халыҡ артисы.
* [[1900]]: Курт Фишер, Германия [[сәйәсмән]]е, журналист.
* [[1905]]: Ғәни Сәфиуллин, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1944), [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1910]]: Эмилия Штина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-альгологы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973). 
* [[1915]]: Вилли Диксон, [[АҠШ]] [[музыка]]нты, [[йыр]]сы һәм композитор.
* [[1925]]: Фарли Грейнджер, [[Америка]] актёры.
* [[1925]]: Клара Лучко, киноактриса, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1930]]: Евгений Птичкин, СССР композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Алексей Беручевский, СССР [[футбол]]сыһы, тренер.
* [[1940]]: Заһит Зарифоглу, [[Төркиә]] [[шиғриәт|шағиры]], балалар яҙыусыһы.
* [[1940]]: Рәүил Шәймәрҙәнов, СССР һәм һәм Рәсәйҙең ғалим-табибы, профессор.
* [[1945]]: Дебора Харри, Америка йырсыһы, киноактриса, 1975—1983 йылдарҙа «Blondie» төркөмө солисткаһы.
* [[1950]]: Камил Кәримов, яҙыусы-сатирик, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[1955]]: Людмила Казанцева, ғалим-[[Педагогика|педагог]], [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]] профессоры.
* [[1985]]: Леа Сейду, [[Франция]] актрисаһы, модель.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2002]]: Михаил Круг, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы.
* [[2004]]: [[Марлон Брандо]], [[Америка]]ның [[театр]] һәм кино актёры, [[Оскар премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж01]]
[[Категория:1 июль]]</text>
      <sha1>izm18x3rvocnl8igbah7pyqc5wapat4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыр Вәлид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68813</id>
    <revision>
      <id>1300255</id>
      <parentid>1050726</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T00:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8264" sha1="e0b2szwed3vxmbodqs18gygs0h41si0" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Батыр Вәлид
 |Рәсеме          = 
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы
 |Тыуыу датаһы        = 20.4.1905
 |Тыуған урыны       =  Башҡортостандың {{ТыуғанУрыны|Баймаҡ районы}} [[Туҡтағол (Баймаҡ районы)|Туҡтағол ]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы          = 26.02.1969
 |Вафат булған урыны          = {{ВБУ|Өфө}}
 |Гражданлығы          = {{Российская империя}} → {{USSR}}
 |Эшмәкәрлек төрө     =  шағир
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = Лирика
 |Жанр                 = Поэзия
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Башҡорт теле|Башҡорт]]
|Дебют = «Асыу ҡатыш йылмайыу» (1928)
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}
{{Фамилиялаш|Вәлидов}}

'''Батыр Вәлид; Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы''' ([[20 апрель]] [[1905 йыл]] — [[26 февраль]] [[1969 йыл]]) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.  

== Биографияһы ==
Батыр Вәлид (Батыр Хәжиәхмәт улы Вәлидов) 1905 йылдың 20 апрелендә  [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]]&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]&lt;/ref&gt; [[Туҡтағол (Баймаҡ районы)|Туҡтағол ]] ауылында ярлы шахтер ғаиләһендә тыуған.

Йәшләй етем ҡалып, байҙарҙа көтөү көтә, приискыларҙа эшләп, төрлө ауырлыҡтар күреп үҫә. Тәүҙә Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантонының үҙәге Ташлы ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. [[1923 йыл]]да [[Өфө]]гә килеп, В. И. Ленин исемендәге интернат мәктәбенә уҡырға инә. Ошо йылдарҙа Батыр Вәлид әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына һәм үҙе лә шиғырҙар яҙа башлай. Мәктәпте тамамлағас, ул рабфакта, Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.

Батыр Вәлидтең исеме [[1924]]—[[1925]] йылдарҙа матбуғат биттәрендә йыш күренә башлай, айырыуса ул [[1926]]—[[1932]] йылдарҙа популяр шағирҙарҙың береһе булып таныла. Уның бер-бер артлы «Асыу ҡатыш йылмайыу», «Тау балаһы», «Борғо тауышы», «Еңеү» кеүек шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Әҙәбиәткә Батыр Вәлид индустриаль хеҙмәт, атап әйткәндә, үҙе тыуып үҫкән Түбә руднигы, шахта батырҙарын, улар тормошондағы ҙур үҙгәрештәрҙе йырлаған үҙенсәлекле шағир булараҡ килде. Башҡортостан халыҡтары араһында киң таралған популяр «Ҡуңыр буға», «Ирәндек буйында», «Салауат маршы» кеүек йырҙарҙың текстары бынан алтмыш йылдар элек Батыр Вәлид тарафынан яҙылғандар.

Утыҙынсы йылдарҙа уның сәләмәтлеге насарланыу сәбәпле, ижади активлығы ла кәмей. [[1941 йыл]]ға тиклем ул Башҡортостандың көньяҡ райондарында уҡытыусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, фронтҡа китә, фашистарға ҡаршы дәһшәтле көрәштәрҙә Батыр Вәлид ауыр контузия ала һәм шуның һөҙөмтәһендә инде бөтөнләй һуҡырая. Шағир шундай бәхетһеҙлеккә осраһа ла, ҡәләмен ташламай, һуңғы йылдарҙа уның «Бүләгем», «Һайланма әҫәрҙәр», «Йырлайыҡ, дуҫтар», «Күңел күҙе», «Ҡурай моңо», «Йылдарым — йырҙарым» китаптары баҫылып сыҡты.

Ул шиғырҙар менән бергә лиро-эпик характерҙағы «Тау балаһы», «Билсән Сөләй», «Ҡауышыу», «Уралға йырым» кеүек поэмалар яҙҙы.

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|16|04|2019}}                  
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|16|04|2019}}                  
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|16|04|2019}}                  
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. {{V|16|04|2019}}
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 171 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Здание, где учился Батыр Вәлид''

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/3067-v-lid-batyr-khazhi-khm-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Вәлид (Вәлидов) Батыр Хажиәхмәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412180550/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/3067-v-lid-batyr-khazhi-khm-t-uly |date=2020-04-12 }}{{V|12|04|2020}}                 


[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Батыр Вәлид]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы граждандары]]</text>
      <sha1>e0b2szwed3vxmbodqs18gygs0h41si0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69549</id>
    <revision>
      <id>1300258</id>
      <parentid>1294338</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T05:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3889" sha1="krb2y0ejwc0xmq764605vatcyp7uqx7" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name         = Баҡра
 | regnum       = Үҫемлектәр
 | image file   = Agrostemma githago habitus 1 AB.jpg
 | image title  = [[Ябай баҡра]]
 | image descr  = [[Ябай баҡра]] — Баҡралар ырыуының [[типик төрө]]. &lt;br /&gt;Сәскә атыусы үҫемлетең дөйөм күренеше
 | parent       = Caryophyllaceae
 | ref          = 
 | rang         = Ырыу
 | latin        = Agrostemma 
 | author       = [[L.]] ([[1753]])
 | syn          = {{btname| Githago |[[Adans.]] (1763)}}
 | children     = &lt;center&gt;[[#Некоторые из видов|''См. номенклатура и систематика'']]
 | range map    = 
 | range legend = 
 | commons      = Category:Agrostemma
 | wikispecies  = Agrostemma
 | itis         = 20229
 | ncbi         = 39847
 | eol          = 61056
 | grin = 315
 | ipni         = 6165
}}

'''Баҡра''' — (Agrostemma), ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

== Ботаник яҙма ==
Бер йыллыҡ йомшаҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 30—80 см. Япраҡтары ҡапма‑ҡаршы, ҡыяҡ йәки ҡыяҡ‑ланцет. Сәскәһе ҡуйы ал, һабаҡ осонда, яңғыҙ һәм эре. Тоташып үҫкән каса япрағы 10 ҙур һеңерсәле һәм 5 ҡыяҡлы. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — бер оялы оҙонса көршәк формаһындағы ҡумта, июль—октябрҙә өлгөрә.

== Таралышы ==
Баҡра һирәкләп республиканың төньяҡ райондарында осрай. Яҙғы культураларҙың, һирәгерәк ужым культураларының ҡый үләне.
3 төрө билдәле, Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда сәсеү баҡраһы үҫә.

== Файҙаланыу ==
Ағыулы үҫемлек. Декоратив үҫемлек. Составында кумариндар, сапониндар, стероидтар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

== Сығанаҡ ==
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1840-ba-ra{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Әҙәбиәт ==
{{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Agrostemma/ДО|Agrostemma}}
* {{книга|автор=Лазьков Г. А.|заглавие=Семейство гвоздичные (Caryophylleae) во флоре Кыргызстана|место=М.|издательство=Т-во науч. изд. КМК|год=2006|isbn=5-87317-319-2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00039/75300.htm}} {{v|11|1|2010}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Куколь, растение}} {{v|11|1|2010}}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/2760/''Куколь''] в Биологической энциклопедии {{v|11|1|2010}}
* [http://flower.onego.ru/annual/agrostem.html ''Агростемма''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817164540/http://flower.onego.ru/annual/agrostem.html |date=2016-08-17 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }}{{v|12|1|2010}}

[[Категория:Ҡәнәферҙәр]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Сәскәлек үҫемлектәре]]
[[Категория:Ағыулы үҫемлектәр]]</text>
      <sha1>krb2y0ejwc0xmq764605vatcyp7uqx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71494</id>
    <revision>
      <id>1300230</id>
      <parentid>1245298</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T15:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1300230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22767" sha1="m5vhbe7pqtofoyij5iexvm8a7cvvnmi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 184-се ([[кәбисә йыл]]ында 185-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 181 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Полиэтилен пакеттарҙан баш тартыу көнө.
** Йәшерен дуҫлыҡ көнө.
** Кондиционерға рәхмәт әйтеү көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Белоруссия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Думбыра көнө.
* {{Флагификация|Мьянма}}: Ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Достоевский көнө.
* {{Флагификация|Сингапур}}: Йәштәр көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Республика Алтай}}: Республика ойошторолған көн.
* {{Флагификация|Хакасия}}: Республика ойошторолған көн.
* [[Калининград өлкәһе]]: [[Калининград]] ҡалаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Дикторҙар көнө.
** Биоинженерҙар көнө.
* {{Флагификация|Белоруссия}}: Һыу транспорты хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1928]]: [[АҠШ]]-та [[Ер|донъялағы]] тәүге телевизорҙар һатыуға сығарыла.
* [[1936]]: [[СССР]] Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән Дәүләт автомобиль инспекцияһы (ГАИ) ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1973]]: [[Европала хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма]] эшләй башлай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Патраков Александр Фёдорович]] (1910—15.07.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһы айырым сапер батальонының взвод командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң).
* [[Светлана Панасенко]] (1945), [[журналистика]] ветераны, яҙыусы. 1977—2007 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның «Аудитория» күп тиражлы [[гәзит]]е мөхәррире. 1972 йылдан СССР Журналистар союзы, 2017 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гвоздик Татьяна Анатольевна]] (1960), [[Архангел районы]] хакимиәте мәҙәниәт бүлегенең элекке етәксеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Пробер Вадим Абрамович]] (1951), инженер. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең төҙәтеү-эксплуатация бүлеге начальнигы. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры.
* [[Дубинский Леонид Шулимович]] (1956), [[Архитектура|архитектор]]. 1989 йылдан [[Өфө]]ләге хәҙерге «Архпроект» йәмғиәтенең баш проект архитекторы, 1992 йылдан — оҫтахана начальнигы. 1985 йылдан [[СССР]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) атҡаҙанған архитекторы. Сығышы менән [[Могилёв-Подольский]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡәйепова Гөлдәр Хәйҙәр ҡыҙы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 1975—2008 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Сәғит (Хәйбулла районы)|Сәғит]] мәктәбе уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, [[мәктәп директоры]], 2009—2014 йылдарҙа — [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] 1-се мәктәбенең Сәғиттәге филиалы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2014), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]] ауылынан.
* [[Чипенко Сергей Геннадиевич]] (1961), пианист, композитор. 1984 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1986 йылдан — [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1992 йылдан [[Мәскәү]]ҙә, 2012 йылдан [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] [[Лос-Анджелес]] ҡалаһында  йәшәй һәм эшләй. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2002). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Яфаев Шәрифйән Хажиәхмәт улы]] (1927—26.10.2015), водитель. 1957—1993 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең [[Дүртөйлө]]ләге 1-се технологик транспорт идаралығы водителе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Ғайсина Зөлфиә Шәрифйән ҡыҙы]] (1942), [[китап]]ханасы. 1976—2004 йылдарҙа хәҙерге Дүртөйлө үҙәкләштерелгән китапхана системаһы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Уртай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәтиәтуллин Тимерзаһит Ғәтиәтулла улы]] (1942), механизатор. 1962—2003 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Маяҡ» колхозы тракторсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Солтанбәк (Дүртөйлө районы)|Солтанбәк]] ауылынан.
* [[Йәмәлиев Альберт Мәғсүм улы]] (1942—1.09.2017), [[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]]-[[фән|ғалим]]. 1994 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлектәрҙе һаҡлау лаборатоияһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы [[Сәүәҙебаш]] ауылынан.
* [[Исмәғилева Асия Фәхретдин ҡыҙы]] (1952), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1988 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2012 йылға тиклем эске йоғошһоҙ ауырыуҙар, клиник диагностикалау һәм фармакология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1997), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғирфанов Солтан Ғирфан улы]] (1913—31.03.1989), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. 1946—1949 йылдарҙа [[Ҡыйғы районы]] Киров исемендәге колхоздың йылҡы фермаһы мөдире, 1949 йылдан — колхоз рәйесе, 1954 йылдан «Ҡыҙыл Урал колхозы агрономы, 1966—1971 йылдарҙа [[Йыланлы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Йыланлы ауыл советы]] рәйесе. Совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948), 3‑сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1943). Сығышы менән [[Йыланлы]] ауылынан.
* [[Исмәғилев Ғәләү Сиражетдин улы]] (1918—16.03.1995), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]], [[ВКП(б)|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан ВКП(б)-ның [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитеты, 1944—1950 йылдарҙа [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|Башҡортостан өлкә комитеты]] хеҙмәткәре; 1954 йылдан [[Өфө авиация институты]]ның [[марксизм|марксизм-ленинизм]] кафедраһы мөдире, 1956 йылдан — Өфө юғары партия мәктәбенең, 1960 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]], 1971—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның [[Философия|философия]] кафедраһы мөдире. Философия фәндәре кандидаты (1955). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Ауырғазы районының [[Балыҡлыкүл]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мырҙабулатов Салауат Барый улы]] (1928—25.02.2002), [[Малсылыҡ|малсы]], йәмәғәтсе. [[Баймаҡ районы]]ның элекке [[һарыҡ]] көтөүсеһе. [[СССР]]-ҙың алтынсы саҡырылыш (1962—1966) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һарыҡ көтөүсеһе (1956). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Мырҙабулат]] ауылынан.
* [[Ҡоҙабаев Айҙар Сәйфулла улы]] (1933), [[Педагогика|педагог]]. 1951 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1962 йылдан район мәғариф бүлеге инспекторы, 1967—1971 йылдарҙа — мөдире; 1990—1998 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]ҙағы 110-сы һөнәри училище уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1981). Сығышы менән Аҡъяр ауылынан.
* [[Дауытов Әғләм Хәсән улы]] (1933), [[нефть|нефтсе]], [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1956—1994 йылдарҙа [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]]ның быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау цехының өлкән инженеры, мастеры, НГДУ-ның участка начальнигы, нефть промыслаһы мөдире, партком секретары, цех начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]нан.
* [[Исламов Йонос Мулланур улы]] (1938), инженер, ауыл хужалығы, комсомол, партия һәм именлек органдары хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] комитетының беренсе секретары, 1970 йылдан [[КПСС]] район комитеты инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире; 1972 йылдан КПСС-тың [[Краснокама районы|Краснокама район]] комитетының икенсе секретары; 1975—1992 йылдарҙа [[КГБ|дәүләт именлеге органдары]] хеҙмәткәре, полковник (1986). [[Почёт ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районының [[Яңы Әшит]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Хәмзә Рәис улы]] (1958—13.10.2007), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2000—2007 йылдарҙа [[Ҡырмыҫҡалы районы]] хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.
* [[Лукьянцева Ирина Александровна]] (1968), инженер. 1990 йылдан [[СНОС|Салауат химия заводы]] хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[химия|химигы]] (2011). Сығышы менән ошо ҡаланан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы]] (1924—31.07.2006), ғалим-офтальмолог. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1975). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1980).
* [[Торомтаев Йәүҙәт Мифтах улы]] (1949), юрист, 2000–2002 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] прокуроры. Юстицияның III класлы дәүләт советнигы. [[Рәсәй]] прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] Утарбай ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1962]]: [[Том Круз]], [[АҠШ]] актёры, режиссёр, продюсер, сценарист.
* [[1845]]: Фёдор Дубасов, [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт һәм хәрби-диңгеҙ флоты эшмәкәре, генерал-адъютант, адмирал.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1850]]: Альфредо Кейль, [[Португалия]] композиторы, илдең дәүләт [[гимн]]ы авторы, сығышы менән [[Германия]]нан.
* [[1875]]: Фердинанд Зауэрбрух, Германия хирургы, күкрәк хирургияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1895]]: Марк Рейзен, [[йыр]]сы, [[Ҙур театр]] солисы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1937).
* [[1900]]: Алессандро Блазетти, [[Италия]] кинорежиссёры.
* [[1900]]: Маргарита Рудомино, СССР-ҙың китапхана белгесе, хәҙер уның исемен йөрөткән Сит ил әҙәбиәте китапханаһына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе етәксеһе.
* [[1920]]: Николай Месяцев, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1964—1970 йылдарҙа СССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
* [[1924]]: Владимир Богомолов, СССР һәм [[Рәсәй]] [[Проза|яҙыусыһы]].
* [[1925]]: Марк Орлов, СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарист.
* [[1925]]: Анатолий Эфрос, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино режиссёры, [[Педагогика|педагог]].
* [[1935]]: Харрисон Шмитт, [[Америка]] астронавы.
* [[1955]]: Ирина Моисеева, СССР фигуристкаһы, боҙҙа бейеү буйынса ике тапҡыр [[Ер|донъя]] һәм ике тапҡыр [[Европа]] чемпионы.
* [[1960]]: Винс Кларк, [[Британия]] музыканты, [[йыр]]ҙар авторы.
* [[1960]]: Хокан Лооб, [[Швеция]] [[хоккей]]сыһы, [[олимпия]] һәм ике тапҡыр донъя чемпионы.
* [[1965]]: Конни Нильсен, [[Дания]] актрисаһы.
* [[1970]]: Сергей Бадюк, СССР һәм Рәсәй актёры, [[спорт]]сы, йәмәғәтсе.
* [[1970]]: Теему Селянне, [[Финляндия]] хоккейсыһы.
* [[1980]]: Лиза Оливия Манн, АҠШ-тың кино актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1883]]: [[Франц Кафка]], немец телле яҙыусы, чех философы.
* [[2016]]: [[Суфиян Поварисов]], [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2011), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж03]]
[[Категория:3 июль]]</text>
      <sha1>m5vhbe7pqtofoyij5iexvm8a7cvvnmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72390</id>
    <revision>
      <id>1300266</id>
      <parentid>1295451</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T08:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4829" sha1="ptjoglt237atue8ajayazr3eor39rvj" xml:space="preserve">{{Компания карточкаһы 
| название             = Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)
| логотип              = [[Файл:Omz logo.png|170px]]
| тип                  = ПАЙ
| листинг на бирже     = {{LSE|OMZD}}, {{MOEX|OMZZ}}
| девиз =
| основана = 1996 
| расположение = {{флагификация|Рәсәй}}: [[Мәскәү]]
| ключевые фигуры = Игорь Тимофеев (генераль директор), Вадим Махов (президент)
| отрасль = ауыр машиналар эшләү, энергетика
| продукция =
| оборот = {{Рост}} $746,0 млн (2010, [[МСФО]])
| операционная прибыль =
| чистая прибыль =
| число сотрудников =
| сайт = [http://www.omz.ru www.omz.ru]
}}
'''Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)''' (''ОМЗ'', ''«Уралмаш-Ижора»'') — Рәсәй ауыр машиналар төҙөү сәнәғәтәнең эре холдингы.

Атом энергетикаһы, нефтегазохимия тармаҡтары һәм тау сәнәғәте өсөн төрлө машина, ҡорамал һәм йыһаз сығара.

АЭС-тар өсөн «ВВЭР-1000» һәм «ВВЭР-1200» реакторҙарын илдә берҙәм-бер етештереүсе&lt;ref&gt;[http://www.rosatom.ru/wps/wcm/connect/rosatom/rosatomsite/journalist/atomicsphere/03cbad00460043adaad9aa9a323a0a1d Росатом до 2014 года вложит в создание производства корпусов для реакторов на ПЗМ 80 млн евро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200127142358/http://www.rosatom.ru/wps/wcm/connect/rosatom/rosatomsite/journalist/atomicsphere/03cbad00460043adaad9aa9a323a0a1d |date=2020-01-27 }} // РИА Новости, 4 марта 2011 г.&lt;/ref&gt;.

== Холдинг составы ==
[[Рәсәй]]ҙә: 
* [[Уралмаш]]
* [[Ижора заводтары]]
* «[[Красное Сормово]]» ([[Түбәнге Новгород]])
* [[Волгоградский судостроительный завод]] 
* «[[Зарубежэнергопроект]]»
* «[[ОМЗ-Спецсталь]]»
* «[[ОМЗ-Литейное производство]]»
* «[[ИЗ-КАРТЭКС]]»

[[Чехия]]ла:
* [[Škoda Auto|ŠKODA JS]]
* [[CHETENG Engineering]].

== Милек эйәһе ==
Ойошманы [[Газпромбанк]] ҡулында тота&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/02/13/181601 Вкратце. ОМЗ под контролем банка] // Ведомости, № 26 (2296), 13 февраля 2009&lt;/ref&gt;.

=== Финанс күрһәткестәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=230px |
! width=90px | 2004
! width=90px | 2005
! width=90px | 2006
! width=90px | 2007
! width=90px | 2008
! width=90px | 2009
! width=90px | 2010
|-
| Килем, млн долл.
| 523,8
| 666,1 (+27 %)&lt;ref&gt;[http://www.nsp.su/factories/126/ Объединенные машиностроительные заводы]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|
|
|
| 653,277 (-26,2 %)&lt;ref&gt;[http://spb.rbc.ru/freenews/20100430110136.shtml Чистый убыток ОМЗ по МСФО за 2009 г. вырос на 78,9 % — до 17,030 млн долл.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| 746,004 (+14,2 %))&lt;ref&gt;[http://www.ifax.ru/Application/News.aspx Группа ОМЗ сократила убыток по МСФО в 2010 г. в 7,3 раза до $2,34 млн] // Интерфакс, 29 апреля 2011 г.&lt;/ref&gt;
|-
| Таҙа килем, млн долл.
|
| 6,2 (9,8 тапҡырға үсеш)
| −11,515
| 120,316&lt;ref&gt;[http://www.bfm.ru/news/2009/03/20/omz-smenili-pribyl-na-ubytok-v-120-3-mln-dollarov.html ОМЗ сменила прибыль на убыток в 120,3 млн долларов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322113903/http://www.bfm.ru/news/2009/03/20/omz-smenili-pribyl-na-ubytok-v-120-3-mln-dollarov.html |date=2009-03-22 }}&lt;/ref&gt;
|
| −17,030 (+78,9 %)
| −2,338 (7,3 тапҡырға кәмеү)
|-
| Операцион килем, млн долл.
| 125,3
| 37,7
| 23,555
| 159,968
|
| 45,738 (-43,1 %)
| −16,492
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.omz.ru/rus Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081225/http://www.omz.ru/rus |date=2016-03-04 }}</text>
      <sha1>ptjoglt237atue8ajayazr3eor39rvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биҡҡол (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79789</id>
    <revision>
      <id>1300272</id>
      <parentid>1151255</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T10:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6141" sha1="6cfgl1rrpopckznnzk79pewmhxmffw0" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй| Биҡҡол|ауыл
 |статус =
 |башҡортса исеме = Биҡҡол
 |төп исеме = Биккулова
 |ил = 
 |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 | lat_deg                  = 
 | lon_deg                  = 
 |lat_dir =
 |lon_dir =
  |CoordAddon = source:yandexmaps
 |CoordScale = 
 |ЯндексКарта              = 
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = төбәк
 |регион = Силәбе өлкәһе
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = район
 |район = Арғаяш районы
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе
 |урынлашыу = Яратҡол
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 
 |башлыҡ төрө = 
 |башлыҡ = 
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 
 |ТП үҙәң бейеклеге = 
 |климат = уртаса континенталь
 |рәсми тел = урыҫ теле
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ = 258 
 |иҫәп алыу йылы = 2010
 |тығыҙлыҡ = 
 |агломерация = 
|милли состав    = [[башҡорттар]]&lt;ref&gt;Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).&lt;/ref&gt;
  |конфессия составы = [[мосолмандар]]
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = 
 |DST                     =
 |почта индексы = 456896
 |почта индекстары = 
 | коды = 35132
 |автомобиль коды = 74, 174
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Биҡҡол''' ({{lang-ru|Биккулова}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Яратҡол ауыл биләмәһе]]нә керә. 

== Халыҡ һаны ==
[[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 258 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 135 ир-ат һәм 123 ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.&lt;/ref&gt;.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Ауыл инфраструктураһы ==
Ауылда фельдшер-акушер пункты, китапхана бар &lt;ref&gt;http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/yaratkulovskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]
[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>6cfgl1rrpopckznnzk79pewmhxmffw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Си Цзиньпин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109714</id>
    <revision>
      <id>1300275</id>
      <parentid>1285953</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T11:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HyBoxwood</username>
        <id>48244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]]</comment>
      <origin>1300275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7624" sha1="k7ksz79yvqu2ynpv5wtlyjvg4ak5h9n" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя                =Си Цзиньпин
| оригинал имени     = 习近平&lt;br /&gt;習近平&lt;br /&gt;Xí Jìnpíng
| изображение        = 
| ширина             = 
| описание изображения = 
| должность  =  Ҡытай Коммунистар партияһының (КПК) Генераль секретары
| порядок  = 12
| флаг  = Flag of the Chinese Communist Party.svg
| флаг2  = Danghui golden.svg
| период правления  = [[15 ноябрь]] [[2012]] 
| предшественник  = Ху Дзиньтао
| преемник =
| должность_2 = [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] (ҠХР) Рәйесе
| порядок_2 = 7
| флаг_2 = Flag of the People's Republic of China.svg
| флаг2_2 = 中華人民共和國國徽.svg
| премьер_2 = Ли Кецян
| вице-президент_2 = Ли Юаньчао
| период правления_2 = [[14 март]] [[2013]]
| предшественник_2 = Ху Дзиньтао
| преемник_2 = 
| должность_3 = ҠХР Рәйесе урынбаҫары 
| порядок_3 = 8
| флаг_3 = Flag of the People's Republic of China.svg
| флаг2_3 = 中華人民共和國國徽.svg
| периодначало_3 = [[15 март]] [[2008]]
| периодконец_3 =[[14 март]] [[2013]]
| президент_3 = Ху Дзиньтао
| предшественник_3 = Дзен Цинхун
| преемник_3 = Ли Юаньчао
| должность_4 = Фудзянь провинцияһы губернаторы 
| порядок_4 = 
| флаг_4 = Flag of the People's Republic of China.svg
| период правления_4 = 1999—2002 йылдар
| предшественник_4 = Хе Гоцян
| преемник_4 = Лу Джаньгун
| дата рождения = 15.06.1953
| место рождения = Шеньси провинцияһының Фупин өйәҙе
| дата смерти =
| место смерти =
| партия = Ҡытай Коммунистар партияһы
| национальность = [[Хань (халыҡ)|ҡытай]]
| вероисповедание =
| образование = [[Цинхуа университеты]]
| учёная степень     = юридик фәндәр докторы
| отец =
| мать =
| супруга = Пен Лиюань
| дети = дочь Си Миндзе
| награды =
{{{!}}
{{!}}{{Орден Хосе Марти}}{{!!}}{{Орден Нишан-е-Пакистан}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Освободителя 1 класса (Венесуэла)}}{{!!}}{{Орден короля Абдель-Азиза}}{{!!}}{{Большая цепь ордена Республики Сербия}}
{{!}}}
| автограф = 
}}

''' Си Цзиньпин''' ([[15 июнь]]&lt;ref group=&quot;иҫкәрмә&quot;&gt;В различных источниках приводятся разные даты рождения Си Цзиньпина – 1 июня, 15 июня. В официальной биографии, как это принято в Китае, указывается только месяц рождения – июнь.&lt;/ref&gt; [[1953 йыл]]) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[2013]] йылдың [[14 март]]ынан [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] (ҠХР) Рәйесе, [[2012 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябренән]] Ҡытай Коммунистар партияһының (КПК) Генераль секретары, [[2013]] йылдың 14 мартынан Үҙәк хәрби совет рәйесе ([[2012]] йылдың 15 ноябренән — КПК Үҙәк Комитетының Хәрби советы, [[2013]] йылдың 14 мартынан — ҠХР-ҙың Үҙәк хәрби советы).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|group=&quot;иҫкәрмә&quot;}}

== Һылтанмалар ==
* [[n:Си Цзиньпин назначен генеральным секретарём XVIII съезда КПК|Си Цзиньпин назначен генеральным секретарём XVIII съезда КПК]]
* [[n:В Китае запущен процесс мирной передачи власти «пятому поколению»|В Китае запущен процесс мирной передачи власти «пятому поколению»]]
* [[n:Генсеком КПК стал «супруг известной певицы» — Си Цзиньпин. В Политбюро вошли также «поклонник чучхе» и «Враг Интернета №1»|Генсеком КПК стал «супруг известной певицы» — Си Цзиньпин. В Политбюро вошли также «поклонник чучхе» и «Враг Интернета №1»]]
}}
* [http://www.gov.cn/gjjg/2008-03/16/content_784752.htm Биография Си Цзиньпина на сайте Центрального народного правительства КНР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317063004/http://www.gov.cn/gjjg/2008-03/16/content_784752.htm |date=2013-03-17 }} {{ref-zh}}
* {{ВТ-ЛП|Си Цзиньпин}}
* [https://web.archive.org/web/20110825073553/http://ptr-vlad.ru/uploads/files/1269144175_kljushnikov-kitajjskijj-premer.wmv Видеорепортаж о посещении Си Цзиньпином Владивостока]
* [http://www.itar-tass.com/c11/572317.html Политический портрет Си Цзиньпина на сайте ИТАР-ТАСС]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.epochtimes.ru/content/view/68173/4/ Краткая биография Си Цзиньпина на сайте Великая Эпоха]
* [http://rusplt.ru/world/mandarin.html Летопись олимпийского восхождения 7-го председателя КНР Си Цзиньпина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130803002407/http://rusplt.ru/world/mandarin.html |date=2013-08-03 }}

{{start box}}
{{succession box | before=Хэ Гоцян| title= Фуцзянь провинцияһы губернаторы| years= 1999—2002 | after=Лу Чжаньгун}}
{{succession box | before = Чжан Дэцзян| title = Чжэцзян провинцияһының партком етәксеһе| years = 2002-2007 | after = Чжао Хунчжу}}
{{succession box | before = Чэнь Лянъюй&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&lt;/b&gt;(2006 йылдан вазифа башҡарыусы Хань Чжэн)&lt;b&gt;&lt;/small&gt;| title = ҠКП-ның Шанхай ҡала комитеты башлығы| years = март - октябрь 2007 | after = Юй Чжэншэн}}
{{succession box | before=Цзэн Цинхун| title= ҠКП ҡарамағындағы Партия мәктәбе ректоры | years= 2007—2012 | after=Лю Юньшань}}
{{end box}}

{{President-stub}} 
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:ҠХР рәйестәре]]
[[Категория:Олимпия ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡытай Коммунистар партияһы ҮК Генераль секретарҙары]]</text>
      <sha1>k7ksz79yvqu2ynpv5wtlyjvg4ak5h9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь халҡы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112605</id>
    <revision>
      <id>1300260</id>
      <parentid>1299591</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T06:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31652" sha1="oxp25sxhzkc51qu219s3i3oyk4keb9r" xml:space="preserve">'''Белорусь халҡы''' — [[Беларусь Республикаһы]] территорияһында йәшәгән халыҡ. 2015 йылдың 1 апреленә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса, республика халҡы 9 481,1 мең кеше тәшкил итә&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-sentyabre-2014-g/ О демографической ситуации в январе-сентябре 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116023501/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-sentyabre-2014-g/ |date=2014-11-16 }}&lt;/ref&gt;. 2014 йыл башына халыҡ һанының үҫеше 9929 кеше була. 2014 йылдың ғинуар-сентябрен 2013 йылдың ошо осоро менән сағыштырғанда халыҡ һаны 75,3 процентҡа кәмегән һәм 1545 кеше тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;. Миграция үҫеше 2014 йылдың ғинуар-сентябренә 8 474 кеше була&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

== Һаны ==
2009 йылдағы иҫәп алыуҙар буйынса республика халҡы 9 млн. 503 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ЧислНас2009&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918154233/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.1-0.pdf Численность населения Республики Беларусь и областей] // Перепись населения — 2009. Выходные регламентные таблицы.&lt;/ref&gt; 2014 йылдың 1 октябренә халыҡ һаны 9 млн. 475 мең кеше була.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|&lt;div style=&quot;width: 350px; height: 340px; overflow: auto;&quot;&gt;
'''Беларусь халҡы иҫәбе&lt;br&gt; 1897—2014 йылдарҙа'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1897 йыл өсөн халыҡ һаны мәғлүмәттәре 9 февралдәге иҫәп алыуҙар буйынса; 1959 һәм 1970 йылдарҙағыһы 15 ғинуарҙағы; 1979 йылдағыһы 17 ғинуарҙағы; 1989 йылдыҡы 12 ғинуарҙағы; 1999 йылдыҡы 16 февралдәге иҫәп алыуҙары буйынса килтерелә &lt;/small&gt;
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot;| йыл
! rowspan=&quot;2&quot;|бөтәһе &lt;br&gt;мең кеше
! colspan=&quot;2&quot;| ҡала халҡы
! colspan=&quot;2&quot;|ауыл халҡы
|-
! width=&quot;50px&quot;| мең кеше
! width=&quot;25px&quot;|өлөш
! width=&quot;50px&quot;|мең кеше.
! width=&quot;25px&quot;|өлөш
|-
|1897 || 6 674,0 || 899,0 || 13,5 % || 5 774,0 || 86,5 %
|-
|1913 || 6 899,1 || 990,1 || 14,3 % || 5 909,0 || 85,7 %
|-
|1926 || 4 986,0 || 848,0 || 17,0 % || 4 138,0 || 83,0 %
|-
|1939 || 8 912,2 || 1 854,8 || 20,8 % || 7 057,4 || 79,2 %
|-
|1940 || 9 046,1 || 1 924,5 || 21,3 % || 7 121,6 || 78,7 %
|-
|1941 || 9 092,0 || 1 968,7 || 21,7 % || 7 123,3 || 78,3 %
|-
|1950 || 7 709,0 || 1 619,5 || 21,0 % || 6 089,5 || 79,0 %
|-
|1951 || 7 781,1 || 1 726,0 || 22,2 % || 6 055,1 || 77,8 %
|-
|1952 || 7 748,7 || 1 827,3 || 23,6 % || 5 921,4 || 76,4 %
|-
|1953 || 7 693,4 || 1 902,8 || 24,7 % || 5 790,6 || 75,3 %
|-
|1954 || 7 685,6 || 1 988,9 || 25,9 % || 5 696,7 || 74,1 %
|-
|1955 || 7 757,2 || 2 064,4 || 26,6 % || 5 692,8 || 73,4 %
|-
|1956 || 7 850,2 || 2 115,7 || 27,0 % || 5 734,5 || 73,0 %
|-
|1957 || 7 910,0 || 2 195,7 || 27,8 % || 5 714,3 || 72,2 %
|-
|1958 || 7 961,6 || 2 309,4 || 29,0 % || 5 652,2 || 71,0 %
|-
|1959 || 8 055,7 || 2 480,5 || 30,8 % || 5 575,2 || 69,2 %
|-
|1960 || 8 147,4 || 2 605,1 || 32,0 % || 5 542,3 || 68,0 %
|-
|1961 || 8 233,3 || 2 745,4 || 33,3 % || 5 487,9 || 66,7 %
|-
|1962 || 8 335,2 || 2 870,6 || 34,4 % || 5 464,6 || 65,6 %
|-
|1963 || 8 435,4 || 2 988,2 || 35,4 % || 5 447,2 || 64,6 %
|-
|1964 || 8 479,8 || 3 092,3 || 36,5 % || 5 387,5 || 63,5 %
|-
|1965 || 8 557,9 || 3 208,6 || 37,5 % || 5 349,3 || 62,5 %
|-
|1966 || 8 655,7 || 3 336,6 || 38,5 % || 5 319,1 || 61,5 %
|-
|1967 || 8 761,8 || 3 472,5 || 39,6 % || 5 289,3 || 60,4 %
|-
|1968 || 8 838,7 || 3 607,2 || 40,8 % || 5 231,5 || 59,2 %
|-
|1969 || 8 915,0 || 3 752,7 || 42,1 % || 5 162,3 || 57,9 %
|-
|1970 || 8 992,2 || 3 890,6 || 43,3 % || 5 101,6 || 56,7 %
|-
|1971 || 9 048,7 || 4 018,3 || 44,4 % || 5 030,4 || 55,6 %
|-
|1972 || 9 118,1 || 4 164,3 || 45,7 % || 4 953,8 || 54,3 %
|-
|1973 || 9 182,4 || 4 326,7 || 47,1 % || 4 855,7 || 52,9 %
|-
|1974 || 9 251,4 || 4 491,0 || 48,5 % || 4 760,4 || 51,5 %
|-
|1975 || 9 317,2 || 4 649,1 || 49,9 % || 4 668,1 || 50,1 %
|-
|1976 || 9 360,5 || 4 795,5 || 51,2 % || 4 565,0 || 48,8 %
|-
|1977 || 9 406,2 || 4 932,2 || 52,4 % || 4 474,0 || 47,6 %
|-
|1978 || 9 463,5 || 5 075,1 || 53,6 % || 4 388,4 || 46,4 %
|-
|1979 || 9 532,5 || 5 234,3 || 54,9 % || 4 298,2 || 45,1 %
|-
|1980 || 9 591,8 || 5 361,5 || 55,9 % || 4 230,3 || 44,1 %
|-
|1981 || 9 662,9 || 5 505,6 || 57,0 % || 4 157,3 || 43,0 %
|-
|1982 || 9 736,1 || 5 649,7 || 58,0 % || 4 086,4 || 42,0 %
|-
|1983 || 9 800,6 || 5 788,7 || 59,1 % || 4 011,9 || 40,9 %
|-
|1984 || 9 869,4 || 5 939,6 || 60,2 % || 3 929,8 || 39,8 %
|-
|1985 || 9 929,0 || 6 077,4 || 61,2 % || 3 851,6 || 38,8 %
|-
|1986 || 9 986,4 || 6 215,1 || 62,2 % || 3 771,3 || 37,8 %
|-
|1987 || 10 042,8 || 6 346,6 || 63,2 % || 3 696,2 || 36,8 %
|-
|1988 || 10 089,7 || 6 488,4 || 64,3 % || 3 601,3 || 35,7 %
|-
|1989 || 10 151,8 || 6 641,4 || 65,4 % || 3 510,4 || 34,6 %
|-
|1990 || 10 188,9 || 6 731,9 || 66,1 % || 3 457,0 || 33,9 %
|-
|1991 || 10 189,8 || 6 805,1 || 66,8 % || 3 384,7 || 33,2 %
|-
|1992 || 10 198,3 || 6 856,3 || 67,2 % || 3 342,0 || 32,8 %
|-
|1993 || 10 234,6 || 6 899,3 || 67,4 % || 3 335,3 || 32,6 %
|-
|1994 || 10 243,5 || 6 927,0 || 67,6 % || 3 316,5 || 32,4 %
|-
|1995 || 10 210,4 || 6 932,2 || 67,9 % || 3 278,2 || 32,1 %
|-
|1996 || 10 177,3 || 6 934,7 || 68,1 % || 3 242,6 || 31,9 %
|-
|1997 || 10 141,9 || 6 938,0 || 68,4 % || 3 203,9 || 31,6 %
|-
|1998 || 10 093,0 || 6 946,1 || 68,8 % || 3 146,9 || 31,2 %
|-
|1999 || 10 045,2 || 6 961,5 || 69,3 % || 3 083,7 || 30,7 %
|-
|2000 || 10 002,5 || 6 967,4 || 69,7 % || 3 035,1 || 30,3 %
|-
|2001 || 9 956,7 || 6 979,6 || 70,1 % || 2 977,1 || 29,9 %
|-
|2002 || 9 900,4 || 6 982,9 || 70,5 % || 2 917,5 || 29,5 %
|-
|2003 || 9 830,7 || 6 973,5 || 70,9 % || 2 857,2 || 29,1 %
|-
|2004 || 9 762,8 || 6 968,0 || 71,4 % || 2 794,8 || 28,6 %
|-
|2005 || 9 697,5 || 6 965,4 || 71,8 % || 2 732,1 || 28,2 %
|-
|2006 || 9 630,4 || 6 956,7 || 72,2 % || 2 673,7 || 27,8 %
|-
|2007 || 9 579,5 || 6 963,9 || 72,7 % || 2 615,6 || 27,3 %
|-
|2008 || 9 542,4 || 6 989,2 || 73,2 % || 2 553,2 || 26,8 %
|-
|2009 || 9 513,6 || 7 027,1 || 73,9 % || 2 486,5 || 26,1 %
|-
|2010 || 9 500,0 || 7 077,1 || 74,5 % || 2 422,9 || 25,5 %
|-
|2011 || 9 481,2 || 7 122,4 || 75,1 % || 2 358,8 || 24,9 %
|-
|2012 || 9 465,2 || 7 175,0 || 75,8 % || 2 290,2 || 24,2 %
|-
|2013 || 9 463,8 || 7 220,9 || 76,3 % || 2 242,9 || 23,7 %
|-
|2014 || 9 468,1 || н.д. || н.д. || н.д. || н.д.
|}
|&lt;div style=&quot;width: 350px; height: 340px; overflow: auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;

Ағымдағы йылдың иҫәбе буйынса халҡы 50 меңдән ашыу булған ҡалалар
&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100911200139/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/census.php Национальный статистический комитет Республики Беларусь: Предварительные итоги переписи населения 2009 года]&lt;/ref&gt;
! ҡала
! 1989
! 1999
! 2009
! 2015
|-
|[[Минск]]||1607,1||1680,5||1836,8||1938
|-
|Гомель||   497,5||475,5||482,7||517
|-
|Могилёв||   356,9||356,5||358,3||375
|-
|Витебск||   347,4||340,7||347,9||366
|-
|Гродно||   269,8||301,6||327,5||361
|-
|Брест||  256,0||286,4||309,8||336
|-
|Бобруйск||   220,9||220,7||215,1||218
|-
|Барановичи||   158,4||163,4||164,7||179
|-
|Борисов||142,1||150,7||147,4||145
|-
|Пинск||   118,3||129,9||125,0||138
|-
|Орша|||121,7||123,9||117,2||117
|-
|Мозырь|||101,0||109,8||108,8||112
|-
|Солигорск|||93,5||100,9||102,3||106
|-
|Новополоцк|||93,4||105,6||98,1||102
|-
|Лида|||91,3||100,7||97,6||100
|-
|Молодечно|||90,3||96,6||94,3||95
|-
|Полоцк|||76,6||82,5||82,5||85
|-
|Жлобин|||56,2||71,2||75,9||76
|-
|Светлогорск ([[Гомель өлкәһе]])|||69,5||73,3||70,0||69
|-
|Речица|||69,4||66,7||64,7||66
|-
|Жодино|||54,6||59,3||61,7||64
|-
|Слуцк|||57,2||63,5||61,4||62
|-
|Кобрин|||45,2||50,7||51,2||53
|}
|}
1993 йылдан башлап, республика халҡының һаны кәмей. Бының төп сәбәбе — тыуымдың үлем кимәленән түбән булыуы. Шулай ҙа һуңғы йылдарҙа үлем осраҡтарының әҙәйеүе, тыуымдың артыуы күҙәтелә. Мәҫәлән, 2008 йылдың ғинуар-мартында тыуым күрһәткесе 10,5, ә 2007 йылдың ошо осоронда 10,3 була&lt;ref name=&quot;news.tut.by&quot;/&gt;. 2012 йылдың тәүге 9 айында тыуым коэффициенты 12,0 промилль тәшкил итә. Үлем күрһәткесе иһә 2008 йылдың ғинуар-мартына — 14,5, 2007 йылдың ошо ваҡытына — 14,9, 2006 йылда — 14,3, 2005 йылда 14, 5 була. 2012 йылдың 9 айына был күрһәткес 13,2 промилль һанала. Бер йәшкә тиклемге балаларҙың үлем осрағы ла кәмей. Ҡалаларҙың 39 процентында һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙың 21 процентында тәбиғи артым билдәләнһә, ауыл ерҙәрендә, киреһенсә, тәбиғи кәмеү күҙәтелә&lt;ref name=&quot;news.tut.by&quot;&gt;[http://news.tut.by/109093.html Численность населения Беларуси — 9 млн 681 тысяча] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080809043638/http://news.tut.by/109093.html |date=2008-08-09 }}&lt;/ref&gt;. 2007 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ 0,06 процентҡа арта, миграция сальдоһы ыңғай һанала. Илгә инеүселәр сығыусыларға ҡарағанда күберәк була.
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Иҫәп алыуҙар араһындағы осорҙа Белорусь халҡының һаны үҙгәреүе (райондар, өлкә буйһоноуондағы ҡалалар, Минск ҡалаһы)
 |width=25%&quot;|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1970-1979.png|center|150px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1979-1989.png|center|150px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1989-1999.png|center|150px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1999-2009.png|center|150px]]
 |-
 |1970—1979
 |1979—1989
 |1989—1999
 |1999—2009
 |}

== 1950 йылдан демографик күрһәткестәр&lt;ref&gt;[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2.htm#2001] United Nations. Demographic Yearbooks&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.belstat.gov.by/homep/en/main.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110403092907/http://belstat.gov.by/homep/en/main.html |date=2011-04-03 }} National Statistical Committee of the Republic of Belarus&lt;/ref&gt; ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-
!
!width=&quot;70pt&quot;|Халыҡ һаны (x 1000)
!width=&quot;70pt&quot;|Тыуыусылар һаны
!width=&quot;70pt&quot;|Үлеүселәр һаны
!width=&quot;70pt&quot;|Тәбиғи үҫеш
!width=&quot;70pt&quot;|Тыуымдың дөйөм коэффициенты (1000-гә)
!width=&quot;70pt&quot;|Үлемдең дөйөм коэффициенты (1000-гә)
!width=&quot;70pt&quot;|Тәбиғи үҫеш (1000-гә)
!width=&quot;70pt&quot;|Тыуымдың суммар коэффициенты
! width=&quot;80pt&quot;|Теркәләгән аборттар һаны
|-
|1950
|7 745
|197 200||62 000||135 200
|25.5||8.0||17.5
|-
|1951
|7 765
|198 200||61 200||137 000
|25.5||7.9||17.6
|-
|1952
|7 721
|191 100||64 200||126 900
|24.8||8.3||16.4
|-
|1953
|7 690
|176 200||61 900||114 300
|22.9||8.0||14.9
|-
|1954
|7 722
|193 100||61 600||131 500
|25.0||8.0||17.0
|-
|1955
|7 804
|194 400||58 000||136 400
|24.9||7.4||17.5
|-
|1956
|7 880
|199 500||56 000||143 500
|25.3||7.1||18.2
|-
|1957
|7 936
|200 800||58 000||142 800
|25.3||7.3||18.0
|-
|1958
|8 009
|207 700||53 700||154 000
|25.9||6.7||19.2
|-
|1959
|8 112
|204 600||62 600||142 000
|25.2||7.7||17.5
|-
|1960
|8 190
|200 218
|54 037
|146 181
|24.4
|6.6
|17.8
|style=&quot;color: blue&quot; |2.80
|170 787
|-
|1961
|8 284
|194 239
|53 682
|140 557
|23.4
|6.5
|17.0
|style=&quot;color: blue&quot; |2.61
|178 290
|-
|1962
|8 385
|185 302
|60 676
|124 626
|22.1
|7.2
|14.9
|style=&quot;color: blue&quot; |2.57
|185 554
|-
|1963
|8 458
|173 889
|58 291
|115 598
|20.6
|6.9
|13.7
|style=&quot;color: blue&quot; |2.46
|191 137
|-
|1964
|8 519
|161 794
|53 967
|107 827
|19.0
|6.3
|12.7
|style=&quot;color: blue&quot; |2.36
|200 534

|-
|1965
|8 607
|153 865
|58 156
|95 709
|17.9
|6.8
|11.1
|style=&quot;color: blue&quot; |2.27
|205 999
|-
|1966
|8 709
|153 414
|58 265
|95 149
|17.6
|6.7
|10.9
|style=&quot;color: blue&quot; |2.28
|203 430
|-
|1967
|8 800
|147 501
|61 263
|86 238
|16.8
|7.0
|9.8
|style=&quot;color: blue&quot; |2.26
|203 722
|-
|1968
|8 877
|146 095
|62 354
|83 741
|16.5
|7.0
|9.4
|style=&quot;color: blue&quot; |2.23
|198 955
|-
|1969
|8 957
|142 652
|65 912
|76 740
|15.9
|7.4
|8.6
|style=&quot;color: blue&quot; |2.18
|191 637
|-
|1970
|9 038
|146 676
|68 974
|77 702
|16.2
|7.6
|8.6
|style=&quot;color: blue&quot; |2.30
|187 935
|-
|1971
|9 112
|149 135
|68 511
|80 624
|16.4
|7.5
|8.8
|style=&quot;color: blue&quot; |2.34
|190 169
|-
|1972
|9 178
|147 813
|71 866
|75 947
|16.1
|7.8
|8.3
|style=&quot;color: blue&quot; |2.36
|185 101
|-
|1973
|9 245
|144 729
|73 927
|70 802
|15.7
|8.0
|7.7
|style=&quot;color: blue&quot; |2.29
|193 503
|-
|1974
|9 312
|146 876
|73 181
|73 695
|15.8
|7.9
|7.9
|style=&quot;color: blue&quot; |2.24
|194 247
|-
|1975
|9 367
|146 517
|79 701
|66 816
|15.6
|8.5
|7.1
|style=&quot;color: blue&quot; |2.20
|194 710
|-
|1976
|9 411
|147 912
|82 400
|65 512
|15.7
|8.8
|7.0
|style=&quot;color: blue&quot; |2.16
|199 121
|-
|1977
|9 463
|148 963
|84 565
|64 398
|15.7
|8.9
|6.8
|style=&quot;color: blue&quot; |2.11
|202 146
|-
|1978
|9 525
|151 053
|86 612
|64 441
|15.9
|9.1
|6.8
|2.08
|201 619
|-
|1979
|9 590
|151 800
|90 837
|60 963
|15.8
|9.5
|6.4
|2.05
|203 446
|-
|1980
|9 658
|154 432
|95 514
|58 918
|16.0
|9.9
|6.1
|2.04
|201 852
|-
|1981
|9 732
|157 899
|93 136
|64 763
|16.2
|9.6
|6.7
|2.08
|202 340
|-
|1982
|9 804
|159 364
|93 840
|65 524
|16.3
|9.6
|6.7
|2.02
|198 011
|-
|1983
|9 872
|173 510
|97 849
|75 661
|17.6
|9.9
|7.7
|2.09
|207 461
|-
|1984
|9 938
|168 749
|104 274
|64 475
|17.0
|10.5
|6.5
|style=&quot;color: blue&quot; |2.14
|210 844
|-
|1985
|9 999
|165 034
|105 690
|59 344
|16.6
|10.6
|5.9
|2.09
|200 888
|-
|1986
|10 058
|171 611
|97 276
|74 335
|17.1
|9.7
|7.4
|style=&quot;color: blue&quot; |2.10
|171 114
|-
|1987
|10 111
|162 937
|99 921
|63 016
|16.2
|9.9
|6.2
|2.04
|163 761
|-
|1988
|10 144
|163 193
|102 671
|60 522
|16.1
|10.1
|6.0
|2.03
|140 921
|-
|1989
|10 171
|153 449
|103 479
|49 970
|15.1
|10.2
|4.9
|2.02
|256 041
|-
|1990
|10 190
|142 167
|109 582
|32 585
|14.0
|10.8
|3.2
|1.91
|style=&quot;color: red&quot; |260 839
|-
|1991
|10 194
|132 045
|114 650
|17 395
|13.0
|11.2
|1.7
|1.80
|241 138
|-
|1992
|10 217
|127 971
|116 674
|11 297
|12.5
|11.4
|1.1
|1.76
|240 387
|-
|1993
|10 240
|117 384
|128 544
|style=&quot;color: red&quot; |−11 160
|11.5
|12.6
|style=&quot;color: red&quot; |−1.1
|1.62
|217 957
|-
|1994
|10 227
|110 599
|130 003
|style=&quot;color: red&quot; |−19 404
|10.8
|12.7
|style=&quot;color: red&quot; |−1.9
|1.53
|212 533
|-
|1995
|10 194
|101 144
|133 775
|style=&quot;color: red&quot; |−32 631
|9.9
|13.1
|style=&quot;color: red&quot; |−3.2
|1.40
|193 280
|-
|1996
|10 160
|95 798
|133 422
|style=&quot;color: red&quot; |−37 624
|9.4
|13.1
|style=&quot;color: red&quot; |−3.7
|1.33
|174 098
|-
|1997
|10 118
|89 586
|136 653
|style=&quot;color: red&quot; |−47 067
|8.9
|13.5
|style=&quot;color: red&quot; |−4.7
|1.25
|152 660
|-
|1998
|10 069
|92 645
|137 296
|style=&quot;color: red&quot; |−44 651
|9.2
|13.6
|style=&quot;color: red&quot; |−4.4
|1.30
|145 339
|-
|1999
|10 032
|92 975
|142 027
|style=&quot;color: red&quot; |−49 052
|9.3
|14.2
|style=&quot;color: red&quot; |−4.9
|1.31
|135 829
|-
|2000
|9 988
|93 691
|134 867
|style=&quot;color: red&quot; |−41 176
|9.4
|13.5
|style=&quot;color: red&quot; |−4.1
|1.31
|121 895
|-
|2001
|9 929
|91 720
|140 299
|style=&quot;color: red&quot; |−48 579
|9.2
|14.1
|style=&quot;color: red&quot; |−4.9
|1.28
|101 402
|-
|2002
|9 866
|88 743
|146 665
|style=&quot;color: red&quot; |−57 922
|9.0
|14.9
|style=&quot;color: red&quot; |−5.9
|1.24
|89 895
|-
|2003
|9 797
|88 512
|143 200
|style=&quot;color: red&quot; |−54 688
|9.0
|14.6
|style=&quot;color: red&quot; |−5.6
|style=&quot;color: red&quot; |1.23
|style=&quot;color: blue&quot; |80 174
|-
|2004
|9 730
|88 943
|140 064
|style=&quot;color: red&quot; |−51 121
|9.1
|14.4
|style=&quot;color: red&quot; |−5.3
|1.23
|style=&quot;color: blue&quot; |71 700
|-
|2005
|9 664
|90 508
|141 857
|style=&quot;color: red&quot; |−51 349
|9.4
|14.7
|style=&quot;color: red&quot; |−5.3
|1.25
|style=&quot;color: blue&quot; |64 655
|-
|2006
|9 605
|96 721
|138 426
|style=&quot;color: red&quot; |−41 705
|10.1
|14.4
|style=&quot;color: red&quot; |−4.3
|1.33
|style=&quot;color: blue&quot; |58 516
|-
|2007
|9 561
|103 626
|132 993
|style=&quot;color: red&quot; |−29 367
|10.8
|13.9
|style=&quot;color: red&quot; |−3.1
|1.42
|style=&quot;color: blue&quot; |46 287
|-
|2008
|9 528
|107 876||133 879||style=&quot;color: red&quot; |−26 003
|11.3||14.1||style=&quot;color: red&quot; |−2.7
|1.48
|style=&quot;color: blue&quot; |42 197
|-
|2009
|9 507
|109 263||135 056||style=&quot;color: red&quot; |−25 793
|11.5||14.2||style=&quot;color: red&quot; |−2.7
|1.50
|style=&quot;color: blue&quot; |35 967
|-
|2010
|9 491
|108 050||137 305||style=&quot;color: red&quot; |−29 255
|11.4||14.5||style=&quot;color: red&quot; |−3.1
|1.49
|style=&quot;color: blue&quot; |27 662
|-
|2011
|9 473
|109 147||135 099||style=&quot;color: red&quot;|−25 952
|11.5||14.3||style=&quot;color: red&quot;|−2.7
|1.51
|style=&quot;color: blue&quot; |26 858
|-
|2012
|9 464
|115 893||126 531||style=&quot;color: red&quot;|−10 638
|12.2||13.4||style=&quot;color: red&quot;|−1.2
|1.62
|-
|2013
|9 468
|117 997||125 326||style=&quot;color: red&quot;|−7 329
|12.5||13.2||style=&quot;color: red&quot;|−0.7
|1.67
|-
|2014
|9 469
|118 534||121 542||style=&quot;color: red&quot;|−3 008
|12.5||12.8||style=&quot;color: red&quot;|−0.3
|1.69
|-
|2015
|9 481
|119 509||120 130||style=&quot;color: red&quot;|−621
|12.6||12.7||style=&quot;color: red&quot;|−0.1
|
|}
&lt;big&gt;Белоруссия халҡының иҫәп диаграммаһы &lt;/big&gt;

{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+2014 йылда Белоруссия халҡының тәбиғи хәрәкәте.
 | width=&quot;32%&quot;|[[File:Birth rate 2014 Belarus.png|center|250px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;32%&quot;|[[File:Death rate 2014 Belarus.png|center|250px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;32%&quot;|[[File:Natural growth 2014 Belarus.png|center|250px]]
 |-
 |Тыуым иҫәбенең дөйөм коэффициенты (1000-гә)
 |
 Үлем иҫәбенең дөйөм коэффициенты (1000-гә)
 |
 |Тәбиғи үҫеш (1000-гә)
 |}

&lt;gallery perrow=4 widths=&quot;500px&quot; heights=&quot;270px&quot;&gt; 
File: 2016 йылға муниципаль берәмектәр буйынса Белоруссия халҡының тығыҙлығыjpg|thumb|.
&lt;/gallery&gt;

{{-}}

== Социаль күрһәткестәр ==
[[Файл:Pyramide Bielorussie.PNG|thumb|200px|Ил халҡының 2005 йылда енес һәм йәш буйынса күрһәткес пирамидаһы]]
[[Файл:Belarus mortality.png|thumb|200px|1950—2011 йылдарҙа Белорусь халҡының үлем күрһәткесе]]
2012 йылда Белорусиялағы ғүмер оҙонлоғо 72,2 йәш һанала. Был күрһәткес ирҙәрҙең — 66,6 ҡатындарҙың 77,6 йәшенән үтмәй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013]. — С. 99.&lt;/ref&gt;. Украина һәм Рәсәй менән сағыштырғанда был күрһәткес бер нисә тапҡырға юғарыраҡ, ә башҡа европа илдәренекенән күпкә түбәнерәк. Ҡатын-ҡыҙҙар менән ирҙәр араһындағы ғүмер оҙонлоғоноң айырмаһы ҙур проблема булып һанала. 2008 йылда был айырма 12 йыл иҫәпләнә. Ҡала ерҙәрендә был күрһәткес — 11, ауылда −14 тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/133478.html Продолжительность жизни в Беларуси — 70,5 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102182618/http://news.tut.by/society/133478.html |date=2014-11-02 }}&lt;/ref&gt;.
2013 йылдың 1 ғинуарына Белоруссияла 60 йәште уҙған кешеләр республика халҡының 19,64 % -тын тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Щавелева М. В., Глинская Т. Н., Гулицкая Н. И. Тенденции демографических процессов в Республике Беларусь // Здравоохранение. — 2014. — № 1. — С. 21&lt;/ref&gt; (по классификации ООН страна считается старой, если таких людей — 14 %)&lt;ref name=&quot;ng.by&quot;&gt;[http://www.ng.by/ru/issues?art_id=44546 Нас старость дома не застанет? (Беларусь рано или поздно придет к повышению пенсионного возраста)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628185730/http://ng.by/ru/issues?art_id=44546 |date=2012-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Һуңғы йылдарҙа балалар һаны ла арта&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. 2008 йылда 100 ҡыҙға 106 малай тыуған. Бала табыусы ҡатындарҙың уртаса йәше — 26,8, тәүге балаһын табыусыларҙыҡы −24,4 йәш.
&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://news.tut.by/society/137739.html  2008 йылда Белоруссияла 1,4 мең самаһы бала балиғ булмаған әсәләрҙән тыуа ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414173329/http://news.tut.by/society/137739.html |date=2015-04-14 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылға балалы ғаиләләр һаны 1205,6 мең була. Уларҙың 65,7%-ы бер генә балаға, 28,9 % -ты ике, өс йәки унан күберәк балаға ни бары 5 % ҡына ғаилә эйә&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/254030.html Минтруда: в большинстве белорусских семей воспитывается один ребёнок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414191303/http://news.tut.by/society/254030.html |date=2015-04-14 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда балиғ булмаған әсәләрҙән 1383 бала тыуған&lt;ref name=autogenerated1/&gt;.
Иң юғары тыуым кимәле Брест өлкәһендә, ә түбән кимәл Витебск өлкәһендә күҙәтелә. Витебск өлкәһендә шулай уҡ, бөтә республика буйынса юғары үлем коэффициенты күҙәтелә. Ә Минск өлкәһендә был һан түбән.

=== Никахтар һәм өйләнешеүҙәр ===
2012 йылда Белоруссияла 76 245 никах (был 1000 кешегә 8,1тигән һүҙ) һәм 39 034 айырылышыу теркәлгән (1000 кешегә 4,1). Иң күп никахлашыу Могилев өлкәһендә (8,4), иң әҙе Брест өлкәһендә (7,6) теркәлгән; ә иң күп айырылышыу осрағы Витебск һәм Гомель өлкәләрендә һәм Минск ҡалаһында (1000 кешегә 4,3), ә иң әҙе Брест өлкәһендә (3,7) һанала&lt;ref name=yearbook2013 /&gt;. 2012 йылда тәүге тапҡыр никахҡа инеүҙең уртаса йәше — ирҙәр өсөн — 26,7 (1980 йылда — 24,3) һәм ҡатын-ҡыҙар өсөн 24,6 (1980 йылда 22,9); 2012 йылда икенсе тапҡыр никахҡа инеүҙең уртаса йәше ирҙәр өсөн — 40,5, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 37,6 йәш&lt;ref name=yearbook2013 /&gt;.
Никах һәм айырылышуҙар статистикаһы&lt;ref name=yearbook2013&gt;[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013]. — С. 100—102.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Йыл
! Никахтар һаны
! &lt;small&gt;(1000 кешенә)&lt;/small&gt;
! Айырылышуҙар һаны
! &lt;small&gt;(1000 кешегә)&lt;/small&gt;
|-
| 1970
| 83 658
| 9,3
| 17 060
| 1,9
|-
| 1980
| 97 461
| {{рост}} 10,1
| 31 214
| {{рост}} 3,2
|-
| 1990
| 99 229
| {{спад}} 9,7
| 34 986
| {{рост}} 3,4
|-
| 1995
| 77 027
| {{спад}} 7,6
| 42 119
| {{рост}} 4,1
|-
| 2000
| 62 485
| {{спад}} 6,3
| 43 512
| {{рост}} 4,4
|-
| 2005
| 73 333
| {{рост}} 7,6
| 30 531
| {{спад}} 3,2
|-
| 2010
| 76 978
| {{рост}} 8,1
| 36 655
| {{рост}} 3,9
|-
| 2011
| 86 785
| {{рост}} 9,2
| 38 584
| {{рост}} 4,1
|-
| 2012
| 76 245
| {{спад}} 8,1
| 39 034
| {{нет изменений}} 4,1
|}

=== Хеҙмәт ресурстары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| [[Файл:Population under employable age in Belarus, 2014.png|300px]]
| [[Файл:Population of employable age (share of total) in Belarus, 2014.png|300px]]
| [[Файл:Population over employable age (share of total) in Belarus, 2014.png|300px]]
|-
| Эшкә яраҡлы йәштән бәләкәйерәк халыҡ өлөшө {{legend|red|20—23,6%}}{{legend|#ffa200|18—19,9%}}{{legend|yellow|16—17,9%}}{{legend|#c5ff60|13,8—15,9%}}&lt;br&gt;
| Эшкә яраҡлы халыҡ иҫәбе{{legend|red|более 63%}}{{legend|#ffa200|60—62,9%}}{{legend|yellow|55—59,9%}}{{legend|#c5ff60|50—54,9%}}{{legend|#d8d8d8|менее 50%}}
| Эшкә яраҡлы йәштән олораҡ халыҡ өлөшө{{legend|#920000|более 34,7%}}{{legend|red|30—34,6%}}{{legend|#ffa200|25—29,9%}}{{legend|yellow|20—24,9%}}{{legend|#c5ff60|17,2—19,9%}}
|}

=== Уҡымышлылыҡ кимәле ===
Республика халҡы өсөн донъя үлсәме буйынса юғары белем кимәле характерлы.
2009 йылғы иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһенә ярашлы, 10 һәм унан олораҡ йәштәгеләрҙең 17,9%-ы юғары, 25,6%-ы урта махсус белемгә эйә&lt;ref&gt;''Соколова Г. Н.'' Состояние и использование человеческого капитала в Республике Беларусь. // Социологический альманах. — 2015. — № 6. — С. 421.&lt;/ref&gt;.

=== Ғаилә ===
2009 йылдағы иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһе республика халҡына аҙ балалыҡ хас тип күрһәтә, бер ғаиләг бер бала. Дөйөм ғаиләләрҙең 65,9 % -ы бер генә балаға, 28,3%-ы ике һәм 5,2%-ы өс һәм унан күберәк балаға эйә е&lt;ref name=autogenerated7&gt;''Привалова Н., Станишевская Л.'' Современные тенденции демографического развития Беларуси // Наука и инновации. — 2014. — Т. 2. — № 132. — С. 13&lt;/ref&gt;.
2010 йыл башында тыуым кимәленең суммар коэффициенты яйлап үҫә. 2012 йылда Ауылда ул ҡала еренә ҡарағанда юғарыраҡ була. [&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Розенблат Е., Еленская И.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0105/analit03.php Динамика численности и расселения белорусских евреев в XX веке] // Диаспоры. — 2002. — № 4. — С. 27—52.
* ''Шахотько Л. П., Куделка Д. Н.'' [http://demoscope.ru/weekly/2003/097/analit01.php Этноязыковый состав населения Беларуси] // Вопросы статистики. — 2002. — № 11. — С. 30—37.
* [http://regnum.ru/news/1753866.html Белоруссия в 2013 году: политические итоги]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // ИА REGNUM. — 13.01.2014.
* [http://regnum.ru/news/1752886.html Белоруссия в 2013 году: экономические итоги] // ИА REGNUM. — 10.01.2014.
* [https://web.archive.org/web/20140202114855/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/employment1.php О занятости населения в январе-ноябре 2013 г.] // Белстат. — 30.12.13
* [https://web.archive.org/web/20140528094018/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php О демографической ситуации в январе-ноябре 2013 г.] // Белстат. — 27.12.13

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20121126082849/http://belstat.gov.by/index.htm Национальный статистический комитет Республики Беларусь].
* [http://charter97.org/bel/news/2007/07/05/doc Правительственная рекомендация использовать в рекламе образ многодетной семьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928051559/http://charter97.org/bel/news/2007/07/05/doc |date=2007-09-28 }}
* Чикалова И. Р. [http://rsijournal.net/page.php?id=204 Гендерная система (пост)советской Беларуси: воспроизводство и трансформация социальных ролей в публичной и приватной сфере]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г.
* [http://news.tut.by/society/163367.html В Беларуси женщины в среднем живут почти на 12 лет дольше мужчин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100311193727/http://news.tut.by/society/163367.html |date=2010-03-11 }}
* [http://www.sb.by/post/149366/ Численность населения и продолжительность жизни белорусов]

[[Категория:Беларусь халҡы]]
[[Категория:Беларусь халыҡтары]]</text>
      <sha1>oxp25sxhzkc51qu219s3i3oyk4keb9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байтирәков Нурлығаян Нуриәхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113180</id>
    <revision>
      <id>1300251</id>
      <parentid>1202141</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T22:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9148" sha1="dznsctcnijz6yswq9dcujdryjyito6u" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|имя = Нурлығаян Нуриәхмәт улы Байтирәков
|оригинал имени =
|дата рождения = 28.11.1890
|место рождения = [[Шланлыкүл]] ауылы, [[Бәләбәй өйәҙе]], {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Бүздәк районы}})
|дата смерти = 17.05.1974
|место смерти = {{ВБУ|Өфө}}, [[Башҡорт АССР-ы]], [[РСФСР]], [[СССР]]
|изображение =
|ширина = 200 px
|описание изображения =
|прозвище =
|принадлежность = {{Флагификация|Рәсәй империяһы}}, {{Флагификация|СССР}}
|годы службы =
|звание = {{СССР, Полковник}} {{s|медицина хеҙмәте полковнигы}}
|род войск =
|должность =
|часть =
|сражения = {{s|[[Беренсе донъя һуғышы]]}}&lt;br&gt;{{s|[[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]}}&lt;br&gt;{{s|[[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы]]}}&lt;br&gt;{{s|[[Бөйөк Ватан һуғышы]]}}
|награды =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Заслуженный врач РСФСР|1957}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды|1944}} 
{{!}}-
{{!}} {{Орден Отечественной войны 2-й степени|1945}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды|1948}}{{!!}} {{Орден «Знак Почёта»|1948}}
{{!}}}
|связи =
|в отставке =
}}
{{Фамилиялаш|Байтирәков}}
'''Байтирәков Нурлығаян Нуриәхмәт улы''' ([[28 ноябрь]] [[1890 йыл]] — [[17 май]] [[1974 йыл]]) — хәрби табип, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1946—1960 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Эске эштәр министрлығының медицина хеҙмәте начальнигы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар]], [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Медицина хеҙмәте полковнигы (1959). Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау эштәрен ойоштороусыларҙың береһе&lt;ref name=&quot;Мыздрикова Г. Ю., Скачилов В. А.&quot;/&gt;. РСФСР-ҙың (1957) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, 1948) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1948) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Нурлығаян Нуриәхмәт улы Байтирәков 1890 йылдың 28 ноябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]) [[Шланлыкүл]] ауылында тыуған. [[Өфө]] гимназияһында белем ала. Батша армияһына саҡырыла, Себер полкында кесе хәрби табип булып хеҙмәт итә, [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Бурангулова Ф.&quot;&gt;{{cite web|url=http://byzdyak.ru/item/vrach-ot-boga.html|author=Бурангулова Ф.|title=Врач от Бога|date=03-09-2014|publisher=Буздякские новости|accessdate=}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1917 йылда [[Ҡазан Император университеты]]ның медицина факультетын тамамлай. 1918—1919 йылдарҙа Тамбов губерна һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Мыздрикова Г. Ю., Скачилов В. А.&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article?id=1780|Байтирәков Нурыл-Ғаян Нуриәхмәт улы|автор=Мыздрикова Г. Ю., Скачилов В. А.}}&lt;/ref&gt;.

1922 йылда [[Башҡорт АССР-ының Халыҡ комиссарҙары советы]] тарафынан Өфө ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлегендә дауаланыу бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Бурангулова Ф.&quot;/&gt;. 1923—1938 йылдарҙа [[Республика клиник дауаханаһы|Беренсе совет дауаханаһының]] баш табибы вазифаһын башҡара. 1926—1930 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡортостан медицина техникумы директоры вазифаһын үтәй һәм [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]нда уҡыта&lt;ref name=&quot;Мыздрикова Г. Ю., Скачилов В. А.&quot;/&gt;.

1935 йылда республикала тәүгеләрҙән булып йөрәккә, һуңыраҡ — баш һәм арҡа мейеләренә уңышлы нейрохирургик операциялар яһай&lt;ref name=&quot;Мыздрикова Г. Ю., Скачилов В. А.&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Бурангулова Ф.&quot;/&gt;.

1939 йылдан Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнаша. Ленинград фронтында — хәрби-санитар поезының медицина бүлегенә етәкселек итә. 1941—1945 йылдарҙа 3-сө Белоруссия фронтында хәрби госпиталдәр начальнигы вазифаһын башҡара&lt;ref name=&quot;Мыздрикова Г. Ю., Скачилов В. А.&quot;/&gt;.

1946—1960 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының медицина хеҙмәтенә етәкселек итә&lt;ref name=&quot;Мыздрикова Г. Ю., Скачилов В. А.&quot;/&gt;.

1974 йылдың 17 майында [[Өфө]] ҡалаһында вафат була, мосолман зыяратында ерләнә&lt;ref name=&quot;Бурангулова Ф.&quot;/&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1957)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы (1957)&lt;ref name=&quot;Бурангулова Ф.&quot;/&gt;
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1948)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1948)

== Хәтер ==
* 1980 йылда [[Өфө]]лә Нурлығаян Нуриәхмәт улы Байтирәков йәшәгән йортҡа (Ленин урамы, 2) мемориаль таҡтаташ ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Бурангулова Ф.&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Магазов Р. Ш.'' 100 лет на страже здоровья. — Уфа, 1976.
* ''Юрий Узиков''. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 134-135 с. ISBN 5-295-02294-3.''Дом, где жил Байтеряков Н. Н. Ленина улица, 2''.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82352}}{{V|13|12|2022}}  

[[Категория:Ҡазан Император университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табиптары]]
[[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы табиптары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы медиктары]]</text>
      <sha1>dznsctcnijz6yswq9dcujdryjyito6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл (Аҙау)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116228</id>
    <revision>
      <id>1300263</id>
      <parentid>1051160</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T07:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6901" sha1="k018lv7fpij6azde1151yf8u35np8bo" xml:space="preserve">{{Памятник
|Русское название         = Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = Героям Первой Мировой, Азов.JPG
|Подпись изображения      = 
 |Ширина изображения       = 
 |Современный статус       = 
 |Страна                   = Рәсәй
 |Страна2                  = 
 |Название местоположения  = Ҡала 
 |Местоположение           = [[Аҙау]]
  |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 6 |lat_sec = 14
  |lon_dir = E |lon_deg = 39 |lon_min = 24 |lon_sec = 52
  |region     = 
  |CoordScale = 
 |Позиционная карта        =
 |Архитектурный стиль      = 
 |Автор проекта            = 
 |Скульптор                = А. М. Дементьев
 |Строитель                = 
 |Основатель               = 
 |Начало строительства     = 2014
 |Окончание строительства  = 2014
 |Состояние                = 
 |Высота                   = 2,5 м
 |Материал                 = бронза
 |Сайт                     = 
 |Commons                  = 
}}
* {{External media
|image1=[http://www.gorodazov.ru/Image/31.07.2014/IMG_8277(1).jpg Аҙауҙа Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл]
}}

'''Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл''' ― [[Аҙау ҡалаһы]]нда [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашҡан Урыҫ император армияһы һалдаттарына һәм офицерҙарына арналған монументтарҙың береһе. [[2014 йыл]]да ҡуйылған. Петр бульварында, ҡаланың үҙәк китапханаһы бинаһы эргәһендә урынлашҡан.

== Һәйкәлде асыу ==

[[Беренсе донъя һуғышы]] яландарында һуғышта (1914—1918) [[Дон]] крайынан 125 мең тирәһе казак, алтмыш атлы полк, утыҙ өс атлы батарея, алты пластун батальоны, биш запас полк, өс запас батарея һәм һикһәндән артыҡ айырым махсус йөҙ ҡатнаша. Донлылар күпселек хәрби операцияларҙа ҡатнашалар.

[[2014 йыл]]да Рәсәй [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыуҙың йөҙ йыллығын билдәләне. Рәсәй һуғышта Антанта яғында ҡатнашты, уның армияһы Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәр алып барҙы. Рәсәй президенты [[Владимир Путин]] [[2012 йыл]]дың 27 июнендә, сенатор Лисицын Анатолий Ивановичтың һорауҙарына яуап биреп, Рәсәйҙең Беренсе донъя һуғышында еңелеүендә большевиктәр етәкселеген ғәйепләне — «…был шул осорҙағы хөкүмәттең хыянаты һөҙөмтәһе… большевиктәр милли хыянат аҙымы яһанылар…». Президент Рәсәйҙең еңелеүен уникаль тип атаны: «беҙҙең ил һуғышта еңелгән яҡтан еңелде».

Һуғыш башланыуҙың йөҙ йыллығы илдә, уның тураһында иҫтәлекте, һуғыш геройҙарына һәйкәл ҡуйып мәңгеләштереүгә йәмәғәт ҡыҙыҡһыныуын уятты.

[[Аҙау ҡалаһы]]нда һәйкәл өҫтөндә эш [[2012 йыл]]да башлана. [[2014 йыл]]дың февраленән һәйкәл ҡойола. Һәйкәл, урыҫ һалдаттарының героик хеҙмәте символы булған, баҫып торған казак һынынан ғибәрәт. Уның артында —  Георгий тәреһе. Казак уң ҡулына ҡылыс тотҡан, һул ҡулында — ҡылыс ҡыны. Казактың ҡайғылы һыны беренсе донъя һуғышы һөҙөмтәһенә тап килә. Һәйкәл гранит постаментҡа ҡуйылған. Скульпторы — А. М. Дементьев.

Казак скульптураһы бейеклеге ике метрҙан артығыраҡ, скульптура бронзанан эшләнгән. Өс метрлыҡ Георгий тәреһе бронза һәм латундән эшләнгән. Постамент өсөн гранитты Карелиянан һәм Украинанан килтерәләр. Һәйкәл Аҙау халҡы аҡсаһына эшләнгән.

Һәйкәлде асыу тантанаһы 2014 йылдың 30 июлендә була. Һәйкәлде Изге-Троицк сиркәүе өлкән священнигы отец Сергий изгеләндерә.

[[Ростов өлкәһе]]ндә Аҙауҙан башҡа, «онотолған һуғыш» геройҙарына һәйкәл [[Дондағы Ростов]], Шахты, Новочеркасск, Батайск һәм башҡа тораҡ пункттарҙа асыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=На Дону открыли третий памятник героям Первой мировой войны - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/cultura/1842691.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-01-25|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626030226/https://regnum.ru/news/cultura/1842691.html |date=2018-06-26 }}&lt;/ref&gt;.


== Һылтанмалар ==
* [http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1053-2016-09-20-16-26-00 Завадская, А. За веру, царя и Отечество /А. Завадская //Азовская неделя. — 2014. — 7 августа. — С.5.]
* [http://tourism.rostov-gorod.ru/news/detail.php?SECTION=15436&amp;ID=431615 В Азове открыли памятник героям Первой мировой войны]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.rostov.aif.ru/culture/events/1220319 Памятник казакам-героям Первой мировой войны открыт в Азове]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Аҙау һәйкәлдәре]]
[[Категория:Ростов өлкәһе һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>k018lv7fpij6azde1151yf8u35np8bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле (Дондағы Ростов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116309</id>
    <revision>
      <id>1300262</id>
      <parentid>1215283</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T07:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7177" sha1="asvxuvek1zd3iv0nviww9b46r28183y" xml:space="preserve">{{Памятник
|Русское название         = Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле 
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = Rostov Don WWI Monument.jpg
|Подпись изображения      =  Памятник в 2014 году
 |Ширина изображения       = 
 |Современный статус       = 
 |Страна                   = Рәсәй
 |Страна2                  = 
 |Название местоположения  = Ҡала
 |Местоположение           = [[Дондағы Ростов]]
  |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 13 |lat_sec = 32
  |lon_dir = E |lon_deg = 39 |lon_min = 42 |lon_sec = 0
  |region     = 
  |CoordScale = 
 |Позиционная карта        =
 |Архитектурный стиль      = 
 |Автор проекта            = 
 |Скульптор                = Исаков Сергей Михайлович
 |Строитель                = 
 |Основатель               = 
 |Начало строительства     = 2014
 |Окончание строительства  = 2014
 |Состояние                = 
 |Высота                   = 3,5 м
 |Материал                 = бронза
 |Сайт                     = 
 |Commons                  = 
}}
'''Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле ''' ― [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашҡан Урыҫ император армияһы һалдаттарына һәм офицерҙарына арналған [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы монументтарының береһе. [[2014 йыл]]да ҡуйылған. Красноармейская урамы менән Халтуринский тыҡрығы киҫешкән ерҙә скверҙа урынлашҡан.

== Һәйкәлде асыу ==
[[2014 йыл]] [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыуының йөҙ йыллығы. Был һуғышта [[Рәсәй]] Антанта яғында ҡатнашты, уның армияһы Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәр алып барҙы. [[1917 йыл]]да, иң беренсе сиратта революция менән бәйле ил эсендәге тетрәнеүҙәр арҡаһында, фронтта хәлдәр (Приказ № 1) Рәсәй өсөн киҫкенләште. [[1918 йыл]]дың мартында власҡа килгән большевиктәр, шарттары буйынса [[Рәсәй]] өсөн сиктән тыш ауыр Брест килешеүе төҙөнөләр. [[СССР]]-ҙа һуғыш «империалистик» һәм ғәҙел түгел тип аталды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://istmat.info/node/30303|title=Глава двенадцатая. Марксизм-ленинизм о войне  {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|accessdate=2017-01-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214182320/http://istmat.info/node/30303 |date=2016-12-14 }}&lt;/ref&gt;, шуға күрә был һуғыш ваҡиғаларына властәр яғынан бик әҙ иғтибар бүленде.

Был ваҡиғаның йөҙ йыллығы [[Рәсәй]]ҙә һуғыш тураһында иҫтәлектәрҙе мәңгеләштереүгә йәмғиәттә ҡыҙыҡһыныу уянды. [[2014 йыл]]да бөтә ил буйынса был тематикаға арналған мәҙәни һәм фәнни саралар үтте&lt;ref&gt;{{Cite news|title=МОЁ СЕДОВО - АЗОВСКОЕ МОРЕ - В Ростове открыт памятник героям Первой мировой войны|first=В.|last=Прокопенко|url=http://sedovo.org/novosti/item/808-v-rostove-otkryt-pamyatnik-geroyam-pervoj-mirovoj-vojny.html|accessdate=2017-01-25|language=ru-ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227143652/http://sedovo.org/novosti/item/808-v-rostove-otkryt-pamyatnik-geroyam-pervoj-mirovoj-vojny.html |date=2017-02-27 }}&lt;/ref&gt;.

[[Дондағы Ростов]]та һәйкәлдәр ҡуйыу буйынса махсус комиссия һәйкәл эскизының өс вариантын ҡарай.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rostov.aif.ru/culture/events/1205533|title=В Ростове установят памятник героям Первой мировой войны|publisher=www.rostov.aif.ru|accessdate=2017-01-25}}&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы Исаков Сергей Михайловичтың эше һайлап алына&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ippo.ru/science/article/k-100-letiyu-pervoy-mirovoy-voyny-v-rostove-na-don-100682|title=К 100-летию Первой мировой войны в Ростове-на-Дону открыли памятник героям работы члена ИППО Сергея Исакова  {{!}} www.ippo.ru|publisher=www.ippo.ru|accessdate=2017-01-25}}&lt;/ref&gt;. Һәйкәлде эшләү һәм урынлаштырыу буйынса сығымдарҙы Ростов өлкәһенең Сауҙа-сәнәғәт палатаһы үҙ өҫтөнә ала&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Беренсе донъя һуғышы]] геройҙарына һәйкәл [[Дондағы Ростов]]та [[2014 йыл]]дың 1 авгусында, [[Рәсәй]] һуғышҡа ингән көндә асыла. Һәйкәлде тантаналы асыу ҡала мэры, ҡала администрацияһы вәкилдәре, урындағы казактар ҡатнашлығында үтә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Монумент 3,5-метр бейеклектәге, хәрби форма кейгән, яурынына винтовка аҫҡан һалдаттың бронза һынынан ғибәрәт&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

[[Ростов өлкәһе]]ндә [[Беренсе донъя һуғышы]] геройҙарына арналған һәйкәлдәр тағы ла бер нисә урында ҡуйыла: : Шахты, Новочеркасск, Батайск ҡалаларында һәм тағы ла бер нисә тораҡ пунктта&lt;ref&gt;{{Cite news|title=На Дону открыли третий памятник героям Первой мировой войны - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/cultura/1842691.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-01-25|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626030226/https://regnum.ru/news/cultura/1842691.html |date=2018-06-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәлдәр]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Беренсе донъя һуғышы һәйкәлдәре]]
[[Категория:Дондағы Ростов һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>asvxuvek1zd3iv0nviww9b46r28183y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батанов Николай Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121600</id>
    <revision>
      <id>1300253</id>
      <parentid>1172316</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T00:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9996" sha1="55l4s4ut5jwa3y2s7zgod3cp9c0yzjk" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Николай Яковлевич Батанов
 |изображение          = 
 |ширина               = 
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 16.09.1916
 |место рождения       = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}} {{ТУ|Һамар губернаһы}} {{ТУ|Боғорослан өйәҙе|Боғорослан өйәҙендә}} Берёзовка ауылы (хәҙер [[Ырымбур өлкәһе]] {{ТУ|Әсекәй районы}} Баландино ауылы 
 |гражданство          = {{USSR}}
 |дата смерти          = 13.03.1983
 |место смерти         = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Медаль Серп и Молот|1957}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Октябрьской Революции}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Красной Звезды}}
{{!}}}
|сайт =
|викисклад =
}}

'''Батанов Николай Яковлевич''' ([[16 сентябрь]] [[1916 йыл]] — [[13 март]] [[1983 йыл]]) — [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан КПСС-тың [[Боҙаяҙ районы|Боҙаяҙ район]] комитетының икенсе, 1952 йылдан — [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] һәм 1962 йылдан — [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] район комитеттарының беренсе секретары. 1972—1979 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партия комиссияһы рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың 5-се, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4—9-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957).

== Биографияһы ==
Николай Яковлевич Батанов 1916 йылдың 16 сентябрендә [[Һамар губернаһы]] [[Боғорослан өйәҙе]] Берёзовка ауылында (хәҙер — [[Ырымбур өлкәһе]] [[Әсекәй районы]] Баландино ауылы){{Sfn|И.Каримова}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Баландино, село Асекеевского района Оренбургской области|url=http://nashi-predki.ru/wiki/Баландино,_село_Асекеевского_района_Оренбургской_области|publisher=Наши предки|date=2016-03-06|accessdate=2016-09-02}}&lt;/ref&gt; тыуған.

== Белеме ==
[[1936 йыл]]да [[Чкалов (ҡала)|Чкалов]] (хәҙер [[Ырымбур]]) уҡытыусылар институтын тамамлаған.

== Хәрби хеҙмәттә ==
[[1938 йыл]]дың сентябренән [[1946 йыл]]дың сентябренә тиклем Алыҫ Көнсығышта Совет Армияһында хеҙмәт итә, [[Япония]] милитаристарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша.

== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
[[1931 йыл]]дан башлап — [[Боғорослан районы]] Кривая Лука ауылы мәктәбендә уҡытыусы. 1936−1938 йылдарҙа [[Дәүләкән районы|Дәүләкән район]] халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Боҙаяҙ районы]] (хәҙер [[Ауырғазы районы]]) [[Болотин (Ауырғазы районы)|Болотин]] ауылы ете йыллыҡ мәктәбендә директор булып эшләй.

== Административ карьераһы ==
[[1946 йыл]]дың ноябрендә ВКП(б)-ның [[Боҙаяҙ районы|Боҙаяҙ район]] комитетының икенсе секретары, [[1952 йыл]]дың июлендә — КПСС-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары итеп һайлана. [[1962 йыл]]дың декабрендә [[Ҡырмыҫҡалы]] колхоз-совхоз производство идаралығының партия комитеты секретары, ә [[1965 йыл]]да — КПСС-тың [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы район]] комитетының беренсе секретары итеп һайлана. [[1972 йыл]]дың ғинуарынан [[1979 йыл]]дың ғинуарына тиклем [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]нда парткомиссия рәйесе булып эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мы гордимся ими - Хайбуллинский район - 450 лет в составе России|url=http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r54/r54_50.html?gord=1&amp;template=46|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Fl7fhvWd|archivedate=2013-04-10|accessdate=2013-03-30}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6Fl7fhvWd?url=http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r54/r54_50.html?gord=1 |date=2013-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

РСФСР-ҙың бишенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1959—1963), Башҡорт АССР-ының дүртенсе, бишенсе, алтынсы, етенсе, һигеҙенсе, туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советының депутаты (1955—1980) итеп һайлана{{Sfn|И.Каримова}}.

== Эшмәкәрлеген баһалау ==
Николай Батанов сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүгә ҙур өлөш индерә. 1952—1956 йылдарҙа уның етәкселеге аҫтында Хәйбулла районында 77 мең гектар сиҙәм ер күтәрелә, өс яңы сиҙәм совхозы ойошторола, иген әҙерләү 2,6 тапҡырға арта.

[[1956 йыл]]да райондың колхоз һәм совхоздары 133 521 гектар майҙандың һәр гектарынан 15,1 центнер иген йыйып ала, был планға ҡарата 105 процент тәшкил итә, дәүләткә бөтәһе 1015 мең центнер ашлыҡ тапшыра, был район һуңғы өс йыл эсендә тапшырғандан 384 мең центнерға күберәк була.

Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергәндәге, 1956 йылда уңыш йыйыу һәм иген етештереүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 11 ғинуарындағы указы менән Николай Батановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1983 йылдың 13 мартында вафат була.

== Маҡтаудлы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы ([[1957]])
* [[Ленин ордены]] (1957)
* Октябрь Революцияһы ордены ([[1971]])
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1965]])
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ([[1976]])
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]])
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1966, 1976)

== Әҙәбиәт ==
* Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6&lt;/nowiki&gt;.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 95 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Могила Героя Социалистического Труда Батанова Н. Я. Затон, Южное кладбище''.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=15066|star=Labor}}
* {{БЭ|82824}}{{V|13|09|2021}}

[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:8-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>55l4s4ut5jwa3y2s7zgod3cp9c0yzjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сөләймәнова Фәниә Байгилде ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122608</id>
    <revision>
      <id>1300235</id>
      <parentid>1057763</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T16:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1300235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7325" sha1="1fz0ldwap00w86acm6zzw2fkcapzk69" xml:space="preserve">{{яҙыусы
 |Исеме                  = Сөләймәнова-Хәлитова Фәниә Байгилде ҡыҙы
 |Рәсеме          = 
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = 
 |Тыуыу датаһы        = 18.02.1939
 |Тыуған урыны       = [[Башҡорт АССР-ы]] Йомағужа  (хәҙерге [[Мәләүез районы|Мәләүез]]) районы [[Һыртлан (Мәләүез районы)|Һыртлан]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы = 29.06.2026
 |Вафат булған урыны = Өфө ҡалаһы
 |Гражданлығы          = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө     = йырсы, {{журналист|СССР|Рәсәй|XX быуат}}
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[башҡорт теле|башҡортса]]
|Дебют = 
 | Наградалары              =  {{Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|1994}} | БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре |1981 | 
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}

'''Сөләймәнова-Хәлитова Фәниә Байгилде ҡыҙы''' ([[18 февраль]] [[1939 йыл]] — [[29 июнь]] [[2026 йыл]]) — йырсы, радиожурналист. 1983 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ([[1981]]), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы ([[1994]]).  Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996).

== Биографияһы ==
Фәниә Байгилде ҡыҙы Сөләймәнова (Хәлитова) 1939 йылдың 18 февралендә Йомағужа (хәҙерге [[Мәләүез]]) районы Һыртлан ауылында тыуған.

1958 йылда Йомағужа мәктәбен тамамлай. Ошо уҡ йылда райондар буйлып талантлы йәштәрҙе йыйып йөрөгән музыка белгесе Н. А. Болотов йәш ҡыҙҙы [[Мәскәү]] консерваторияһына уҡырға саҡыра. Әммә был саҡырыу бойомға ашмай ҡала, һәм уны уҡыуҙар башланғас булһа ла Өфө сәнғәт училищеһына телеграмма менән саҡыртып алалар. А. Х. Чемборисова класында уҡый һәм сәнғәт училищеһын 1962 йылда тамамлай. Артабан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башҡорт дәүләт филармонияһына]] солист-воколист булып эшкә урынлаша. 1970 йылда Өфө йорт төҙөү-фанера комбинаты клубының музыка мәктәбендә эшләй.

1971 йылдан «Башҡортостан» теле-радио компанияһында мөхәррир, 1977 йылдан өлкән мөхәррир, ә 1990—2004 йылдарҙа комментатор булып эшләй. [[Юлдаш]], [[Ашҡаҙар]] радиоларында ҡулланылған элекке яҙмалар — Фәниә Сөләймәнованың бөртөкләп йыйған хеҙмәт емештәре.
«Музыкаль мөхәррирҙең эше, — тип билдәләй Фәниә Байгилде ҡыҙы, — тапшырыуҙар әҙерләүҙән генә тормай. Уның күләгәлә ҡалған төп эше — ул фонд йыйыу. Үҙем мөхәррир булып эшләгән йылдарҙа Бөтә Союз радиоһынан ике тапҡыр (1978, 1987 йылдарҙа) бригада саҡыртып, музыка фондын булдырыуға өлгәштем».

Үҙе эшләгән осорҙа Фәниә Байгилде ҡыҙы яңынан-яңы радио тапшырыуҙар ойоштора, уларҙың күбеһе музыка, йыр менән бәйле була. Уның тырышлығы менән «Илһам», «Йыр менән ҡанатланып», «Халыҡ моңон — халыҡ күңеленә» һәм башҡа тапшырыуҙар булдырыла. Бындай тапшырыуҙарға билдәле артистар, композиторҙарҙан тыш, моң яратҡан ябай ауыл кешеләре лә саҡырыла.
Радиола эшләү менән бер рәттән, Ф. Б. Сөләймәнова концерттарҙа ла сығыш яһай. Ул башҡарған «Таштуғай», «Сәлимәкәй», «Ашҡаҙар», «Зөлхизә» һәм башҡа халыҡ йырҙарын тамашасылар йылы ҡабул итә.

Ветеран 2026 йылдың 29 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=29 июня 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-06-29/v-ufe-ushla-iz-zhizni-veteran-radio-zhurnalist-i-pevitsa-faniya-halitova-4657990|title=В Башкирии ушла из жизни ветеран радио, журналист и певица Фания Халитова|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-07-01}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тапшырыуҙары ==
* Илһам
* Йыр менән ҡанатланып
* Музыка донъяһы
* Тере хәтер
* Һеҙҙә ниндәй хәлдәр бар?
* Халыҡ моңон — халыҡ күңеленә

== Ғаиләһе ==
* улы: Хәлитов Айрат Шамил улы (1963)
* икенсе ире: [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]] (1939—2016)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14971-s-l-jm-nova-f-ni-bajgilde-y-y Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073215/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14971-s-l-jm-nova-f-ni-bajgilde-y-y |date=2016-04-21 }}

[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>1fz0ldwap00w86acm6zzw2fkcapzk69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡотлогилдин Наил Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127673</id>
    <revision>
      <id>1300231</id>
      <parentid>1269673</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T16:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1300231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8149" sha1="if2u1u1gc6dpewqf9vwkpk48m32hw0q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡотлогилдин Наил Закир улы''' ([[20 сентябрь]] [[1946 йыл]] — [[26 июнь]] [[2026 йыл]]) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2003 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең генераль директоры. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Сәнәғәт, танспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе. «[[Берҙәм Рәсәй]]» фирҡәһе ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Биографияһы ==
Наил Закир улы Ҡотлогилдин&lt;ref&gt;http://img-fotki.yandex.ru/get/6303/36256508.18/0_5f08c_13713553_orig&lt;/ref&gt; 1946 йылдың 20-се сентябрендә Ағиҙелдең һул яҡ ярында урынлашҡан Юрматы исемле башҡорт&lt;ref&gt;[http://yurmaty.ucoz.ru/index/poselok_jurmaty/0-9 Земля Юрматы и юрматинцы — поселок Юрматы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; ауылында (хәҙерге Ишембай ҡалаһы) тыуған. Ишембай ҡалаһындағы 2-се һанлы интернат-мәктәбен (хәҙерге [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]н) тамамлаған. Совет Армияһы сафнан әйләнеп ҡайтҡас, 1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында эшләй башлай. Комбинатта ул аппаратчик ярҙамсыһынан генераль директорға тиклем бөтә баҫҡыстарҙы ла үткән. 1983 йылды производствонан айырылмайынса [[Өфө нефть институты]]н тамамлай , уның  Салауаттағы технология факультетынан ул инженер-технолог һөнәрен алып сыға.

1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында, 1977—1980 йылдарҙа Наил Ҡотлогилдин нефть эшкәртеү заводының (НПЗ) 9-сы цехының установка начальнигы булып эшләй.

1980—1985— НПЗ-ның 9-сы цехында начальник урынбаҫары, начальнигы.

1987—1994 йылдарҙа — НПЗ-ның баш инженеры.

1994 йылда [[Европа]]лағы иң ҙур нефть эшкәртеү комплексы — «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берләшмәһенең баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1996 йылдың май айынан 1997 йылдың апрель айына тиклем генераль директор була.

1997—1998 йылдарҙа «Башнефтехим» ААЙ-нең Президенты.

1999 ғинуарында ул «Салауатнефтеоргсинтез» ААЙ генераль директоры итеп тәғәйенләнә.

Наил Закир улы эшләгән дәүерҙә предприятиела нефть эшкәртеү заводында Ҡарасағанаҡ газ конденсатын эшкәртеү өсөн ЭЛОУ-АВТ-4 установкаһы, диэтиленгликоль производствоһы, водород алыу өсөн мембраналы технология индерелә, АВТ-4-БЛОК ЭЛОУ установкаһын өҫтәлмә йыһазландырыу, тәбиғәтте һаҡлау ҡоролмалары эшләй башлай, шул иҫәптән цистерналаҙы парлау узелы, Ромадановкала ҡалдыҡтар күмеү өсөн полигон, НЭЗ-да түгеү эстакадаһы,Ағиҙел йылғаһы ярҙарын нығытыу кеүек эштәр башҡарыла.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1999 ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһына депутат булып һайлана.
* 1998-2002 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» йәмғиәтенең Директорҙар советының азат ителгән рәйесе була.
* 2003—2008 йылдар — өсөнсө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе .
* 2008 йылда ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың дүртенсе саҡырылыш депутаты, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе.

Ишембай һәм Салауат ҡалалары төҙөлгәндә юҡҡа сыҡҡан ауылдарға (шул иҫәптән тыуған ауылы Юрматыға) ҡуйылған «Юрматы ере» һәйкәл- комплексын төҙөүҙе башлап йөрөүсе, һәйкәл төҙөүҙе хәстәрләүсе.

Ветеран 2026 йылдың 26 июнендә [[Өфө]]лә вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=28 июня 2026 года|url=https://www.salavatsovet.ru/2026/06/26/svetlaya-pamyat-o-naile-zakiroviche-kutlugildine-navsegda-ostanetsya-v-nashix-serdcax/|title=Светлая память о Наиле Закировиче Кутлугильдине навсегда останется в наших сердцах…|lang=ru|publisher=Официальный информационный сайт Совета городского округа город Салават|accessdate=2026-07-01}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Өҫтәлмә мәғлүмәт ==
Ғаиләле. Ейәне бар. Өфө ҡалаһында йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ Газпром нефтехим Салават (Салаватнефтеоргсинтез). Генеральные директора СНОС 1948—2014 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818181815/https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ |date=2021-08-18 }}{{ref-ru}}{{V|18|08|2021}}  

[[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]</text>
      <sha1>if2u1u1gc6dpewqf9vwkpk48m32hw0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300232</id>
      <parentid>1300231</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T16:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8492" sha1="tceyasbzbnwh2v9s89thly1ohklnt3i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡотлогилдин Наил Закир улы''' ([[20 сентябрь]] [[1946 йыл]] — [[26 июнь]] [[2026 йыл]]) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2003 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең генераль директоры. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Сәнәғәт, танспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе. «[[Берҙәм Рәсәй]]» фирҡәһе ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Биографияһы ==
Наил Закир улы Ҡотлогилдин&lt;ref&gt;http://img-fotki.yandex.ru/get/6303/36256508.18/0_5f08c_13713553_orig&lt;/ref&gt; 1946 йылдың 20-се сентябрендә Ағиҙелдең һул яҡ ярында урынлашҡан Юрматы исемле башҡорт&lt;ref&gt;[http://yurmaty.ucoz.ru/index/poselok_jurmaty/0-9 Земля Юрматы и юрматинцы — поселок Юрматы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; ауылында (хәҙерге Ишембай ҡалаһы) тыуған. Ишембай ҡалаһындағы 2-се һанлы интернат-мәктәбен (хәҙерге [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]н) тамамлаған. Совет Армияһы сафнан әйләнеп ҡайтҡас, 1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында эшләй башлай. Комбинатта ул аппаратчик ярҙамсыһынан генераль директорға тиклем бөтә баҫҡыстарҙы ла үткән. 1983 йылды производствонан айырылмайынса [[Өфө нефть институты]]н тамамлай , уның  Салауаттағы технология факультетынан ул инженер-технолог һөнәрен алып сыға.

1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында, 1977—1980 йылдарҙа Наил Ҡотлогилдин нефть эшкәртеү заводының (НПЗ) 9-сы цехының установка начальнигы булып эшләй.

1980—1985— НПЗ-ның 9-сы цехында начальник урынбаҫары, начальнигы.

1987—1994 йылдарҙа — НПЗ-ның баш инженеры.

1994 йылда [[Европа]]лағы иң ҙур нефть эшкәртеү комплексы — «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берләшмәһенең баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1996 йылдың май айынан 1997 йылдың апрель айына тиклем генераль директор була.

1997—1998 йылдарҙа «Башнефтехим» ААЙ-нең Президенты.

1999 ғинуарында ул «Салауатнефтеоргсинтез» ААЙ генераль директоры итеп тәғәйенләнә.

Наил Закир улы эшләгән дәүерҙә предприятиела нефть эшкәртеү заводында Ҡарасағанаҡ газ конденсатын эшкәртеү өсөн ЭЛОУ-АВТ-4 установкаһы, диэтиленгликоль производствоһы, водород алыу өсөн мембраналы технология индерелә, АВТ-4-БЛОК ЭЛОУ установкаһын өҫтәлмә йыһазландырыу, тәбиғәтте һаҡлау ҡоролмалары эшләй башлай, шул иҫәптән цистерналаҙы парлау узелы, Ромадановкала ҡалдыҡтар күмеү өсөн полигон, НЭЗ-да түгеү эстакадаһы,Ағиҙел йылғаһы ярҙарын нығытыу кеүек эштәр башҡарыла.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1999 ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһына депутат булып һайлана.
* 1998-2002 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» йәмғиәтенең Директорҙар советының азат ителгән рәйесе була.
* 2003—2008 йылдар — өсөнсө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе .
* 2008 йылда ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың дүртенсе саҡырылыш депутаты, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе.

Ишембай һәм Салауат ҡалалары төҙөлгәндә юҡҡа сыҡҡан ауылдарға (шул иҫәптән тыуған ауылы Юрматыға) ҡуйылған «Юрматы ере» һәйкәл- комплексын төҙөүҙе башлап йөрөүсе, һәйкәл төҙөүҙе хәстәрләүсе.

Ветеран 2026 йылдың 26 июнендә [[Өфө]]лә вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=28 июня 2026 года|url=https://www.salavatsovet.ru/2026/06/26/svetlaya-pamyat-o-naile-zakiroviche-kutlugildine-navsegda-ostanetsya-v-nashix-serdcax/|title=Светлая память о Наиле Закировиче Кутлугильдине навсегда останется в наших сердцах…|lang=ru|publisher=Официальный информационный сайт Совета городского округа город Салават|accessdate=2026-07-01}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ-энергетика министрлығының почетлы нефтехимигы (1996);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2002);
* Салауат Юлаев ордены (2002);
* «Хеҙмәт ветераны»;
* Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Өҫтәлмә мәғлүмәт ==
Ғаиләле. Ейәне бар. Өфө ҡалаһында йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ Газпром нефтехим Салават (Салаватнефтеоргсинтез). Генеральные директора СНОС 1948—2014 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818181815/https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ |date=2021-08-18 }}{{ref-ru}}{{V|18|08|2021}}  

[[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]</text>
      <sha1>tceyasbzbnwh2v9s89thly1ohklnt3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300234</id>
      <parentid>1300232</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T16:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8584" sha1="b6gx1rz1kaegjy29vd4d98s48ytn0q7" xml:space="preserve">[[Файл:Наиль Закирович Кутлугильдин.jpg|275px|thumb|upright]]
{{Ук}}
'''Ҡотлогилдин Наил Закир улы''' ([[20 сентябрь]] [[1946 йыл]] — [[26 июнь]] [[2026 йыл]]) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2003 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең генераль директоры. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Сәнәғәт, танспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе. «[[Берҙәм Рәсәй]]» фирҡәһе ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Биографияһы ==
Наил Закир улы Ҡотлогилдин&lt;ref&gt;http://img-fotki.yandex.ru/get/6303/36256508.18/0_5f08c_13713553_orig&lt;/ref&gt; 1946 йылдың 20-се сентябрендә Ағиҙелдең һул яҡ ярында урынлашҡан Юрматы исемле башҡорт&lt;ref&gt;[http://yurmaty.ucoz.ru/index/poselok_jurmaty/0-9 Земля Юрматы и юрматинцы — поселок Юрматы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; ауылында (хәҙерге Ишембай ҡалаһы) тыуған. Ишембай ҡалаһындағы 2-се һанлы интернат-мәктәбен (хәҙерге [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]н) тамамлаған. Совет Армияһы сафнан әйләнеп ҡайтҡас, 1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында эшләй башлай. Комбинатта ул аппаратчик ярҙамсыһынан генераль директорға тиклем бөтә баҫҡыстарҙы ла үткән. 1983 йылды производствонан айырылмайынса [[Өфө нефть институты]]н тамамлай , уның  Салауаттағы технология факультетынан ул инженер-технолог һөнәрен алып сыға.

1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында, 1977—1980 йылдарҙа Наил Ҡотлогилдин нефть эшкәртеү заводының (НПЗ) 9-сы цехының установка начальнигы булып эшләй.

1980—1985— НПЗ-ның 9-сы цехында начальник урынбаҫары, начальнигы.

1987—1994 йылдарҙа — НПЗ-ның баш инженеры.

1994 йылда [[Европа]]лағы иң ҙур нефть эшкәртеү комплексы — «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берләшмәһенең баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1996 йылдың май айынан 1997 йылдың апрель айына тиклем генераль директор була.

1997—1998 йылдарҙа «Башнефтехим» ААЙ-нең Президенты.

1999 ғинуарында ул «Салауатнефтеоргсинтез» ААЙ генераль директоры итеп тәғәйенләнә.

Наил Закир улы эшләгән дәүерҙә предприятиела нефть эшкәртеү заводында Ҡарасағанаҡ газ конденсатын эшкәртеү өсөн ЭЛОУ-АВТ-4 установкаһы, диэтиленгликоль производствоһы, водород алыу өсөн мембраналы технология индерелә, АВТ-4-БЛОК ЭЛОУ установкаһын өҫтәлмә йыһазландырыу, тәбиғәтте һаҡлау ҡоролмалары эшләй башлай, шул иҫәптән цистерналаҙы парлау узелы, Ромадановкала ҡалдыҡтар күмеү өсөн полигон, НЭЗ-да түгеү эстакадаһы,Ағиҙел йылғаһы ярҙарын нығытыу кеүек эштәр башҡарыла.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1999 ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһына депутат булып һайлана.
* 1998-2002 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» йәмғиәтенең Директорҙар советының азат ителгән рәйесе була.
* 2003—2008 йылдар — өсөнсө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе .
* 2008 йылда ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың дүртенсе саҡырылыш депутаты, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе.

Ишембай һәм Салауат ҡалалары төҙөлгәндә юҡҡа сыҡҡан ауылдарға (шул иҫәптән тыуған ауылы Юрматыға) ҡуйылған «Юрматы ере» һәйкәл- комплексын төҙөүҙе башлап йөрөүсе, һәйкәл төҙөүҙе хәстәрләүсе.

Ветеран 2026 йылдың 26 июнендә [[Өфө]]лә вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=28 июня 2026 года|url=https://www.salavatsovet.ru/2026/06/26/svetlaya-pamyat-o-naile-zakiroviche-kutlugildine-navsegda-ostanetsya-v-nashix-serdcax/|title=Светлая память о Наиле Закировиче Кутлугильдине навсегда останется в наших сердцах…|lang=ru|publisher=Официальный информационный сайт Совета городского округа город Салават|accessdate=2026-07-01}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ-энергетика министрлығының почетлы нефтехимигы (1996);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2002);
* Салауат Юлаев ордены (2002);
* «Хеҙмәт ветераны»;
* Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Өҫтәлмә мәғлүмәт ==
Ғаиләле. Ейәне бар. Өфө ҡалаһында йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ Газпром нефтехим Салават (Салаватнефтеоргсинтез). Генеральные директора СНОС 1948—2014 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818181815/https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ |date=2021-08-18 }}{{ref-ru}}{{V|18|08|2021}}  

[[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]</text>
      <sha1>b6gx1rz1kaegjy29vd4d98s48ytn0q7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300236</id>
      <parentid>1300234</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T17:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8589" sha1="ormwu64lo0qvdndapok9e4eyl05vrbg" xml:space="preserve">{{Персона
| изображение = Наиль Закирович Кутлугильдин.jpg
}}
'''Ҡотлогилдин Наил Закир улы''' ([[20 сентябрь]] [[1946 йыл]] — [[26 июнь]] [[2026 йыл]]) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2003 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең генераль директоры. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Сәнәғәт, танспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе. «[[Берҙәм Рәсәй]]» фирҡәһе ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Биографияһы ==
Наил Закир улы Ҡотлогилдин&lt;ref&gt;http://img-fotki.yandex.ru/get/6303/36256508.18/0_5f08c_13713553_orig&lt;/ref&gt; 1946 йылдың 20-се сентябрендә Ағиҙелдең һул яҡ ярында урынлашҡан Юрматы исемле башҡорт&lt;ref&gt;[http://yurmaty.ucoz.ru/index/poselok_jurmaty/0-9 Земля Юрматы и юрматинцы — поселок Юрматы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; ауылында (хәҙерге Ишембай ҡалаһы) тыуған. Ишембай ҡалаһындағы 2-се һанлы интернат-мәктәбен (хәҙерге [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]н) тамамлаған. Совет Армияһы сафнан әйләнеп ҡайтҡас, 1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында эшләй башлай. Комбинатта ул аппаратчик ярҙамсыһынан генераль директорға тиклем бөтә баҫҡыстарҙы ла үткән. 1983 йылды производствонан айырылмайынса [[Өфө нефть институты]]н тамамлай , уның  Салауаттағы технология факультетынан ул инженер-технолог һөнәрен алып сыға.

1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында, 1977—1980 йылдарҙа Наил Ҡотлогилдин нефть эшкәртеү заводының (НПЗ) 9-сы цехының установка начальнигы булып эшләй.

1980—1985— НПЗ-ның 9-сы цехында начальник урынбаҫары, начальнигы.

1987—1994 йылдарҙа — НПЗ-ның баш инженеры.

1994 йылда [[Европа]]лағы иң ҙур нефть эшкәртеү комплексы — «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берләшмәһенең баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1996 йылдың май айынан 1997 йылдың апрель айына тиклем генераль директор була.

1997—1998 йылдарҙа «Башнефтехим» ААЙ-нең Президенты.

1999 ғинуарында ул «Салауатнефтеоргсинтез» ААЙ генераль директоры итеп тәғәйенләнә.

Наил Закир улы эшләгән дәүерҙә предприятиела нефть эшкәртеү заводында Ҡарасағанаҡ газ конденсатын эшкәртеү өсөн ЭЛОУ-АВТ-4 установкаһы, диэтиленгликоль производствоһы, водород алыу өсөн мембраналы технология индерелә, АВТ-4-БЛОК ЭЛОУ установкаһын өҫтәлмә йыһазландырыу, тәбиғәтте һаҡлау ҡоролмалары эшләй башлай, шул иҫәптән цистерналаҙы парлау узелы, Ромадановкала ҡалдыҡтар күмеү өсөн полигон, НЭЗ-да түгеү эстакадаһы,Ағиҙел йылғаһы ярҙарын нығытыу кеүек эштәр башҡарыла.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1999 ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһына депутат булып һайлана.
* 1998-2002 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» йәмғиәтенең Директорҙар советының азат ителгән рәйесе була.
* 2003—2008 йылдар — өсөнсө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе .
* 2008 йылда ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың дүртенсе саҡырылыш депутаты, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе.

Ишембай һәм Салауат ҡалалары төҙөлгәндә юҡҡа сыҡҡан ауылдарға (шул иҫәптән тыуған ауылы Юрматыға) ҡуйылған «Юрматы ере» һәйкәл- комплексын төҙөүҙе башлап йөрөүсе, һәйкәл төҙөүҙе хәстәрләүсе.

Ветеран 2026 йылдың 26 июнендә [[Өфө]]лә вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=28 июня 2026 года|url=https://www.salavatsovet.ru/2026/06/26/svetlaya-pamyat-o-naile-zakiroviche-kutlugildine-navsegda-ostanetsya-v-nashix-serdcax/|title=Светлая память о Наиле Закировиче Кутлугильдине навсегда останется в наших сердцах…|lang=ru|publisher=Официальный информационный сайт Совета городского округа город Салават|accessdate=2026-07-01}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ-энергетика министрлығының почетлы нефтехимигы (1996);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2002);
* Салауат Юлаев ордены (2002);
* «Хеҙмәт ветераны»;
* Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Өҫтәлмә мәғлүмәт ==
Ғаиләле. Ейәне бар. Өфө ҡалаһында йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ Газпром нефтехим Салават (Салаватнефтеоргсинтез). Генеральные директора СНОС 1948—2014 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818181815/https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ |date=2021-08-18 }}{{ref-ru}}{{V|18|08|2021}}  

[[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]</text>
      <sha1>ormwu64lo0qvdndapok9e4eyl05vrbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300265</id>
      <parentid>1300236</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T08:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8617" sha1="99e7j9x8mfx5bp7qx746te38g0d0pda" xml:space="preserve">{{Персона
| изображение = Наиль Закирович Кутлугильдин.jpg
}}
'''Ҡотлогилдин Наил Закир улы''' ([[20 сентябрь]] [[1946 йыл]] — [[26 июнь]] [[2026 йыл]]) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2003 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең генераль директоры. 2003—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Сәнәғәт, танспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе. «[[Берҙәм Рәсәй]]» фирҡәһе ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Биографияһы ==
Наил Закир улы Ҡотлогилдин&lt;ref&gt;http://img-fotki.yandex.ru/get/6303/36256508.18/0_5f08c_13713553_orig&lt;/ref&gt; 1946 йылдың 20 сентябрендә Ағиҙелдең һул яҡ ярында урынлашҡан [[Юрматы (Ишембай)|Юрматы]] исемле башҡорт&lt;ref&gt;[http://yurmaty.ucoz.ru/index/poselok_jurmaty/0-9 Земля Юрматы и юрматинцы — поселок Юрматы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; ауылында (хәҙерге Ишембай ҡалаһы) тыуған. Ишембай ҡалаһындағы 2-се һанлы интернат-мәктәбен (хәҙерге [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]н) тамамлаған. Совет Армияһы сафнан әйләнеп ҡайтҡас, 1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында эшләй башлай. Комбинатта ул аппаратчик ярҙамсыһынан генераль директорға тиклем бөтә баҫҡыстарҙы ла үткән. 1983 йылды производствонан айырылмайынса [[Өфө нефть институты]]н тамамлай, уның Салауаттағы технология факультетынан ул инженер-технолог һөнәрен алып сыға.

1968 йылдан Салауат ҡалаһындағы 18-се нефтехимия комбинатында, 1977—1980 йылдарҙа Наил Ҡотлогилдин нефть эшкәртеү заводының (НПЗ) 9-сы цехының установка начальнигы булып эшләй.

1980—1985— НПЗ-ның 9-сы цехында начальник урынбаҫары, начальнигы.

1987—1994 йылдарҙа — НПЗ-ның баш инженеры.

1994 йылда [[Европа]]лағы иң ҙур нефть эшкәртеү комплексы — «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берләшмәһенең баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1996 йылдың май айынан 1997 йылдың апрель айына тиклем генераль директор була.

1997—1998 йылдарҙа «Башнефтехим» ААЙ-нең Президенты.

1999 ғинуарында ул «Салауатнефтеоргсинтез» ААЙ генераль директоры итеп тәғәйенләнә.

Наил Закир улы эшләгән дәүерҙә предприятиела нефть эшкәртеү заводында Ҡарасағанаҡ газ конденсатын эшкәртеү өсөн ЭЛОУ-АВТ-4 установкаһы, диэтиленгликоль производствоһы, водород алыу өсөн мембраналы технология индерелә, АВТ-4-БЛОК ЭЛОУ установкаһын өҫтәлмә йыһазландырыу, тәбиғәтте һаҡлау ҡоролмалары эшләй башлай, шул иҫәптән цистерналаҙы парлау узелы, Ромадановкала ҡалдыҡтар күмеү өсөн полигон, НЭЗ-да түгеү эстакадаһы,Ағиҙел йылғаһы ярҙарын нығытыу кеүек эштәр башҡарыла.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1999 ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһына депутат булып һайлана.
* 1998-2002 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» йәмғиәтенең Директорҙар советының азат ителгән рәйесе була.
* 2003—2008 йылдар — өсөнсө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе .
* 2008 йылда ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың дүртенсе саҡырылыш депутаты, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайҙың сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеты рәйесе.

Ишембай һәм Салауат ҡалалары төҙөлгәндә юҡҡа сыҡҡан ауылдарға (шул иҫәптән тыуған ауылы Юрматыға) ҡуйылған «Юрматы ере» һәйкәл- комплексын төҙөүҙе башлап йөрөүсе, һәйкәл төҙөүҙе хәстәрләүсе.

Ветеран 2026 йылдың 26 июнендә [[Өфө]]лә вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=28 июня 2026 года|url=https://www.salavatsovet.ru/2026/06/26/svetlaya-pamyat-o-naile-zakiroviche-kutlugildine-navsegda-ostanetsya-v-nashix-serdcax/|title=Светлая память о Наиле Закировиче Кутлугильдине навсегда останется в наших сердцах…|lang=ru|publisher=Официальный информационный сайт Совета городского округа город Салават|accessdate=2026-07-01}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ-энергетика министрлығының почетлы нефтехимигы (1996);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2002);
* Салауат Юлаев ордены (2002);
* «Хеҙмәт ветераны»;
* Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

== Өҫтәлмә мәғлүмәт ==
Ғаиләле. Ейәне бар. Өфө ҡалаһында йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ Газпром нефтехим Салават (Салаватнефтеоргсинтез). Генеральные директора СНОС 1948—2014 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818181815/https://salav2.jimdofree.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/ |date=2021-08-18 }}{{ref-ru}}{{V|18|08|2021}}  

[[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]</text>
      <sha1>99e7j9x8mfx5bp7qx746te38g0d0pda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131752</id>
    <revision>
      <id>1300261</id>
      <parentid>1277949</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T06:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14181" sha1="plv8nn0et9yfrrvhdch6baevkcv42d8" xml:space="preserve">{{Карточка предприятия
 |название             = ЗАО «Белорецкий завод рессор и пружин»
 |прежние названия     = 
 |логотип              = 
 |фото                 = 
 |подпись к фото       = 
 |основана             = [[1941]]
 |закрыто              = 
 |основатели           = 
 |тип                  = Ябыҡ акционерҙар ойойшмаһы
 |листинг на бирже     = 
 |расположение         = [[Белорет]], [[Башҡортостан]], [[Рәсәй]]
 |ключевые фигуры      = Радченко Иван Иванович (бизнесмен)
 |отрасль              = машинатөҙөү
 |продукция            = рессорҙар, пружиналар
 |оборот               = 
 |операционная прибыль = 
 |чистая прибыль       = 
 |число работников     = 400 кеше.
 |материнская компания = 
 |подразделения        = 
 |аудитор              = 
 |собственные средства = 
 |долг                 = 
 |награды              = 
 |сайт                 = https://bzrp.ru
 |lat_dir =N |lat_deg =53  |lat_min =57  |lat_sec =11
 |lon_dir =E |lon_deg =58  |lon_min =23  |lon_sec =23
 |CoordScale           = 1000
 |edu_region           = RU
}}

'''ЯАО «Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы» ''' (БЗРП) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең автомобилдәр, тимер юл транспорты, энергетика өсөн пружина һәм рессорҙар етештереү буйынса сәнәғәт предприятиеһы. Башҡортостан Республикаһының [[Белорет]] ҡалаһында урынлашҡан.

2000 йылдар башынан предприятие Урал төбәктәрендәге иң йылдам үҫешкән компаниялар исемлегенә инә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://expert.ru/ratings/table_438212/|title=20 наиболее динамичных компаний|publisher=[[Эксперт (журнал)|Эксперт]]|accessdate=2017-07-04|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504122154/http://expert.ru/ratings/table_438212/ |date=2015-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bashinform.ru/news/330967/ Почти половина промышленных предприятий Башкирии отработала в 2010 году со значительным плюсом]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rosmetiz.ru/index.php?section=14&amp;id=332&amp;n=1549 Белорецкий металлургический комбинат и Белорецкий завод рессор и пружин в числе лучших экспортеров Башкортостана]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/153383-beloretskaya-promyshlennost-idet-v-goru/ Белорецкая промышленность идет в гору]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/493298.html Около 160 млрд руб. составил оборот обрабатывающих предприятий Башкирии за полгода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105112353/http://regnum.ru/news/493298.html |date=2006-01-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://regnum.ru/news/economy/203993.html|title=Белорецкий завод рессор и пружин (Башкирия) подвел итоги 2003 года|publisher=[[Regnum]]|accessdate=2017-07-04|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Предприятие үҙенең эшмәкәрлеген 1941 йылдан алып бара. Урындағы ҡалай һауыттар етештереү сәнәғәте предприятиеһы һәм Мәскәүҙән эвакуацияланған ауыл хужалығы машиналары етештереү заводы нигеҙендә ойошторолған. Яңы производство «Автотрактородеталь» (директоры Ф. Д. Гулин) исеме ала. 1947 йылда «Белорет металл эшкәртеү заводы» тип атала, 1957—1965 йылдарҙа «Белорет металлургия комбинаты» составында була, 1969 йылдың сентябренән — «Белорет трактор нормале заводы», 1969 йылдың ноябренән Белорет трактор рессорҙары һәм пружиналары заводы исеме менән йөрөтөлә.

1950 йылда заводта производствоны техник яҡтан яңыртыу үткәрелә: яңы цехтар, ҡаҙанлыҡ, заводтың клубы, һыу менән тәьмин итеү һәм канализация системалары төҙөлә, завод юлдарына асфальт түшәлә.

1960 йылда урау һәм торц шымартыу автоматтары, металдың бөтә төрҙәрен йылытыу өсөн һынау машиналары һәм ҡорамалдар барлыҡҡа килә; бөтә йылытыу агрегаттары ла газ яғыулығына күсерелә (1968). 1967 йылда илебеҙҙә тәүгеләрҙән булып был завод тауарҙарҙы ағымлы тураҡлап эшкәртеү алымын ҡуллана башлай.

1970 йылда заводҡа тимер юлдар һалына, цехтарҙа күпер краны урынлаштырыла, йөк тейәүҙе автоматик башҡарған машиналар һәм электрокар барлыҡҡа килә, эре пружиналар һәм бармаҡ трактары линияларын механизациялау төҙөкләндерелә. Шул заманда эҫе пружиналар цехы, «Бригантина» пионер лагеры, балалар баҡсаһы, торлаҡ йорттар төҙөлә башлай.

1980 йылда Силәбе трактор заводы конвейеры өсөн рессорҙар етештереү һәм тәьмин итеү юлдары үҙләштерелә, металл ҡырҡыу ҡорамалы паркы тулыһынса яңыртыла, беренсе сираттағы рессорҙар һәм пружиналарҙы эҫе килеш урау корпусы, әйләнештәге һыу менән тәьмин итеү үҙәге, ашхана файҙаланыуға тапшырыла. 1989 йылда хеҙмәт етештереүсәнлеге етештереү күләме һәм социаль өлкә буйынса үҙенең иң бейек нөктәһенә етә.

1991 йылда, хаҡтарҙы дәүләт үҙәкләштерелгән көйләүҙән баш тартҡандан һуң, завод сығарған запас частарға тәүге тапҡыр килешеү буйынса хаҡ ҡуйыла.

1993 йылда завод дәүләт предприятиеһынан асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә әүерелә. 1993—2000 йылдар ҡатмарлы иҡтисади шарттарҙа сәнәғәттең яңы иҡтисади шарттарға яраҡлаштырыу йылдары булып тора, бында структур үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә. 1999 йылда заводта 751 кеше эшләй.

2000 йылда «Белорет трактор рессорҙары һәм пружиналары заводы» Асыҡ акционерҙар ойошмаһы «БЗТРП идара компанияһы» Ябыҡ акционерҙар ойошмаһы итеп үҙгәртелә, Иван Иванович Радченко уның етәксеһе итеп тәғәйенләнә.

2002 йылда Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «БЗТРП» базаһында яңы предприятие Ябыҡ акционерҙар ойошмаһы «Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы» булдырыла.

2012 йылдың декабрендә «БЗРП» Ябык акционерҙар ойошмаһында идара итеү программаһы булған автоматлаштырылған стан эшкә индерелә, ул кесе яҫмалы рессорҙарҙың параболик яҫмаларын прокатлау, шулай уҡ төрлө диаметрҙағы һәм конфигурациялағы рессор ҡолаҡсындарын алырға мөмкинлек биргән ҡолаҡсындарҙы бөкләп ҡуйыу машинаһы ла эшкә индерелә.

2013 йылда OMD итальян фирмаһы менән берлектә эшкә индерелә һәм үҙләштерелә:
— спираль пружиналарҙы автоматик йомарлаусы станоктар;
— пружиналарҙың терәк өҫкә яғын шымартыусы автоматик станоктар;
— ҡатмарлы киңлек формаһындағы һалҡынлай урау пружиналарын әҙерләү өсөн станоктар.

== Эшмәкәрлеге ==
Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы тимерсыбыҡтың диаметры 2,0 мм алып 400,0 мм еткән эҫе һәм һалҡын ҡойолоштағы ҡыҫылмалы, һуҙылымалы, йомарланған пружиналар етештерә, улар автомобиль, машина төҙөү, электротехник өлкәләрҙә ҡулланыла ала, ә юлаҡтары 3,0 — 35,0 мм булған рессор продукцияһы — автомобиль һәм уның арбаһы өсөн&lt;ref&gt;[http://www.metaprom.ru/factories/bzrp/ Торгово-промышленный портал МЕТАПРОМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180226163815/http://www.metaprom.ru/factories/bzrp |date=2018-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
2008 йылда завод Башҡортостан Республикаһының тышҡы иҡтисади бәйләнештәре, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ министрлығының почёт грамотпһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://allmedia.ru/headlineitem.asp?id=478591 Уфа: награждены лучшие предприятия-экспортеры]&lt;/ref&gt;.

2010 йылда Белорет рессоҙар заводы Бөтә Рәсәй «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 тауары» конкурс программаһы дипломанты һәм Рәсәйҙең юғары сифатлы тауарҙар етештереүселәренең конкурсы финалсыһы&lt;ref&gt;[http://www.100best.ru/content/tovary-i-predpriyatiya?i1=8771&amp;i2=22944 100 лучших товаров России Пружины цилиндрические винтовые для подвижного состава железных дорог]&lt;/ref&gt;.

2012 йылда «Башҡортостандың иң яҡшы тауарҙары» Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы, сифат проблемалары академияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе, Башҡортостан Республикаһының сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Башҡортостан Республиаһы Бөтә Рәсәй сифат ойошмаһының төбәк бүлексәһе&lt;ref&gt;[http://www.resbash.ru/news/2414 Республика определила 100 лучших товаров России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804065657/http://resbash.ru/news/2414 |date=2014-08-04 }}&lt;/ref&gt;.

2016 йылда предприятие булып призером в номинации «иң яҡшы шарттары һәм хеҙмәт һаҡлау ойошмаһы» машиналар эшләү сәнәғәте тармағы ойошмалары араһында 2015 йыл һөҙөмтәләре буйынса, 3 урын биләйref&gt;[http://mintrudrb.ru/press/news/12996/ Названы победители в номинации «Лучшая организация условий и охраны труда» в машиностроительной отрасли]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://profmash-rb.ru/news/1346/detail ЛУЧШАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ УСЛОВИЙ И ОХРАНЫ ТРУДА]&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Фаизова Ф. А.|часть=Введение|заглавие=Белорецкая энциклопедия|место=Белорецк|год=2007|страниц=260|isbn=978-5-8258-0248-0}}
* {{Китап|автор=Филимонов М. А.|заглавие=Школа жизни: К 100-летию профсоюза машиностроителей Республики Башкортостан|место=Уфа|издательство=Лето|год=2005|страниц=144|isbn=5-87308-017-8}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [https://bzrp.ru Предприятиеның рәсми сайтын]
* {{БЭ2013У|index.php/2-statya/7530-beloretskij-zavod-ressor-i-pruzhin}}
[[Категория:Башҡортостан предприятиелары]]
[[Категория:Алфавит буйынса предприятиелар]]
[[Категория:Рәсәй сәнәғәт предприятиелары]]</text>
      <sha1>plv8nn0et9yfrrvhdch6baevkcv42d8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135389</id>
    <revision>
      <id>1300249</id>
      <parentid>1299577</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35233" sha1="eciqlza4d6vu0oclul8avocp1sra6hj" xml:space="preserve">{{карточка театра 
|название             = Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры&lt;br/&gt;Ошский Государственный академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура
|Прежние названия     = Киров исемендәге Ош үзбәк музыкаль-драма театры
|основан              = 1914
|lat_dir =N  |lat_deg =40.5331 |lat_min =  |lat_sec =
|lon_dir =E  |lon_deg =72.7967 |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = KG
 |CoordScale    =2000
|Театрға нигеҙ һалыусы = Рахмонберди Мадазимов
|Первый художественный руководитель = Рахмонберди Мадазимов
|Директор театра       = Набижон Мамажонов           
|Художественный руководитель = Зиёйдин Камолов
|Главный режиссёр = Набижон Мамажонов  
|Главный балетмейстер = Нуржахон Гапирова
|Главный хормейстер =
|сайт = 
|фото = Ош өзбек театры.jpg
|размер = 300px
|награды = Бер нисә тапҡыр театр Ҡырғыҙстандың иң яҡшы тип танылған
|подпись =
|Commons =
}}

'''Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры''' — [[Ҡырғыҙстан]]дың ҡалаһы Ошлә урынлашҡан драма [[театр]]ы, иҫке профессиональ театр [[Ҡырғыҙстан]], [[Үҙәк Азия]]лағы иҫке [[театр]]ы икенсе.

== Театр тарихы ==
[[1914 йыл]]да [[Рахмонберди Мадазимов]] етәкселегендә Ош ҡалаһында рус-ерле мәктәптә уҡытыусы Балтыходжа Султанов менән бергә театр түңәрәгенә нигеҙ һала.

[[1918 йыл]]да Рахмонберди Мадазимов етәкселегендә Ош өйәҙе мәғрифәтселек уҡытыусылар һәм башҡа эшмәкәрҙәр Иброхим Мусабоев, Бекназар Назаров, Журахон Зайнобиддинов, Назирхон Камолов, Абдурашид Эшонхонов, А. Саидов менән бергә театрындағы үҙешмәкәр түңәрәккә концерт бригадаһы базаһында нигеҙ һалына [[Төркөстан армияһы (РККА)|Төркөстан фронттың]] [[Революцион хәрби совет|Реввоенсоветы]] янындағы тәүге тапҡыр [[Ҡырғыҙстан]] урындағы [[мосолман]] актёр. [[Театр]] труппаһын ойоштора Рахмонберди Мадазимов хәрәкәткә беренселәрҙән булған [[Ҡырғыҙстан]] һәм беренсе художество етәксеһе театрға нигеҙ һала. [[1919 йыл]]дың труппаһы драма түңәрәге барлыҡҡа килә. Артабан труппаһы артистары Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалит Собитов ҡушыла. Труппалары булған был театр сәнғәтен үҫтереүгә генә түгел, ә профессиональ [[музыка]] сәнғәтен үҫтереүгә һәм көньяҡтан [[Ҡырғыҙстан]]. Труппаның үҙ репертуары, театрҙағы спектаклдәрҙән тыш концерттар программаһында күп һанлы була, шулай уҡ эшкәртелгән халыҡ көйләү өсөн спектакль музыкаль оҙатыуһыҙ башҡарыу, музыканттары барлыҡҡа килтерә-профессионалдар. Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры труппаһы артабан эшләү өсөн нигеҙ булды.

Бабур исемендәге Ош театры [[Үҙәк Азия]]лағы иҫке театр, [[Ташкент]]та Хәмзә исемендәге Үзбәк милли академия драма театры һуң ([[1913]]-27 февралендә [[1914 йыл]]ы ойошторолған).

== Театр тарихында иҫтәлекле даталар ==
* [[2004]] йылда «Академия театры» исеме бирелә.
* [[1991]] йылда [[Бабур]] исеме бирелә.

== 100 йыллыҡ юбилей саралары ==
* [[2018 йыл]]дың 20 октябриндә Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театрының 100 йыллыҡ юбилейен байрам итеү тураһындағы указға ҡул ҡуйылды. Уға ярашлы ойоштороу комитетының составы раҫланды, Республика Хөкүмәтенә сараларҙы әҙерләү һәм үткәреү планын эшләргә ҡушылды.

== Әҙәбиәт ==
# {{книга |автор=|заглавие=Театральная энциклопедия, Том IV|ответственный= Глав. ред. [[Мокульский, Стефан Стефанович|С.С. Мокульский]], [[Марков, Павел Александрович|П.А. Марков]]|ссылка=https://books.google.kg/books?id=jXnRAAAAMAAJ&amp;q=Ошский+узбекский+музыкальный+театр&amp;dq=Ошский+узбекский+музыкальный+театр&amp;hl=ru|место=Москва|издательство=Гос. науч. изд-во &quot;Сов. энциклопедия&quot;|год=1965|страницы= 241|страниц=1152|isbn= |ref=Театральная энциклопедия, Том IV}}
# {{книга |автор=|заглавие=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия|ответственный= глав. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=zKJpAAAAMAAJ&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Ошский+узбекский&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1982|страницы= 432, 443|страниц=488|isbn= |ref=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия}}
# {{книга |автор=|заглавие=Энциклопедия Ошской области, Раздел &quot;Театральная жизнь&quot;|ответственный= гл. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Академия Наук Киргизской ССР]]|ссылка=https://books.google.kg/books/about/Ошская_область.html?id=H-zUAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|место=Фрунзе (Бишкек)|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1987|страницы= 109-111|страниц=445|isbn= |ref=Энциклопедия Ошской области}} ББК 92я2.
# {{книга |автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия Узбекистана]]|ответственный=Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot; [[Академия наук Республики Узбекистан|Академии наук Республики Узбекистан]]|ссылка=http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf|место=Ташкент|издательство=Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot; |год=2000-2006|страницы=219, буква &quot;Ў&quot;|страниц=|isbn= |ref=Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси}}
# {{книга |автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия «Кыргызстан»]], 5 том|ответственный= гл. ред. [[:ky:Асанов, Үсөн|Асанов Ү.А.]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=https://books.google.kg/books?id=Sw0McgAACAAJ&amp;dq=Кыргызстан”+улуттук+энциклопедиясы&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj80-2ywNrZAhUSb5oKHfJFA2sQ6AEIKDAA|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2014|страницы= 763|страниц=|isbn= 978-9967-14-111-7|ref=Национальная Энциклопедия &quot;Кыргызстан&quot;, 5 том}}
# {{книга |автор=|заглавие=[[:ky:«Кыргыздын гиннесс китеби»|Книга Гиннеса Кыргызстана]]|ответственный= [[:ky:Кадыров Ысмайыл|Ы. Кадыров]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-kөchүrүlsүn|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2008|страницы= 94|страниц=216|isbn= 978-9967-14-059-2|ref=Книга Гиннеса Кыргызстана}}
# {{книга |автор=|заглавие=Кыргызстан: энциклопедия|ответственный= глав. ред. О. Ибраимов Центр Гос. языка и энциклопедии АН КР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=w5YjAQAAIAAJ&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Ошский+узбекский&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Центр Гос. языка и энциклопедии|год=2001|страницы= 485, 520|страниц=546|isbn= |ref=Кыргызстан: энциклопедия}}
# {{книга |автор=|заглавие=Искусство советской Киргизии|ответственный= |ссылка=https://books.google.kg/books?id=mUPYAAAAMAAJ&amp;q=ошский+театр|место=Москва; Ленинград|издательство=Государственное издательство &quot;Искусство&quot;|год=1939|страницы= 41, 42, 44|страниц=173|isbn= |ref=Искусство советской Киргизии}} Мат-лы к декаде кирг. искусства в Москве. 1939 г.
# {{книга |автор=|заглавие=Киргизский театр: очерк истории|ответственный=Львов Н.И|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=NP_Rz6TBeXEC&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Москва|издательство=Искусство|год=1953|страницы= 129|страниц=227|isbn= |ref=Киргизский театр: очерк истории}}
# {{книга |автор=|заглавие=Культурное строительство в Киргизии: ч. 1. 1930-1941 гг.: Народное образование|ответственный=Каниметов А.К. Институт истории АН Кирг.ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=LuUnAQAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Киргизское государственное издательство|год=1957|страницы= 18, 47|страниц=|isbn= |ref=Культурное строительство в Киргизии: ч. 1. 1930-1941 гг.: Народное образование}}
# {{книга |автор=|заглавие=Искусство Киргизской ССР|ответственный=Новиченко Е.И, Сальникова О.И.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=LLjUAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=ошский+театр|место=Фрунзе|издательство=|год=1958|страницы= 40, 70|страниц=142|isbn= |ref=Искусство Киргизской ССР}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Розияхон Муминова &quot;Декада киргизского искусства и литературы в Москве&quot;|ответственный= Ф.А. Литвинская|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006317629|место=Фрунзе|издательство=Киргизгосиздат|год=1958|страницы= |страниц= |isbn= |ref=&quot;Розияхон Муминова &quot;Декада киргизского искусства и литературы в Москве&quot;}} −16 с.: ил.; 20 см.
# {{книга |автор=|заглавие=Таджихон Хасанова: Нар. артистка Киргиз. ССР|ответственный= Ф.А. Литвинская|ссылка=https://archive.li/aOid7|место=Фрунзе|издательство=Киргизгосиздат|год=1958|страницы= |страниц=|isbn= |ref=Таджихон Хасанова: Нар. артистка Киргиз. ССР}} −20 с.: ил.; 20 см.
# {{книга |автор=|заглавие=Вопросы коммунистического воспитания|ответственный= Глав. ред. Алтмышбаев А.А. Институт философия и права АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=A8INAQAAIAAJ&amp;q=ошский+театр|место=Фрунзе|издательство=Изд-во Академии наук Киргизской ССР|год=1963|страницы= 86, 98|страниц=99|isbn= |ref=Вопросы коммунистического воспитания}}
# {{книга |автор=|заглавие=Нация и национальные отношения|ответственный= Глав. ред. Алтмышбаев А.А. Институт философия и права АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=E4k-AAAAIAAJ&amp;q=ошский+театр&amp;dq=ошский+театр&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjmpaTjlPHZAhWFIpoKHWxjDiY4MhDoAQgpMAE|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1966|страницы= 91, 92|страниц=142|isbn= |ref=Нация и национальные отношения}}
# {{книга |автор=|заглавие=Киргизская ССР в ... году: указатель литературы|ответственный= Государственная республиканская библиотека Киргизской ССР им. Н.Г. Чернышевского|ссылка=https://books.google.kg/books?id=MKMNAQAAIAAJ&amp;q=ошский+театр|место=Фрунзе|издательство=Библиотека|год=1966|страницы= 467, 468|страниц=|isbn= |ref=Киргизская ССР в ... году: указатель литературы}}
# {{книга |автор=|заглавие=История Киргизской ССР|ответственный= Глав. ред. [[:ky:Жамгырчинов, Бегималы|Джамгерчинов Б.Д.]] Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=JgwoAQAAIAAJ&amp;q=Ошский+узбекский+театр&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1968|страницы= 64|страниц=708|isbn= |ref=История Киргизской ССР}} УДК 9(С54)
# {{книга |автор=|заглавие=Библиография Киргизии (Том 4,Выпуск 6)|ответственный= Ж.Л. Амитин-Шапиро|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=xf4DAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Киргизстан|год=1970|страницы=177|страниц=|isbn= |ref=Библиография Киргизии (Том 4,Выпуск 6)}}
# {{книга |автор=|заглавие=История советского драматического театра, Том 6|ответственный= Москов Институт истории искусств|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=KQ9gAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Москва|издательство=Наука|год=1971|страницы=324, 326|страниц=|isbn= |ref=История советского драматического театра, Том 6}}
# {{книга |автор=|заглавие=История киргизского искусства|ответственный= Салиев А.А. Институт философии и права АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=sXnsAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1971|страницы=76, 108|страниц=407|isbn= |ref=История киргизского искусства}}
# {{книга |автор=|заглавие=История советского крестьянства Киргизстана|ответственный= Шерстобитов В.П. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=xf4DAAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1972|страницы=156, 522|страниц=610|isbn= |ref=История советского крестьянства Киргизстана}}
# {{книга |автор=|заглавие=Вопросы истории Коммунистической партии Киргизии, том 11|ответственный= Институт истории партии при ЦК КП Киргизии|ссылка=https://books.google.kg/books?id=6cs4AQAAIAAJ&amp;q=Ошский+узбекский+театр&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1975|страницы= 251|страниц=|isbn= |ref=Вопросы истории Коммунистической партии Киргизии, том 11}}
# {{книга |автор=|заглавие=Путешествие по Южной Киргизии|ответственный= Картавов М.М. Исаев. А.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=okUjAQAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1978|страницы= 21|страниц=45|isbn= |ref=Путешествие по Южной Киргизии}}
# {{книга |автор=|заглавие=Второй Всесоюзный фестиваль драматургии и театрального искусства народов СССР: сборник справочных и библиографических материалов|ответственный= Государственная центральная театральная библиотека, Управление театров (Руссия)|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=p2sLAQAAIAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Москва|издательство=Гос. центр. театральная библиотека|год=1979|страницы= 10|страниц=80|isbn= |ref=Второй Всесоюзный фестиваль драматургии и театрального искусства народов СССР: сборник справочных и библиографических материалов}}
# {{книга |автор=|заглавие=Культурное строительство в Киргизской ССР в годы довоенных пятилеток|ответственный= Данияров С.С. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=KhcsAAAAMAAJ&amp;q=Ошский+узбекский+театр&amp;dq=Ошский+узбекский+театр&amp;hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Изд-во Илим|год=1980|страницы= 243|страниц=281|isbn= |ref=Культурное строительство в Киргизской ССР в годы довоенных пятилеток}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Ошский узбекский музыкальный драматический театр&quot;|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01001001622|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1980|страницы= |страниц=59|isbn= |ref=&quot;Ошский узбекский музыкальный драматический театр&quot;}} 21 см, ББК 85.4.
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Годы и роли: Творч. портр. нар. артистки Кирг. ССР Т. Салиевой&quot;|ответственный= Ф.А. Литвинская|ссылка=https://archive.li/N3Yfp|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1981|страницы= |страниц=76|isbn= |ref=&quot;Годы и роли: Творч. портр. нар. артистки Кирг. ССР Т. Салиевой&quot;}} 4 л. ил.; 16 см.
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Народное движение в ирригационном строительстве Киргизии, 1939-1941 гг.&quot;|ответственный= Будянский Д.М.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=VvM2AAAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Бишкек|издательство=Илим|год=1991|страницы=130|страниц=164|isbn= |ref=&quot;Народное движение в ирригационном строительстве Киргизии, 1939-1941 гг.&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Эпос &quot;Манас&quot; и эпическое наследие народов мира&quot;|ответственный= Аскаров Т.А., Койчуев Т.К.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=BpoHAQAAMAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Бишкек|издательство=Кыргызстан|год=1995|страницы=192|страниц=207|isbn= |ref=&quot;Эпос &quot;Манас&quot; и эпическое наследие народов мира&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=История милиции Кыргызстана, том 1|ответственный= Асаналиев Т.А. Бишкекская высшая школа милиции МВД КР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=64dNAAAAMAAJ&amp;q=ошский+театр|место=Бишкек|издательство=|год=1996|страницы= 100-101|страниц=|isbn= |ref=История милиции Кыргызстана, том 1}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Видные сыновья Оша&quot;|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=https://archive.li/2wXP5|место=Ош|издательство=Ошская областная типография|год=2000|страницы= |страниц=176|isbn= |ref=&quot;Видные сыновья Оша&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Социальные тенденции Кыргызской Республики 1999-2003: 2001-2005&quot;|ответственный= Абдыкалыков О.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=pNznAAAAIAAJ&amp;dq=ошский+театр&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=узбекский+театр|место=Бишкек|издательство=Национальный статкомитет|год=2007|страницы=136|страниц=|isbn= |ref=&quot;Социальные тенденции Кыргызской Республики 1999-2003: 2001-2005&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=&quot;Ошский академический театр&quot;|ответственный= [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=https://archive.li/3SlU8|место=Ош|издательство=&quot;Азия Принт&quot;|год=2010|страницы= |страниц=52|isbn= |ref=&quot;Ошский академический театр&quot;}}
# {{книга |автор=|заглавие=[[:ky:&quot;Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн&quot; энциклопедиясы|&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана]]|ответственный=Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.)|ссылка=https://archive.li/AU1JS|место=Ош|издательство=&quot;Ризван&quot;|год=2017|страницы=27-32, 287-309 |страниц=336|isbn= 978-9967-18-344-5|ref=&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана}} УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160310012811/http://ru.sputnik.kg/culture/20160117/1021630041.html Спектакль «Барсбек» будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции]
* [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm &lt;small&gt;Актёрская династия&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm &lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt;]
* [http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/717 &lt;small&gt;27 марта — Всемирный день театра&lt;/small&gt;]
* [http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html &lt;small&gt;К 100 летию старейшего театра Кыргызстана&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606231549/http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html |date=2018-06-06 }}
* [http://slovo.kg/?p=96889 &lt;small&gt;Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426064100/http://slovo.kg/?p=96889 |date=2018-04-26 }}
* [https://daryo.uz/k/2018/03/30/markaziy-osiyodagi-eng-keksa-professional-teatr-100-yoshga-toldi/ &lt;small&gt;Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди&lt;/small&gt;]
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [https://24.kg/obschestvo/77551_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ &lt;small&gt;Люди, которые меняли мир&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20190403110620/https://www.peoplelife.ru/174413 Биографии известных людей]
* [https://web.archive.org/web/20151222091305/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/39812?cl=ru-ru &lt;small&gt;Указ Президента Кыргызстана № 354 от 14.10.2004 года&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ &lt;small&gt;Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.24kg.org/kultura/2757/ &lt;small&gt;В Кыргызстане Ошскому узбекскому театру музыкальной драмы 95 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425211706/http://www.24kg.org/kultura/2757/ |date=2016-04-25 }}
* [http://www.osh.turmush.kg/ru/news:93883 &lt;small&gt;Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.for.kg/news-298789-ru.html &lt;small&gt;В Ошском театре имени Бабура за 95-летний период работы поставлено около 600 спектаклей&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826150333/http://www.for.kg/news-298789-ru.html |date=2018-08-26 }}
* [http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ўш ўзбек академик театри 95-йиллигини нишонлади&lt;/small&gt;]
* [http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf &lt;small&gt;Национальная энциклопедия Узбекистана&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712190834/http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf |date=2018-07-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20170705040903/https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/art/theater/115-teatr-kyrgyzstana-v-20-80-godah.html &lt;small&gt;Театр Кыргызстана в 20-80 годах&lt;/small&gt;]
* [https://ru.sputnik.kg/culture/20170120/1031370028/vice-premer-uzbekistana-poobeshchal-50-tys-starejshemu-teatru-kr.html &lt;small&gt;Директор ошского театра: вице-премьер Узбекистана пообещал нам $50 тыс.&lt;/small&gt;]
* [http://slovo.kg/?p=52879 «Барсбек» покажут на международном фестивале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402181655/http://slovo.kg/?p=52879 |date=2019-04-02 }}
* [http://uza.uz/ru/culture/demonstratsiya-druzhby-i-sotrudnichestva-16-02-2017 &lt;small&gt;Демонстрация дружбы и сотрудничества&lt;/small&gt;]
* [http://uza.uz/ru/culture/kollektiv-oshskogo-teatra-v-andizhane-14-02-2017&lt;small&gt;Коллектив Ошского театра — в Андижане&lt;/small&gt;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 &lt;small&gt;Официальный сайт театра&lt;/small&gt;]
* [http://www.alliance-press.kg/uz/news/view/35 &lt;small&gt;Открылся 97-сезон театра&lt;/small&gt;]
* [http://www.nlkg.kg/ru/society/grimasy-i-kaprizy-obezyany &lt;small&gt;Гримасы и капризы Обезьяны&lt;/small&gt;]
* [http://tyup.net/page/babur-atyndagy-osh-mamlekettik-akademik-oacutecopyzbek-muzykaluu-drama-teatry Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810210123/http://tyup.net/page/babur-atyndagy-osh-mamlekettik-akademik-oacutecopyzbek-muzykaluu-drama-teatry |date=2018-08-10 }}
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [http://www.bbc.com/uzbek/uzbekistan-40191001 «Жайдари келин» чегара оша томоша кўрсатди]
* [https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ &lt;small&gt;В Оше поставили «Душевные смятения Бабура» с помощью Узбекистана&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203242/https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ |date=2018-08-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20180210202307/http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/614 &lt;small&gt;Пред юбилейный сезон театра имени Бабура&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20171028185017/http://vlast.kg/art/teatr-imeni-babura-100-let-na-sluzhbe-u-mul-tikul-turalizma-i-polie-tnichnosti/ &lt;small&gt;Театр имени Бабура: 100 лет на службе у мультикультурализма и полиэтничности&lt;/small&gt;]
* [https://newspaperarchive.com/frunze-sovetnik-kyrgyzstan-aug-29-1972-p-4/ &lt;small&gt;Газета «Советтик Киргизстан» № 203 29.08.1972 г. стр.4&lt;/small&gt;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=264L-aepbFQ &lt;small&gt;Документальный фильм студия «Кыргызтелефильм» «Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура»&lt;/small&gt;]

[[Категория:Ҡырғыҙстан театрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса театрҙар]]
[[Категория:Театрҙар]]
[[Категория:Академик театрҙар]]
[[Категория:Академия драма театры]]
[[Категория:Академик музыкаль театрҙар]]
[[Категория:Дәүләт театрҙары]]
[[Категория:Драма театрҙары]]
[[Категория:Музыкаль театрҙар]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан]]
[[Категория:Үҙәк Азия]]</text>
      <sha1>eciqlza4d6vu0oclul8avocp1sra6hj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турку</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147892</id>
    <revision>
      <id>1300276</id>
      <parentid>1287556</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T11:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HyBoxwood</username>
        <id>48244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]]</comment>
      <origin>1300276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63679" sha1="qr0eyc9w5ws6w5b8bq70v7o1wepjaxd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Турку'''&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|50—51|Норвегия, Швеция, Финляндия. Шпицберген. Остров Ян-Майен}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Словарь географических названий зарубежных стран|377|Турку}}&lt;/ref&gt; (бор. урыҫ. ''Кабы''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=И. Павловский|часть=Великое княжество Финляндское|заглавие=География Российской империи. Часть 2|место=Дерпт|издательство=Типография Шюнманна|год=1843|страницы=166}}&lt;/ref&gt;, иҫкесә. ''Або''&lt;ref&gt;{{Словарь географических названий зарубежных стран|7|Або}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Або|[[Книпович, Николай Михайлович|Книпович Н. М.]]}}&lt;/ref&gt;, {{Lang-fi|Turku}} {{Audio-IPA|Fi-Turku.ogg|[ˈturku]}}, {{Lang-sv|Åbo}} {{Audio-IPA|sv-Åbo.ogg|[ˈoːbu]}}) — [[Финляндия]]ның көньяҡ-көнбайышында Аурайоки йылғаһының Архипелаг диңгеҙенә ҡойған урынында урынлашҡан ҡала һәм порт. Варсинайс-Суоми провинцияһының административ үҙәге.

2017 йылдың 31 декабрендә халыҡ һаны 189 669 кешегә етә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[https://www.turku.fi/sites/default/files/atoms/files//vaestokatsaus_helmikuu_2018.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416201205/https://www.turku.fi/sites/default/files/atoms/files//vaestokatsaus_helmikuu_2018.pdf |date=2018-04-16 }}{{ref-fi}}&lt;/ref&gt; — Финляндияның халыҡ һаны буйынса алтынсы урын биләгән ҡалаһы, ә ҡала ситендәге биҫтәһендә йәшәүселәрҙе иҫәпкә алғанда (2017 йыл аҙағына) — илдә [[Хельсинки]] һәм Тампере&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vrk.fi/vrk/files.nsf/files/D3B7ACAAF43AB897C22576C800390091/$file/20100131.htm|title=Архивированная копия|accessdate=2010-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202151534/http://vrk.fi/vrk/files.nsf/files/D3B7ACAAF43AB897C22576C800390091/$file/20100131.htm|archivedate=2010-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202151534/http://vrk.fi/vrk/files.nsf/files/D3B7ACAAF43AB897C22576C800390091/$file/20100131.htm |date=2010-12-02 }} Kuntien asukasluvut kuukausittain aakkosjärjestyksessä 31.1.2010. Регистр населения. Выписка 25.2.2010.&lt;/ref&gt; ҡалаларынан һуң өсөнсө ҡала агломерацияһы (303 492 кеше).

Ҡалала ике рәсми тел бар: ил халҡының 87,7 проценты [[фин теле]]н төп тел булараҡ ҡуллана; [[швед теле]] халыҡтың 5,3 процентына ([[2009 йыл|2009]]) туған тел булып тора. Турку көнбайышҡа ҡапҡа тип һанала, ә Европаның Е18 магистрале уны [[Санкт-Петербург]] һәм [[Стокгольм]] менән тоташтыра. Ҡалала [[Аланд утрауҙары]] һәм [[Швеция]] араһында йөк һәм пассажирҙар ташыуҙы тәьмин иткән ҙур порт бар. Турку аэропорты Финляндияла ҙурлығы буйынса бишенсе һәм йөк ташыу буйынса икенсе урынды биләй.

Турку ғилми һәм һәм мәҙәни үҙәк булараҡ билдәле: XIII быуаттан бында ике мәктәп эшләй, ә 1640 йылда беренсе университетҡа — Або Король академияһына һәм Финляндияла беренсе типографияға нигеҙ һалына&lt;ref&gt;{{YLE-N|6972921|Грамотность пришла в Финляндию через Турку|6|12|2013|28|5|2014}}&lt;/ref&gt;. 1772 йылда Финляндияла беренсе гәзит баҫылып сыға башлай. 2011 йылда Турку [[Таллин]] менән бергә Европаның мәҙәни баш ҡалаһы итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://www.turku2011.fi/ 2011 Turku — Capital culture of European] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723011228/http://www.turku2011.fi/ |date=2010-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта илдең биотехник производствоһының яҡынса 50 проценты һәм диагностика сәнәғәтенең 60 процентҡа яҡыны тап ошо ҡалала тулланған.

Ғәҙәттә Турку «раштыуа ҡалаһы»&lt;ref&gt;[http://www.turku.fi/public/?contentid=38517&amp;nodeid=9289 Турку — Раштыуа финляндия ҡалалары]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; тип иҫәпләнелә, илдең төп [[раштыуа]] [[шыршы]]һы&lt;ref&gt;{{YLE-N|3443255|&quot;Мисс Ёлка&quot; имеет идеальные стратегические параметры|28|11|2012|28|11|2012}}&lt;/ref&gt; ошо ҡалала урынлаштырыла, бында йыл һайын бик күп мәҙәни саралар үтә.

Йәмәғәт фекере буйынса, 2012 йылда Турку Финляндия граждандары араһында йәшәү өсөн уңайлылыҡ кимәле буйынса икенсе урын биләһә&lt;ref&gt;{{YLE-N|3386348|Опрос: Тампере – лучший город Финляндии для проживания|4|4|2012|6|4|2012}}&lt;/ref&gt;, 2013 йылда үткәрелгән һорау алыуҙа ҡала халҡы үҙҙәренең йәшәгән төбәгенән бик ҡәнәғәт булыуҙарын белдерә&lt;ref&gt;{{YLE-N|3455336|Жители Турку наиболее довольны своим местом жительства|18|4|2013|22|4|2013}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Этимологияһы ===
Ҡаланың шведса атамаһы '''Åbo''' ({{Ipa|[ˈoːbu]||sv-Åbo.ogg}}) ике һүҙҙән тора: {{Тәржемәһеҙ 3|Å (vattendrag)|å|sv}} («йылға») һәм bo («йәшәү») һәм ''йылға буйында йәшәгән''&lt;ref&gt;[http://www.turku.fi/public/default.aspx?nodeid=11058&amp;culture=ru-RU&amp;contentlan=11 Турку ҡалалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111174309/http://www.turku.fi/public/default.aspx?nodeid=11058&amp;culture=ru-RU&amp;contentlan=11 |date=2012-01-11 }}, turku.fi&lt;/ref&gt; тип тәржемә ителә. 1917 йылға тиклем урыҫ телендә ҡала атамаһының латин телендәге варианты ҡулланыла — ''Або'' ({{Lang-la|Aboensis}}, беренсе тапҡыр был исем 1270 йылда епископ Катиллус документтарыда ҡулланыла), ә губернаһы ''Або-Бьернеборгский тип атала''.

Фин телендәге '''Turku''' ({{Ipa|[ˈturku]||Fi-Turku.ogg}}) атамаһының этимологияһы боронғо урыҫ телендәге ''търгъ''&lt;ref&gt;[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=%2Fusr%2Flocal%2Fshare%2Fstarling%2Fmorpho&amp;morpho=1&amp;basename=\usr\local\share\starling\morpho\vasmer\vasmer&amp;first=1&amp;text_word=торг&amp;method_word=substring&amp;ic_word=on&amp;text_general=&amp;method_general=substring&amp;ic_general=on&amp;text_origin=&amp;method_origin=substring&amp;ic_origin=on&amp;text_trubachev=&amp;method_trubachev=substring&amp;ic_trubachev=on&amp;text_editorial=&amp;method_editorial=substring&amp;ic_editorial=on&amp;text_pages=&amp;method_pages=substring&amp;ic_pages=on&amp;text_any=&amp;method_any=substring&amp;sort=word&amp;ic_any=on Урыҫ теленең этимологик һүҙлеге] [[Макс Фасмер]]&lt;/ref&gt; (хәҙер — ''торг'') менән бәйле. Швед телендә ''torg'', Италияла — ''Trieste''. Сауҙа итеү урынын, баҙарҙы аңлата был һүҙ&lt;ref&gt;Sanakirja Nykysuomen etymologinen. 2004 Häkkinen Kaisa WSOY ja.'s.1362. ISBN 951-0-27108-X фин телдәренең этимологик һүҙлеге&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kaino.kotus.fi/www/verkkojulkaisut/julk125/turku/turku_komm.shtml Тикшеренеү үҙәге ватан теле. Ҡалаһы исеменең этимологияһы. Турку (фин.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603111248/http://kaino.kotus.fi/www/verkkojulkaisut/julk125/turku/turku_komm.shtml |date=2013-06-03 }}&lt;/ref&gt;.

=== Тимер быуат (б. э. тиклем 500—1250) ===
Аурайоки йылғаһы һәм Вяхяйоки араһындағы үҙән — ауыл кешеләре булдырған йәнле сауҙа майҙаны, — һыу һәм ҡоро ерҙәге сауҙа юлдары киҫешкән урын. Тәүге мәғлүмәттәрҙең береһе — Римдең тимер быуатына тиклем Куралала Ханнуниитту ерләнгән. Римдең тимер быуатына тиклемге археологик ҡомартҡылар бик күп.

1155 йылда швед короле Эрик IX Финляндияға үҙенең тәүге тәре походын ойоштора. Король менән бергә Упсалыға католик епискобы Генрих (инглиз булырға тейеш) килә, ул епархияһының Сатакунта һәм Хяме провинцияһында миссионер провинцияһы етәксеһе була. Йылъяҙманы яҙыусылар Изге Генрихты Финляндияның беренсе епискобы тип атай.

1216 йылда Рим папаһы Иннокентий III Эрик Кнутссонды Швеция короле тип таный һәм уға Финляндияға епископтар тәғәйенләнеү хоҡуғын бирә. Был инде Уппсал архиепископияһына ҡараған Сатакунта һәм Хяменың тулыһынса миссонер епархияһына буйһоноуын һәм Финляндияның тулыһынса Швеция протектораты аҫтында инеүен аңлата.

=== Урта быуаттар (1229—1500) ===
[[Файл:Koroinen_cross_Turku.jpg|слева|мини|200x200пкс|Тәре емереклектәр Коройнен емереклектәрендәге тәре]]
Тарихсылар Турку ҡала тораҡ пунктының барлыҡҡа килеү ваҡытын Рим папаһы Григорий IX понтификаты осорона бәйләй, Был фараз Рим папаһының 1229 йылда 23 ғинуарында яҙған хатына ҡарап билдәләнә. Понтификтың мөрәжәғәтнамәһендә епископ Абоның резиденцияһын уңайлыраҡ урынға — Ноусистан Коройсҡа&lt;ref&gt;Gardberg, C. J.: 1100 kaupungin Turun historia-vuoteen puolivälistä luvun 1366. 1 Turun kaupungin historia. 1971 Turku: 115—324&lt;/ref&gt; күсереү буйынса рөхсәт бирелә. Хәҙерге ваҡытта резиденция Аурайоки йылғаһы буйынса Туркуның хәҙерге ҡала үҙәгенән бер ни тиклем үрҙәрәк урынлашҡан.

1250 йылдан һуң Униканкаре убаһында таш кафедраль собор төҙөлә башлай, шуға бәйле тип 1286 йылда, епископ Катиллустың вафатынан һуң, епископтың резиденцияһын яңы урынға күсерәләр&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Suomi aikojen kautta [[Special:BookSources/951893360X|951-8933-60 ISBN X]] 's.44&lt;/ref&gt;. 1300 йылда бөгөлөш йылда төҙөлгән Аурайоки йылғаһы бөгөлөшөндә төҙөлгән кафедраль соборҙы Туркуның епискобы Мауну I (1291—1308) изгеләндерә. Турку тораҡ пункты булараҡ тәүге тапҡыр 1270 йылда билдәләп үтелә, документ тексында епископ Або халҡы Катиллус бында йәшәүселәрҙе ''«Aboensis»'' тип атай.

Або-Турку ҡала статусын 1290-сы йылдарҙа ала, әммә 1309 йылдан һуң төҙөлгән бер документта ғына Або «[[ҡала]]» тип атала: ''«universitas Aboensis ciuitatis»''. Ошо ваҡыттан алып ҡаланың гербы һәм мисәтенең булыуы билдәле&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Suomi aikojen kautta [[Special:BookSources/951893360X|951-8933-60 ISBN X]] 's.44&lt;/ref&gt;.

1318 йылда новгородлылар ҡаланы тотош яндыра, тик тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлгәндән һуң ғына Або ҡайтанан төҙөлә башлай. Хоҡуҡтар биреүсе һәм ҡалаға идара итеүсе Ратуша тәүге тапҡыр 1324 йылда телгә алына. 1324 йыл.

1323 йылда Орехов килешеүе төҙөлә, унда Новгород ере һәм [[Швеция|Швед королллеге]] араһында сиктәр раҫлана. Новгород республикаһы менән бәрелештәр туҡтағандан һуң ғына ҡала тормошо юлға һалына. Ошо осорҙа Або [[Ганза|Ганза союзына]] инә.

Урта быуат ҡалаһының майҙаны 20 гектарҙан саҡ ҡына күберәк була. епископтың резиденцияһы һәм доминикан монастыры Або-Туркуны дини һәм белем биреү үҙәгенә әйләндерә. Сауҙа һәм диңгеҙ юлдарының тап ошо ҡала аша үтеүе Туркуны Финляндияның иң эре ҡалаһына һәм Швед короллегендә иң ҙур һәм иң эре ҡалаларҙың береһенә әйләндерә.

1409 йылда Турку үҙ аҡсаһын һуға башлай, әммә ул ҡиммәте буйынса Швеция аҡсаһынан айырыла.

=== Финляндия герцоглығы (1500—1809) ===
Карл Кнутссоне Финляндияға хакимлыҡ иткәндә Абос һарайы нығытылыуға ҡарамаҫтан, ҡала һәм нисә тапҡыр баҫып алына, талауға дусар ителә. Шуларҙың иң ҙурҙары — 1509 һәм 1522 йылдарҙа даттарҙың баҫып инеүе. Дания, Норвегия һәм Швецияны [[Ганза]]ға ҡаршы берләштергән [[Кальмар унияһы]] осоронда Турку, Финляндия кеүек үк, даттарҙың Балтиҡ диңгеҙендә хакимлыҡ итеү өсөн көрәшедә терәк пунктына әйләнә.

1523 йылда Абос замогын даттар баҫып ала, әммә бик оҙайлы ҡамауҙа тотҡандан һуң ҡалаға Швецияның яңы короле Густав I Вас (1523—1560) яҡлылар бәреп инә. Замоктан һәм Финляндиянан сит ил баҫҡынсыларын ҡыуып сығарыу «Стокгольм ҡанлы мунсаһы» тип аталған алыштың эҙемтәһе була. унЙәш Густав Вас унияның һуңғы короле Кристиан Икенсегә ҡаршы ихтилал башына тора, уны ҡолата, һәм Швецияның короле тип иғлан ителә.
[[Файл:Mikael_Agricola_by_Albert_Edelfelt.jpg|мини|262x262пкс|Микаэль Агрикола Альберт Эдельфельттың гравюраһында]]
1527 йылда ҡатламдарҙың дөйөм йыйылышында сиркәүҙәге бөтә күсемһеҙ милектең швед тажы милкенә тапшырылыуы, ә монархтың сиркәү башлығы булыуы һәм ошо мәлдән башлап епископтарҙың тәғәйенләнеүен раҫлауы тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шулай итеп, Турку, шулай уҡ бөтә Финляндия һәм Швеция, [[Католицизм|католик сиркәүе]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә.
Үткәрелгән [[Реформация|дини реформа]], яңы тәғлимәтте ихлас ҡабул иткәндән түгел, ә власть өсөн барған ҡаты көрәш һөҙөмтәһе булып тора&lt;ref&gt;Вильо Расило. Финляндия Тарихы. Петрозаводск. 1996. — 25 б.&lt;/ref&gt;, һәм ул Финляндияның төп ҡалаһы Туркуның сәйәси һәм мәҙәни тормошона ҡырҡа үҙгәрештәр индерә. Яңы лютеран дине &quot;евангелизм&quot;дың Туркулағы тәүге руханийы — {{Тәржемәһеҙ 5|Сяркилахти, Петрус|Петрус Сяркилахти|en|Petrus Särkilahti}}.
Реформа үткәреүҙә Туркуның епискобы Микаэль Агрикола (1510—1557) ҙур рол уйнай, аҙаҡ уны «фин теле һәм әҙәбиәтенең атаһы» тип атайҙар. Агрикола [[Виттенберг]]та уҡ Библияны [[фин теле]]нә тәржемә итеү эшен башлаған була, унда ул [[Мартин Лютер]] етәкселегендә уҡый. Яңы Ғәһет 1548 йылда, ә унан алдараҡ әлифба баҫтырып сығарыла.

Швеция короле Густав Вас үткәргән административ реформаға бәйле, тәхетте нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыу мөмкинлеге барлыҡҡа килә, һәм монархтың өлкән улы Эрик кронпринц тип иғлан ителә. Кесе улдары герцог титулдарын ала, шуға бәйле Финляндия герцоглығы башына 19 йәшлек Юхан ултыра. Ул идара иткән 1556—1563 йылдар ҡала тарихында иң тыныс һәм емешле тип иҫәпләнелә. Үҙенең яңы статусына ярашлы йәшәргә теләп, йәш герцог Абос замогын үҙгәртеп ҡороуға дусар итә, һәм ул [[Яңырыу|Яңырыу дәүерендәге]] һарай төҫөн ала.
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Turkucastle.jpg|250x250пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:John_III_of_Sweden.jpg|187x187пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Cranach_the_Younger_Catherine_Jagiellon.jpg|189x189пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Kings_Hall_inside_the_Castle_of_Turku.jpg|260x260пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Entering_the_Turku_castle.jpg|213x213пкс]]
 |-
 |Абоский замок
 |Герцог Финляндский Юхан III
 |Герцогиня [[Катерина Ягеллонка]]
 |Интерьер замка
 |У входа в замок
 |}
Польша короленең һеңлеһе [[Катерина Ягеллонка]] менән никахҡа ингәс, Юхан III үҙ яҙмышын Ягеллондарҙың боронғо кенәз нәҫеле менән бәйләй.

Герцогиня Туркуға күсенгәндән һуң поляк-итальян һарай мәҙәниәтенә мода барлыҡҡа килә. Һарай кешеләре швед, немец, поляк һәм фин аристоркраттарынан тора, көн һайын өҫтәл артында 600-ҙән ашыу кеше һыйлана.

Был осорҙа һөнәрселәрҙең йәшәү кимәле бермә-бер яҡшыра, сөнки герцог һәм герцогиня, улар тирәһендәгеләр һөнәрселәргә күпләп заказдар яуҙыра. Дәрәжә яратҡан Юхан III Финляндиянан тыш Балтик дигеҙе буйында ятҡан ерҙәрҙең бер өлөшө лә ингән үҙ дәүләтен булдырыу тураһында хыяллана. Швед тәхетенә Юхандың ағаһы Эрик XIV ултыра һәм Польша менән һуғыша башлай, Туркуға ғәскәрен ебәреп, ҡустыһын әсир итеп ала һәм уны Грипсхольм тип аталған швед төрмөһенә яба. Катарина Ягеллонка, бармағына кейгән никах балдағын күрһәтеп, азатлыҡҡа сығыуҙан баш тарта. Балдаҡҡа латинса ''mors nos separaverit Donec'' («беҙҙе үлем генә айырыр») тип яҙылған була, һәм ул ире артынан төрмәгә китә.
[[Файл:Erik_XIV_(1533-1577)_Domenicus_Verwildt.jpg|мини|321x321пкс|Швеция короле Эрик XIV]]
1568 йылда дворяндар болаһы барышында Эрик XIV үҙенең ҡустыһы Юхан III тарафынан ҡолатыла һәм Стокгольм һарайына бикләнә. Эрик 1569 йылдың авгусында Эрик яҡлылар, уны әсирлектән ҡотаҡарыу маҡсатында, заговор ойоштора. һөҙөмтәлә Эрик Туркуға килтерелә һәм Абос ҡәлғәһенә бикләнә. 1571 йылда Эрикты һәм уның ҡатыны Катаринаны Кастельхольмға, һуңынан Грипсхольмға күсерәләр.
[[Файл:Elizabeth_of_Mecklenburg_(1581)_c_1581.jpg|мини|278x278пкс|Катарина Монсдоттер]]
1573 йылда Эрикты Вестерос төрмәһенә ебәрәләр, 1577 йылдың февралдә ул вафат була (уны мышаяҡ менән ағыулайҙар), ә Катаринаны балалары менән 1581 йылда Туркуға ҡайтаралар, унда ул — Лиуксиала усадьбаһының һәм тағы өс имениеның хужаһы. 1612 йылда вафат була, һәм Катарина Монсдоттер Туркуның кафедраль соборы кәшәнәһендә ерләнә.

Король Юхан III хакимлыҡ иткән осорҙа Финляндия Бөйөк герцоглыҡ статусын ала һәм Швеция короллеге провинцияһынан короллектең айырым өлкәһенә әйләнә, төп символы арыҫлан булған гербы ла була. Юхан власы заманында вәкәләтле власт институты — дүрт ҡатлам: дворяндар, руханиҙар, крәҫтиәндәр һәм бюргерҙар йыйылышы булдырыла. Уны баштан уҡ «байҙар йыйылышы», ә XVI быуаттың икенсе яртыһынан алып «риксдаг» тип атайҙар.

Ваҡытында рус-швед һуғышы йылдарында 1590—1595 йылдарҙағы уры:- швед һуғышы ваҡытында урыҫ ғәскәре Або-Туркуға бик яҡын килә, ләкин ҡаланы яулап ала алмай.
[[Файл:Hertig_Karl_skymfande_svartvit.jpg|мини|270x270пкс|Герцог Карл IX Клас Флеминг табуты янында.&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;Альберт Эдельфельт картинаһы]]

=== Бөйөк финляндия кенәзлеге (1809—1917) ===
[[Файл:Turun_palo_1827.jpg|мини|200x200пкс|Туркула[[1827 йыл]]дағы янғын ҡала үҫеше өсөн фажиғә була.]]

=== Бойондороҡһоҙ Финляндия ===
Финляндия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң граждандан һуғышы башлана. Бөтә эре ҡалалар кеүек үк Турку «ҡыҙылдар» ҡулында була. Әммә һуғыш бик тиҙ үтә, һәм [[1918 йыл]]дың яҙына ҡыҙылдар ҡаланфы ҡалдырырға мәжбүр була.

1918 йылда [[Швед теле|Туркуның швед телендә белем биргән]] университеты, Або Академияһы тергеҙелә.

1932 йылда Туркуның «Крейтон-Вулкан» судоверьфендә Вяйнямейнен броносецы һыуға төшөрөлә.
[[Файл:Turku_Castle_1941_burning.jpg|справа|мини|200x200пкс|Турку замогы, [[1941 йыл]]дың йәйендә СССР тарафынан бомбаға тотолғандан һуң]]
&lt;br&gt;
[[Файл:Market_place_turku.jpg|слева|мини|200x200пкс|Туркуның Сауҙа майҙаны. [[1965 йыл]].]]

=== Климаты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;579&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; id=&quot;582&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Турку Климат (1981—2010)'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! id=&quot;585&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! id=&quot;587&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! id=&quot;589&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Два.
! id=&quot;591&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! id=&quot;593&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! id=&quot;595&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! id=&quot;597&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! id=&quot;599&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! id=&quot;601&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! id=&quot;603&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! id=&quot;605&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! id=&quot;607&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! id=&quot;609&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Тирәсте.
! id=&quot;611&quot; style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! id=&quot;614&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют максимум, [[Градус Цельсия|°C]]
! id=&quot;617&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,5
! id=&quot;619&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,2
! id=&quot;621&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,8
! id=&quot;623&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,5
! id=&quot;625&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |30,0
! id=&quot;627&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,6
! id=&quot;629&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32,1
! id=&quot;631&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,1
! id=&quot;633&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,5
! id=&quot;635&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,0
! id=&quot;637&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,3
! id=&quot;639&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,0
! id=&quot;641&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium&quot; |32,1
|-
! id=&quot;644&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! id=&quot;646&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,7
! id=&quot;648&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2,1
! id=&quot;650&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,0
! id=&quot;652&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,8
! id=&quot;654&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,5
! id=&quot;656&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19,5
! id=&quot;658&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |22,3
! id=&quot;660&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,5
! id=&quot;662&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,9
! id=&quot;664&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,8
! id=&quot;666&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,0
! id=&quot;668&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-0,1
! id=&quot;670&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |9,3
|-
! id=&quot;673&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! id=&quot;675&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-4,4
! id=&quot;677&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-5,2
! id=&quot;679&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,6
! id=&quot;681&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,0
! id=&quot;683&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,2
! id=&quot;685&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,5
! id=&quot;687&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,5
! id=&quot;689&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,0
! id=&quot;691&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,9
! id=&quot;693&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5,9
! id=&quot;695&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |0,8
! id=&quot;697&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2,6
! id=&quot;699&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |5,5
|-
! id=&quot;702&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Ул кәм тигәндә, °C
! id=&quot;704&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-7,3
! id=&quot;706&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-8,3
! id=&quot;708&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-4,9
! id=&quot;710&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-0,2
! id=&quot;712&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,8
! id=&quot;714&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,3
! id=&quot;716&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12,6
! id=&quot;718&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,6
! id=&quot;720&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,2
! id=&quot;722&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,2
! id=&quot;724&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,6
! id=&quot;726&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-5,3
! id=&quot;728&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |1,8
|-
! id=&quot;731&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют минимум, °C
! id=&quot;733&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;0080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-34,8
! id=&quot;735&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-28
! id=&quot;737&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-23,7
! id=&quot;739&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-10,9
! id=&quot;741&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-5,8
! id=&quot;743&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,2
! id=&quot;745&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,8
! id=&quot;747&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |0,2
! id=&quot;749&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-5,2
! id=&quot;751&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-15
! id=&quot;753&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-19,8
! id=&quot;755&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-27,5
! id=&quot;757&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;0080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |-34,8
|-
! id=&quot;760&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! id=&quot;763&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |61
! id=&quot;765&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |42
! id=&quot;767&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |43
! id=&quot;769&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |32
! id=&quot;771&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |39
! id=&quot;773&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |59
! id=&quot;775&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |79
! id=&quot;777&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |80
! id=&quot;779&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |64
! id=&quot;781&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |78
! id=&quot;783&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |76
! id=&quot;785&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |70
! id=&quot;787&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;788CFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |723
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанағы: [https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/35880/2012nro1.pdf?sequence=1 метеорология институты Финляндия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116084405/https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/35880/2012nro1.pdf?sequence=1 |date=2012-11-16 }}''
|}

== Халҡы ==
[[1880 йыл]]дағы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала халҡы түбәндәгесә бүленә: финндар — 53,6 %, шведтар — 41,9 %.
[[XIX быуат]] аҙағына ҡалала дөйөм алғанда 23,7 мең тирәһе кеше йәшәй.

=== Халыҡ һаны ===

; XIX быуатта

{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#EAD177&quot; |'''Йыл'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1805'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1810'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1840'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1850'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1860'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1865'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1870'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1875'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1880'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1890'''
|-
| bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot; |'''Халыҡ'''
|300 11
|↘ 10 224
|↗ 145 13
|↗ 178 17
|↘ 870 16
|↗ 109 18
|↗ 617 19
|↗ 22 018
|↗ 23 701
|↗ 30 096
|-
|}

; XX быуатта

{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#EAD177&quot; |'''Йыл'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1900'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1910'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1920'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1930'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1940'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1950'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1960'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1980'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''1990'''
|-
| bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot; |'''Халыҡ'''
|↗ 235 38
|↗ 691 49
|↗ 367 58
|↗ 654 66
|↗ 419 75
|↗ 824 101
|↗ 359 124
|↗ 163 680
|↘ 180 159
|-
|}

; XXI быуатта

{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#EAD177&quot; |'''Йыл'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''2000'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''2009'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''2010'''
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''2011'''&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''2012'''&lt;ref&gt;[http://vrk.fi/default.aspx?docid=6847&amp;site=3&amp;id=0 Suomen asukasluvut kuukausittain — Kunnittain aakkosjärjestyksessä] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003192016/http://vrk.fi/default.aspx?docid=6847&amp;site=3&amp;id=0|date=2013-10-03}} 31.12.2012. Väestörekisterikeskus{{ref-fi}}&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;#FFEE99&quot; |'''2013'''&lt;ref&gt;[http://vrk.fi/default.aspx?docid=7675&amp;site=3&amp;id=0 Suomen asukasluvut kuukausittain — Kunnittain aakkosjärjestyksessä] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928214308/http://vrk.fi/default.aspx?docid=7675&amp;site=3&amp;id=0|date=2013-09-28}} 31.8.2013. Väestörekisterikeskus{{ref-fi}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot; |'''Халыҡ'''
|↗ 172 561
|↗ 176 087
|↗ 342 177
|↗ 670 178
|↗ 180 314
|↗ 181 569
|-
|}

== Ҡала планы ==
[[Файл:Districts_of_Turku_2012.png|мини|271x271пкс|Турку райондары картаһы, 2012 йыл]]
Аурайоки йылғаһы Финляндияны ике өлөшкә — төньяҡ һәм көньяҡҡа бүлә.Йылғала ете күпер бар, караптарға күпер ҡамасауламаһын өсөн Фёри ({{Lang-fi|{{не переведено 3|Föri|Föri|fi}}}}) паромы ла эшләй, йәйәүлеләр һәм велосипедсылыр бушлай хеҙмәтләндерелә.

Ҡала 9 округҡа бүленә, округтар райондарҙан тора (дөйөм алғанда уларҙың һаны 134).{{Колонки|3}}
* [[Центральный округ Турку|Центральный округ]]
* [[Округ Турку Хирвенсало-Какскерта|Округ Хирвенсало-Какскерта]]
* [[Округ Турку Уиттамо-Скансси|Округ Скансси-Уиттамо]]
* [[Округ Турку Итяхарью-Вариссуо|Округ Итяхарью-Вариссуо]]
* [[Округ Турку Коройнен|Округ Коройнен]]
* [[Округ Турку Тампереэнтие|Округ Тампереэнтие]]
* [[Округ Турку Кунинкойа|Округ Кунинкойа]]
* [[Округ Турку Пансио-Юрккяля|Округ Пансио-Юрккяля]]
* [[Округ Турку Маариа-Пааттинен|Округ Маариа-Пааттинен]]
{{Конец кол}}

== Транспорт ==
Турку — Финляндия эре транспорт үҙәктәренең береһе. Тимер юл һәм автомобиль магистрале ҡалала киҫешә, диңгеҙ һәм ҙур йылға порты бар, шулай уҡ аэропорт та эшләй.
[[Файл:Turku_Aurakatu.jpg|мини|250x250пкс|Ҡаланың үҙәк урамдарының береһе — Ауракатта автобустар]]
[[Файл:Turku_central_bus_station.jpg|мини|250x250пкс|Автовокзал]]
[[Файл:Turun_rautatieasema.jpg|мини|250x250пкс|Туркуның тимер юл вокзалы.]]

== Консул вәкиллектәре ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Илдә
!Фин исеме
!Төрөктәр Адрес.
!Телефон
!Иҫкәрмә
|-
|{{AUT}}
|{{Lang-fi|Itävallan Konsulaatti}}
|B Linnankatu 36, 20100 Turku
|tel: +358 (0)2-232 3948
|
|-
|{{GER}}
|{{Lang-fi|Saksan Konsulaatti}}
|
|
|
|-
|{{GRC}}
|{{Lang-fi|Kreikan Konsulaatti}}
|9 Kauppiaskatu, Turku
|tel: +358 (0)4201 2-334
|
|-
|{{DNK}}
|{{Lang-fi|Tanskan Konsulaatti}}
|4 Itäinen Pitkäkatu, Turku
|tel: +358 (0)5000 2-276
|
|-
|{{ITA}}
|{{Lang-fi|Italian Konsulaatti}}
|Linnankatu, 3A, 20100 Turku
|tel: +358 010 425 1100&lt;ref&gt;[http://www.fonecta.fi/tuotteet-ja-palvelut/TURKU/1206383/Italian+konsulaatti/ Italian konsulaatti, Turku, Konsulaatit Suomessa Suurlähetystöt Ja — Fonecta.fi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423025003/http://www.fonecta.fi/tuotteet-ja-palvelut/Turku/1206383/Italian+konsulaatti/ |date=2010-04-23 }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;Пн. Цзе. Pt sans. 10-12&lt;/small&gt;
|-
|{{NOR}}
|{{Lang-fi|Norjan Konsulaattii}}
|2 Olavintie, Turku
|tel: +010 55010 358&lt;ref&gt;[http://www.norja.fi/Embassy/Norjan-Suomen-konsulaatit/trade/ Norjan Suomen-konsulaatit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111090543/http://www.norja.fi/Embassy/Norjan-Suomen-konsulaatit/trade/ |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{POL}}
|{{Lang-fi|Puolan Konsulaatti}}
|1-3 Veistämönaukio, Turku 20100
|tel: +358 (0)3186 2-281&lt;ref&gt;[http://www.directa.fi/companies/4587447/Puolan+Konsulaatti/ Puolan Konsulaatti, TURKU | Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718143901/http://www.directa.fi/companies/4587447/Puolan+Konsulaatti/ |date=2013-07-18 }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{RUS}}
|{{Lang-fi|Venäjän pääkonsulaatti}}
|Vartiovuorenkatu, 2, Turku
|tel: +358 (0)6441 2-233
|
|-
|{{FRA}}
|{{Lang-fi|Ranskan Konsulaatti}}
|Linnankatu, 3A, 20100 Turku
|
|
|-
|{{SWE}}
|{{Lang-fi|Ruotsin Konsulaatti}}
|5 Kauppiaskatu, Turku 20100
|tel: +358 (0)1310 2-233&lt;ref&gt;[http://www.fonecta.fi/tuotteet-ja-palvelut/Turku/823157/Ruotsin+Konsulaatti/ Ruotsin Konsulaatti, Turku, Konsulaatit Suomessa Suurlähetystöt Ja — Fonecta.fi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100421222903/http://www.fonecta.fi/tuotteet-ja-palvelut/Turku/823157/Ruotsin+Konsulaatti/ |date=2010-04-21 }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|}

== Иҫтәлекле урындар ==

=== Ғибәҙәт биналары ===
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Turku_cathedral_26-Dec-2004.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Mikaelinkirkko2.JPG|170x170пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Martin_Kirkko.jpg|170x170пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Pyhän_Katariinan_kirkko,_Turku.jpg|170x170пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Ecumenical_Art_Chapel_of_St._Henry_out.jpg|170x170пкс]]
 |-
 |[[Турку кафедраль соборы|'''Кафедраль соборы ''']]

&lt;small&gt;(лютерандар)&lt;/small&gt;
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwA5A&quot;&gt;Михайлов соборы &lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;

&lt;small&gt;(лютерандар)&lt;/small&gt;
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwA5U&quot;&gt;Мартин Сиркәүе &lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;

&lt;small&gt;(лютерандар)&lt;/small&gt;
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwA5o&quot;&gt;Екатерина Сиркәү &lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;

&lt;small&gt;(лютерандар)&lt;/small&gt;
 |Часовня экуменический
 |}
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Empress_Alexandra_Martyr_Church_Turku_Finland.jpg|180x180пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Church_of_the_Dormition_in_Turku.jpg|180x180пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Turku_Catholic_Church.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Turun_Betel-kirkko_1_AB.jpg|180x180пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Turku_Jewish_Synagogue.jpg|180x180пкс]]
  |-
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwA7k&quot;&gt;Храм ях &lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;

&lt;small&gt;(фин)&lt;/small&gt;
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwA78&quot;&gt;Успение сиркәүе &lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;

&lt;small&gt;(рус)&lt;/small&gt;
 |'''Сиркәү Изге Бригитта '''

&lt;small&gt;(католик)&lt;/small&gt;
 |'''Сиркәү Бетел '''

&lt;small&gt;(адвентист)&lt;/small&gt;
 |[[Турку синагогаһы|'''Синагога''']]
 |}

=== Музейҙар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Урын
!
!Иҫтәлекле урын
!Кеше
!Урын
!
!Иҫтәлекле урын
!Кеше
|-
|1.
|[[Файл:Aboa Vetus, Ars Nova -museo, Turku.jpg|30x30пкс]]
|Aboa Vetus &amp;amp;amp; Ars Nova
|751 167
|7.
|[[Файл:Wäinö Aaltosen museo.jpg|30x30пкс]]
|Аалтонять Музей Вяйн
|443 18
|-
|2.
|[[Файл:Turku cathedral 26-Dec-2004.jpg|30x30пкс]]
|[[Турку кафедраль соборы|Кафедраль соборы Турку]]
|451 159
|8.
|[[Файл:Calm as a cow.jpg|30x30пкс]]
|Ферма Курал
|760 16
|-
|3.
|[[Файл:Suomen Joutsen 2007-07-30.jpg|30x30пкс]]
|Marinum Forum
|511 119
|9.
|[[Файл:Centaurea jacea Ruissalo.jpg|30x30пкс]]
|Ботаника баҡсаһы
|650 15
|-
|4.
|[[Файл:Turku Castle.jpg|30x30пкс]]
|Тарихи музейы
|113 207
|10.
|[[Файл:Turun apteekkimuseo.jpg|30x30пкс]]
|Музей-дарыухана һәм Йорт Квенсел
|408 12
|-
|5.
|[[Файл:Luostarinmäen käsityöläismuseo, vaununtekijän verstas.jpg|30x30пкс]]
|Музей һөнәри Луостаринмяка
|596 35
|11.
|[[Файл:Lepidoptera of Kurjenrahka.jpg|30x30пкс]]
|Биологик музейы
|024 10
|-
|6.
|[[Файл:Turku Museum of Art.jpg|30x30пкс]]
|Һынлы сәнғәт музейы
|311 30
|12.
|[[Файл:Sibelius-museo Turku.jpg|30x30пкс]]
|Музыка музейы
|8512
|}
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Turku_Castle_bailey.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Turku_Museum_of_Art.jpg|180x180пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Aboa_Vetus,_Ars_Nova_-museo,_Turku.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Luostarinmäki_Handicrafts_Museum.JPG|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Sibelius-museo_Turku.jpg|175x175пкс]]
 |-
 |'''Тарихи музейы'''
 |'''Һынлы сәнғәт музейы'''
 |'''Aboa Vetus &amp;amp;amp; Ars Nova'''
 |'''Музей һөнәри'''
 |'''Музыка музейы'''
 |}
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Wäinö_Aaltosen_museo.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Forum_Marinum_Turku.jpg|180x180пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Suomen Joutsen 2.jpg|175x175пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Biologinen_museo,_Turku_2.JPG|170x170пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Turun_apteekkimuseo.jpg|175x175пкс]]
 |-
 |'''Аалтонять Музей Вяйн'''
 |'''Marinum Forum'''
 |'''Суомен Йоутсен'''
 |'''Биологик музейы'''
 |'''Музей-аптека'''
 |}
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Botanical_Garden_of_Turku_University.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Kuralan_kylämäki.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Vartiovuoren_tähtitorni.jpg|139x139пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Ett_Hem_01.JPG|175x175пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Brinkhallin_kartano.jpg|175x175пкс]]
 |-
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwBLI&quot;&gt;Ботаника баҡсаһы&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;
 |'''Ферма Курал'''
 |'''Музей үҙләштереү'''
 |'''Йорт-музей Hem Ett'''
 |'''Бринкать'''
 |}

=== Архитектура ===
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Vanha_Suurtori,_Turku,_Katedralskolan.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Torghandel,_Åbo_salutorg_2008.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Ravintola_Puutorin_Vessa1.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Turku_main_library_and_Vahatori.jpg|160x160пкс]]
 | width=&quot;5%&quot; |[[Файл:Varvintori.JPG|160x160пкс]]
 |-
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwBN8&quot;&gt;Иҫке майҙан&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwBOI&quot;&gt;Сауҙа майҙандарының&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwBOU&quot;&gt;Майҙан таҙараҡ&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;
 |&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwBOg&quot;&gt;Кесе майҙанында&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt;
 |'''Майҙан судоверфный'''
 |}
&lt;gallery&gt;
Svenskateater.JPG|[[Шведский театр (Турку)|Театр швед]]
Municipal Theatre of Turku.jpg|[[Городской театр (Турку)|«Баҡыр» театры]]
Concert hall of Turku.jpg|[[Концертный зал (Турку)|Концерт залы]]
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery&gt;
Åbo Akademi main building.jpg|[[Академия Або|Або Академияһы]]
Turku Katedralskolan.jpg|[[Шведский лицей (Турку)|Лицей швед]]
Turku City Library2.jpeg|[[Библиотека Турку|Китапхана Турку]]
Turku Market Hall, north end.jpg|[[Рынок Турку|Баҙарында]]
&lt;/gallery&gt;

== Туғанлашыу бәйләнештәре ==
{| id=&quot;1299&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; background:transparent; width:100%; text-align:left;&quot;
| style=&quot;width:50%; &quot; |

=== Города-побратимы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;1304&quot;
! id=&quot;1307&quot; |Страна
! id=&quot;1309&quot; |
! id=&quot;1310&quot; |Город
! id=&quot;1312&quot; |Год
! id=&quot;1314&quot; |Примечания
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Норвегия&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Норвегия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Норвегия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:Bergen våpen.svg|25x25пкс|Норвегия]]
|[[Берген]]
|с [[1946 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Швеция&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Швеция|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Швеция&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:Göteborg_vapen.svg|24x24пкс|Швеция]]
|[[Гётеборг]]
|с [[1946 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Дания&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Дания|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Дания&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:Coat_of_arms_of_Aarhus.svg|24x24пкс|Дания]]
|[[Орхус]]
|с [[1946 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Россия&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Russia.svg|ссылка=Россия|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Россия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Россия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|[[Файл:Coat_of_Arms_of_Saint_Petersburg_(2003).svg|21x21пкс|Россия]]
|[[Санкт-Петербург]]
|с [[1953 год]]а
|&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/news/18408 Празднование 60-летия установления побратимских связей между Санкт-Петербургом и Турку]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YLE-N|6704551|Вопросы экономики стали главной темой переговоров президентов России и Финляндии|25|6|2013|26|6|2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Польша&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Польша|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Польша&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:POL_Gdańsk_COA.svg|20x20пкс|Польша]]
|[[Гданьск]]
|с [[1958 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Румыния&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Romania.svg|ссылка=Румыния|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Румыния|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Румыния&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:ROU_CT_Constanta_CoA.png|30x30пкс|Румыния]]
|[[Констанца]]
|с [[1963 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Болгария&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|ссылка=Болгария|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Болгария|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Болгария&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:Герб_на_Варна,_България.svg|23x23пкс|Болгария]]
|[[Варна]]
|с [[1963 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Германия&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Германия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Германия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:Rostock_Wappen.svg|21x21пкс|Германия]]
|[[Росток]]
|с [[1963 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Германия&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Германия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Германия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:DEU_Koeln_COA.svg|20x20пкс|Германия]]
|[[Кёльн]]
|с [[1967 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Венгрия&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Hungary.svg|ссылка=Венгрия|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Венгрия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Венгрия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:HUN Szeged Címer.svg|20x20пкс|Венгрия]]
|[[Сегед]]
|с [[1971 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Словакия&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|ссылка=Словакия|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Словакия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Словакия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:Coat_of_Arms_of_Bratislava.svg|граница|24x24пкс|Словакия]]
|[[Братислава]]
|с [[1976 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Италия&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Italy.svg|ссылка=Италия|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Италия|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Италия&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:FlorenceCoA.svg|26x26пкс|Италия]]
|[[Флоренция]]
|с [[1992 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Китай&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|ссылка=Китай|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Китай|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Китай&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:中華人民共和國國徽.svg|22x22пкс|Китай]]
|[[Тяньцзинь]]
|с [[2000 год]]а
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Эстония&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Эстония|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Эстония&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:Tartu_coat_of_arms.svg|22x22пкс|Эстония]]
|[[Тарту]]
|с [[2008 год]]а
|
|}
| style=&quot;width:50%; &quot; |

=== Города-партнёры ===
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;1487&quot;
! id=&quot;1490&quot; |Страна
! id=&quot;1492&quot; |
! id=&quot;1493&quot; |Город
! id=&quot;1495&quot; |Год
! id=&quot;1497&quot; |Примечания
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Эстония&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Эстония|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Эстония&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:Tallinn wapen.svg|25x25пкс|Эстония]]
|[[Таллин]]
|
|
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;display: none; speak: none;&quot;&gt;Эстония&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|альт=|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Эстония|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;Эстония&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|[[Файл:Kuressaare_coatofarms.png|27x27пкс|Эстония]]
|[[Курессааре]]
|
|
|}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Курбатов, Юрий Иванович|Курбатов Ю. И.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Турку: История и архитектурный портрет города.|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=СПб|издательство=Европейский Дом|год=2004|том=|страницы=|столбцы=|страниц=124|серия=|isbn=5-8015-0185-1.|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=[[Пилявский, Владимир Иванович|Пилявский В. И.]]|заглавие=Турку|ссылка=|ответственный=Обложка и суперобложка М. А. Бычкова; Ленинградская организация ордена Ленина [[Союз архитекторов СССР|Союза архитекторов СССР]]|издание=|место=Л.|издательство=[[Стройиздат]]. Ленингр. отд-ние|год=1974|страниц=112|серия=[[Города-побратимы Ленинграда]]|isbn=|тираж=15 000}} (полтава, суперобл.)

== Һылтанмалар ==
{{Викигид|Турку}}

* {{Official|www.turku.fi|Турку}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>qr0eyc9w5ws6w5b8bq70v7o1wepjaxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агарта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153198</id>
    <redirect title="Агеурта" />
    <revision>
      <id>1300273</id>
      <parentid>1279790</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T10:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>22303</id>
      </contributor>
      <comment>[[Агеурта]] битенә йүнәлтелгән</comment>
      <origin>1300273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="ppfx4apw3a1uyw8pv7zvlmxe354rvhk" xml:space="preserve">#REDiRECT [[Агеурта]]</text>
      <sha1>ppfx4apw3a1uyw8pv7zvlmxe354rvhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белан Анатолий Кириллович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155003</id>
    <revision>
      <id>1300259</id>
      <parentid>1290567</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T05:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6957" sha1="s03mmn0dlw0oidb22lak91xdy23dzju" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Белан Анатолий Кириллович''' ([[28 сентябрь]] [[1946 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, техник фәндәр кандидаты, профессор.

90-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=546034 БЕЛАН АНАТОЛИЙ КИРИЛЛОВИЧ]&lt;/ref&gt;, улар араһында дүрт монография, 50-нән ашыу методик хеҙмәттәр, шулай уҡ ашыу 20-нән ашыу патент бар

== Биографияһы ==
Анатолий Кириллович Белан [[1946 йыл]]дың 28 сентябрендә [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһында тыуған.

[[1969 йыл]]да [[Магнитогорск тау-металлургия институты]]н (хәҙер [[Магнитогорск дәүләт техник университеты]]) «баҫым менән металдарҙы эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1981 йылда юғары уҡыу йортоноң аспирантураһында уҡыуын дауам итә һәм «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Исследование и разработка технологии изготовления низкоуглеродистой арматурной проволоки прокаткой в многовалковых калибрах» темаһына диссертация яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008894128 Белан Анатолий Кириллович, диссертация кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106144300/https://search.rsl.ru/ru/record/01008894128 |date=2019-11-06 }}&lt;/ref&gt;

[[1971 йыл]]дан хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университетында эшләй, унда ғәмәли механика принциптары нигеҙендә металлургия һәм машиналар етештереү бурыстарын хәл итеүгә йүнәлтелгән фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Төрлө тәғәйенлештәге сымдарҙы эшләү өсөн прокат станының яңы конструкцияһын эшләүҙә һәм үҙләштереүҙә ҡатнаша. Белан тәҡдим иткән заманса беркеткес әйберҙәр етештереү өсөн арҡыры һығыуҙың үҙенсәлекле алымы етештерелә торған әйберҙәрҙең сортаментын байтаҡҡа арттырырға һәм уларҙың сифатын күтәрергә мөмкинлек бирә.

А. К. Беландың ғалим булараҡ үҫешенә техник фәндәре докторҙары, профессорҙар Б. А. Никифоров һәм Г. С. Гун йоғонто яһай. Уның ғилми етәкселеге аҫтында кандидатлыҡ диссертацияһын М. С. Малышева.&lt;ref&gt;[https://new-disser.ru/_avtoreferats/01003381927.pdf АВТОРЕФЕРАТ диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107055930/https://new-disser.ru/_avtoreferats/01003381927.pdf |date=2019-11-07 }}&lt;/ref&gt;, Е. Л. Кандаур, М. Е. Моторыгин яҡлай. Магнитогрск дәүләт техник университетының металлургия машиналары һәм ҡорамалдарын проектлау һәм эксплуатациялау кафедраһында эшләй. Анатолий Кирилловичҡа 2013 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. Әлеге ваҡытта ул механика кафедраһы профессоры, дисциплиналар уҡыта: машиналар һәм механизмдар теорияһы, машина деталдәре һәм төҙөү нигеҙҙәре, ғәмәли механика.&lt;ref&gt;[https://www.magtu.ru/sveden/struct/rektorat/197-svedeniya-ob-obrazovatelnoj-organizatsii/struktura-i-organy-upravleniya-obrazovatelnoj-organizatsiej/instituty-fakultety-filial-v-g-beloretske-kolledzh/instituty-i-fakultety/institut-metallurgii-mashinostroeniya-i-materialoobrabotki/kafedry-napravlenie-mashinostroenie/kafedra-mekhaniki.html Кафедра механики — история]&lt;/ref&gt; Өҫтәмә профессиональ белем биреү институтында һәм МГТУ-ның «Горизонт» кадровый инжинирингында «Применение модульной объектно-ориентированной динамической учебной среды MOODLE для создания и сопровождения учебных курсов» программаһы буйынса квалификацияһын күтәрә.

[[2007 йыл]]да Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.magtu.ru/novosti/novosti-universiteta/65-sotrudnikam/personalnye-stranitsy/10176-belan-anatolij-kirillovich.html Белан Анатолий Кириллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107055927/https://www.magtu.ru/novosti/novosti-universiteta/65-sotrudnikam/personalnye-stranitsy/10176-belan-anatolij-kirillovich.html |date=2019-11-07 }}
* [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова]
* [https://scholar.google.ru/citations?user=Wkpk7YkAAAAJ&amp;hl=ru Белан Анатолий Кириллович]

[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1946 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>s03mmn0dlw0oidb22lak91xdy23dzju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борисов Денис Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155321</id>
    <revision>
      <id>1300281</id>
      <parentid>918977</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T11:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9231" sha1="lyiv3r04rfb7fb7vk7rqc22osbv21uv" xml:space="preserve">{{фамилиялаш|Борисов}}
{{Ук}}
{{Внешнее изображение|align=right|image1=[http://prof-ras.ru/media/k2/items/cache/814d386f5c4138112e5fa70430be6661_XL.jpg Фото Д. И. Борисова]}}
'''Борисов Денис Иванович''' ([[18 июль]] [[1978 йыл]]) — математик. Физика-математика фәндәре докторы ([[2009]]), РФА профессоры (2016).

== Биографияһы ==
Денис Иванович Борисов 1978 йылдың 18 июлендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/2434}}&lt;/ref&gt;. [[Борисов Иван Михайлович|И. М. Борисовтың]] улы.

2000 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]] математика факультетын отличие менән тамамлай. Артабан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда аспирантурала белем ала, «Асимптотические разложения собственных элементов оператора Лапласа с частой сменой типа граничных условий» (2003, етәксеһе — профессор Р. Р. Ғәҙелшин) кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2008 йылда фән докторы дәрәжәһенә дәғүә итеү диссертацияһын яҡлай, диссертация темаһы: «Спектры дифференциальных операторов с геометрическими, разбегающимися, локализованными и сингулярными возмущениями». («дифференциаль тигеҙләмәләре» һөнәре буйынса).

2011 йылдан — [[РФА ӨФҮ Математика институты менән уның хисаплау үҙәге|РФА ӨФҮ Математика институты]] (Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге) төп ғилми хеҙмәткәре. Бер үк ваҡытта (2009 йылдан) — М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның математика һәм статистика кафедраһы профессоры. Ошо уҡ ваҡытта сит илдәрҙә лә эшләй: Штутгарт ҡалаһындағы университетта ([[Германия]], ноябрь 2003 — апрель 2004), Ржеж ҡалаһындағы Ядро физикаһы институтында (Чехия фәндәр академияһы, 2005 ноябрь — апрель 2007), Хемниц ҡалаһындағы Техник университетында (Германия, 2007 май — сентябрь 2007). 2015 йылдан, Өфөләге эшенән тыш, бер үк ваҡытта Градец Кралов ([[Чехия]]) университетының тәбиғәт факультеты өлкән ғилми хеҙмәткәре булып иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ даими рәүештә Лиссабон Университеты ([[Португалия]]), Саннио Университеты ([[Италия]], Беневенто ҡалаһы), Париж 13 Университеты ([[Франция]], Орсэ ҡалаһы) менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;Персоналии&quot;&gt;[https://elementy.ru/mathematicians?personid=432806  МОЛОДЫЕ МАТЕМАТИКИ. БОРИСОВ ДЕНИС ИВАНОВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре математик физика мәсьәләләренең һәм дифференциаль тигеҙләмәләрҙең асимптотик анализына бәйле. Б. остарындағы шарттары йыш үҙгәрә торған эллиптик мәсьәләләр спектрҙарының асимптотик тарҡатыуҙарын төҙөү алымдарын (Р. Р.Ғәҙелшин менән берлектә), төрлө яҡҡа таралыша торған үҙгәртеүҙәре булған сикләнмәгән өлкәләрҙәге эллиптик операторҙарҙы тикшереүҙең дөйөм схемаһын һәм башҡаларҙы уйлап таба&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

65-тән ашыу публикациялар авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Уларҙың ҡайһы берҙәре&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/rus/person12021 Персоналии. Борисов Денис Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813123105/http://www.mathnet.ru/rus/person12021 |date=2020-08-13 }}&lt;/ref&gt;:

* Д. И. Борисов. Асимптотики и оценки собственных элементов Лапласиана с частой непериодической сменой граничных условий // Известия РАН. Серия математическая. 2003. Т. 67. No. 6. C. 23-70.
* D. Borisov. Asymptotic behaviour of the spectrum of a waveguide with distant perturbation // Mathematical Physics, Analysis and Geometry. 2007. V. 10. No. 2. P. 155—196.
* Д. И. Борисов. О спектре двумерного периодического оператора с малым локализованным возмущением // Известия РАН. Серия математическая. 2011. Т. 75. № 3. С. 29-64.
* Д. И. Борисов, К. В. Панкрашкин. Открытие лакун и расщепление краев зон для волноводов, соединенных периодической системой малых окон // Математические заметки. 2013. Т. 93, № 5. С. 665—683.
* D. Borisov. The spectrum of two quantum layers coupled by a window // Journal of Physics A: Mathematical and Theoretical. 2007. V. 40. No. 19. P. 5045-5066.
 
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РФА-ның йәш ғалимдар өсөн математика өлкәһендәге премияһы (2003, 2007, 2011) лауреаты;
* Ике тапҡыр Европа Академияһының премияһы лауреаты (2003, 2008);
* Башҡортостан республикаһының фән һәм техника өлкәһендә Дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (2003);
* «Marie Curie International Fellowship» стипендияһы ала (2005—2007)&lt;ref name=&quot;profrasborisov&quot;&gt;{{Cite web|url=http://prof-ras.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=481:&amp;Itemid=103|title=Борисов Денис Иванович (краткая информация)|author=|publisher=Портал профессоров РАН|accessdate=2018-11-11}}&lt;/ref&gt;;
* Пьер Делинь стипендияһы (2007—2009);
* Рәсәй Федерацияһы Президентының йәш ғалимдар-фәндәр кандидаттары һәм уларҙың ғилми етәкселәре өсөн Гранттар (2008—2009);
* Рәсәй Федерацияһы Президентының йәш ғалимдар-фәндәр докторҙары өсөн Гран (2010—2011)&lt;ref name=&quot;Персоналии&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.;
* 2016 йылдан алып — «Профессор РАН» маҡтаулы исем йөрөтөүсе ғалим&lt;ref name=&quot;listsofprofs&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=5b6c4f50-c81d-446a-bb86-4dd619ce9507|title=Постановление Президиума РАН № 13 от 19.01.2016 о присвоении звания «Профессор РАН» (Отделение математических наук)|accessdate=2018-11-11|language=}}&lt;/ref&gt;.
 
== Сығанаҡтары ==
* [http://www.mathnet.ru/rus/person12021 Персоналии. Борисов Денис Иванович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://elementy.ru/mathematicians?personid=432806  МОЛОДЫЕ МАТЕМАТИКИ. БОРИСОВ ДЕНИС ИВАНОВИЧ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/2434}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1978 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>lyiv3r04rfb7fb7vk7rqc22osbv21uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадалов Павел Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155524</id>
    <revision>
      <id>1300250</id>
      <parentid>1174585</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T21:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9087" sha1="l7g62ipewiw9f3b3vtfa11vwjbu1adj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бадалов Павел Петрович''' ({{Lang-uk|Павло Петрович Бадалов}}; [[10 декабрь]] [[1925 йыл]] — [[4 июль]] [[2013 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]] ғалимы, биология фәндәре докторы, Украина урман өйрәнеү академияһы ({{lang-ru|Лесоводческая академия наук Украины}}; {{lang-uk|Лісівнича академія наук України}}) академигы.

== Биографияһы ==
Мәктәпте тамамлағандан һуң курьер, һуңынан Тбилиси дәүләт опера театрында яҡтыртыусы булып эшләй. [[1943 йыл]]да [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-]]&lt;nowiki/&gt;ға хәрби хеҙмәткә саҡырыла.&lt;ref name=&quot;openforest&quot;&gt;[https://www.openforest.org.ua/18055/ Памяти профессора Павла Петровича Бадалова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116081004/https://www.openforest.org.ua/18055/ |date=2019-11-16 }}&lt;/ref&gt; [[Бөйөк Ватан һуғышы|БөйөкВатан һуғышында]] моторист- авиамеханик булып хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәтен тамамлағандан һуң, [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] С. М. Киров исемендәге урман техник академияһына (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты) уҡырға инә һәм уны 1956 йылда «урман хужалығы инженеры» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылда [[Псков өлкәһе]] Усвят урман хужалығының Калошин урмансылығында лесничий булып эшләй башлай. 1959 йылда Бадалов [[Тверь өлкәһе]] Селигер урман хужалығын етәкләй.

Һуңынан [[Украина ССР-ы]]на күсә, унда 1963 йылдан алып Кировоград өлкәһе Весёлобоковеньковский селекция-дендрология тикшеренеү станцияһының фән буйынса директор урынбаҫары була. 1971 йылда был станцияның директоры вазифаһын биләй. 1965 йылда Бадалов Урман техник академияһында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1971 йылдан алып Украинаның [[Харьков]]тағы Г. Высоцкий исемендәге урман хужалығы һәм агро урман мелиорация тикшеренеү институтының «урман культуралары, селекция һәм орлоҡ белеме» һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй 1987 йылда Украина ауыл хужалығы академияһында (хәҙер Биоресурстарҙы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университет) [[Киев]]та «Биологические основы культуры орехов рода Juglans L. в степной части Украины : отдаленная гибридизация, селекция, апомиксис»&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008604045 Диссертация доктора биологических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116080956/https://search.rsl.ru/ru/record/01008604045 |date=2019-11-16 }}&lt;/ref&gt; темаһына «Урман культуралары, селекция, орлоҡсолоҡ һәм ҡалаларҙы йәшелләндереү» һөнәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда өлкән (1989—1995), баш (1995—1999) һәм әйҙәүсе ғалим булып (1999—2002) Укрниилх селекция лабораторияһында эшләй.

Бадалов Павел Петрович 2003 йылдан алып — [[Харьков]] милли техник ауыл хужалығы институтының урман комплексын йыһазандырыу кафедраһында доцент (2008), артабан профессор (2009) була. «Урман комплексы ҡорамалдары», «Инженер механикаһы», «Ағас эшкәртеү технологиялары» буйынса белгестәр әҙерләй, «Урмансылыҡ һәм тупраҡ ғилеме», «Агро урман мелиорацияһы», «Ағас ғилеме» һәм башҡа уҡыу дисциплиналары буйынса уҡыта .

Украинаның Кировоград өлкәһе Весёлые Боковеньки ауылында 2013 йылдың 4 июлендә вафат булған һәм шунда ерләнгән.

=== Фәнни эшмәкәрлеге ===
Бадалов Павел Петрович төп фәнни тикшеренеү йүнәлеше — интродукция, селекция һәм ағас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәрен төньяҡ дала шарттарында гибридлаштырыу. Тәүге тапҡыр ул донъяға сәтләүектең гомозиготлыформаһын апогамия ысулы менән сығарған. Уның етәкселегендә ҡышҡа сыҙамлы, уңышлы, юғары сортлы, сифатлы һәм емешенең аҡһым миҡдары юғары булған грек сәтләүеген селекция юлы менән сығара, Мәскәүҙә, Киевта һәм Харьковтағы күргәҙмәләрҙә ул сығарған сортҡа бер ниндәй сорт та етә алмай. Профессор П. П. Бадалов профессор п. п. фәнни мираҫ — 3 уйлап табыу, 66 фәнни һәм 55 фәнни-популяр мәҡәләләр, методик эштәр авторы.&lt;ref name=&quot;openforest&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1741898 Изобретатель БАДАЛОВ ПАВЕЛ ПЕТРОВИЧ]&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
Богдан Хмельницкий һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендарыы менән, шулай уҡ «Берлинды алған өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «варшава ҡалаһын азат иткән Өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. «Украинаның Атҡаҙанған урман белгесе».

== Сығанаҡтар ==
* Лісівнича академія наук України: Довідник / За редакцією профессора Ю. М. Дебринюка. — Львів: Камула, 2010. — 340 сторінок. ISBN 978-966-433-049-4.{{ref-uk}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=38767 БАДА́ЛОВ Павло Петрович]{{ref-uk}}
* [http://stepfilial.org.ua/badalov.html Ушел из жизни один из последних лесных ученых фронтовиков — Павел Петрович Бадалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116080955/http://stepfilial.org.ua/badalov.html |date=2019-11-16 }}

[[Категория:Биология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Тбилисиҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>l7g62ipewiw9f3b3vtfa11vwjbu1adj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабенко Василий Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155633</id>
    <revision>
      <id>1300248</id>
      <parentid>1253506</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9513" sha1="ppz5rgfpcbn3wrll3ez8tccjttftja5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бабенко Василий Яковлевич''' ([[1950 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тарих фәндәре кандидаты (1985), доцент (2006).
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар авторы. «Йәрмәкәй районы. Башҡортостан Республикаһы» энциклопедияһы авторҙарының береһе һәм баш мөхәррире&lt;ref&gt;Энциклопедия Ермекеевский район. Республика Башкортостан. Уфа: Государственное унитарное предприятие Республики Башкортостан Уфимский полиграфкомбинат, 2010.- 200 с., илл.- ISBN 878-5-85051-504-1.&lt;/ref&gt;. Уның ғилми эшмәкәрлеге «Билдәле Рәсәй ғалимдары» энциклопедияһында яҡтыртылған&lt;ref name=&quot;ufacity&quot;&gt;[https://ufacity.info/press/news/197902.html К юбилею профессора Василия Бабенко]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1950 йылдың 20 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] Үрге Кульчум ауылында&lt;ref&gt;[http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Бабенко Василий Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806011751/http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-08-06 }}&lt;/ref&gt;, украин тамырҙары булған ғаиләлә тыуған, уның ата-бабалары [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында [[Башҡортостан]]ға Черниговщинанан күсеп килә. Бала саҡтан урыҫ, [[Украин теле|украин]], [[Татар теле|татар]] һәм [[Башҡорт теле|башҡорт]] телдәрен белә.

Йәрмәкәй районының [[Спартак (Йәрмәкәй районы)|Спартак]] урта мәктәбен тамамлай (1967) һәм ошо уҡ мәктәптә пионервожатый булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Совет армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1969—1982), Спартак урта мәктәбендә һәм [[Өфө]] ҡалаһының 75-се урта мәктәбендә, шулай уҡ Өфө радиотехника техникумында һәм Өфө медицина училищеһында эшләй. 1977 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тамамлай.

1978 йылдан Башҡортостанда украин күскенселәре мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү менән шөғөлләнә. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Рәил Кузеевтың]] фәнни мәктәбендә аспирантурала уҡый. 1982 йылдан башлап Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]) СССР тарихы кафедраһы ассистенты булып эшләй. 1985 йылда «Материальная культура украинцев Башкирии : историко-этнографическое исследование» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008675521 Диссертация кандидата исторических наук]&lt;/ref&gt; һәм шул йылдан башлап СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй башлай.

1989—1991 йылдарҙа Василий Бабенко Башҡортостан КПСС өлкә комитетының идеология бүлегендә лектор һәм консультант, 1992—1998 йылдарҙа — Өфө ҡала советы башҡарма комитетында милләт-ара мөнәсәбәттәр буйынса консультант, артабан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе кәңәшсеһе була. 1999 йылда ул М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университеттың (хәҙер — М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университет) Өфө филиалын ойоштороусы һәм директоры була, унда дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарих кафедраһы профессоры итеп һайлана. Бер үк ваҡытта украинистика ғилми үҙәге етәксеһе һәм был университеттың ғилми советы ағзаһы булып тора. Шулай уҡ украинистарҙың Халыҡ-ара ассоциацияһы ағзаһы һәм Рәсәй украинистар ассоциацияһын ойоштороусы булып тора. Башҡортостан менән Украина араһында сауҙа-иҡтисади, фәнни-техник һәм фәнни-мәҙәни хеҙмәттәшлекте үҫтереү буйынса эшмәкәрлек алып бара.

== Ҡаҙаныштары ==
* Украинаның III дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнгән (2001), 
* Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2003), 
* Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2008), 
* Украина педагогия фәндәре академияһының Маҡтау ҡағыҙы (2005),
* Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифы алдынғыһы (2000), 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006).
* [[Украина Президенты]] Л. Д. Кучманың Рәхмәт хатына лайыҡ (1997), 
* Украина Министрҙар кабинетының «Башҡортостан һәм Украина араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлекте нығытҡан өсөн» иҫтәлекле түш билдәһе һәм Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә (1999),
* 2015 йылдың 20 июнендә Башҡортостан митрополияһы башлығы, Урыҫ Православие Сиркәүе һәм Мәскәү Патриархаты Өфө епархияһы Идарасыһы, Өфө һәм Стәрлетамаҡ митрополиты Никон В. Я. Бабенконы Архиерей грамотаһы менән бүләкләй&lt;ref&gt;[http://www.eparhia-ufa.ru/news/direktor-uf-mggu-immasholohova-babenko-vya-udostoen-arhiereyskoy-gramoty-4357 Директор УФ МГГУ им. М. А. Шолохова БАБЕНКО В. Я. удостоен архиерейской грамоты]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://famous-scientists.ru/10808 Бабенко Василий Яковлевич]
* [http://ermekeevsky-raion.ru/babenko-vasilij-yakovlevich/ Василий Яковлевич Бабенко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115194804/http://ermekeevsky-raion.ru/babenko-vasilij-yakovlevich/ |date=2019-11-15 }}
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=38530 БАБЕ́НКО Василь Якович]{{ref-uk}}
* [http://kobza.com.ua/novyny/233-babenko-vasyl-jakovych-ukr.html БАБЕНКО Василь Якович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222215302/https://kobza.com.ua/novyny/233-babenko-vasyl-jakovych-ukr.html |date=2025-02-22 }}{{ref-uk}}

[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:ІІІ дәрәжә &quot;Ҡаҙаныштар өсөн&quot; ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1950 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ppz5rgfpcbn3wrll3ez8tccjttftja5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батуми мәсете</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165706</id>
    <revision>
      <id>1300254</id>
      <parentid>1276026</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T00:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3351" sha1="4awp3x4v1hua1vwmgxqt0dobrh4m8q4" xml:space="preserve">[[Категория:]]{{Ук}}
'''Батуми мәсете''' йәки'''Орта Джаме''' ({{Lang-ka|ბათუმის მეჩეთი}} йәки {{Lang-ka|ორთა ჯამე}}) — [[Грузия]]ның [[Аджария]] төбәге [[Батуми]] ҡалаһы [[мәсет]]&lt;nowiki/&gt;е.

== Тарихы ==
Батуми мәсете [[1886 йыл]] да [[Грузиндар|грузин]] сығышлы [[Мосолмандар|мосолман]] дворяны Аслан-бәк Химшиашвили ғаиләһенең заказы буйынса төҙөлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20091031040613/http://geobuildltd.com/en/?action=batumi|title=:: GEOBUILD LTD. ::|date=2009-10-31|accessdate=2018-11-14}}&lt;/ref&gt;. Ул ике Азизе Джаме һәм Әхмәт- паша Джаме араһында урынлаша. Орта Джаме йәки Орта Джами атамаһы ла шунан килеп сыға, сөнки төрөк теленән «Orta» тигән һүҙ «урта» тигәнде аңлата, йәғни «уртала урынлашҡан»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://batumi.ge/ge/|title=ქალაქ ბათუმის მერია|accessdate=2018-11-14}}&lt;/ref&gt;. [[1932 йыл]]дан [[1946 йыл]] ға тиклем мәсет совет власы тарафынан ябыла.
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында мәсет хәрби ҡорал склады итеп тотола. [[1946 йыл]]да (''Пправославие динен тотоусыларҙың Изге Николай ҡорамы мелән бер ваҡытта'') мәсет яңынан эшләй башлай&lt;ref&gt;[http://travelgeorgia.ru/551/ Батум мәчете.] Грузия для всех{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1995 йыл]]да манараһы яңыртыла. [[2007 йыл]]да да төҙөкләндереү эштәре башҡарыла. Мәсет ҡарамағында [[Ҡөрьән]] һәм [[ислам]] тарихын өйрәнергә теләгән балалар өсөн пансионат-мәктәп эшләй. Шулай уҡ бинала мөфтиәт, мәжлес, бер ничә [[имам]] эшләй&lt;ref&gt;[https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/batumi/temples/17647  Батумдагы Урта җәмигъ мәчете.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920163810/https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/batumi/temples/17647 |date=2020-09-20 }} tourister.ru{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
Мәсет аҡ тәҫтәге ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Бер [[манара]] &gt;һы  һәм алтын ялатылған [[көмбәҙ]]е бар. Мәсет стеналарын ағалы-энеле Лаздар биҙәй. Батуми ҡалаһында бөгөн дә эшләгән  берҙән-бер мәсет.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәсеттәр]]
[[Категория:Грузия мәсеттәре]]
[[Категория:Сөнни мәсеттәр]]</text>
      <sha1>4awp3x4v1hua1vwmgxqt0dobrh4m8q4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҙнасурин Вәли Латип улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176248</id>
    <revision>
      <id>1300239</id>
      <parentid>1230822</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T19:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4722" sha1="418dbjx3svw49rrmo2oeo70d57gxthv" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аҙнасурин Вәли Латип улы''' ({{lang-ru|Азнасурин Валий Латыпович}}; [[1900]] — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкының музыка взводы музыканты булып хеҙмәт итә. Гвардия өлкән сержанты&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/909-aznasurin-valij-latipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Азнасурин Валий Латыпович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1102297725/ Память народа. Азнасурин Валий Латыпович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Вәли Латип улы Аҙнасурин [[1900 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] Троицкий өйәҙендә (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]нда тыуған.

[[1941 йыл]]да Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия өлкән сержанты Аҙнасурин Вәли Латип улы 7-се кавалерия корпусы составындағы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 60-сы полкында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.

{{цитата|1945 йылдың 17 ғинуарында Томашув ҡалаһы районындағы маршта Аҙнасурин Вәли дошмандың ике һалдатын әсирлеккә алып, полк штабына алып килә.&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1102297725/ Память народа. Азнасурин Валий Латыпович]&lt;/ref&gt;|}}. Шуның өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945)&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/27051753/ Дорога памяти. Азнасурин Валий Латыпович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626180136/https://1418museum.ru/heroes/27051753/ |date=2021-06-26 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Аҙнасурин Вәли Латип улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Учалинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Учалы районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 784.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/909-aznasurin-valij-latipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Азнасурин Валий Латыпович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1102297725/ Память народа. Азнасурин Валий Латыпович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/27051753/ Дорога памяти. Азнасурин Валий Латыпович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626180136/https://1418museum.ru/heroes/27051753/ |date=2021-06-26 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Учалинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>418dbjx3svw49rrmo2oeo70d57gxthv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡанаев Вәғиз Хәлил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176276</id>
    <revision>
      <id>1300240</id>
      <parentid>1230855</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T19:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6080" sha1="7sltgljhrmcnnin3z1dczv9d14yredb" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аҡанаев Вәғиз Хәлил улы''' ({{lang-ru|Аканаев Вагиз Халилович}}; [[1917]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се гвардия кавалерия полкының медпункты санитары. Гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/911-akanoev-vagiz-khalilovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аканоев Вагиз Халилович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Вәғиз Хәлил улы Аҡанаев (башҡа мәғлүмәт буйынса исеме — Вәғәз, атаһының исеме Халилович, Хамидуллович, фамилияһының рус варианты Аканоев тип алынған) [[1917 йыл]]да [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], Ҡарағош улусы&lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/1917/13777/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: с. Сарайсы, Стерлитамакский уезд, Карагушевская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 4118] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201112/https://basharchive.ru/census/1917/13777/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt; (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Стәрлебаш районы]]) [[Һарайҫа]] ауылында тыуған.

[[1942 йыл]]дың 1 мартында Стәрлебаш районы хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

7-се гвардия корпусы составындағы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се гвардия кавалерия полкының медпунктында санитар булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78453126/ Память народа. Аканаев Вагиз Халилович]&lt;/ref&gt;.

Вәғиз Хәлил улының ҡаһарманлығы тураһында:
{{цитата|[[1945 йыл]]дың 18 ғиуарында Томашув ҡалаһы өсөн барған ҡаты һуғыш осоронда, 7 ҡаты яралы ҡыҙылармеецты дошмандың көслө уты аҫтында иңенә күтәреп алып сыҡты һәм тәүге медицина ярҙамы күрһәтте.
Висла йылғаһы буйында барған оборона алыштарында яралы разведчиктарға ышаныслы тәүге ярҙам күрһәтте. Иптәш Аҡанаев эшен үҙ бурысын намыҫлы үтәй, яралы һалдаттарға һәм офицерҙарға хәстәрлекле. [[1917 йыл]]ғы, башҡорт, партияһыҙ, Ҡыҙыл Армия сафына БАССР-ҙың Стәрлебаш районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡыртылған.&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78453126/ Память народа. Аканаев Вагиз Халилович]&lt;/ref&gt;|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1986)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Аҡанаев Вәғиз Хәлил улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Стерлибашевский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Стәрлебаш районы]] [[Һарайҫа]] ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/911-akanoev-vagiz-khalilovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аканоев Вагиз Халилович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78453126/ Память народа. Аканаев Вагиз Халилович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/32086121/ Дороги памяти. Вагиз Халилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200223/https://1418museum.ru/heroes/32086121/ |date=2021-06-24 }}
* [https://basharchive.ru/census/1917/13777/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: с. Сарайсы, Стерлитамакский уезд, Карагушевская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 4118] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201112/https://basharchive.ru/census/1917/13777/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Стерлибашевский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1917 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>7sltgljhrmcnnin3z1dczv9d14yredb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176332</id>
    <revision>
      <id>1300241</id>
      <parentid>1230867</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T19:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5370" sha1="al59njfc3beyjotbh3mpbm9ywwf25qt" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{фш|Аҡбутин}}
{{Ук}}
'''Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улы''' ({{lang-ru| Акбутин Саитгалий Мысыргалиевич}}; [[1921]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се артиллерия-миномёт полкының 1-се батареяһы 2-се орудие яһаусыһы (заряжающий). Гвардия сержанты&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/914-akbutin-saitgali-musyrgalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акбутин Саитгалий Мусыргалиевич]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33749655/ Память народа. Акбутин Саитгалий Мусыргалиевич]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сәйетғәли Мысырғәли улы Аҡбутин [[1921 йыл]]да БАССР-ҙың [[Ейәнсура районы]] Түбәнге Бикбирҙе ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да Ейәнсура районы хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
Гвардия сержанты Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улы 1-се Белорус фронты 7-се кавалерия корпусы составындағы дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов (112-се Башҡорт) кавалерия дивизияһы 148-се артиллерия-миномёт полкының 1-се батареяһы 2-се орудие яһаусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.

Гвардия сержанты Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улының ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана:
{{цитата|[[1943 йыл]]дың 15 октябрендә Жиличи ауылы янындағы һуғышта 148-се артиллерия-миномёт полкының 1-се батареяһы 2-се орудие яһаусыһы Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улы 2-се орудиенан тура тоҫҡап дошмандың тиҫтәгә яҡын һалдатын юҡ итте. [[1921 йыл]]ғы, ВЛКСМ ағзаһы, башҡорт, РККА сафына 1941 йылда Башҡорт АССР-ы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырылған&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/27397202/ Дорога памяти. Акбутин Саитгалий Мусыргалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202417/https://1418museum.ru/heroes/27397202/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Зианчуринский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Ейәнсура районы]] Түбәнге Бикбирҙе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 690155. Единица хранения 5512.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/914-akbutin-saitgali-musyrgalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акбутин Саитгалий Мысыргалиевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33749655/ Память народа. Акбутин Саитгалий Мусыргалиевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/27397202/ Дорога памяти. Акбутин Саитгалий Мусыргалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202417/https://1418museum.ru/heroes/27397202/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Зианчуринский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>al59njfc3beyjotbh3mpbm9ywwf25qt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176408</id>
    <revision>
      <id>1300245</id>
      <parentid>1236777</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6933" sha1="lu8fdav7gq8sdh1zax6zs9lofy1zto2" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
{{фш|Аҡҡулов}}
'''Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы''' ({{lang-ru|Аккулов Абдулхак Габбасович}}; 15 июль [[1910]]—26 июнь [[1975]])&lt;ref name=&quot;1418museum.ru&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25693532/ Дорога памяти. Аккулов Абдулхак Габбасович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203101/https://1418museum.ru/heroes/25693532/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt; — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкында, артабан — 132-се уҡсылар дивизияһында, [[1944]]—[[1945 йыл]]дарҙа — НКВД-ның 488-се айырым батальонында хеҙмәт итә. Политрук, лейтенант&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/403-akkulov-abdulkhak-gabbasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аккулов Абдулхак Габбасович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;В контакте&quot;&gt;[https://vk.com/wall-142347974_568 В контакте.]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Абдулхаҡ Ғәббәс улы Аҡҡулов [[1910 йыл]]да (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]) Иҫәкәй ауылында тыуған.

[[1931 йыл]]да Ырымбур педагогия техникумын тамамлай. [[1941 йыл]]ға тиклем БАССР-ҙың [[Маҡар районы]]нда уҡытыусы булып эшләй.
1931-1936 йылдарҙа Маҡар ФЗО-һында математика уҡыта.

1937—1941 йылдарҙа Әрмет мәктәбенең директоры урынбаҫары, инспектор, заведующим Маҡар район мәғариф бүлеге мөдире, Этҡол мәктәбе директоры булып эшләй.

[[1941 йыл]]дың 10 декабрендә БАССР-ҙың Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла&lt;ref name=&quot;1418museum.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;В контакте&quot;/&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
Ҡыҙылармеец Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 1-се полкында политрук булып хеҙмәтен башлай, 275-се кавалерия полкында, артабан — 132-се уҡсылар дивизияһында разведка взводы политругы итеп тәғәйенләнә, 1944—1945 йылдарҙа — НКВД-ның 488-се айырым батальонында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-142347974_568 В контакте. Аккулов Абдулхак Габбасович]&lt;/ref&gt;.

(«Халыҡ хәтере» сайтында тыуған көнө 1910 йылдың 15 июнендә тип күрһәтелгән һәм 60-сы кавалерия дивизияһының 175-се полкында хеҙмәт иткән тип алынған&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer7701188/ Память народа. Аккулов Абдулхак Габбасович]&lt;/ref&gt;).

Ҡаты яраланып, госпиталдә дауалана. Аяҡҡа баҫҡандан һуң, взвод командиры итеп тәғәйенләнә, лейтенант званиеһы бирелә.

== Һуғыштан һуң ==
[[1946 йыл]]да демобилизацияланғандан һуң, Абдулхаҡ Ғәббәс улы Аҡҡулов мәғариф системаһында хеҙмәт итә.

Абдулхаҡ Ғәббәс улы [[Урман-Бишҡаҙаҡ]] балалар йорто, Кинйәкәй тулы булмаған урта мәктәбе директоры, Иҫәкәй башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй.

Маҡар ауыл Советы рәйесе итеп һайлана.

[[1975 йыл]]да вафат була&lt;ref name=&quot;1418museum.ru&quot;/&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* БАССР Мәғариф министрлығы Почёт грамоталары
* Ишембай халыҡ мәғарифы бүлеге Почёт грамоталары&lt;ref name=&quot;В контакте&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ишимбайский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Ишембай районы Иҫәкәй ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/403-akkulov-abdulkhak-gabbasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аккулов Абдулхак Габбасович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer7701188/ Память народа. Аккулов Абдулхак Габбасович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25693532/ Дорога памяти. Аккулов Абдулхак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203101/https://1418museum.ru/heroes/25693532/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ишимбайский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2
* [https://vk.com/wall-142347974_568 В контакте. Аккулов Абдулхак Габбасович]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>lu8fdav7gq8sdh1zax6zs9lofy1zto2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176418</id>
    <revision>
      <id>1300246</id>
      <parentid>1171600</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5188" sha1="oepb84vqj56hlp3obu3ogbju2tnr8in" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
{{фш|Аҡҡулов}}
'''Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы''' ({{lang-ru|Аккулов Минигалей Кутлахметович}}; [[1906]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 101-се айырым ат-артиллерия паркының ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]на лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/344-akkulov-minigalej-kutlyakhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аккулов Минигалей Кутлыахметович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы Аҡҡулов [[1906 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]ндә (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]]) тыуған.

[[1942 йыл]]дың февралендә Стәрлебаш районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

112-се Башҡорт (дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия паркында ездовой (йөрөтөүсе, ташыусы) булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860938/ Память народа. Аккулов Минигалей Кутлыахметович]&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]дың 26 ноябрендә күрһәткән батырлығы өсөн [[1943 йыл]]дың 28 мартында [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә:
{{цитата|Иптәш Аҡҡулов Миңлеғәли аттарын яҡшы ҡарай, йөк арбаһын (санаһын) тәртиптә тота һәм башҡа ездовойҙарға өлгө булып тора. Һуғыш хәрәкәте ваҡытында алғы һыҙыҡҡа боеприпастар ташып, ике бик мөһим бурысты өлгөлө үтәне.
1942 йылдың 26 ноябрендә, Краснояровка утарында аттарға дошман уты айырыуса янаған мәлдә, ул иҫ киткес ҡыйын хәл булыуға ҡарамҫтан, үҙенең һәм башҡа аттарҙы ут ҡойононан һаҡлап алып сыҡты. Отделение менән командалыҡ итеү яуаплығын үҙ өҫтөнә алды.&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860938/ Память народа. Аккулов Минигалей Кутлыахметович]&lt;/ref&gt; 
|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Стерлибашевский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Стәрлебаш районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 1584.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/344-akkulov-minigalej-kutlyakhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аккулов Минигалей Кутлыахметович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860938/ Память народа. Аккулов Минигалей Кутлыахметович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Стерлибашевский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>oepb84vqj56hlp3obu3ogbju2tnr8in</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡмалов Ғариф Аҡмал улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176423</id>
    <revision>
      <id>1300243</id>
      <parentid>1230883</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T19:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6309" sha1="pvbqpmuqpfc72qwruqqbyn6knk2xfm5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аҡмалов Ғариф Аҡмал улы''' ({{lang-ru|Акмалов Гариф Акмалович}}; [[1911]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 1-се батареяһы ездовойы. Гвардия сержанты. Ҡаһарманлығы өсөн ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/915-akmalov-garif-akmalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акмалов Гариф Акмалович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғариф Аҡмал улы Аҡмалов [[1911 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]ндәге (хәҙер — Краснокама районы) [[Яңы Нуғай]] ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да Краснокама районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

[[1941 йыл]]дың декабрендә Аҡмалов Ғариф Аҡмал улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 148-се гвардия 14828 һанлы артиллерия-миномёт полкының ездовойы. Аты Рыжий орёл ҡушаматлы була&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400218/ Память народа. Акмалов Гариф Акмалович ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall123604357_791 В контакте. Акмалов Г. А.]
&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл]]дың 10 октябрендә:
{{цитата|1-се батарея ездовойы гвардия рядовойы Аҡмалов рейдта боеприпастарҙы ут позицияһына ваҡытында һәм өҙлөкһөҙ ташып торғаны һәм рейдтан сыҡҡанда үҙ ҡоралы менән өс дошман һалдатын юҡ иткәне өсөн, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. [[1911 йыл]]ғы, башҡорт, партияһыҙ, БАССР-ҙың Краснокама районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырылған&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400218/ Память народа. Акмалов Гариф Акмалович]&lt;/ref&gt;.|}}

[[1945 йыл]]дың 20 майында:
{{цитата|1-се батарея ездовойы, гвардия сержанты Аҡмалов Ғариф Аҡмал улы [[1945 йыл]]дың 14 апреленән 2 майына тиклем дауам иткән һөжүм һуғыштарында асыҡ ут позицияһына бер нисә тапҡыр боеприпастар сығарғаны һәм алыш ваҡытында үҙенең карабинынан атып дошмандың ике һалдатын юҡ иткәне өсөн, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1911 йылғы, башҡорт, партияһыҙ, БАССР-ҙың Краснокама районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырылған&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400218/ Память народа. Акмалов Гариф Акмалович ]&lt;/ref&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1943]])
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1945]])
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/8796478/ Дорога памяти. Гариф Акмалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204917/https://1418museum.ru/heroes/8796478/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Аҡмалов Ғариф Аҡмал улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Краснокамский район, т. 7, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03392-9&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Краснокама районы]] [[Яңы Нуғай]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/915-akmalov-garif-akmalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акмалов Гариф Акмалович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400218/ Память народа. Акмалов Гариф Акмалович ]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/8796478/ Дорога памяти. Гариф Акмалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204917/https://1418museum.ru/heroes/8796478/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Краснокамский район, т. 7, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03392-9
* [https://vk.com/wall123604357_791 В контакте. Акмалов Г. А.]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1911 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>pvbqpmuqpfc72qwruqqbyn6knk2xfm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176425</id>
    <revision>
      <id>1300244</id>
      <parentid>1282492</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T19:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4991" sha1="8d3diozxjoilkiw46v5u6ww6lq9ibug" xml:space="preserve">
{{Ук}}
'''Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы''' ({{lang-ru|Акмурзин Хажгали Акмурзаевич}}; [[1902]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның кавалерист-миномётсыһы. Ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/345-akmurzin-khazhgali-akmurzovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хажғәли Аҡмырҙа улы Аҡмырҙин [[1902 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] Тәңгәүер улусы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] Юлдаш ауылында тыуған.

Һуғышҡа тиклем Әбйәлил МТС-ында тракторсы булып эшләй.

[[1941 йыл]]дың июнендә Әбйәлил районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/8797093/ Дорога памяти. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626194128/https://1418museum.ru/heroes/8797093/ |date=2021-06-26 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙылармеец Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның кавалерист-миномётсыһы була.

[[1942 йыл]]дың 5 июненән алып 30 ноябренә саҡлы, [[1943 йыл]]дың 8 авгусынан алып 8 сентәбргә тиклемге арауыҡта күрһәткән батырлыҡтары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының [[1947 йыл]]дың 6 ноябрендә сыҡҡан 223/150-се һанлы бойороғона ярашлы, дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы рядовойы ҡыҙылармеец Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1103405531/ Память народа. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич]&lt;/ref&gt;.

Һуғыштан һуң тыуған [[Әбйәлил районы]]ндағы Молотов исемендәге колхозында (келәт) кладовой мөдире булып эшләй&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.
 

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1947)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Абзелиловский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Әбйәлил районы]] Юлдаш ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/345-akmurzin-khazhgali-akmurzovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1103405531/ Память народа. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/8797093/ Дорога памяти. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626194128/https://1418museum.ru/heroes/8797093/ |date=2021-06-26 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Абзелиловский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>8d3diozxjoilkiw46v5u6ww6lq9ibug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176432</id>
    <revision>
      <id>1300242</id>
      <parentid>1233112</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T19:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4944" sha1="qqh170lh0isn99ic5x6vfynw6rwnrda" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы''' ({{lang-ru|Акубаков Ганафий Закирович}}; [[1910]]-?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалелерия полкы 2-се эскадронының отделение командиры. Сержант.
[[1943 йыл]]дан ― 82-се гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/12-akubakov-akubaev-ganafij-zakirovich?Itemid=105 Шаймуратовцы. Акубаков Ганафий Закирович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәнәфи Закир улы Аҡкөбәков [[1910 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] Ҡауарҙы ауыл Советы) Һабай ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Сержант Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғышҡан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалелерия полкы 2-се эскадронының отделение командиры була.

[[1943 йыл]]дан ― 82-се гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108274660/ Память народа. Акубаков Ганафий Закирович]&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]да күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн:
{{цитата|2-се эскадрондың отделение командиры сержант Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы отделениеһы яуҙа дошмандың 30 һалдатын, ә командир үҙе - өс дошманды юҡ итте. Шуның менән үҙенең оҫта һәм ҡыйыу командир икәнен күрһәтте&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108274660/ Память народа. Акубаков Ганафий Закирович]&lt;/ref&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1942]])
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Гафурийский район, т. 5, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03300-7&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Ғафури районы]] Һабай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 4305.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/12-akubakov-akubaev-ganafij-zakirovich?Itemid=105 Шаймуратовцы. Акубаков Ганафий Закирович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108274660/ Память народа. Акубаков Ганафий Закирович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/8779405/ Дорога памяти. Акубаков Ганафий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203041/https://1418museum.ru/heroes/8779405/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Гафурийский район, т. 5, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03300-7


{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>qqh170lh0isn99ic5x6vfynw6rwnrda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡөбәков Мәһәҙей Аллағол улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176450</id>
    <revision>
      <id>1300247</id>
      <parentid>1230923</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="bfbe01fmlkbtxjetwfpqkn4mhauak5j" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аҡөбәков Мәһәҙей Аллағол улы''' ({{lang-ru|Акубаков Магадий Аллагулович}}; [[1913]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ расчёты командиры. Сержант&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/916-akubakov-magadij-allagulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акубаков Магадий Аллагулович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мәһәҙей Аллағол улы Аҡубаев [[1913 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]]) Йәлембәт ауылында тыуған.

Стәрлебаш районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Сержант Аҡубаев Мәһәҙей Аллағол улы Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғышҡан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалелерия полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ расчёты командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;.

{{цитата|[[1942 йыл]]дың 21 ноябрендә барған алыштарҙа, үҙенең ПТР-ынан ут асып, дошмандың станковый пулемётын ҡырҙы, ә 23 ноябрҙә ҡылыссылар менән һөжүм иткәндә, өс немецты винтовканан атып үлтерҙе.
[[1942 йыл]]дың 6 декабрендә оборонала дошмандың тағы ике һалдатын юҡ итте&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057449/ Память народа. Акубаков Магадий Аллагулович]&lt;/ref&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1942]])&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/26931465/ Дорога памяти. Акубаев Магадий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212015/https://1418museum.ru/heroes/26931465/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Аҡубаев Мәһәҙей Аллағол улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Стерлибашевский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Стәрлебаш районы]] Йәлембәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 4305.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/916-akubakov-magadij-allagulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акубаков Магадий Аллагулович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057449/ Память народа. Акубаков Магадий Аллагулович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/26931465/ Дорога памяти. Акубаков Магадий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212015/https://1418museum.ru/heroes/26931465/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Стерлибашевский район, т. 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03459-3

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>bfbe01fmlkbtxjetwfpqkn4mhauak5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балезин Степан Афанасьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183092</id>
    <revision>
      <id>1300252</id>
      <parentid>1139266</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T22:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9603" sha1="op740a99d00rcvpk7tqv5b2yxvrohsj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Балезин Степан Афанасьевич''' ([[4 ғинуар]] [[1904 йыл]]—[[23 ғинуар]] [[1982 йыл]]) — ғалим-химик, педагог, металдар коррозияһы ингибаторҙарының фәнни мәктәбенә  нигеҙ һалыусы, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1943), профессор (1944)&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Балезин Степан Афанасьевич (1904—1982)&quot;&gt;[http://nec.m-necropol.ru/balezin-sa.html Балезин Степан Афанасьевич (1904—1982)]&lt;/ref&gt;.  [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры,  [[Сталин премияһы]] лауреаты, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Балезин Степан Афанасьевич (1904—1982)&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==
Степан Афанасьевич  Балезин  [[1904 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында  [[Өфө губернаһы]] Володинское ауылында (хәҙер [[Пермь өлкәһе]], [[Чернушка районы]]) тыуа&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич&quot;/&gt;. Ике класлы Бөрө реаль училищеһында уҡый, уны 1916 йылда тамамлай, һуңынан 1924 йылда социаль тәрбиә институтына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич&quot; /&gt;. 1925—1930 йылдарҙа  [[А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институты]]ның тәбиғи фәндәр факультетында уҡый,  физиология кафедраһы аспиранты була&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич&quot; /&gt;. Степан Афанасьевич Ҡыҙыл профессура институтында лекциялар тыңлай һәм бер үк ваҡытта [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда  физик химия курстарын  уҡый. Артабан  Ҡыҙыл профессура институтын тамамлағандан һуң 1932 йылда Л.Я.Карпов исемендәге  Физика-химия ғилми-тикшеренеүҙәр институтында ассистент-аспирант була.  1936 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда  «Исследование каталитического синтеза сахаров из формальдегида» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, һуңғараҡ  «Исследование процесса образования сахаров из формальдегида» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1936 йылда  Степан Афанасьевич [[Һамар дәүләт медицина университеты|Куйбышев медицина институтына]] эшкә китә,  доцент, һуңынан физик һәм коллоид химияһы кафедраһы  мөдире була, физик химия һәм юғары математика курстарында лециялар уҡый.   1938 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем ғалим  [[Мәскәү дәүләт педагогия университеты]]нда эшләй, аналитик һәм органик булмаған химия кафедра менән  етәкселек итә (һуңынан дөйөм һәм аналитик химия кафедраһы тип үҙгәртелә)&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич&quot; /&gt;.

1946 йылда була Балезин Степан Афанасьевич  металдарҙы кислоталар йоғонтоһонан һаҡлаусы ингибаторҙарҙы төҙөүе һәм практикаға индереүе өсөн  [[Сталин премияһы]] лауреаты була.  1944—1948 йылдарҙа профессор КПСС Үҙәк Комитетының  кадрҙар идараһының юғары уҡыу йорттары һәм фәнни учреждениелар бүлеге мөдире урынбаҫары була&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич&quot;&gt;[http://mpgu.su/scientists/balezin-stepan-afanasevich/ Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич]&lt;/ref&gt;.

1965 йылда ғалим-химик С. А. Балезин  металдар коррозияһы ингибаторҙарының  үҙе ойошторған Проблемалы фәнни лабораторияһы менән етәкселек итә.  1967—1970 йылдарҙа — [[Һиндостан]]да мәктәп белеме биреү буйынса ЮНЕСКО-ның  ғилми кәңәшсеһе, унда профессор   математика һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендә мәктәп белеме биреүҙе  реформалауҙа ҙур роль уйнай&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич&quot;/&gt;.

Химия буйынса күп дәреслектәр авторы була, улар араһында: «Руководство к практическим занятиям по неорганической химии»  (1943), «Выдающиеся русские учёные-химики» ( С. Д. Бесков менән авторҙашлыҡта, 1950), «Отчего и как разрушаются металлы» (19??), «Практикум по физической и коллоидной химии» (1980) һәм башҡалар&lt;ref name=&quot;Балезин Степан Афанасьевич (1904—1982)&quot;/&gt;.

Профессор 80 фән докторы һәм кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Балезин Степан Афанасьевич&quot;/&gt;. Ул үҙенең остазы тип  Подольный Исаак Абрамовичты атай&lt;ref&gt;[https://www.krassever.ru/article/pervyy-gonorar-mne-vydali-utoplennikom «Первый гонорар мне выдали «утопленником»]&lt;/ref&gt;.

Степан Афанасьевич Балезин 1982 йылдың 23 ғинуарында вафат була, [[Мәскәү]]ҙә Ваганьково зыяратында ерләнә&lt;ref name=&quot;Балезин Степан Афанасьевич (1904—1982)&quot;/&gt;

== Ҡаҙаныштары ==

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* [[Сталин премияһы]] лауреаты
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.

== Хәтер ==
Ғалим Степан Афанасьевич Балезин хөрмәтенә   [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһында  Балезин урамы атала.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Сталинская премия за выдающиеся изобретения и коренные усовершенствования методов производственной работы (1946)
* Заслуженный деятель науки РСФСР

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* ''Балезин С. А., Бесков С. Д.'' [https://search.rsl.ru/ru/record/01007266251 Выдающиеся русские учёные-химики]  в каталоге РГБ.
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(балезин%20степан%20афанасьевич). Балезин, Степан Афанасьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(балезин%20степан%20афанасьевич). |date=2019-11-26 }}  Библиография в каталоге РГБ.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Химиктар]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1982 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>op740a99d00rcvpk7tqv5b2yxvrohsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афғанстанда һуғыш (2001—2021)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186185</id>
    <revision>
      <id>1300238</id>
      <parentid>1297984</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T18:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182630" sha1="jkobxol2qps04lov2s2ni5pn2i1eg7q" xml:space="preserve">{{Вооружённый конфликт
| конфликт = АҠШ-тың Афғанстанға баҫып инеүе
| часть = терроризмға ҡаршы һуғыш,&lt;br&gt;«Несокрушимая свобода» операцияһы 
| изображение = Collage of the War in Afghanistan (2001-2021).png
| заголовок = '''Өҫтә:''' АҠШ Хәрби-һауа көстәренең Афғанстанды бомбаға тотоуы; АҠШ һалдаттары талибтар менән атыша&lt;br&gt;'''Урта:''' афған һалдаты үҙәнде тикшерә; Британия ғәскәрҙәре ергә төшөргә әҙерләнә; Афған милли армияһы һалдаты HMMWV-ла&lt;br&gt;'''Аҫта:''' «Талибан» көстәре [[Ҡабул]]да патруллек итә; Афған һәм Америка һалдаттары ҡарҙа
| дата = [[7 октябрь]] [[2001]] — [[31 август]] [[2021]] &lt;small&gt;(беренсе этап — [[28 декабрь]] [[2014]])&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|accessdate=2014-12-28|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=2014-12-28}}&lt;/ref&gt;
| место ={{флаг|Афганистан|2013}} Афғанстан Ислам Республикаһы/Афғанстан Ислам әмирлеге
| причина =  *  Афғанстанда Талибандың власҡа килеүе
* терроризм менән көрәш
| итог = Талибандың еңеүе  
| изменения =* Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен сығарыу (2020—2021)
* Талибан хәрәкәте яҡлыларҙың Афғанстандың бөтә территорияһын биләүе.
* Афғанстан президенты Ашраф Ганиҙың отставкаға китеүе һәм ҡасыуы.
* Ҡабулды баҫып алыу (2021).
* Панджшер конфликты (2021).
* [[Афганистан|Афғанстан Ислам әмирлеге]]н иғлан итеү.
| противник1 = '''Һөжүм итеү фазаһында:''' &lt;br&gt;
'''{{Флагификация|США}}'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Великобритания}}&lt;br&gt;
{{Флагификация|Австралия}}&lt;br&gt;
{{Флагификация|Канада}}&lt;br&gt;
{{Флаг|Афганистан|1992}} '''[[Төнбяҡ альянс]]'''
| противник2 = '''Һөжүм итеү фазаһында:'''&lt;br&gt;
{{Флаг|Талибан}} '''Афғанстан Ислам әмирлеге'''&lt;br&gt;{{Флагификация|Аль-Каида}}
| противник3 = '''2001 йылдан һуң:'''&lt;br&gt;
[[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] '''[[НАТО]]'''
{{Tree list}}
* [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]] 
'''[[Халыҡ-ара имелек көстәре|ISAF]]:'''
** {{флагификация|США}}
** {{флагификация|Великобритания}}
** {{флагификация|Франция}}
** {{флагификация|Грузия}}
** {{флагификация|Германия}}
** {{флагификация|Канада}}
** {{флагификация|Италия}}
** {{флагификация|Турция}}
** {{флагификация|Румыния}}
**{{Tree list/final branch}} {{флагификация|Испания}}
{{Tree list/end}}
** ''Халыҡ-ара имелек көстәре һәм башҡалар''  
* {{Флаг|Афганистан|2002}} Афғанстан күсеү дәүләте 
''(2002—2004)''
{{Tree list}}
* {{Флаг|Афганистан|2013}} [[Афғанстан Ислам дәүләте]]:
''(2004—2021) ''
** &lt;small&gt;[[Файл:Afghan National Army emblem.svg|20пкс]] Афғанстан Ҡоаллы көстәре
**{{Tree list/final branch}} [[Файл:Seal of the Afghan National Police (English).svg|20пкс]] Афғанстан Милли полицияһы
&lt;/small&gt;{{Tree list/end}}
* Шәхси хәрби компаниялар&lt;ref&gt;[http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809150959/http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |date=2019-08-09 }}&lt;/ref&gt;
| противник4 = '''2001 йылдан һуң:'''&lt;br&gt;
боевики:
** '''{{Флагификация|Талибан}}'''
** '''{{Флагификация|Аль-Каида}}'''
** {{флагификация|Лашкаре-Тайба}}
** {{флаг|Джаиш-е-Мухаммад}} [[Джаиш-е-Мухаммад]]
** {{флаг|Харакат уль-Муджахидин}} [[Харакат уль-Муджахидин]]
** [[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]]
** [[Файл:Flag of Turkistan Islamic Party.svg|20пкс|border]] Көнсығыш Төркистан Ислам хәрәкәте
** [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|20пкс|border]] Афғанстан Ислам парияһы ''(до 2016)''
** [[Файл:Flag of Lashkar-e-Jhangvi.svg|20пкс]] [[Лашкар-е-Джангви]]&lt;ref&gt;[https://elijah19.wordpress.com/2011/12/09/lashkar-e-jhangvi-inciting-sectarianism-in-afghanistan/ Lashkar-e-Jhangvi: inciting sectarianism in Afghanistan?]&lt;/ref&gt;
** [[Хаккани|Сеть Хаккани]]&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/lib/14213917/ Сеть Хаккани]&lt;/ref&gt;
** Можахеттар&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2007/10/30/world/asia/30afghan.html?n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Pakistan&amp;_r=0 Foreign Fighters of Harsher Bent Bolster Taliban]&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;'''Ярҙам итеүселәр:'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Пакистан}}&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/133036.html Пакистанский премьер признал причастность своей страны к поддержке «Аль-Каиды»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6033383.stm Pakistan's shadowy secret service]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/316024/karzai-wants-action-by-allied-forces-in-pakistan Karzai wants action by allied forces in Pakistan]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E5DA1E30F935A15750C0A96F9C8B63&amp;fta=y U.S. Says Agents Of Pakistan Aid Afghan Taliban]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Иран}}&lt;ref&gt;[http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html Isaf Seizes Iranian Weapons in Nimroz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817192226/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html |date=2021-08-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=35708 Is Iran Supporting the Insurgency in Afghanistan?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |title=Iran still supporting Afghan insurgency-U.S. |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074547/http://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|КНР}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/china-offered-afghan-militants-bounties-to-attack-us-soldiers-reports/a-56103735 |title=&quot;China offered Afghan militants bounties to attack US soldiers: reports&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|КНДР}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/26/afghanistan-war-logs-osama-bin-laden?intcmp=239|title=Afghanistan war logs reveal hand of Osama bin Laden|website=[[TheGuardian.com]]|date=26 July 2010}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(предположительно)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Россия}} &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nationalreview.com/article/450093/qatar-supports-islamists-threatens-american-middle-east-allies |title=&quot;Qatar's Dirty Hands&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии Саудовской Аравии)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/12/06/world/asia/saudi-arabia-afghanistan.html |title=&quot;Saudis Bankroll Taliban, Even as King Officially Supports Afghan Government&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;

| силы1 = [[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] [[Файл:ISAF-Logo.svg|20px]] [[НАТО]] — [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]: 132 457&lt;ref name=&quot;ISAF&quot;&gt;[http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php Troop numbers and contributions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005010058/http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php |date=2013-10-05 }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг США|20px}}: 90 000
* {{Флаг Великобритании|20px}}: 9 500
* {{Флаг Германии|20px}}: 5 350
* {{Флаг Франции|20px}}: 3 935  
{{Флаг США|20px}} силы [[США]], Халыҡ-ара Хәүефһеҙлек көстәрен иҫәпкә алмайынса: 28 300&lt;ref name=&quot;Congressional Research Services Report for Congress - U.S. Forces in Afghanistan - Updated July 15, 2008&quot;&gt;[https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf Congressional Research Services Report for Congress — U.S. Forces in Afghanistan — Updated July 15, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628121513/https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf |date=June 28, 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RS22633 - U.S. Forces in Afghanistan - July 15, 2008&quot;&gt;[http://opencrs.com/document/RS22633 RS22633 — U.S. Forces in Afghanistan — July 15, 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091116125739/http://opencrs.com/document/RS22633 |date=2009-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{флаг|Афганистан|2013}} 300 000&lt;ref name=&quot;данные(2014)&quot;&gt;[http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803073608/http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |date=2016-08-03 }}, VOA, 06.04.2014&lt;/ref&gt;
| силы2 = * {{флаг|Талибан}} [[Талибан]]: 60 000&lt;ref name=&quot;данные(2014)&quot; /&gt;
* {{Флаг|Аль-Каида}} [[Аль-Каида]]: 800&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/10/AR2009111019644.html |title=In Afghanistan, Taliban leaving al-Qaeda behind |publisher=washingtonpost.com |accessdate=2010-02-09 | first=Joshua | last=Partlow | date=2009-11-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;500 Al-Queda members in Pakistan. http://www.cnn.com/2009/CRIME/07/30/robertson.al.qaeda.training/index.html&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|ИГИЛ}} [[ИГИЛ]]: 3 500—4 000&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://undocs.org/2018/705 |title=&quot;S/2018/705 - E - S/2018/705 -Desktop&quot; |publisher=undocs.org| first=Joshua | last=Partlow | date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|border|22px]] [[Исламская партия Афганистана]]: +4 000&lt;ref name=&quot;washingtonpost1&quot; /&gt;
* [[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] [[Исламское движение Узбекистана]]: +10 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|title=Uzbek Fighters in Pakistan Reportedly Return to Afghanistan|publisher=Jamestown.org|date=|accessdate=2008-10-02|deadlink=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HwTe8lWB?url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|archivedate=2013-07-07}}&lt;/ref&gt;
[[Сираджуддину Хаккани]]: 5 000+&lt;ref name=&quot;washingtonpost1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|title=A Sober Assessment of Afghanistan - washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post|Washingtonpost.com]]|date=|accessdate=2008-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDaWSHw?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]]: 40 000—45 000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |title=Taliban Military&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2010-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101214083426/http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |archivedate=2010-12-14 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Кветта Шура]]: 20 000+
| потери1 = '''2001—2021'''
* {{Флаг|Афганистан|2013}} 13 700 һадат һәм полицейский, 16 500 яраланған&lt;ref name=&quot;данные(2021)&quot; /&gt;

[[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]]: 3 482&lt;ref&gt;[http://www.icasualties.org/ Статистика и поимённый список погибших на сайте icasualties.org]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Таблица потерь на заглавной странице сайта, потери с 2001 по 2021 год включительно - 3482 --&gt;—11 834&lt;ref&gt;Валентин Богданов. [https://vesti.ru/article/2583839 Бегство из Афганистана: американцы не стали ждать 11 сентября] // Вести.Ру, 4 июля 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КСИР&quot;&gt;[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2018/11/12/v-ssha-podschitali-poteri-v-irake-i-afganistane.html В США подсчитали потери в Ираке и Афганистане]&lt;/ref&gt; хәрби кеше, 33249 яраланған&lt;ref name=&quot;данные(2021)&quot; /&gt;
| потери2 = '''2001—2021'''
* 20—35 мең үлтерелгән&lt;ref name=&quot;данные(2021)&quot; /&gt;
| потери3 = '''Граждандар араһында юғалтыу:''' 
46 000 кеше&lt;ref&gt;[https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022 &quot;Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022 | Figures | Costs of War&quot;]&lt;/ref&gt;
| общие потери = 100 000 кеше (граждандар араһында юғалтыуҙы иҫәпкә алмайынса)
| примечания = 
}}

''''Ҡыя яҙылыш'''''''Афғанстандағы һуғыш''' (2001 йылдан 2021 йылға тиклем) — Тәүҙә Төньяҡ альянс, аҙаҡ [[Афғанстан]]дың яңы хөкүмәте яҡлы булған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә булышлыҡ итеү көстәре (ISAF) һәм быға тиклем Афғанстандың күпселек өлөшөн контролдә тотҡан «Талибан» ислам ойошмаһы араһындағы асимметрик хәрби конфликт; Афғанстанда 1978 йылдан алып дауам иткән граждандар һуғышы этаптарының береһе.

[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Афғанстанда 2001 йылдың 11 сентябрендәге терактҡа яуап итеп башланған «Ҡаҡшамаҫ азатлыҡ» операцияһы ([[:ru:Операция «Несокрушимая свобода»|операции «Несокрушимая свобода»]]) сиктәрендә һуғыша. Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Афғанстанда [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]]ның 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы һанлы&lt;ref name=&quot;Резолюция 1386 СБ ООН2&quot;&gt;[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf Резолюция 1386 СБ ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407102053/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt; резолюцияһына ярашлы эш итә. [[Америка тарихы]]&lt;nowiki/&gt;нда был иң оҙаҡҡа һуҙылған [[һуғыш]]&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/20/world/asia/20assess.html?_r=0 Risks of Reversing the Afghanistan Surge] // «The New York Times» от 20 июня 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленән коалиция ғәскәрҙәре Афғанстандан яйлап сығарыла башлай&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/22/obama-afghanistan-troop-withdrawal_n_882451.html Obama Announces Afghanistan Troop Withdrawal In Speech To Nation]&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың июлендә илдә именлекте тәьмин итеү урындағы көс структураларына тапшырыла (ошо мәлдән алып коалиция контингенты тик ярҙамсы роль уйнай)&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/638008 НАТО передало контроль над обеспечением безопасности в Афганистане национальным силовым структурам]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/552164 США и НАТО передали полномочия афганским военным]&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың башынан һуғышты АҠШ-тың махсус тәғәйенләнештәге частары («Азатлыҡ һаҡсыһы» операцияһы («[[:ru:Операция «Страж свободы»|Страж свободы]]»)) һәм Афғанстандың именлек көстәре [[НАТО]] илдәре кәңәшселәре («Ныҡлы ярҙам» операцияһы («[[:ru:Операция «Решительная поддержка»|Решительная поддержка]]»)) ярҙамында алып бара.

Көнбайыш альянс ғәскәрҙәрен ашығыс рәүештә сығарыу талибтарҙың экспансияһы шарттарында 2021 йылдың 31 авгусына ҡарай төндә тамамлана.

== Тарихы ==
1996 йылдан баш ҡала һәм Афғанстан территорияһының күп өлөшөн илдең төньяғын контролдә тотҡан Төньяҡ альянс менән һуғыш алып барған талибандар контролдә тота. Шул саҡта уҡ АҠШ властары эҙләгән [[Терроризм|террорсы]] Усама бен Ладен Афғанстанда һыйыныу ала&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1554000/1554926.stm США отвергают решение о бин Ладене]&lt;/ref&gt;. 1998 йылда [[Кения]] менән [[Танзания]]ла Америка илселектәрендәге шартлатыуҙарҙан һуң да талибтар уны биреүҙән баш тарта. 2001 йылдың 11 сентябрендәге теракттарҙан һуң Америка Ҡушма Штаттары президенты [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] талибтарға ультиматум ҡуя: ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бен Ладенды, шулай уҡ «[[Әл-Ҡаидә]]»ның барлыҡ етәкселеген Америка хөкөмөнә бирергә. 21 сентябрҙә талибтар, АҠШ-тың был ойошманың Нью-Йорк һәм Вашингтондағы һөжүмдәрҙә ҡатнашыуы тураһында етерлек дәлилдәр килтермәүен белдереп, баш тарта.

2001 йылдың 22 сентябрендә Афғанстан Ислам әмирлеген таныған өс дәүләттең икәүһе ([[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) Афғанстан менән [[Дипломатия|дипломатик мөнәсәбәттәр]]ҙе өҙә. Афғанстандың үҙенән Иранға һәм [[Пакистан]]&lt;nowiki/&gt;ғаҡасаҡтар күпләп ағыла.

== Һуғыш маҡсаттары ==
АҠШ-тың рәсми рәүештә иғлан ителгән маҡсаттары&lt;ref&gt;[http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm War in Afganistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929164228/http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm |date=2008-09-29 }}&lt;/ref&gt;:

* талибтар режимын ҡолатыу,
* Афғанистан территорияһын талибтар йоғонтоһонан азат итеү,
* [[Әл-Ҡаидә|Әл-Ҡәидә]] ағзаларын ҡулға алыу һәм [[суд]]&lt;nowiki/&gt;ҡа биреү.

== Һуғыш барышы ==

=== 2001 йыл: һуғыш башланыуы ===
[[Файл:US_forces_Operation_Enduring_Freedom.jpg|слева|мини|Американың махсус тәғәйенләнештәге көстәре Төньяҡ альянс мөжәһиттәре менән. 12 ноябрь, 2001 йыл]]
[[Файл:Strikes_on_Tora_Bora.png|мини|Тора-Бораға авиация һөжүме. 2001 йылдың аҙағы]]
Талибан хәрәкәтенә ҡаршы хәрби операция 2001 йылдың 7 октябрендә кис башлана. Беренсе һөжүм яһауҙа 40 хәрби самолёт ҡатнаша; Америка һәм Британия караптарынан 50-гә яҡын ҡанатлы ракета атыла.

Беренсе айҙа һуғыш АҠШ-тың Талибан хәрәкәтенең хәрби объекттарына һауа һөжүме менән сикләнә. Талибтарҙың һауа һөжүменә оборона системаһы шунда уҡ тиерлек сафтан сығарыла; барлыҡ [[авиация]]һы аэродромдарҙа юҡ ителә. Талибтар бер нисә вертолетты һәм тиҫтәләгән дошман һалдатын юҡ итеү тураһында хәбәр итә, быны раҫлау өсөн вертолет ултырыу механизмын [[видео]]ға төшөрөп күрһәтә. Уларҙың белдереүе АҠШ-тың Үҙәк командованиеһы тарафынан кире ҡағыла; уның версияһы буйынса, CH-47 вертолеты ултырыу механизмын ҡаршылыҡ менән бәрелешкәндә юғалта&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/taliban/taliban.html Валерий Романенко. Воздушная война против талибов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/us/us.html Потери и летные происшествия авиации США]&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, хәрби хәрәкәттәр барышы тураһында бөтә [[мәғлүмәт]] америка һәм британия рәсми сығанаҡтарынан, йә Катар телеканалы «[[Әл-Жәзирә]]»нән килә. «Әл-Жәзирә» телеканалы [[Журналистика|журналист]]арына Афғанстанда эшләргә талибтар рөхсәт бирә.

Һауа һуғышын алып барыуҙа төп ролде &lt;span about=&quot;#mwt173&quot; class=&quot;nowrap&quot; data-cx=&quot;[{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;partial&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;targetExists&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;amp;quot;:[],&amp;amp;quot;optionalTargetParams&amp;amp;quot;:[]}]&quot; data-mw=&quot;{&amp;amp;quot;parts&amp;amp;quot;:[{&amp;amp;quot;template&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;target&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;S&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;href&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;./Ҡалып:S&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;params&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;1&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;B-1B&amp;amp;quot;}},&amp;amp;quot;i&amp;amp;quot;:0}}]}&quot; data-ve-no-generated-contents=&quot;true&quot; id=&quot;mwsQ&quot; typeof=&quot;mw:Transclusion&quot;&gt;B-1B&lt;/span&gt; Lancer, B-2 Spirit, B-52 Stratofortress стратегик бомбардировщиктары уйнай. Һөжүмдәрҙең күбеһе юғары аныҡлыҡтағы лазер йәки спутник йүнәлтмәһе булған боеприпастар менән башҡарыла, шулай ҙа тыныс халыҡтың үлеменә килтергән хәлдәр ҙә була. Үтә ауыр авиация бомбалары — «Дэйзикаттер» ҡулланыла. Шул мәл өсөн ул донъялағы иң ҡеүәтле [[Ядро ҡоралы|ядро]]һыҙ ҡорал була. Хәрби операция менән бер рәттән гуманитар ярҙам күрһәтелә. С-17 хәрби-транспорт самолеттары ил өҫтөнә [[аҙыҡ-түлек]] һәм дарыу пакеттарын ташлай.

Талибандың хәрби мөмкинлектәре бер ай бомбаға тотҡандан һуң кәмей. Ул үҙенең авиацияһын юғалта, тыл тәьминәте линиялары боҙола.

2001 йылдың 9 ноябрендә Төньяҡ альянс һөжүм үткәрә, ул һауа кампанияһы башланғандан алып беренсе етди операция була. [[Мазари-Шәриф]]&lt;ref&gt;[http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 Северный альянс взял Мазари-Шариф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509040944/http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 |date=2008-05-09 }}&lt;/ref&gt; ҡалаһын ала. Шул уҡ ваҡытта ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтатҡан байтаҡ талиб үлтерелә, ә ҡала талауға дусар ителә. Мазари-Шәрифте юғалтыу Талибанға етди зыян килтерә. Уны хуплаусы күп кенә ялан командирҙары беренсе еңелеүҙән һуң уҡ Төньяҡ альянс яғына күсә.

13 ноябрҙә талибтар 1996 йылдан бирле үҙ ҡулы аҫтында булған Ҡабулды һуғышһыҙ ҡалдыра&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080509173108/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&amp;id=25662 Войска Северного альянса вошли в Кабул]&lt;/ref&gt;. Бер нисә көндән улар Афғанстандың көньяҡ өлөшөн, ә төньяҡтағы [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ ҡалаһын]] ғына контролдә тота. Ҡондоҙҙо ҡамау 16 ноябрҙән 25 ноябргә тиклем дауам итә һәм ҡаланы тотоп торған талибан көстәренең бирелеүе менән тамамлана&lt;ref&gt;[http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html Северный Альянс взял Кундуз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508162936/http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html |date=2008-05-08 }}&lt;/ref&gt;. Тотҡондарҙы Калайи-Джанги ҡәлғәһенә урынлаштыралар, әммә улар баш күтәрә. Уны Төньяҡ альянс америка махсус тәғәйенләнештәге көстәре һәм авиацияһы ярҙамында бер аҙнанан һуң ғына баҫтыра. Баш күтәреүселәрҙән бер нисә тиҫтә кеше иҫән ҡала. Калайи-Джангиҙағы һуғыштар барышында АҠШ-тың хәрби көстәре беренсе тапҡыр раҫланған юғалтыу кисерә — [[Үҙәк разведка идаралығы]] [[офицер]]ы Джонни «Майк» Спаннды үлтерелә.

Ноябрь аҙағына талибтар контроле аҫтында бер генә ҙур ҡала — Талибан хәрәкәте бишеге — [[Ҡандағар]] ҡала. Бында шулай уҡ хәрәкәт башлығы мулла Ғүмәр ҙә була. 25 ноябрҙә Афғанстанға АҠШ-тың тәүге ҙур хәрби контингенты килә. 1000-гә яҡын диңгеҙ пехотасыһы вертолет менән [[Ғәрәбстан диңгеҙе]]ндәге караптарҙан Ҡандағарҙан көньяҡтараҡ урынлашҡан районға төшөрөлә. Унда улар Кэмп-Рино(''Camp Rhino'') оператив базаһын булдыра. Икенсе көндө лагерға табан талибтарҙың ҙур булмаған бронемашина колоннаһы сыға, уны AH-1W вертолеттары юҡ итә. Диңгеҙ пехотаһы ер өҫтөндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмаһа ла, ҡамауҙа ҡалған Ҡандағарҙа талибтарҙың хәле әкренләп насарлана, һәм 7 декабрҙә ҡала бирелә. Боевиктарҙың бер өлөшө күрше Пакистанға ҡаса, бер өлөшө тауҙарға (шул иҫәптән Ғүмәр муллаһы ла) китә, ҡалғандары Төньяҡ альянсҡа әсирлеккә төшә. Ҡандағарҙы алыу менән хәрби хәрәкәттәрҙең төп этабы тамамлана.

Америка командованиеһының иғтибары хәҙер Афғанстандың көньяҡ-көнсығышындағы Тора-Бора таулы районына йүнәлә. Бында [[Афған һуғышы|совет-афған һуғышы]] йылдарынан алып ҙур мәмерйә комплексы урынлашҡан була, унда, разведка мәғлүмәттәре буйынса, Усама бен Ладен йәшеренә. Тора-Бора янындағы алыш 12 декабрҙән 17 декабргә тиклем дауам итә. Комплексҡа урындағы ҡораллы отрядтар АҠШ авиацияһы ярҙамында һөжүм итә. Мәмерйәне алғандан һуң, уны ентекле ҡарап сығалар. Асыҡланыуынса, бин Ладен алыш алдынан уҡ унан ҡасып өлгөрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының һәм Бөйөк Британияның ике ай ярым дауам иткән хәрби операцияһы уңышлы тамамлана. Талибан хәрәкәте властан ситләтелә һәм һуғышҡа һәләтен юғалта тиерлек. Хәмид Карзай ил башлығы итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдың декабрендә Афғанстандың күсеү хакимиәте башлығы һәм 2002 йылдың июнендә Лойя джиргала ваҡытлыса президент тарафынан тәғәйенләнә. (Лойя джирга — бөтә афған аҡһаҡалдар советы (вәкилдәр), көрсөк шарттарын хәл итеү өсөн этно-ҡәбилә төркөмдәренән һайлана). Афғанстанда хәүефһеҙлекте һаҡлау өсөн НАТО-ның ISAF тип аталған хәрби миссияһы урынлаштырыла (ISAF — БМО Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге резолюцияһы менән булдырылған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре). Башта уның яуаплылыҡ зонаһы тик [[Ҡабул]]ға ғына ҡағыла.

=== 2002: «Анаконда» операцияһы ===
[[Файл:Anaconda-helicopter.jpg|мини|200x200пкс|АҠШ-тың 101-се һауа-десант дивизияһы һалдаттары Шаһи Кот үҙәненә CH-47 вертолетынан ергә төшә. Март, 2002 йыл.]]
Талибан режимы ҡолатылғандан һуң, Афғанстанда беренсе йыл тыныс ҡына үтә. Берҙән-бер иғтибарға лайыҡ хәрби ваҡиға булып Шахи-Кот үҙәне янындағы алыш (Гардез районы) тора, талибтар Ҡабулдан һәм Тора-Боранан бында сигенгән була. 2002 йылдың мартында халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре үҙәндә «Анаконда» операцияһын үткәрә. Талибан ҡаршылығы көтөлгәндән күпкә көслөрәк була, һәм операция, һуғыш башланғандан алып, иң ҙур алышҡа әүерелә. Коалиция ғәскәрҙәре үҙәнде баҫып алғандан һуң, боевиктарҙың иҫән ҡалған отрядтары илдең көньяғындағы таулы райондарҙа урынлаша йәки Пакистанға сығып китә.
[[Файл:Canadian_soldiers_afghanistan.jpg|слева|мини|Канада һалдаттары операцияла. Июль, 2002 йыл]]
Яҙ һәм йәй дауамында америка ғәскәрҙәре һәм ISAF көстәре көньяҡта операцияларҙы дауам итә. Дошмандар бөтөнләй осрамай. Талибтарҙың хәрби акциялары сит ил ғәскәрҙәренең базаларын һәм конвойҙарын һирәкләп утҡа тотоу менән сикләнә. Был осорҙа хәлдең тотороҡланыуын ИСАФ-тың сағыштырмаса ҙур булмаған юғалтыуҙары дәлилләй — 2002 йылдың апреленән декабренә тиклем Афғанстанда 32 хәрби һәләк була&lt;ref name=&quot;autogenerated32&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министры И. С. Иванов 2002 йылдың мартында былай тип билдәләй: «Бөгөн Афғанстанда бергәләп башҡарылған эш беҙҙең мәнфәғәттәргә яуап бирмәйме ни? Беҙ һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара берләшмәне, Афғанстан биләмәһенән хәүеф янай, тип иҫкәрткәйнекме ни… [[терроризм]], дини экстремизм, наркобизнес хәүефе. Былар барыһы ла бар ине»&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/bl.nsf/218603db65cac2d343256ac50038d63e/d14bcb586f19148443256b800030c206?Стенограмма выступления Министра иностранных дел России И. С. Иванова в программе Ю. Семёнова «Народ и Власть» радиостанции «Маяк» 16 марта 2002 года] // официальный сайт Министерства иностранных дел РФ&lt;/ref&gt;.

=== 2003—2005: партизан һуғышы ===
&quot;Анаконда&quot;нан һуң халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре менән бәрелешмәгәс, Талибан әкренләп көс туплай башлай. 1980 йылдарҙа совет ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан ҡораллы оппозиция кеүек үк, талибтар Афғанистан — Пакистан сигендәге «ҡәбиләләр зонаһын» тыл базаһы сифатында файҙалана. Был районды Пакистан властары контролдә тотмай (контроль урынлаштырырға маташыу 2004 йылда хөкүмәт армияһы менән ҡәбилә ополчениеһы араһындағы ҡораллы конфликтҡа килтерә, ул ике йыл дауам итә). Урын күнекмә лагерҙарын ойоштороу һәм [[мәҙрәсә]] уҡыусылары иҫәбенән тулыландырыу өсөн бик ҡулай була. 2001 йылдың көҙгө кампанияһында зыян күргән командование сылбыры тергеҙелә, биш оператив зона ойошторола, уларҙың һәр береһе өсөн айырым бер ялан командиры яуап бирә&lt;ref&gt;[http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html Scott Baldauf, Owais Tohid. Taliban appears to be regrouped and well-funded]&lt;/ref&gt;.

2003—2004 йылдарҙа Талибан көс туплай, Афғанстандың көньяҡ райондарында хәрби хәрәкәттәрҙе аҡрынлап көсәйтә бара. Көстө тергеҙеүҙең тәүге дәлилдәренең береһе булып 2003 йылдың 27 ғинуарында Америка ғәскәрҙәре үткәргән «Мангуст» операцияһы тора, унда Талибандың һәм «Хизб-и-Ислами»ҙың 18 боевигы юҡ ителә. Был һуғыш &quot;Анаконда&quot;нан һуң иң ҙур алыш тип иҫәпләнә. Бөтә ҡалаларҙа ла [[Терроризм|террористик акциялар]] башлана:

* Мәҫәлән, 7 июндә Ҡабулда террорист-үлемсе (''смертник'') мина һалынған машинала немец хәрбиҙәре ултырған автобусты бәрҙерә, 4 немец һалдаты һәм тыныс халыҡтан 1 афған кешеһе һәләк була.

2003 йылдың көҙөнә талибандар илдең көньяҡ райондарында шул тиклем нығына, хатта Пактика, Пактия, Нангархар һәм Кунар провинцияларында үҙҙәренең «күләгәле» губернаторҙарын тәғәйенләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.podrobnosti.ua/society/2003/10/31/85434.html Афганистан. Жаркое лето 2004-го]&lt;/ref&gt;. Партизан һуғышының көсәйеүе лә иғтибарҙан ситтә ҡалмай: октябрҙә БМО-ның Именлек Советы ISAF-тың яуаплылыҡ өлкәһен Ҡабулдан ситтә киңәйтеүен хуплай. Хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙемләшеүенә ҡарамаҫтан, Афғанстанды иҡтисади һәм сәйәси тергеҙелеү дауам итә. 2004 йылдың ғинуарында Лойя Джиргала яңы [[конституция]] ҡабул ителә, ә 9 октябрҙә ил тарихында тәүге президент һайлауҙары үтә. Унда Хәмид Карзай еңеп сыға һәм [[президент]] итеп һайлана.

2005 йылда яңы көс ҡулланыу эскалацияһы менән билдәләнә. Дөйөм алғанда, Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә бер йыл эсендә 1500 кеше һәләк була, был талибтар режимы ҡолатылғандан һуң иң ҙур һан&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060120175425/http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=3262&amp;StartRow=1&amp;ListRows=10&amp;appendURL=&amp;Orderby=D.DateLastUpdated&amp;ProgramID=39&amp;from_page=index.cfm Joseph Button. Increased Security Amidst a Mounting Insurgency: A close look at the Afghan security paradox]&lt;/ref&gt;.

Америка контингентының һәм ISAF көстәренең юғалтыуҙары арта. Июндә АҠШ-тың MH-47 вертолеты бәреп төшөрөлә, махсус тәғәйенләнештәге частарҙың 16 хәрби хеҙмәткәре һәләк була. Был — һуғыш башланғандан алып бер тапҡыр иң ҙур юғалтыу. Август айында вертолет һәләкәтендә 17 испан һалдаты һәләк була. Шартлатҡыс ҡулайламалар ярҙамында һөжүмдәр һаны арта. Шуға ҡарамаҫтан, сентябрҙә Карзай хөкүмәте парламентҡа һайлауҙарҙы уңышлы ойоштора һәм үткәреүгә өлгәшә.

=== 2006: Көньяҡ Афғанстанда НАТО ===
2006 йылдың ғинуарынан Афғанстандың көньяғында ISAF ғәскәрҙәрен урынлаштырыу башлана. Төркөмдөң нигеҙен [[Канада]], [[Нидерланд|Голландия]] һәм башҡа контингенттар менән көсәйтелгән [[Бөйөк Британия|Британия]]ның 16-сы һауа штурмлау бригадаһы тәшкил итә.

Май уртаһында ISAF ғәскәрҙәре Гильменд, Забуль, Ҡандағар, Пактика, Урузган провинцияларында «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») операцияһын башлай. Операцияла халыҡ-ара ғәскәрҙәрҙең 11 меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәре ҡатнаша. Был райондарҙа нығынып өлгөргән талибтар етди ҡаршылыҡ күрһәтә. Операция июлдә тамамлана.

1 августа НАТО АҠШ-тан илдең көньяғында халыҡ-ара көстәр менән етәкселек итеүҙе ҡабул итә. Билдәләнеүенсә, ойошманың 57 йыл эшләү дәүерендә был миссия иң хәүефлеһе була&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2006/08/01/nato/ Войска НАТО сменили солдат США в южном Афганистане] // LENTA.RU от 1 августа 2006&lt;/ref&gt;.

Сентябрҙә «Медуза», һуңынан — «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») (2006 йылдың сентябре — 2007 йылдың ғинуары) операцияһы үткәрелә. Хәрби хәрәкәттәр бик көсөргәнешле була.

Халыҡ-ара коалиция көстәренең Афғанстандың көньяғындағы һөжүм һөҙөмтәләре бер төрлө генә булмай. Мәҫәлән, «Тауҙа ынтылыш» ваҡытында 1100 талибты юҡ итеү тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2007/03/mil-070306-voa02.htm NATO Launches Major New Offensive in Southern Afghanistan]&lt;/ref&gt;. «Медуза» ваҡытында тағы ла 500-гә яҡын кеше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|title=Canadian troops shut down bomb-making facility|access-date=2008-10-08|archive-date=2009-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories |date=2009-02-15 }}&lt;/ref&gt;. Әммә тулы уңышҡа өлгәшә алмайҙар, халыҡ-ара коалиция юғалтыуҙары ла ҙур булып сыға.

Бер юлы иң ҙур юғалтыу — 2 сентябрҙә Британияның Nimrod разведка самолеты һәләкәте. Унда 14 кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/uk/newsid_5311000/5311364.stm Афганистан может стоить Британии ещё дороже]&lt;/ref&gt;. Коалицияның юғалтыуҙары хәрби хәрәкәттәрҙең көсөргәнешле булыуын иҫбатлай — 2006 йылдың ғинуарынан декабренә тиклем 191 хәрби һәләк була (2004—2005 йылдарҙағы кеүек үк һәм 2001—2003 йылдарға ҡарағанда күберәк)&lt;ref name=&quot;autogenerated33&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2007: Альянстың һөжүме ===
2007 йылда Афғанстандың көньяғында хәрби хәрәкәттәр дауам итә. Гильменд провинцияһында талибтар ҙа, НАТО көстәре лә ҙур әүҙемлек күрһәтә. 2006 йылдың көҙөндә инглиз ғәскәрҙәре Гильменд округының үҙәге Муса-Кала ҡалаһынан китә һәм идараны урындағы аҡһаҡалдарға тапшыра. Талибтар, бының менән файҙаланып , 2007 йылдың февралендә ҡаланы баҫып ала һәм был уларҙың һуғыш башланғандан алып иң ҙур уңышы була. Муса-Калала [[шәриғәт]] закондары индерелә, [[мәктәп]]тәр ябыла, ә урындағы халыҡты ҙур [[һалым]] түләргә мәжбүр итәләр&lt;ref&gt;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72979 AFGHANISTAN: Taliban impose rule, hefty taxes in Musa Qala District] — IRIN, 27 июня 2007&lt;/ref&gt;. Талибтарға яуап итеп, НАТО ғәскәрҙәре провинцияла «Ахиллес» (март-май) һәм «Ластай Куланг» (май-июнь) операциялары үткәрә. 12 майҙа көньяҡта Талибан көстәре менән командалыҡ иткән билдәле ялан командиры Дадулланы үлтереү халыҡ-ара коалицияның ҙур уңышы була. Әммә Муса-Кала талибтар ҡулында була, ләкин декабрҙәге өс көнлөк алыш һөҙөмтәһендә генә ҡаланан ҡыуыла. Был яңы афған армияһы ҡатнашлығындағы беренсе операция була.
[[Файл:M777_Howitzer_Helmand_April2007.JPEG|слева|мини|Канада артиллерияһы Гильмендта. Апрель, 2007 йыл]]
Афғанстандың башҡа райондарында хәл тынысыраҡ булһа ла, октябрҙә һәм ноябрҙә илдең төньяғында талибтарға ҡаршы тәүге ҙур һөжүм яһала. «Харекате Йоло» исеме аҫтындағы ике этаплы операцияла немец, норвег һәм афған подразделениелары ҡатнаша.

Хәрби хәрәкәттәр барышында ISAF көстәре граждандар объекттарына бер нисә тапҡыр һөжүм итә, был тыныс кешеләрҙең һәләк булыуына килтерә. Мәҫәлән, 2007 йылдың 4 мартында Шинвар (Нангархар) округында, Америка Ҡушма Штаттарының диңгеҙ пехотаһы махсус подразделениеһына үлемсе-террорсы менән һөжүм итә һәм тәртипһеҙ ут аса. 20-гә яҡын тыныс афғанлы уның ҡорбаны була&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/8235.html В Джелалабаде силы НАТО при перестрелке убили 16 мирных жителей] — Афганистан. Ру, 4 марта 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armytimes.com/news/2007/05/marine_marsoc_jones_070516/ Trista Talton. Congressman tells Army: Stop MarSOC comments]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} — Army Times, 18 мая 2007&lt;/ref&gt;. 2007 йылдың 2 авгусында Багран (Гильменд) округында ике ялан командирына ҡаршы авиаудар йүнәлтелә. Урында йәшәүселәр әйтеүенсә, 200—300 кеше һәләк була һәм яралана&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090215062903/http://www.france24.com/france24Public/en/news/asia-pacific/20070803-Afghanistan-NATO-raid-investigation-bombing-Taliban-civils.php Afghans check reports of civilian deaths from bombings] — France 24, 3 августа 2007&lt;/ref&gt;.

=== 2008: Вазирстан талибтарының контрһөжүме ===
2008 йылда Афғанстанда дөйөм хәл бер төрлө генә булмай. Талибтар яйлап аяҡҡа баҫа һәм көс туплай. Был ваҡытҡа талибандар Афғанстан менән сиктәш Пакистандың [[Вазирстан]] провинцияһында үҙ позицияларын нығыта. Унда урындағы халыҡ ярҙамы менән һыйыныу урындары, күнекмә лагерҙары һәм тыл инфраструктураһы булдырыла.

Февралдә Талибан НАТО-ны тәьмин иткән Пакистан йүнәлешенә һөжүмдәр башлай. Был юлдан Афғанстандағы контингент өсөн кәрәк-яраҡтарҙың 80 проценты килтерелә. Талибтарҙың хәрби һәм транспорт конвойҙарына өҙлөкһөҙ һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә НАТО [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;гә РФ территорияһы аша һауа коридорын биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итергә мәжбүр була, сөнки һауанан тәьмин итеү ҡоро ер транспортына ҡарағанда ҡиммәтерәк.

Талибтарҙың яҙғы һөжүменең маҡсаты — Пакистан менән сиктәш, ҙур булмаған Гармсер өйәҙе, ул стратегик яҡтан мөһим урынды биләй. Улар өсөн был өйәҙ тәү сиратта Пакистан сигенә яҡын һәм барып етеүе ауыр булған ерҙә урынлашҡаны өсөн кәрәк. Яңы боевиктарҙы, боеприпастарҙы, ҡоралдарҙы ташырға мөмкин булған артылыш лагеры күҙлегенән ҡарағанда, был талибтар өсөн бик уңайлы урын була.

Һөҙөмтәлә, апрель-май айҙарында Гармсер өйәҙендә НАТО контингенты, Афған милли армияһы һәм талибтар араһында етди хәрби хәрәкәттәр була. Талибтарҙың Мусакал ҡалаһына һөжүм итеүе һәм өйәҙҙә нығыныуы менән тамамлана. Унда 350 кеше һәләк булды.

27 апрелдә Ҡабулда Афғанстан президенты Хәмид Карзайға һөжүм ойошторола — талибтар парады ваҡытында автоматтарҙан һәм гранатомёттарҙан ут аса&lt;ref&gt;[http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ Пакистан отверг обвинения в причастности к покушению на Карзая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009222040/http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ |date=2013-10-09 }} // LENTA.RU от 27 июня 2008&lt;/ref&gt;.

1 майҙа НАТО командованиеһы өйәҙ тулыһынса талибандарҙан таҙартылды, тип хәбәр итә. Был сағыштырмаса тынлыҡ ике аҙна дауам итә, шунан талибтарҙың көстәре өйәҙгә йәнә килеп инә һәм НАТО көстәренә ҡаршы партизандар хәрәкәте ойоштора. 14 майға уларҙың һаны 500-гә яҡын боевик, ә 24 майға 1000 кеше тәшкил итә. Афғанстан оборона министрлығы һәм НАТО төбәктә талибандар булыуы тураһында мәғлүмәтте быға тиклем инҡар итә. Шулай итеп, хәрби операцияны Гармсерҙа дауам итергә мәжбүр булалар.

Талиптар совет ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡулланған тактиканы ҡуллана: улар халыҡты эвакуациялай, төп көстәрҙе Пакистанға сығара, дошманды утҡа тотоусы бәләкәй генә отрядтар ҡалдыра. НАТО көстәре төбәкте баҫып алғандан һуң һәм тынысланғандан һуң, талибтар Пакистан сигендә көстәрҙе яңынан төркөмләй, боеприпастарҙы, аҙыҡ-түлекте тулыландыра һәм өйәҙгә үтеп инә.

Коалиция көстәренең үҙ-ара аңлашып эш итеүенә АҠШ, БМО, АҠШ-тың союздаш коалиция көстәре араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар ҡатмарлаштыра. Быларҙың барыһы ла оператив хәрәкәттә сағылыш таба. Бынан тыш, коалицияның бөтә ғәскәрҙәре менән етәкселек итеү буйынса фекер айырымлыҡтары була (ул йә американдарға, йә британдарға күсә). 2008 йылда инглиздәр һәм голландтар бөтә Афғанстан төбәгендә Америка командованиеһына бирергә ризалаша.

Июлдә талибтар Ҡандағарҙағы төрмәгә һөжүм итә һәм 1000-дән ашыу тотҡондо, шул иҫәптән ҡулға алынған Талибан ағзаларын азат итә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/14jun2008/kand.html Талибы взорвали тюрьму в Кандагаре — бежали более тысячи заключённых]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 8 — 19 авгусында Узбин үҙәнендә, Ҡабулдан көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, талибандар ISAF патруленә һөжүм итә, ә алға сыҡҡан француз взводы ҡамауҙа ҡала. Алыш барышында француздар 10 [[һалдат]]ын юғалта, 18-е яралана&lt;ref&gt;Евгений Гройсман, Сергей Козлов. [http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php Специальные операции: Засада у кишлака Спур Кундай: горькие уроки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127072445/http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php |date=2012-01-27 }} // «Братишка», декабрь 2008&lt;/ref&gt;.

Дөйөм алғанда, 2008 йылда талибтар, ҙур хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан ситләшеп, партизандар һуғышы һәм ваҡ-төйәк бәрелештәр тактикаһын файҙалана. Патрулдәргә, конвойға, блокпостарға һөжүм итеү, юлдарҙы миналау һиҙелерлек йышая. НАТО «көс демократияһы» сәйәсәтен дауам итә. Урындағы халыҡ араһында уның төбәктә булыуына ҡарата ризаһыҙлыҡ арта. Быға күбеһенсә талибтарҙың [[пропаганда]] алып барыуы сәбәпсе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|title=Чёрные знамена Хорасана — как результат политики НАТО в Афганистане|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218052209/http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|archivedate=2010-12-18|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Up-armored_excavator_in_Afghanistan.jpg|мини|«Диңгеҙ бал ҡорттары» һаҡ диуары төҙөй. 2009 йылдың 25 ғинуары]]

=== 2009 йыл ===
[[2009 йыл]]дың [[Август|авгусында]] ИСАФ-тың немец контингенты частары афған именлеге көстәре менән берлектә Чахар-Дара өйәҙендә ҙур һөжүм башлай. Талибтарҙы төбәктән ҡыуып сығаралар һәм уларҙың төп терәк пунктын баҫып алалар. Шуға ҡарамаҫтан, операция көтөлгән һөҙөмтәләр килтермәй, сөнки күпмелер ваҡыт үткәс, талибтар ҡабаттан Чахар Дараға ҡайта. Бынан һуң өйәҙ территорияһында алғы пост төҙөлә. Блок-постты ҡороу барышында хәрбиҙәр һәм боевиктар араһында йыш ҡына атыштар була.

Октябрҙә талибтар Пакистан сигендәге Нуристан провинцияһында ҙур булмаған Америка заставаһына һөжүм итә. Төнгө атышта Америка Ҡушма Штаттарының 8 хәрби хеҙмәткәре үлтерелә, һуңынан американдар базаны ҡалдырып китә. Шул ваҡыттан алып Нуристан провинцияһында сит ил хәрбиҙәре булмай&lt;ref name=&quot;rian.ru2&quot;&gt;{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;. Провинцияны тулыһынса контролдә тотоу өсөн бөтә вәкәләттәр афған көстәренә бирелә.

=== 2010 йыл ===
[[Файл:ANA_humvee_in_2009_cropped.jpg|слева|мини|Афған милли армияһының «Хамви»һы]]
12 февралдә Афғанстандың көньяғындағы Гильменд провинцияһында «Моштарак» хәрби операцияһы башлана. Унда америка, британ һәм афған хәрбиҙәре ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2010/02/08/n_1454559.shtml «Британцы готовятся к крупнейшему наступлению в Афганистане»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/12/world/asia/12afghan.html Afghans Try to Reassure Tribal Elders on Offensive]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Операция һөҙөмтәһендә талибтар Марджа районынан сығарыла. АҠШ хәрбиҙәре операцияны уңышлы тип атай. [[Март]] айында [[Ҡандағар]] тирәһендә яңы операция башлана.

ISAF ғәскәрҙәренең хәрәкәтенә ҡарамаҫтан, талибтарҙың партизан һуғышы элеккесә ил территорияһының күпселек өлөшөндә дауам итә. Талибтар эре бәрелештәргә инмәй. «Бәләкәй һуғыш» һәм «мина һуғышы» тактикаһын ҡулланыуҙы дауам итә. Сит ил контингентының күпселек хәрби хеҙмәткәрҙәре юлдарҙа һалынған миналарҙан һәләк була.

2010 йылдың 2 апрелендә илдең төньяғындағы Ҡондоҙ провинцияһының Чахар Дара өйәҙендә бундесвер һалдаттары 200 талибан боевигы менән ҙур бәрелешкә инә. Һөҙөмтәлә бундесверҙың 3 һалдаты һәләк була, 8-е ауыр яралана&lt;ref&gt;{{cite web|date=2010-04-14|url=https://lenta.ru/news/2010/04/14/pzh/|title=ФРГ направляет в Афганистан две САУ PzH 2000|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13}}&lt;/ref&gt;. Яуап итеп, немец һәм афған көстәре 13 апрелдә Баглан-и-Маркази өйәҙендә яңынан операция башлай&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/17162.html Афганистан. Ру — В результате операции в Баглане убиты свыше 20 боевиков]&lt;/ref&gt;.

26 майҙа Афғанстандың төньяҡ-көнсығышында, Нуристан провинцияһында. 300-ҙән ашыу кешенән торған Пакистан талибан отряды Пакистан территорияһынан Камдеш һәм Барги Матал райондарына баҫып инә. НАТО көстәре сыҡҡандан һуң, провинция афған полицияһы контроле аҫтында була. Талибтарҙың күп булыуы һәм өҫтәмә көстәрҙең булмауы сәбәпле, афған полиция хеҙмәткәрҙәре 30 майҙа Барги Матал өйәҙенән сигенә. Өйәҙ тулыһынса тиерлек талибтар ҡулы аҫтында ҡала. Барга Маталдың административ биналары өҫтөндә талибтарҙың ҡара һәм йәшел [[флаг]]&lt;nowiki/&gt;тары күтәрелә&lt;ref name=&quot;rian.ru3&quot;&gt;{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;.

10 июндән 14 июнгә тиклем Кандагар провинцияһының Шах Вәли Кот районында операция үткәрелә. Унда [[Австралия]] махсус подразделениелары һәм афған армияһы һалдаттары ҡатнаша. АҠШ-тың армия вертолеттары ярҙам итә&lt;ref&gt;[http://www.defence.gov.au/media/DepartmentalTpl.cfm?CurrentId=10438/Combined Afghan and Australian force targets major insurgent cell]&lt;/ref&gt;.

Талибтар урындағы халыҡты ҡурҡыта, властар менән хеҙмәттәшлек итеүҙе тыя, юлдарға мина ҡуя, афған хәүефһеҙлек көстәре һәм НАТО патрулдәренә ҡораллы һөжүмдәр итеүҙәр йышая.

[[2 август]]&lt;nowiki/&gt;а Нидерландтар Афғанстандан ғәскәрҙәрен сығара башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fergananews.com/news.php?id=15295|title=НАТО начала вывод войск из Афганистана. Первыми ушли голландцы|publisher=Фергана|date=2010-08-02|access-date=}}&lt;/ref&gt;.

6 августа талибтар халыҡ-ара христиандар ойошмаһының ҡоралһыҙ 10 хеҙмәткәрен үлтерә. Улар афғандарға медицина ярҙамы күрһәткән. Һәләк булыусылар араһында алты американлы, бер британ, бер немец һәм ике афған була&lt;ref&gt;[https://inright.ru/news/id_3365/ Талибы взорвали сотрудниц благотворительной организации в машине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410130101/https://inright.ru/news/id_3365/ |date=2022-04-10 }} // информационное агентство «InterRight», 14 августа 2010&lt;/ref&gt;.

Пентагон рәсми вәкилдәре фекеренсә, 2010 йылдың көҙөнә НАТО көстәре Афғанстандағы хәлде яҡшырта алмай&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ua/rus/top/show/pentagon-usilenie-voennogo-prisutstviya-ssha-v-afganistane-24112010122700 Пентагон: Усиление военного присутствия США в Афганистане не привело к улучшению ситуации]&lt;/ref&gt;, ә ҡайһы бер аналитиктар, илдәге дөйөм хәл насарайған, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html ''В. Петров.'' Афганистан: старые проблемы и новые подходы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120031631/http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html |date=2011-01-20 }}&lt;/ref&gt;.
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]
2011 йылдың ғинуарында Ҡабулда үткән матбуғат конференцияһында [[Пентагон]] вәкиле хәбәр итеүенсә, 2010 йыл дауамында АҠШ-тың хәрби хеҙмәткәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына [[атыу ҡоралы]], РПГ һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа идара ителмәгән реактив снарядтар менән (2009 йылда бындай һөжүмдәр 10 591 була) 18 057 һөжүм итеү осрағы теркәлә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Красавкин, В.|заглавие=Пентагон о боестолкновениях в Афганистане|издание=«Зарубежное военное обозрение»|год=2011|номер=1 (766)|страницы=57}}&lt;/ref&gt;.

=== 2011 йыл ===
* 10 ғинуарҙа Ислам әмирлеге боевиктары [[тәүлек]] әйләнәһенә барған алышта Балх губернаһында өйәҙ үҙәге Зариҙа контроль урынлаштыралар. Юғалтыуҙар булмауы һәм баҫып алынған улъя тураһында белдерәләр: 12 Калашников автоматы, башҡа [[ҡорал]]&lt;nowiki/&gt;дар, боеприпастар, 1 «Рейнджер» джибы. Боевиктар бөтә өйәҙ өҫтөнән контроль урынлаштырыуҙары тураһында хәбәр итә, сөнки дошмандың был районда бер ниндәй ҙә көстәре булмай һәм Зари өйәҙе Балх провинцияһында боевиктар контроль урынлаштырған 15 өйәҙҙең етенсеһе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2|title=Zari district of Balkh province conquered: Mujahideen&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2011-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116072027/http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2|archivedate=2011-01-16|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
* Июндең тәүге яртыһында Афғанстан хәүефһеҙлек көстәрен өйрәтеү буйынса миссия етәксеһе, 2005 йылдан 2011 йылдың июненә тиклем Афғанстан хәүефһеҙлек көстәре хеҙмәткәрҙәре 52 хәрби кешеһен үлтерҙе, тип хәбәр итә. Был ҡорбандар ИСАФ-тың Афғанстандағы дөйөм юғалтыуҙарының ҙур булмаған өлөшөн тәшкил итә. Әммә, генерал билдәләүенсә, был ваҡиғалар Афғанстандың именлек көстәре менән сит ил ғәскәрҙәре араһында «һөҙөмтәле үҙ-ара эш итеү өсөн кәрәкле ышанысты юҡҡа сығара». CNN мәғлүмәттәре буйынса, исемлектә Афғанстандың именлек көстәренә инмәгән «хәрби һәм полиция кейемендәге кешеләрҙең» һөжүм итеү осраҡтары, шулай уҡ шәхси хәрби һәм хәүефһеҙлек компаниялары хеҙмәткәрҙәренең һөжүм итеү осраҡтары иҫәпкә алынмай&lt;ref&gt;&quot;''Earlier this month, Lt. Gen. William Caldwell, the commander of the NATO training mission, admitted recent incidents «erode the hard-earned trust that is required for an effective partnership.» … He pointed out that the 52 coalition deaths caused by Afghan security personnel were a small percentage of nearly 2,000 «hostile fatalities» between 2005 and 2011. Other estimates are higher — but include killings by Afghan contractors and incidents of «impersonation, „ where an insurgent launches an attack disguised as a soldier or policeman.''“

Tim Lister. [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html Attacks by Afghan troops on NATO soldiers rising, but motives complex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624033249/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html |date=2011-06-24 }} // „CNN“ от 15 июня 2011&lt;/ref&gt;. 2011 йылда „хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар“, сит ил ғәскәрҙәренә 21 һөжүм яһап,ISAF-тың 35 хеҙмәткәрҙе үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.wsws.org/en/articles/2013/01/22/afgh-j22.html „Green-on-blue“ attacks continue in Afghanistan]&lt;/ref&gt;.
* 6 июлдә Парван провинцияһындағы Баграм авиабазаһы районында „Silk Way Airlines“ авиалинияларына ҡараған Әзербайжан ил-76ТД транспорт самолеты һәләкәткә осрай&lt;ref&gt;„''The transport plane carried a total of 18 tons of cargo for the NATO-led forces at Bagram Air Base.''“

[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 ASN Aircraft accident Ilyushin 76TD 4K-AZ55 Bagram Air Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712153154/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 |date=2011-07-12 }}&lt;/ref&gt;. „Талибан“ хәрәкәте вәкилдәре самолетты хәрәкәт ағзалары бәреп төшөрөүе тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://news.day.az/economy/277067.html Посол Азербайджана рассказал о последней ситуации вокруг крушения самолёта в Афганистане]&lt;/ref&gt;.
* [[12 июль|12 июл]]&lt;nowiki/&gt;дә Афғанстан президентының ағаһы Әхмәд Вәли Карзай танышы Сардар Мөхәммәт тарафынан үлтерелә. Талибтар үлтереүҙе үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/20461.html Талибы взяли на себя ответственность за убийство Ахмад Вали Карзая]&lt;/ref&gt;.
* 28 июлдә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи талиптар Хас Урузған районын һәм уның төбәктәрен дошмандан азат итә, улар [[транспорт]] саралары, мотоциклдар, бик күп ауыр һәм еңел [[ҡорал]], шулай уҡ башҡа хәрби техника һәм амунициялар ҡулға төшөрҙө, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2167-2011-07-27-13-28-21.html Моджахеды освободили район Хас Урузган провинции Урузган]&lt;/ref&gt;.
* 1 августа боевиктар Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайрпур районында НАТО-ның тәьмин итеү колоннаһына һөжүм итә, 4 кешене яралай (водителдәр һәм һаҡсылар) һәм 10 яғыулыҡ йөк машинаһын юҡ итә&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.ee/daily/abroad/v-pakistane-unichtozhili-kolonnu-iz-10-benzovozov-nato.d?id=50488815 В Пакистане уничтожили колонну из 10 бензовозов НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Delfi.EE от 1 августа 2011&lt;/ref&gt;.
* 6 августа Ч-47 „Чинук“ хәрби вертолеты һәләкәтендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең 31 ағзаһы һәм 7 афған һалдаты һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/71729-31-voennosluzhashchii-armii-ssha-pogib-v-afganistane-pri-padenii-vertoleta 31 военнослужащий армии США погиб в Афганистане при падении вертолёта]&lt;/ref&gt;. Бортта Усама бен Ладенды юҡ итеү буйынса опрацияла ҡатнашҡан 22 кеше була, әммә һәләк булғандар араһында операцияла ҡатнашыусылар булмай&lt;ref&gt;[http://articles.boston.com/2011-08-06/news/29859376_1_american-and-afghan-troops-seal-team-insurgents Copter shot down, killing 30 US troops, 7 Afghans]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.
* 7 августа Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайбер Пахтунхва провинцияһы терминалында бомба шартлай, Афғанстанда НАТО көстәре өсөн [[яғыулыҡ]] ташыған 16 машина юҡ ителә&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml Боевики в Пакистане взорвали 16 бензовозов НАТО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103132432/http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml |date=2012-01-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/7/513101.html Взрыв в Пакистане уничтожил 16 бензовозов НАТО] // „Взгляд. RU“ от 7 августа 2011&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө талибтар менән ике бәрелештә НАТО-ның 4 һалдаты, Афғанстандың төньяҡ-көнсығышындағы Тагаб районында барған алышта Француз сит ил легионының 2 һалдаты һәләк була. Талибан менән сираттағы бәрелеш илдең көньяғында була&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110807/17/17.html?id=24289549 В Афганистане сегодня погибли четыре военнослужащих НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. НАТО һәм хөкүмәт көстәре Пактия провинцияһында бер нисә боевикты һәм Ғәзни провинцияһында ике боевикты юҡ итә. Ғәзниҙә һәләк булған боевиктарҙың береһе баланы „тере ҡалҡан“ итеп ҡулланырға маташа; операция барышында бала зыян күрмәй&lt;ref&gt;[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html ISAF Joint Command Morning Operational Update August 8, 2011 | ISAF — International Security Assistance Force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912083916/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html |date=September 12, 2011 }}&lt;/ref&gt;.
* 13 августа, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Майванд районын һәм уның төбәктәрен сит ил хәрби һәм урындағы көстәрҙән азат итә. Талибтар тарафынан 10-ға яҡын америка хәрбиһе үлтерелә һәм яралана, шулай уҡ хәрби техника баҫып алына&lt;ref&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2535-2011-08-15-06-31-28.html Войска США-НАТО, а также афганские муртады оставили район Майванд] // информационное агентство UmmaNews&lt;/ref&gt;.
* Афғанстан Ислам әмирлеге вәкиле Кара Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, Төньяҡ Сарипул провинцияһының Ширам районында афған талибтары ISAF вертолетын бәреп төшөрә. Һөҙөмтәлә борттағы һалдаттар һәм экипаж ағзалары һәләк була&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews&lt;/ref&gt;.
* 24 сентябрҙә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Зәбиху-Ллах Мөжәһит хәбәр итеүенсә, талибтар Нуристан провинцияһындағы Ваант районын биләй. Улар ҡыҫымы аҫтында райондан бөтә сит ил һалдаттары һәм урындағы хоҡуҡ һаҡлаусылары вертолеттарҙа эвакуациялана. 15 самаһы кеше, шул иҫәптән күпселек ҡатын-ҡыҙҙар, Америка Ҡушма Штаттарының авиаһөжүме һөҙөмтәһендә үлтерелә. Шулай уҡ 7 һаҡсы менән бергә Госфанди район полиция бүлеге начальнигы Абдул-Мәлик (шулай уҡ Саттар хан булараҡ билдәле) үлтерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot;&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews&lt;/ref&gt;. ИСАФ мәғлүмәттәре буйынса, Балх провинцияһында афған һәм коалиция ғәскәрҙәре талибан ялан командирын һәм тағы 5 боевикты үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html ISAF Joint Command morning operational update, Sept. 24, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002010954/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html |date=2011-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
* 2 октябрҙә, Афғанстандың эске эштәр Министрлығы хәбәр итеүенсә, бер тәүлектә ил буйынса 37 боевик юҡ ителә; ҡорал, 190 килограмм шартлатҡыс матдә, 345 килограмм әфиүн, 120 килограмм гашиш, 3 килограмм героин тартып алына&lt;ref&gt;[http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 37 Insurgents Killed, 26 Detained: MoI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008194814/http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 |date=2011-10-08 }} {{V|9|10|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 5 октябрҙә, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Гильменд провинцияһындағы Заминдауар төбәген тулыһынса баҫып ала. Мәҫәлән 5 октябрҙең таңында сит ил хәрбиҙәре Азан Нава төбәгенән Заминдавар төбәгенә сигенә, „Талибан“ яугирҙәре менән бәрелешеү һөҙөмтәһендә ҡаты юғалтыуҙар кисерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә 3 тыныс халыҡ һәләк була, тағы 3-ө сит ил хәрбиҙәре тарафынан ҡулға алына, 3 талибан яралана. Шулай уҡ Ғәзни ҡалаһының төп баҙарында „АNА“ командиры Атику-Ллаха атып үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/3562-2011-10-05-14-45-10.html Моджахеды освободили регион Заминдавар в Вилаяте Гильменд] // „UmmaNews“&lt;/ref&gt;.

Ноябрь башында талибан лидеры мулла Ғүмәр мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай. Унда ул әлеге ваҡыттан башлап „талибандар“ граждандар ҡорбандарына ҡәтғи ҡаршы тора һәм бөгөндән башлап „тыныс халыҡтың үлеменә сәбәпсе талибтар һәм мөжәһиттәр [[шәриғәт]] суды алдына баҫасаҡ“ тип белдерә[97]&lt;ref&gt;[http://kavkazcenter.com/russ/content/2011/11/06/86385.shtml ИЭА. Мулло Омар предупредил о Шариатской ответственности — Kavkazcenter.com]&lt;/ref&gt;.

* 9 ноябрҙә Афғанстан властары һәм ISAF вәкиле Пактика провинцияһының Бармал округында ИСАФ базаһына һөжүм итергә маташыу уңышһыҙлыҡҡа осрай, 60-тан 70-кә тиклем Талибан боевигы һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Был алышта халыҡ-ара коалиция хәрбиҙәре яғынан юғалтыуҙар булмай&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8878867/70-Taliban-fighters-killed.html 70 Taliban fighters killed] (Telegraph, 9 ноября 2011) {{V|27|11|2011}}&lt;/ref&gt;.

* „Йыһат тауышы“ хәбәр итеүенсә, 21 ноябрҙә Ҡабул провинцияһының Ҡара Баг районында Ислам әмирлеге мөжәһиттәре ракеталар менән АҠШ-тың „Чиноок“ вертолетын бәреп төшөрә. Шул ваҡытта 33 америкалы үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.shahamat-english.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13071:33-american-invaders-killed-as-us-helicopter-shot-down&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 24 ноябрҙә талибтар Фарах провинцияһында шәхси һаҡ компанияһы хеҙмәткәрҙәре оҙатып йөрөгән тәьминәт колоннаһына һөжүм итәләр. Һөҙөмтәлә кәм тигәндә 10 һаҡсы һәләк була, 10 берәмек техника яндырыла. Һаҡсыларҙың милләте тураһында хәбәр ителмәй&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/11/20111124113633159340.html search&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 25 ноябрҙә Ҡандағар провинцияһының Зари округы территорияһында НАТО-ның хәрби операцияһы үтә. Һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 7 граждан (шул иҫәптән 6 бала) һәләк була, тағы ла 2 ҡыҙ яралана&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/21438.html Афганистан. Ру | Хамид Карзай отдал распоряжение о расследовании трагического происшествия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 4 декабрҙә Бадахшан провинцияһы губернаторы хәбәр итеүенсә, Башин ауылында талибтар мәсеттә урындағы халыҡ менән осрашҡан полиция хеҙмәткәрҙәренә һөжүм итә, ике кеше һәләк була, алты милиционер ҡулға алына&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/12/08/world/asia/mine-attack-kills-12-civilians-in-afghanistan.html?_r=1 Mine Attack Kills 19 Civilians in Afghanistan]&lt;/ref&gt;. Талибтар раҫлауынса, улар Ислам Әмирлегенең ошо районда урынлашҡан мөжәһиттәре позицияһына һөжүм итергә маташҡан 30-лаған полиция хеҙмәткәрен әсирлеккә ала. Полицейскийҙарҙың барыһы ла ҡоралы менән ҡулға алына, шулай уҡ дошмандың 20 хәрби автомобиле лә тартып алына&lt;ref&gt;[http://shahamat-english.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13424:30-puppets-caught-in-badakhshan-battle-several-dozen-killed-20-vehicles-captured&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 7 декабрҙә Гильменд провинцияһында микроавтобус шартлатыла, 19 граждан, шул иҫәптән 5 бала һәләк була. Шартлау провинцияның Талибан боевиктары әүҙемлек иткән хәүефле районда була. Губернаторҙың матбуғат секретары Дәүләт Әхмәҙи талибтарҙың граждандарҙың бәйләнеш юлдарын миналау тактикаһын ғәйепләй. Был тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға килтерә.

* 8 декабрҙә Ҡандағарҙың Шкар Пур Дарва районында талибан һөжүме һөҙөмтәһендә Асаду-Аллаһ Хәлидтең ҡәбилә һәм сик буйы эштәре буйынса губерна министры урынбаҫары Абду-ль-Баки Ругбат һәләк була. Ҡабулдағы 1-се Гавза разведка идаралығының бригада командиры Дагрвал Абду-ль-Куддус талиптар тарафынан атып үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4682-----lr-----.html Ummanews.com]&lt;/ref&gt;.

* 19 декабрҙә, Талибан хәбәр итеүенсә, Забул губернаһы Шанджой өйәҙенең Ғөләм Рабаат районында „Чинук“ тибындағы ИСАФ ғәскәрҙәре төркөмөнөң вертолетын бәреп төшөрөүгә өлгәшәләр. Шулай уҡ 20-гә яҡын афған полицияһы хеҙмәткәре үҙҙәренең командующийы Хаджи Низ менән бергә Нуристан провинцияһының Камдиш районындағы талибандар яғына сыҡты, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4705--20-------------.html Ummanews.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

=== 2012 йыл ===
* 29 ғинуарҙа Баглан провинцияһында „Хизб-и-Ислами“ баш күтәреүселәр төркөмөнөң 50 боевигы Афғанстан хөкүмәте яғына күсә. Һуңғы аҙнала провинцияның төрлө мөйөштәрендә бөтәһе Талибандың һәм „Хизб-и-Ислами“ 130 боевигы хөкүмәт көстәренә бирелә&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/21895.html В провинции Баглан в программу примирения вступили ещё 50 боевиков]&lt;/ref&gt;.

* 1 февралдә Көнбайыш киң мәғлүмәт сараларында НАТО-ның йәшерен доклады тураһында хәбәрҙәр баҫылып сыға. Пакистан ведомство-ара разведкаһының (ISI) афған талибтарына туранан-тура ярҙам күрһәтеүе тураһында дәлилдәр килтерелә. Документта шулай уҡ афған халҡының байтаҡ өлөшө Талибанды хуплауы һәм афған армияһы һәм полицияһының баш күтәреүселәр менән хеҙмәттәшлек итеү осраҡтары киң таралыуы билдәләнә. ISAF вәкиле подполковник Джимми Каммингс, мәғлүмәттең киң йәмәғәтселеккә таратыу өсөн тәғәйенләнмәгәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, отчетҡа аңлатма биреүҙән баш тарта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afghanistan.ru/doc/21913.html|title=Афганистан.Ру &amp;#124;  Западные СМИ: В НАТО поступили доказательства сотрудничества ISI с афганскими талибами|accessdate=2013-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fckr8iaY?url=http://www.afghanistan.ru/doc/21913.html|archivedate=2013-04-04}}&lt;/ref&gt;.

* 3 февраль — Афғанстандың көнсығышындағы Каписа һәм Кунар провинцияларында НАТО-ның һауа һөжүмдәре һөҙөмтәһендә кәм тигәндә 15 тыныс халыҡ, шул иҫәптән 7 бала һәләк була, тип хәбәр итә хөкүмәт комиссияһы&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/22001.html При авиаударах НАТО на востоке Афганистана были убиты не менее 15 мирных жителей]&lt;/ref&gt;.

* Июлдә Фарах провинцияһында боевиктар яғына ҡорамал, [[ҡорал]] һәм [[техника]] менән Афғанстан полицияһының 20 [[офицер]]ы һәм хеҙмәткәре күсә. Афғанстандың хәрби хеҙмәткәрҙәре һәм полицейскийҙарының боевиктар яғына күсеүенең башҡа осраҡтары ла билдәле. Дөйөм алғанда, 2010 йылдың тәүге ярты йыллығында афған армияһынан — 11 423 кеше, 2011 йылдың ғинуарынан июненә тиклем 24 590 һалдат һәм офицер ҡаса&lt;ref&gt;Екатерина Забродина. [https://rg.ru/2012/07/26/afganistan.html Форму сменили на бандитский халат. Афганские полицейские массово бегут к талибам] // „Российская газета“, № 169 (5842) от 26 июля 2012&lt;/ref&gt;.

* 28 июлдә Пактика провинцияһында контроль-үткәреү пунктына һөжүм һөҙөмтәһендә Талибандың 30 боевигы үлтерелә һәм 1 сик буйы полицияһы хеҙмәткәре яралана&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/23419.html В провинции Пактика были убиты 30 боевиков „Талибана“]&lt;/ref&gt;.

* 18 августа ISAF ғәскәрҙәре командующийы генерал Дж. Аллен, Афғанстандың именлек көстәре ағзаларының ИСАФ ғәскәрҙәренә һөжүмдәр күбәйеүе сәбәпле, „Һаҡсы-фәрештә“ программаһын иғлан итә. Бынан һуң сит ил һалдаттарының афғандар менән һәр миссияһы йәки осрашыуы ваҡытында афғандарҙың тәртибен махсус әҙерлекле „фәрештә“-агенттар күҙәтергә һәм сит ил кешеһенә һөжүм итергә маташҡанда ут асырға әҙер булырға тейеш&lt;ref&gt;»''Another initiative, now a priority, is a program named «Guardian Angel» that calls for one or two soldiers to monitor the Afghans during every mission or meeting, officials say. The &quot;angels, «whose identities are not disclosed to the Afghans, must be prepared to fire on anyone who tries to kill a coalition service member.»&lt;br&gt;Richard A. Oppel Jr., Graham Bowley. [https://www.nytimes.com/2012/08/19/world/asia/afghan-attacks-on-allied-troops-prompt-nato-to-shift-policy.html?_r=2&amp;hp&amp;pagewanted=all&amp; Afghan Attacks on Allied Troops Prompt NATO to Shift Policy] // «The New York Times» от 18 августа 2012&lt;/ref&gt;.

* НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 1 ғинуарынан сентябрь башына тиклем «хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар» 26 сит ил хәрби хеҙмәткәренә һөжүм яһай, һөҙөмтәлә ИСАФ-тың 34 һалдаты һәләк була. Бынан тыш, Афғанстан хөкүмәте армияһы, полиция хәрбиҙәренә һөжүм итеү осраҡтары ла була. Мәҫәлән, 2012 йылдың 11 авгусында Нимруз провинцияһындағы Диларан контроль-үткәреү пунктында полицейский Афғанстан милли полицияһының 10 хеҙмәткәрен атып үлтерә&lt;ref&gt;[Происшествия] Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 9 (786), 2012. стр. 99&lt;/ref&gt;. АҠШ Конгресына отчетҡа ярашлы, 2012 йылдың 1 ғинуарынан 23 авгусына тиклем бындай һөжүмдәрҙә 53 афған һалдаты һәм полицейскийы һәләк була, 22-һе яралана&lt;ref&gt;«''As of August 23, 2012, 53 Afghan soldiers and police officers had been killed and 22 others wounded this year by their Afghan colleagues''»&lt;br&gt;Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians. Congressional Research Service Report for Congress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} (December 6, 2012)&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 2012 йылдың 2 сентябрендә Афғанстандағы АҠШ командованиеһы, АҠШ хәрбиҙәрен үлтереү осраҡтары күбәйеү сәбәпле, афған һалдаттарын һәм именлек көстәрен әҙерләү программаһына яңы хеҙмәткә алыныусыларҙы йыйыуҙы туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/09/02/afghanistan/ США прервали программу обучения афганских рекрутов] // Lenta.RU от 2 сентября 2012&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың сентябрь уртаһында НАТО командованиеһы «хөкүмәт көстәре хәрбиҙәре формаһындағы кешеләрҙең» һөжүм итеү хәүефен кәметеү маҡсатында Афғанстан милли именлек көстәре менән берлектә үткәрелгән хәрби операциялар һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Бынан тыш, ҡатнаш заставаларға бергә патруллек итеү һәм уларҙы комплектлау төбәк командованиеһының айырым рөхсәте буйынса ғына ғәмәлгә ашырыласаҡ, тип ҡарар сығарыла&lt;ref&gt;Виктор Фещенко. [https://rg.ru/2012/09/18/nato-site-anons.html НАТО снизит количество совместных операций с афганцами] // «Российская газета» от 18 сентября 2012&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A U.S. Navy MH-60S Seahawk helicopter, left, assigned to Helicopter Sea Combat Squadron (HSC) 7, prepares to take off from the flight deck of the aircraft carrier USS Harry S. Truman (CVN 75) March 17, 2014 140317-N-VE959-044.jpg|thumb|300px|Оман ҡултығында «Гарри Трумэн» авианосецы]]
Шуға ҡарамаҫтан, һөжүмдәр дауам итә, 2012 йылдың ғинуар башынан 31 декабренә тиклем 45 һөжүм тураһында хәбәр ителә, уларҙа ИСАФ-тың 61 һалдаты һәләк була&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/afghan-violence-falls-2012-insider-attacks-160058346.html Afghan violence falls in 2012, insider attacks up] // «Associated Press» от 31 декабря 2012&lt;/ref&gt;.

* [[4 сентябрь|4 сентябр]]ҙә талибтар Нангархар [[провинция]]һында ерләүҙә теракт ойоштора. Һөҙөмтәлә 20-нән ашыу тыныс афғансы һәләк була, 50-нән ашыуы яралана&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/23721.html При взрыве в Нангархаре погибли не менее 20 мирных жителей]&lt;/ref&gt;.

* [[7 октябрь|7 октябр]]ҙә «Талибан» хәрәкәте Америка Ҡушма Штаттарына һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғышта еңеүе тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/world/743575-taliby_zayavlyayut_o_pobede_nad_ssha_i_ikh_soyuznikami_v_afganistane.htm Талибы заявляют о победе над США и их союзниками в Афганистане] {{V|8|10|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20121007/768638338.html Талибы заявили о своей победе в Афганистане] {{V|8|10|2012}}&lt;/ref&gt;. Тәүлек эсендә Афғанстан һәм коалиция көстәре операцияһы барышында &quot;Талибан&quot;дың 18 боевигы үлтерелә, тағы ла дүртәүһе үҙенең минаһында шартлай.

=== 2013 йыл ===
Июндә Афғанстан президенты Хәмид Карзай, 2013 йылдың 19 июненән афған ҡораллы көстәре илдең именлеген тәьмин итеүҙә төп ролде үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип иғлан итә&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/world/2013-06-19/8_karzai.html Сенатор Боб Коркер оставил Карзая без наличности]&lt;/ref&gt;.

=== 2014 йыл ===
2014 йылда Афғанстан менән Америка араһында ике яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был килешеү буйынса, төркөмдөң бер өлөшө, Афғанстан полицияһына хөкүмәткә ҡаршы төркөмдәргә ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеү өсөн, «Бөтмәҫ азатлыҡ» хәрби операцияһы тамамланғандан һуң да, илдә ҡала&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Michaels|first1=Jim|title=Afghanistan, U. S. sign long-delayed security pact|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2014/09/30/afghan-us-security-pact/16467441/|accessdate=2014-10-26|work=USA Today|publisher=USA Today|date=2014-09-30}}&lt;/ref&gt;. Илдә НАТО-ның яҡынса 13 мең һалдаты ҡала, шуларҙың 10 800-ө — Америка ғәскәрҙәренә тура килә&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Recknagel|first1=Charles|title=Explainer: Key Points In U. S. — Afghan Bilateral Security Agreement|url=http://www.rferl.org/content/explainer-bsa-afghan-us-security-agreement-bsa/26613884.html|accessdate=2014-10-26|work=[[РС/РСЕ|Radio Free Europe and Radio Liberty]]|publisher=|date=2014-09-30}}&lt;/ref&gt;.

=== 2015 йыл ===
2015 йылдың ғинуар башында террорсылар, Ҡабул үҙәгендә автомобилде шартлатып, эшмәкәрлеген тергеҙгәндән һуң, НАТО Афғанстан милли армияһы менән берлектә ил эсендә боевиктарҙы юҡ итеү буйынса әүҙем саралар үткәрә башлай&lt;ref&gt;[http://www.dvidshub.net/publication/issues/23684 История конфликта]&lt;/ref&gt;.

* 5 ғинуарҙа Ҡабул үҙәгендә автомобиль шартлатыла. Бер кеше һәләк була, бишәүһе йәрәхәтләнә. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты «Талибан» төркөмө боевиктары үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghan-official-offers-details-years-eve-deaths-27999599 | title=Теракт в Кабуле — дело рук талибов | date=2015-01-05 | accessdate=2015-01-05}}&lt;/ref&gt;.

* Ғинуар уртаһы — ИГИЛ төркөмө Афғанстанда үҙенең эшмәкәрлеге башланыуы хаҡында иғлан итә, әммә Афғанстан Ҡораллы Көстәре мәғлүмәттәре буйынса төркөм әҙ һанлы була&lt;ref name=&quot;cbsnews.com1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/isis-active-in-south-afghanistan-officials-confirm-for-first-time/|title=В Афганистане отмечена активность ИГИЛ|date=2015-01-12|publisher=|accessdate=2015-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/01/22/capture-the-flag-in-afghanistan/|title=Группировка ИГИЛ добралась до Афганистана|work=Foreign Policy|accessdate=2015-02-06}}&lt;/ref&gt;.

* 18 мартта Афғанстан Ҡораллы Көстәре Афғанстанда ИГИЛ вәкилен юҡ итеү тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news |author=Adam Ashton |title=В Кандагар направлены подкрепления ВС США |url=http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |agency=McClatchy |date=2015-03-18 |access-date=2015-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225211617/http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |archivedate=2015-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

* 19 мартта Афғанстанда булыу ваҡытын, АҠШ талибтарға һәм ИГИЛ-гә ҡаршы көрәшеү өсөн, 2015 йылдың декабренә тиклем оҙайтыуҙары хаҡында белдерә&lt;ref name=&quot;Afghan Army kills 29 militants&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|title = 29 Insurgents Killed In Military Operations|date = 2015-03-25|accessdate = 2015-03-28|publisher = Tolonews|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150328014303/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|archivedate = 2015-03-28}}&lt;/ref&gt;.

* 5 майҙа Афғанстандың көнбайышындағы Фарах провинцияһында хөкүмәт көстәре талибтарҙың һөжүмен кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта 14 «Талибан» боевигыүлтерелә. Хөкүмәт көстәренән 3 кеше һәләк була, 6-һы яралана&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Правительственные войска Афганистана отразили атаку «Талибана»|author = |url = http://russian.news.cn/world/2015-05/06/c_134213029.htm|work = |date = }}&lt;/ref&gt;.

* 25 майҙа &quot;Талибан&quot;дың йөҙҙәрсә боевигы көньяҡ Гильменд провинцияһының Навза өйәҙендә Афған милли армияһының хәрби базаһына һәм бер нисә полиция хеҙмәткәренә һөжүм итә. Үҙҙәренең базаһында ҡамауҙа ҡалған хәрбиҙәр ярҙам һорай.
   
* 26 — 27 майҙа Навзад, Нахр-и Сарадж һәм Сангин өйәҙҙәрен баш күтәреүселәрҙән таҙартыу буйынса операциялар башлана&lt;ref name=&quot;warsonline:0&quot;&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-atakovali-uezd-v-iuzhnoy-afganskoy-provintsii-gilmend.html|title = Талибы атаковали уезд в южной афганской провинции Гильменд|author = |work = |date = 2015-05-28|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

* 27 майҙа Сангин өйәҙендә генә алға китеш яһала, унда 30-ға яҡын боевик, уларҙың уҡыу лагеры, бик күп ҡорал һәм боеприпас юҡ ителә. Навзад өйәҙендәге хәл тураһында рәсми сығанаҡтар хәбәр итмәй. Талибтар, унда һуғыштар бара һәм хөкүмәт көстәре ҙур юғалтыуҙар кисерә, тип раҫлай. 26 — 27 майҙа бында, авиацияны йәлеп итеп, хәрби операция үткәрелә. Рәсми Ҡабул хәбәрҙәре буйынса, авиаударҙар һәм ер өҫтө хәрби хәрәкәттәре серияһы һөҙөмтәһендә кәмендә 35 баш күтәреүсе юҡ ителә&lt;ref name=&quot;warsonline:0&quot; /&gt;.

* 2 июнь. «Талибан» менән алыштарҙа ИГИЛ боевиктарынан 13 кеше һәләк була, 12 кеше ҡаты яралана. Ҡайһы бер радикаль исламсылар талибандарға бирелә, 30-ҙан ашыуы «үкенес» белдерә һәм талиптар сафына кире ҡайта. Афғанстанда Ислам дәүләте яҡлыларҙың байтаҡ өлөшөн элекке талибандар тәшкил итә, был улар араһында бәйләнеште еңеләйтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zayavili-o-pobede-nad-ig-v-provintsii-farach.html|title = Талибы заявили о победе над «Исламским Государством» в провинции Фарах|author = |work = |date = 2015-06-02|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

* 4 июнь. Лашкар-Гах ҡалаһы ситендәге полицияның контроль-үткәреү пунктына террорсы һөжүме һөҙөмтәһендә кәм тигәндә биш кеше һәләк була. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты Талибан үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/5-chelovek-pogibli-v-rezultate-ataki-terrorista-politseyskogo-kpp-na-iuge-afganistana.html|title = 5 человек погибли в результате атаки террориста полицейского КПП на юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-05|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

* 6 июндә талиптар Бадахшан провинцияһының төньяғындағы Ямған өйәҙен тулыһынса баҫып алыуға өлгәшә. «Дошмандың бөтә объекттарының контролгә алына, ике танк һәм 30-ҙан ашыу марионетка юҡ ителә», — тиелә «Талибан» белдереүендә. Афғанстандың именлек көстәренең бөтә подразделениелары (армия ла, полиция ла) районды ташлап китә&lt;ref name=&quot;warsonline.info:2&quot;&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zachvatili-rayoni-na-severe-i-iuge-afganistana.html|title = Талибы захватили районы на севере и юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-08|publisher =warsonline.info}}&lt;/ref&gt;

* 7 июндә талибандар Афғанстандың көньяғындағы Урузган провинцияһындағы Гизаб округының күпселек өлөшөн баҫып ала. Афған полицияһы вәкилдәре хәрби хәрәкәттәрҙә 4 милиционерҙың һәләк булыуы, 12 боевиктың юҡ ителеүе тураһында хәбәр итә. Барлыҡ рәсми сығанаҡтарҙа талибан полицияның 12 контроль-үткәреү пунктын баҫып алған, тип раҫлана, әммә һүҙ өйәҙҙең байтаҡ өлөшөн тартып алыу тураһында бара. Провинцияның полиция начальнигы урынбаҫары «хәүефһеҙлек көстәре Ғизаб өйәҙенең ҡайһы бер райондарына сигенгән», тип хәбәр итә. Кисен боевиктарҙың административ үҙәккә яҡынлашыуы тураһында мәғлүмәт килә&lt;ref name=&quot;warsonline.info:2&quot; /&gt;.

* 7 август. Талибан хәрәкәте 7,5 йылдан һуң Хельманд провинцияһының стратегик әһәмиәткә эйә булған Муса-Кала ҡалаһы өҫтөнән яңынан контролде үҙ контроле аҫтына ала. Ошоноң арҡаһында провинцияның үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре баш күтәреүселәрҙең ҡулы аҫтына күсә. Ә уның баш ҡалаһы Лашкаргах Ҡабулдан айырылып ҡала&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/story/1542454/taliban-seizes-key-helmand-district-musa-qala Taliban Seizes Key Helmand District Musa Qala] // [[Sky News]]&lt;/ref&gt;.

* 28 сентябрҙең таңыңда Ҡондоҙға талибтарҙ һөжүме башлана. Был ваҡытта армия һәм полиция бүлексәләренең күбеһе — ҡала ситендә, Ҡондоҙ провинцияһы губернаторы Мөхәммәт Үмәр Сафи — [[Тажикстан]]да, ә көс структуралары етәкселеге Ҡабулда була. Боевиктар Ҡондоҙға илткән юлдағы төп пункттарҙы контролгә ала, шунан һуң ҡаланы таҙартырға тотона. Улар губерна советы, Юғары тыныслыҡ советы биналарын һәм 200 урынлыҡ [[дауахана]]ны баҫып ала. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, һөжүмдә 14 афған милиционеры һәм ете граждан һәләк була, 47 кеше яралана. Именлек көстәре 13 талибанды үлтерә, 21-ен яралай. Армия частары ашығыс рәүештә Ҡондоҙға күсерелә, әммә ҡалаға үтеп инә алмайҙар. Боевиктар тыныс халыҡты ҡаланан сығармай. Уларҙың һәләк булыуына юл ҡуймаҫ өсөн, хөкүмәт көстәре авиацияны ҡулланырға баҙнат итмәй&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/09/28/kunduz/ Талибы атаковали город Кундуз на севере Афганистана] // [[Лента.ру]]&lt;/ref&gt;.

* 29 сентябрь. Һуңғы 14 йылда «Талибан» хәрәкәте ҙур уңышҡа өлгәшә: Ҡондоҙҙо тулыһынса яулап ала һәм ҡаланың үҙәк өлөшөндә &quot;Талибан&quot;дың флагы елберҙәй. Һөжүм барышында Афғанстан армияһының бронетехникаһы тартып алына&lt;ref name=&quot;BBC Ru 29.09.2015&quot;/&gt;. В ходе штурма была захвачена бронетехника афганской армии&lt;ref name=&quot;BBC Ru 29.09.2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/09/150928_rn_kunduz_captured|title=Талибы полностью захватили Кундуз|agency=BBC Русская служба|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;Афған армияһы АҠШ Хәрби-һауа көстәре ярҙамында Ҡондоҙҙо азат итеү операцияһын башлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34387914|title=Afghan forces fight to retake Kunduz from Taliban|agency=BBC|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}&lt;/ref&gt;.

* 30 сентябрь. Ҡондоҙ өсөн ныҡышмалы алыштарҙың дауам итә&lt;ref name=&quot;BBC 30.09.2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34398371|title=Afghan forces continue battle with Taliban in Kunduz|agency=BBC|date=2015-09-30|accessdate=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт сығанаҡтары үҙәк полиция участкаһын һәм төрмә бинаһын ҡайтарыу тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;BBC 30.09.2015&quot;/&gt;.&lt;br&gt;Талибтарҙан ҡапма-ҡаршы [[мәғлүмәт]] килә, атап әйткәндә, хәрәкәт лидеры Әхтәр Мансур хөкүмәтте Ҡондоҙҙа еңелеүен танырға саҡыра&lt;ref name=&quot;BBC 30.09.2015&quot;/&gt;.

=== 2016 йыл ===

=== 2017 йыл ===

=== 2018 йыл ===

=== 2019 йыл ===

=== 2020 йыл ===

=== 2021 йыл ===
* 4 апрель — АҠШ президенты [[Джо Байден]] 2021 йылдың 1 майынан Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен тулыһынса сығарыу тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/761296 Байден объявил о начале вывода войск США из Афганистана с 1 мая] Interfax, 14 апреля 2021 года&lt;/ref&gt;. Американдар шулай уҡ 18 000 афған союздашы һәм 53 000 ғаилә ағзалары өсөн АҠШ-ҡа инеү визаһы бирергә әҙер булыуҙарын белдерә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11905575 Пентагон подтвердил начало эвакуации афганских союзников] ТАСС, 14 июля 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 1 май — «Талибан» ҡораллы төркөмдәре Афғанстан хөкүмәте көстәренә ҡаршы ҙур һөжүм башлай.
* 16 июндә Давлатабад (Фаряб губернаһы) ҡалаһы тирәһендә талибтар әсирлеккә төшкән афған командованиеһы отрядын атып үлтерә. 22 офицер һәләк була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/07/13/asia/afghanistan-taliban-commandos-killed-intl-hnk/index.html|title=Taliban fighters execute 22 Afghan commandos as they try to surrender|first1=Anna|last1=Coren|first2=Sandi|last2=Sidhu|first3=Tim|last3=Lister|first4=Abdul|last4=Basir Bina|publisher=[[CNN]]|date=14 July 2021}}&lt;/ref&gt;.
* 22 июнь — Талибан көстәре Төньяҡ Ҡондоҙ провинцияһының Шерхан-Бандар сик буйы ҡасабаһын ала һәм Пяндж йылғаһы аша күпергә Әмирлектең аҡ флагын ҡаҙай. Хөкүмәт көстәренең 134 хәрби хеҙмәткәре Тажикстанға сигенә&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/31328299.html «Талибан» возвращается к границам Центральной Азии]&lt;/ref&gt;.
* 1 июлдә АҠШ ғәскәрҙәре Баграм авиабазаһынан китә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/776001 Военные США передали авиабазу Баграм афганскому правительству] [[Interfax]], 2 июля 2021 года&lt;/ref&gt;. Объект менән идара итеү Афғанстан ҡораллы көстәре генералы Мир Кохистаниға күсә.
* 3 июль — Талибан көстәре Хохон өйәҙенең Овез ауылын һәм «Овез» сик буйы комендатураһын, Шахрибузург провинцияһын, шулай уҡ Бадахшан провинцияһының Рогистон өйәҙенең Зираки ауылын баҫып ала. Ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән һуң 300-ҙән ашыу дәүләт хәрбиһе ҡабаттан Тажикстанға сик буйы заставаһы араһындағы участка аша сигенә&lt;ref&gt;[https://fergana.site/news/122362 Несколько сот афганских военных снова пересекли границу с Таджикистаном, спасаясь от талибов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207094013/https://fergana.site/news/122362/ |date=2021-12-07 }}&lt;/ref&gt;.
* 5 июлгә ҡарай төндә талибан боевиктары Бадахшан провинцияһының алты районын (Хохон, Шикай, Нусай, Мохимай, Шугнон һәм Султон Ишкашим) тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең 1037 хәрби хеҙмәткәренә Тажикстанға сигенергә тура килә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/776323 Более 1 тыс. афганских военных отступили в Таджикистан под натиском талибов]&lt;/ref&gt;.
* 8 июлдә Тажикстан рәсми рәүештә Афғанстандан тәүге граждан ҡасаҡтары хаҡында хәбәр итә. Таулы-Бадахшан автономиялы өлкәһе хакимиәте 400-гә яҡын кешене ҡабул итә. Уларға ваҡытлыса йәшәү өсөн шарттар булдырыла&lt;ref&gt;[https://uz.sputniknews.ru/20210708/tadjikistan-prinyal-400-bejentsev-iz-afganistana-19596601.html Таджикистан принял 400 беженцев из Афганистана]&lt;/ref&gt;.
* 8 июлдә [[Төркмәнстандың Серхетабад ҡалаһында (элекке Кушка ҡалаһы, Афғанстан сигенән 4 километр алыҫлыҡта урынлашҡан) урындағы ваҡыт буйынса төнгө 11-ҙәрҙә атыш тауышы ишетелә. Тауыштар Афғанстандан Торгунди ҡалаһынан ишетелә. Марый виләйәтенең көньяғындағы сик буйы отрядтарының береһендә төркмән офицерҙары үҙ [[ғаилә]]ләрен Афғанстан сигенән алыҫҡараҡ күсерә башлай&lt;ref name=&quot;fergana122398&quot;&gt;[https://fergana.media/news/122398 Талибы захватили КПП на границе с Туркменистаном и Ираном], «Фергана», 09.07.2021.&lt;/ref&gt;.
* 9 июлдә Талибан көстәре Иран һәм Төркмәнстан сигендәге контроль-үткәреү пункттарын (икеһе лә Герат провинцияһында) һәм Иранға төп сауҙа маршруты үткән Ислам-Кала торама пунктын контролгә ала. Ислам-Кала таможняһының бөтә чиновниктары һәм унда урынлашҡан күп һанлы именлек көстәре, талибандар был районға килгәс, Иранға сигенә. Сик буйы ҡалаһы Торгунди, Төркмәнстанға ике сауҙа ҡапҡаһының береһе, шулай уҡ боевиктар контроле аҫтына эләгә.
(Афғанстан-Төркмән сигендәге «Акина» контроль-үткәреү пункты, талибандар тирә-йүнде баҫып алғандан һуң, 5 июлдә ябыла)&lt;ref name=&quot;fergana122398&quot; /&gt;.
* 9 июлдә Талибандың көстәре Ҡандағарға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/777205 Талибы атаковали второй по величине афганский город Кандагар]&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт армияһының махсус подразделениеһы ҡаланың бер нисә районында талибандарға ҡаршы операция үткәрә. Һөҙөмтәлә туғыҙ боевик һәләк була, тағы икәүһе яралана. Ҡандағар провинцияһы губернаторы ҡалалағы хәл контролдә тотола һәм боевиктар сигенә, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210709/taliby-1740587595.html Талибы вошли в Кандагар, сообщил источник]&lt;/ref&gt;.
* 14 июлдә Афғанстан хөкүмәте вәкилдәре илдәге өс көн барған һуғыштарҙа 1300-гә яҡын «Талибан» боевигы һәләк булды тип белдерә&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/3322161.html Афганские военные рапортуют об успехах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929053100/https://regnum.ru/news/polit/3322161.html |date=2021-09-29 }} Информационное агентство «[[Regnum]]», 14 июля 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 30 июлдә «Союздаштар өсөн һыйыныу урыны» операцияһы сиктәрендә АҠШ армияһы үҙенең элекке хеҙмәткәрҙәрен һәм уларҙың ғаиләләрен илдән эвакуациялай башлай. Һуңғы 10 йылда ғына АҠШ-ҡа барлығы 75 мең самаһы афғанлы күсеп килә. НАТО ғәскәрҙәре сигенгәндән һуң, тағы ла 50 меңдән ашыу кеше Афғанстанды ташлап китергә теләй&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11904769 Вашингтон подтвердил запуск операции по эвакуации афганцев, помогавших американским силам] ТАСС, 15 июля 2021 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/russian/news-58028823 Добро пожаловать на новую родину!] [[Русская служба Би-Би-Си]], 30 июля 2021 года&lt;/ref&gt;.
[[Файл:C-17 carrying passengers out of Afghanistan.jpg|thumb|АҠШ-тың C-17 хәрби-транспорт [[Самолёт|самолеттары]] Ҡабулдан афған ҡасаҡтарын эвакуациялай (2021 йылдың 16 авгусы)]]
[[Файл:Taliban Humvee in Kabul, August 2021.png|мини|Талибтар Ҡабулда, 2021 йылдың 17 авгусы]]
* 6 августа, боевиктар әйтеүенсә, Зарандж (Иран сигендәге ҡала) бирелә.
* 7 августа талиптар Шибарган ҡалаһын баҫып алыуҙары тураһында белдерә. Джаузджан провинцияһы губернаторы урынбаҫары уның тулыһынса баҫып алыныуын раҫлай&lt;ref&gt;[https://iz.ru/1204189/2021-08-07/afganskaia-provintciia-dzhauzdzhan-pereshla-pod-kontrol-talibov Афганская провинция Джаузджан перешла под контроль талибов] «Известия», 7 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 12 августа талибтар Ҡандағар һәм Герат ҡалаларын тулыһынса баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә (ҙурлығы буйынса илдең икенсе һәм өсөнсө ҡалалары)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/12/08/2021/611531a89a7947fdab2e5c42|title=«Талибан» заявил о захвате двух городов|website=РБК|access-date=2021-08-12}}&lt;/ref&gt;.
* 14 августа талибандар Логар һәм Пактиканың ике провинцияһын баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә. Алышһыҙ [[Мазари-Шәриф]] (ҙурлығы буйынса илдең дүртенсе ҡалаһы) һәм Джелалабад ҡалаларын баҫып алалар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-58213093|title=Афганистан: Мазари-Шариф и Джелалабад сдались, талибы окружают Кабул}}&lt;/ref&gt;.
* 15 августа талибтар шул уҡ исемле провинцияла Бамиан ҡалаларын һәм Мәхмүтрәкиҙе (Каписа губернаһы) алыуҙары тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210815/provintsiya-1745806159.html|title=Талибы захватили ещё две провинции в Афганистане}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө Талибан Ҡабулды баҫып ала&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2021/6118e2419a79476d06820059|title=«Талибан» объявил о захвате Афганистана. Главное|website=РБК|access-date=2021-08-15}}&lt;/ref&gt;. Афғанстан президенты Әшрәф Ғәни отставкаға бирә һәм илдән сығып китә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/08/15/prezident-afganistana-ashraf-gani-ushel-v-otstavku-i-pokinul-stranu.html|title=Президент Афганистана Ашраф Гани ушел в отставку и покинул страну|website=Российская газета|access-date=2021-08-15}}&lt;/ref&gt;.
* 17 августа Афғанстандың ҡалған вице-президенты Амрулла Сәлих үҙен дәүләт башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп иғлан итә һәм ил халҡын Афғанстан милли ҡаршылыҡ фронтына инергә саҡыра&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2021/08/17/vitse-prezident-afganistana-ob-yavil-sebya-deystvuyuschim-glavoy-gosudarstva-on-prizval-k-soprotivleniyu-talibam|title=Вице-президент Афганистана объявил себя действующим главой государства. Он призвал к сопротивлению талибам|website=Meduza|access-date=2021-08-17}}&lt;/ref&gt;. Төньяҡ альянстың элекке етәксеһе Әхмәд Шаһ Массудтың улы Әхмәд Массуд талибандарға ҡаршы тороуҙы ойоштороу өсөн Панджшир провинцияһының төньяғында хөкүмәт көстәре ҡалдыҡтарын йыя башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tj.sputniknews.ru/20210817/ahmad-masud-pandzhsher-1041688329.html|title=Сын Ахмад Шаха Масуда собирает силы против талибов в Панджшере|website=[[Sputnik]] Таджикистан|access-date=2021-08-17}}&lt;/ref&gt;.
* 26 августа, Ҡабул аэропортындағы теракттан һуң, Республика партияһының ҡайһы бер алдынғы сәйәсмәндәре илдең 46-сы президенты демократ Джо Байденды отставкаға ебәрергә йәки импичмент иғлан итергә тәҡдим итә. Яуап итеп, Аҡ йорттоң матбуғат секретары Джен Псаки американдарҙы терроризмға ҡаршы көрәштә берләшергә саҡыра&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12234297 Белый дом призвал сплотиться в борьбе с терроризмом] ТАСС, 27 августа 2021 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210827/ataka-1747441985.html Байден приказал готовить новые удары по террористам после взрывов в аэропорту Кабула] РИА Новости, 27 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 27 августа АҠШ Хәрби-һауа көстәренең дроны Нангархар провинцияһында «Хорасан виләйәте» террор хәрәкәте штаб-фатирын юҡ итә&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2021/08/28/ssha-soobshchili-o-likvidacii-organizatora-teraktov-v-afganistane США сообщили о ликвидации организатора терактов в Кабуле] EurAsia Daily, 28 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 30 августан 31-енә ҡарай төндә Америкалағы һуңғы хәрби (82-се һауа-десант дивизияһы командиры генерал-майор Кристофер Донахью) Афғанстан биләмәһенән сығып китте. Был уңайҙан талибтар төнгө фейерверк ойоштора. 31 август — Афғанстанда НАТО көстәренең хәрби кампанияһының рәсми тамамланыу көнө&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210830/afganistan-1747909536.html США объявили о завершении миссии в Афганистане] РИА Новости, 31 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 5 сентябрҙә «Талибан» Панджшер үҙәненең байтаҡ биләмәләрен контролгә алыуға өлгәшә, шунан һуң иртәгеһенә Панджширҙы тулыһынса баҫып алыу тураһында иғлан ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://www.kommersant.ru/doc/4975539#id2096901|title=Талибы заявили о полном захвате провинции Панджшер|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Ҡаршылыҡ фронты вәкилдәре яуап итеп, уларҙың частары «бөтә үҙән буйлап бөтә стратегик позицияларҙа торалар» һәм талибандарға һәм уларҙың партнерҙарына ҡаршы көрәште дауам итергә ниәтләйҙәр, тип белдерәләр&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748812267.html|title=Силы сопротивления опровергли заявление талибов о взятии Панджшера|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Ҡаршылыҡ фронты вәкиле Али Назари Financial Times гәзитенә биргән интервьюһында ҡаршылыҡ көстәренең тауҙарға сигенеүен, унан партизан һуғышын дауам итәсәген белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748879929.html|title=Панджшерское сопротивление заявило, что переходит к партизанской войне|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.
* 7 сентябрҙә «Талибан» Афғанстандың ваҡытлы хөкүмәте составы тураһында иғлан итә. Премьер-министр вазифаһын башҡарыусы итеп Мөхәммәт Хәсән Ахунд тәғәйенләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12322617|title=«Талибан» объявил состав нового правительства Афганистана|website=ТАСС|date=2021-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|website=BBC News Русская служба|title=Талибы объявили состав временного правительства: что происходит в Афганистане|url=https://www.bbc.com/russian/news-58465123|date=2021-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/07/09/2021/613779c49a79471e0f351829|title=«Талибан» объявил состав правительства Афганистана|website=РБК|date=2021-09-07}}&lt;/ref&gt; һәм Хәйбәтулла Ахундзада Афғанстан [[Әмир (титул)|әмир]]е тип иғлан ителә.

== Ҡатнашыусылар ==

=== Халыҡ-ара көстәр ===
{{main|Международные силы содействия безопасности}}
Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы резолюцияһына ярашлы ойошторола. Талибан режимы ҡолатылғас, уларҙың илдә булыуы {{цитата|Афғанстан ваҡытлы идаралығына Ҡабулда һәм уның тирә-яғында хәүефһеҙлек тәьмин итеүҙә ярҙам күрһәтеү, Афғанстандың Ваҡытлы хакимиәте, шулай уҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының шәхси составы хәүефһеҙ шарттарҙа эшләй алһын&lt;ref name=&quot;Резолюция 1386 СБ ООН&quot;/&gt;}} өсөн кәрәк була.

2003 йылдың авгусынан ISAF командованиеһы НАТО блогы тарафынан башҡарыла. Уның составына 48 ил инә (күпселеге НАТО ағзаһы), иң ҙур контингент Америка Ҡушма Штаттарынан.

2014 йылдың 1 июненә ҡарата, ISAF-тың дөйөм һаны 49 902 хәрби хеҙмәткәрҙәр тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2014-06-09 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |archivedate=2014-07-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;:

: [[Файл:ISAF-Logo.svg|20x20пкс]] '''Исаф (бөтәһе): 49 902;'''
{{кол|3}}
* {{Флаг|Австралия}} [[Австралия]] — 356.
* {{Флаг Австрии}} [[Австрия]] — 3.
* {{Флаг Азербайджана}} [[Әзербайжан]] — 94.
* {{Флаг Албании}} [[Албания]] — 72.
* {{Флаг Армении}} [[Әрмәнстан]] — 121.
* {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]] — 147.
* {{Флаг|Болгария}} [[Болгария]] — 378.
* {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния һәм Герцеговина]] — 53.
* {{Флаг|Великобритания}} [[Бөйөк Британия]] — 5 200.
* {{Флаг|Венгрия}} [[Венгрия]] — 100.
* {{Флаг|Дания}} [[Дания]] — 165.
* {{Флаг|Германия}} [[Германия]] — 2 695.
* {{Флаг Греции}} [[Греция]] — 10.
* {{Флаг|Грузия}} [[Грузия]] — 805.
* {{Флаг|Иордания}} [[Иордания]] — 1069.
* {{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]] — 7.
* {{Флаг Исландии}} [[Исландия]] — 3.
* {{Флаг|Испания}} [[Испания]] — 247.
* {{Флаг|Италия}} [[Италия]] — 2 000.
* {{Флаг|Канада}} [[Канада]] — 1 900
* {{Флаг Латвии}} [[Латвия]] — 31.
* {{Флаг|Литва}} [[Литва]] — 83.
* {{Флаг Люксембурга}} [[Люксембург]] — 1.
* {{Флаг Северной Македонии}} [[Төньяҡ Македония|Македония]] — 152.
* {{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]] — 2.
* {{Флаг|Монголия}} [[Монголия]] — 40.
* {{Флаг Нидерландов}} [[Нидерланды]] — 200.
* {{Флаг|Норвегия}} [[Норвегия]] — 67.
* {{Флаг|Новая Зеландия}} [[Яңы Зеландия]] — 2.
* {{Флаг Объединённых Арабских Эмиратов}} [[БҒӘ]] — 35.
* {{Флаг|Польша}} [[Польша]] — 968.
* {{Флаг Португалии}} [[Португалия]] — 66.
* {{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] — 1 002.
* {{Флаг Сальвадора}} [[Сальвадор]] — 0.
* {{Флаг Словакии}} [[Словакия]] — 275.
* {{Флаг Словении}} [[Словения]] — 4.
* {{Флаг|США}} [[АҠШ]] — 32 800.
* {{Флаг|Тонга}} [[Тонга]] — 55.
* {{Флаг|Турция}} [[Төркиә]] — 457.
* {{Флаг Украины}} [[Украина]] — 27.
* {{Флаг Финляндии}} [[Финляндия]] — 95.
* {{Флаг|Франция}} [[Франция]] — 177.
* {{Флаг|Хорватия}} [[Хорватия]] — 146.
* {{Флаг|Черногория}} [[Черногория]] — 25.
* {{Флаг|Чехия}} [[Чехия]] — 250.
* {{Флаг|Швеция}} [[Швеция]] — 219.
* {{Флаг Эстонии}} [[Эстония]] — 20.
* {{Флаг Южной Кореи}} [[Көньяҡ Корея]] — 50.
{{кол-конец}}

=== Талибанға сит ил ярҙамы ===
АҠШ разведкаһы талибан боевиктарына ярҙам итеүҙә Пакистанды ғәйепләй. ВВС-тың «Тайный Пакистан» документаль фильмы авторҙары бер нисә Талибан яугиренән интервью ала, улар Пакистан яғынан ярҙам алыуҙары тураһында әйтә&lt;ref name=&quot;collins&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111026_pakistan_us_taliban.shtml Сэм Коллинс. Расследование Би-би-си: Пакистан поддерживает талибов] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;. Ялан командиры мулла Ҡасим: «Боевикҡа ике нәмә кәрәк: боеприпастар һәм ышыҡ. Пакистан мөһим роль уйнай. Беренсенән, беҙҙе ышыҡ менән тәьмин итә, икенсенән, беҙгә ҡорал бирә»&lt;ref name=&quot;collins&quot; /&gt;. Ялан командиры Наджиб: «[[Барак Обама|Обама]] бында күберәк хәрбиҙәр ебәреп, хәрби операциялар иҫәбен арттырғас, Пакистандың ярҙамы ла көсәйҙе»&lt;ref name=&quot;collins&quot; /&gt;.

НАТО көстәренә ҡаршы һуғышта Үзбәкстан ислам хәрәкәте террористик ойошмаһы ҡатнаша. Коалиция көстәренә юғары кимәлдәге һөжүм өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://www.longwarjournal.org/archives/2013/01/isaf_kills_imu_facil.php ISAF kills and captures IMU operatives in Afghan north] {{V|16|2|2013}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылда Афғанстан оборона министры Абдул Рәхим Вардак талибандарҙа башлыса Чечня, Төньяҡ Африка, Пакистандан 4000 сит ил кешеһе һуғыша, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/2100-202_162-5376458.html Official: Foreign Fighters Helping Taliban] {{V|22|5|2013}}&lt;/ref&gt;.

Норвегия тикшеренеүсеһе Энни Стенерсен Афғанстанда һәм Пакистанда 2002—2006 йылдар араһында һәләк булған 120 боевиктың тормош юлын өйрәнә, шуларҙың 103-ө — сит ил кешеһе. Һәләк булыусылар араһында [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ливия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Сүриә]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]]дан килеүселәр була.

Һуғыш барышында Афғанстанда сит ил кешеләренең булыу осраҡтары, шулай уҡ уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы теркәлә.

* 2007 йылда Канаданың The National Post гәзите Афғанстандағы Канада һалдатынан интервью ала, ул НАТО көстәренә иң ҡаты ҡаршылыҡты афғандар түгел, ә чечен боевиктары күрһәтә, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://ba3f643a-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/jihadismstudiesnet/publications/Stenersen-AQsFootSoldiers-authorversion.pdf?attachauth=ANoY7cqAkZhUFFT4lXp1LmjjK__-uTgtYW9diPSuPOFO96zy2FOrclfg2YhWdGs1q1CGGqQRdUKAZv-2IXYU0k3S0GkOzpBr2wkpYNioWsWTkO-KxpmERnq4h5sWGHIps6lIUm-C-ELMfWZtk_ScWiIfMhjwJ1yeHIByZeqf6zye0QxTrY4abKung_E9I7wCcBbACE-qy9Tc0CuXLVepIhXEfnDv6_ApQZyZiqHEKsQNkVLotLCYgfgS-5N66C2qfSNhEfzq5hL8jxO54VJAzKFf4KO642CGcg%3D%3D&amp;attredirects=0 Anne Stenersen. Al-Qaida’s foot soldiers: A study of the biographies of foreign fighters killed in Afghanistan and Pakistan between 2002 and 2006]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Appendix A) {{V|20|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2007 йылда контроль-үткәреү пунктында афған полицияһы Рәсәй Федерацияһы гражданины Андрей Владимирович Баталовты ҡулға ала. Уның автомобилендә 1000 фунт шартлатҡыс табыла&lt;ref&gt;[http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/10/30/foreign_fighters_bolster_taliban/ Foreign fighters bolster Taliban] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;. Уның менән бергә тағы өс боевик тотола. Банда етәксеһе Баталовты үҙ-үҙенә ҡул һалыусы-террорсы итергә йыйыныуҙары тураһында әйтә&lt;ref&gt;[http://kp.ru/daily/24331.3/522903/ Дарья Асламова. Почему русский парень из Сибири стал шахидом-смертником?] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2010 йылдың көҙөндә Британияның The Guardian гәзите хәбәрселәре [[Лондон]]да йәшәүсе һәм Афғанстанға йыһатта ҡатнашыу өсөн килгән Талибан боевигынан интервью ала. Уның әйтеүенсә, Лондонда уның кеүек афғандар күп, улар йыһатта аҡса эшләй һәм мөмкин булғанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;ukbased&quot;&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/24/uk-based-taliban-afghanistan Ghaith Abdul-Ahad and Jon Boone. UK-based Taliban spend months fighting Nato forces in Afghanistan]&lt;/ref&gt;.

* 2010 йылдың көҙөнә АҠШ-тың Баграмдағы төп төрмәһендә ҡулға алынған 50 боевик тотола, күбеһенсә пакистанлылар була&lt;ref name=&quot;ukbased&quot; /&gt;.

* 2011 йылдың майында НАТО һәм Афғанстан армияһы көстәре Забул провинцияһында 10 боевикты үлтерә. Мәйеттәрҙә Франция, Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарының [[паспорт]]тары һәм шәхес таныҡлығы табыла&lt;ref name=&quot;Cruickshank&quot;&gt;[http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD Paul Cruickshank and Tim Lister. NATO on alert for influx of foreign fighters in southern Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308112303/http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD |date=2012-03-08 }} {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдың майында Афғанстандың именлек көстәре Нуристан провинцияһында афған-пакистан сиген үткән бер төркөм боевиктар менән һуғыша. Провинция губернаторы Джамалюддин Бадр мәғлүмәттәре буйынса, алыш барышында 25 сит ил боевигы — [[ғәрәптәр]], [[чечендар]] һәм пакистанлылар үлтерелә йәки яралана&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/05/2011539930872402.html Afghan forces kill foreign fighters] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдың яҙында НАТО һәм афған армияһы Германияла йәшәүсе марокколыны ҡулға ала. Афғанстанда коалицион көстәргә ҡаршы һуғышыр өсөн күп кенә сит ил кешеләренең Пакистанға килеүен күреүе тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;Cruickshank&quot; /&gt;.

* 2011 йылда Интернет селтәрендә Үзбәкстан ислам хәрәкәте төшөргән пропагандистик видеояҙма сыға. Унда хәрәкәт вәкиле [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ]] янында «[[Эссен]]дан ағай» (Германия) Абдулланың америка һалдаттары менән алышта һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Вәкил әйтеүенсә, боевик Афғанстанда халыҡ-ара көстәр составында хеҙмәт иткән немец ғәскәрҙәренә һөжүм итергә теләгән&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/international/world/home-grown-militant-terrorists-claim-german-jihadist-dead-in-afghanistan-a-766406.html Yassin Musharbash. Terrorists Claim German Jihadist Dead in Afghanistan] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2012 йылдың апрелендә Гильменд провинцияһындағы операция барышында 27 боевик һәләк була. Афғанстан эске эштәр министры мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандар араһында Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстанының ете гражданы була&lt;ref&gt;[http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners Seven of 27 Insurgents Killed in Helmand Were Foreigners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120822083602/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners |date=2012-08-22 }} {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2012 йылдың авгусында «Йыһатсы төрөк» [[сайт]]ында Афғанстанда һәләк булған ете [[Төрөктәр|төрөк]] боевигын маҡтаған видеояҙма барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php Video eulogizes Turkish fighters killed in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072200/http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php |date=2012-10-20 }} {{V|20|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

== Юғалтыуҙар ==

=== Халыҡ-ара коалиция ===
[[Файл:Coalition military casualties in afghanistan by month.svg|thumb|Һуғыш башланғандан алып халыҡ-ара коалицияның юғалтыуҙар графигы]]
[[Файл:Iraq and Afghanistan Memorial Santa Monica Beach LA March 2008.jpg|thumb|Афғанстанда һәм Ираҡта һәләк булған америка һалдаттарының «ҡәберлеге». Санта-Моника пляжы, [[Лос-Анджелес]]]]
АҠШ һәм Британия оборона министрлыҡтары, шулай уҡ iCasualties.org бойондороҡһоҙ сайты мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылдың 31 декабренә тиклем халыҡ-ара коалицияның «Сыҙамлы азатлыҡ» операцияһы барышында (башлыса Афғанстанда) хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары 3485-тән ашыу хәрби тәшкил итә. АҠШ (2356), Бөйөк Британия (453), Канада (162&lt;ref&gt;«''В период с начала кампании в Афганистане до 12 марта 2014 года, когда кампания была официально завершена… '''162''' погибли, 2179 были ранены''»&lt;br&gt;Отношение канадцев к афганской кампании // «Зарубежное военное обозрение», № 4 (805), апрель 2014. стр. 96&lt;/ref&gt;), Франция (88&lt;ref&gt;«''France’s largest military commitment since the Algerian war for independence… cost the country '''88''' of its troops and injured another 725.''»&lt;br&gt;Bruce Crumley. [https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ Ceremony for Returning Troops Closes French Combat Mission in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927082943/https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ |date=2020-09-27 }} // «Time» от 8 декабря 2012&lt;/ref&gt;), Германия (55&lt;ref&gt;«''За период участия в МССБ, которая действует с 2001 года, там погибли '''55''' военнослужащих ФРГ''»&lt;br&gt;Германия // «Зарубежное военное обозрение», № 3 (804), март 2014. стр. 96&lt;/ref&gt;) ҙур юғалтыуҙар кисерә.

Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе ҡулдан эшләнгән шартлатыу ҡулайламаларынан һәләк була. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 2010 йылда дошмандың яуыз ғәмәлдәренән дөйөм юғалтыуҙарҙың 58 процентын (630 хәрби хеҙмәткәрҙең 368-е) — дошмандың мина-шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙан, 2011 йылда 51 процентын (492 хәрби хеҙмәткәрҙең 522-һе) тәшкил итә.

* Үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Европа берлеге полицияһы хеҙмәткәрҙәре араһында һәләк булыусылар инмәй. Улар Афғанстанға EUPOL — Afghanistan программаһы буйынса килә, әммә ИСАФ һалдаттары түгел.
:* 2007 йылдың 15 авгусында Ҡабулда автомобилде шартлатыу һөҙөмтәһендә 3 немец полицейскийы һәләк була, тағы ла 1 кеше яралана&lt;ref&gt;Происшествия // «Зарубежное военное обозрение», № 10 (727), 2007. стр. 89&lt;/ref&gt;;
:* 2014 йылдың 17 ғинуарында Ҡабулда ресторанға һөжүм яһала, EUPOL-дың тағы 2 хеҙмәткәре һәләк була&lt;ref&gt;«''17 January 2014, a Danish EUPOL civilian staff member along with a British member of the close protection team who was working with EUPOL Afghanistan, were killed in Kabul following an attack at a restaurant.''»&lt;br&gt;[http://www.eupol-afg.eu/?q=node/411#sthash.KgWdEvVh.dpuf EUPOL condemns attack on restaurant in Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140122131743/http://www.eupol-afg.eu/?q=node%2F411#sthash.KgWdEvVh.dpuf |date=2014-01-22 }} / официальный сайт EUPOL — Afghanistan&lt;/ref&gt;.

* Шулай уҡ үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Афғанстанда рөхсәт менән һәм коалиция илдәре мәнфәғәтендә эшләгән сит ил шәхси хәрби һәм именлек компаниялары хеҙмәткәрҙәре инмәй. Шул уҡ ваҡытта, 2009 йылдың декабрь башына Афғанстанда шәхси хәрби һәм һаҡ компанияларының 104 000 хеҙмәткәре эшләй&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/12/091205_1215_afganistan_contratistas_wbm.shtml Afganistán: una guerra «subcontratada»] // «BBC Mundo» от 5 декабря 2009&lt;/ref&gt;. Артабан, Афғанстан хөкүмәте талабы буйынса&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2010/08/17/private/ Карзай решил выгнать из Афганистана частных охранников] // «Lenta.RU» от 17 августа 2010&lt;/ref&gt;, уларҙың һаны кәмей. 2012 йыл уртаһына ҡарата, Афғанстанда сит ил шәхси хәрби компанияларының 40 меңгә яҡын хеҙмәткәре иҫәпләнә&lt;ref&gt;Т. Камов. О деятельности частных военных компаний в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 7 (784), июль 2012. стр. 86&lt;/ref&gt;.

Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Афғанстанда коалиция көстәренең кәм тигәндә 1906 контрактсыһы һәләк була.

=== Афғанстандың именлек көстәре ===
Афған хәүефһеҙлеге көстәре лә юғалтыуҙар кисерә. АҠШ Конгресының 2012 йылғы отчётында түбәндәге мәғлүмәттәр бирелә&lt;ref&gt;Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} CRS Report for Congress (December 6, 2012) стр. 3-4&lt;/ref&gt;:

* 2007 йылда афған армияһында 278 кеше үлтерелә һәм 750 яралана, шулай уҡ 688 кеше үлтерелә һәм 1036 милли полиция, сик буйы полицияһы һәм урындағы полиция хеҙмәткәре яралана;
* 2008 йылда — 252 һәм 875, 724 һәм 1209;
* 2009 йылда — 292 һәм 859, 639 һәм 1145;
* 2010 йылда — 821 һәм 775, 1292 һәм 743;
* 2011 йылда — 511 һәм 256, 569 һәм 552;
* 2012 йылда — 173 һәм 327, 349 һәм 418;

2012 йылдың 4 декабрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, Афғанстандың именлек көстәре оборона эштәрен үҙ өҫтөнә алған һайын, уларҙың хәрби юғалтыуҙары арта башлай. Улар 2011 йыл күрһәткестәренән артып, айына «яҡынса 110 һалдат һәм 200 полицейский» кимәленә етә&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/world/2012-12/04/c_132017474.htm Боевые потери сил безопасности Афганистана ежемесячно превышают 300 человек]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Синьхуа» от 4 декабря 2012&lt;/ref&gt;.

НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йыл дауамында Афғанстандың именлек көстәренең юғалтыуҙары 4350 кеше һәләк була&lt;ref name=autogenerated5&gt;Происшествия // журнал «Зарубежное военное обозрение», № 1 (814), январь 2015&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 23 октябрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, 2003—2014 йылдың 23 октябренә тиклемге алыштарҙа Афғанстан милли армияһының 2853 һалдаты һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&amp;cid=1 2,853 ANA troops killed in action since 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023143734/http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&amp;cid=1 |date=2014-10-23 }} // «The Afghanistan Times» от 23 октября 2014&lt;/ref&gt;.

НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йыл дауамында афған хәүефһеҙлеге көстәре 4634 кеше юғалта&lt;ref name=autogenerated5 /&gt; (2014 йылдың ғинуарынан 28 декабренә тиклем һәләк булғандарҙың 3200-гә яҡыны — полицейскийҙар, ҡалғандары — хәрби хеҙмәткәрҙәр, сик буйы, махсус хеҙмәттәр хеҙмәткәрҙәре һ.б.)&lt;ref&gt;[http://www.newser.com/story/200524/us-nato-formally-end-afghanistan-war.html US, NATO Formally End Afghanistan War]&lt;/ref&gt;.

=== Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар персоналы ===

=== Талибан ===

=== Граждандар араһында ҡорбандар ===

=== Күрше илдәрҙә ҡорбандар ===
Һуғыш Афғанстан территорияһында ғына алып барылмай.

АҠШ Пакистандағы сәптәргә һөжүм итеү өсөн пилотһыҙ осоу аппараттарын йыш ҡуллана. Көнбайыш киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, 2004 йылдың июненән 2012 йылдың сентябренә тиклем америка пилотһыҙ осоу аппараттарының Пакистанға һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 2562-нән 3325-кә тиклем кеше һәләк була&lt;ref&gt;О применении Соединёнными Штатами БЛА в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 2 (791), 2013. стр. 105&lt;/ref&gt;.

== Һуғыш эҙемтәләре ==

=== Афғанстанда наркотиктар етештереү ===
[[Файл:U.S. Marine in a poppy field, c. June 2005.jpg|thumb|АҠШ-тың диңгеҙ һалдаты мәк яланында]]
[[Файл:Afghan poppies.jpg|thumb|Репортёр «Америка тауышы» репортёры [[фермер]]ҙан интервью ала]]
[[Файл:Australian-Afgan Army patrol April 2010.jpg|thumb|[[Австралия]] һалдаттары мәк яланында]]
НАТО ғәскәрҙәре индерелгәндән һуң, наркотиктар етештереү арта. Ҡайһы бер Рәсәй тикшеренеүселәре раҫлауынса, «Буш хакимиәте героин етештереүҙең йылдам үҫеүенә күҙ йомоп ҡарай»&lt;ref name=&quot;nationalsecurity.ru&quot;&gt;http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110801010921/http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ |date=2011-08-01 }} Производство опийных наркотиков (героина) в Афганистане: инфраструктура наркобизнеса&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1348/40_01 Афганская доза России. Георгий ЗОТОВ. © 1997—2008 ЗАО «[[Аргументы и факты]]» № 35 (1348) от 30.08.2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Владислав Шурыгин.'' [http://87.242.98.49/newsA.php4?st=1042769640 Афганистан: Буш, ложь и героин]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; (был наркотиктар бизнесына ҡаршы әүҙем көрәш алып барылһа, Америка ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары ҡырҡа артыр тип ҡурҡыу менән бәйле булыуы ихтимал&lt;ref&gt;''Бахтияр Ахмедханов. ''[https://web.archive.org/web/20070224231323/http://www.mn.ru/issue.php?2006-35-57 «Слёзы Аллаха — наши слёзы»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Известно заявление [[Холбрук, Ричард|Р. Холбрука]] о том, что ''с учётом роста безработицы уничтожение афганских маковых плантаций не только бесполезно и неэффективно, но и контрпродуктивно, поскольку афганские крестьяне могут перейти на сторону талибов'' [http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016232923/http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html |date=2011-10-16 }}.&lt;/ref&gt;). Швейцария [[Журналистика|журналисы]] Р. Лабевьер ҙа ошоға оҡшаш фекерҙә, ул «Доллары террора. Соединённые Штаты и исламисты» китабы авторы. Афғанстанда американдар наркотик һәм ҡорал &quot;[[бизнес]]&quot;ынан, террорсыларҙы финанслауҙан өҫтәмә [[килем]] ала, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;7days.belta.by&quot;&gt;''Антон Андреенко''. [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/662AD413E69D608642256D9100519DFF?OpenDocument Кто стоит за глобальным наркотерроризмом]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты Андрей Кокошин: «НАТО-ның америка союздаштарының әфиүнды героинға эшкәртеү буйынса предприятиеларҙы бөтөрөү тураһындағы бөтә тәҡдимдәре кире ҡағыла, сөнки был АҠШ һәм НАТО таянған кешеләрҙең ҡеүәтен һәм мөмкинлектәрен ҡаҡшата»&lt;ref name=&quot;www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20090401031401/http://www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan/ Повод к замирению «Эксперт Online»/30 марта 2009&lt;/ref&gt;.

'''Эшкәртелмәгән опий етештереү (тонна'''&lt;ref name=&quot;Махмадиев2&quot;&gt;[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Айдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=2013-11-15 }} {{V|6|5|2009}}&lt;/ref&gt;'''):'''

2000 йылдың июлендә талиптар мәк үҫтереүҙе тыя. 2002 йыл — Талибан режимы ҡолатылғандан һуң беренсе йыл.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1999 йыл
! 2000 йыл
! 2001 йыл
! 2002 йыл
! 2003 йыл
! 2004 йыл
! 2005 йыл
! 2007 йыл
! 2008 йыл
! 2009 йыл
! 2010 йыл
! 2013 йыл
! 2014 йыл
! 2015 йыл
! 2016 йыл
! 2018 йыл
! 2019 йыл
! 2020 йыл
|-
| 4565
| 3276
| 185
| 2700
| 3400
| 4200
| 4100
| 8200&lt;ref name=&quot;на игле&quot;&gt;[http://www.oreanda.ru/ru/news/20090413/common/popnews/article381224/ На афганской игле] {{V|6|5|2009}}&lt;/ref&gt;
| 7700&lt;ref name=&quot;на игле&quot; /&gt;
| 6900&lt;ref&gt;[http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya Наркокурьеры осваивают новые маршруты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104045610/http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya |date=2011-11-04 }} {{V|28|1|2010}}&lt;/ref&gt;
| 3600&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/18473.html УНП ООН опубликовало доклад о производстве опиума в Афганистане]&lt;/ref&gt;
| 5500&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/social/2013/11/13/5750845.shtml Производство опиума в Афганистане вновь стало расти и почти достигло объёмов 2011 года — Газета.Ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 3300&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.ivran.ru/articles?artid=10715 Статьи&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 4800&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
| 9000&lt;ref&gt;[https://www.unodc.org/unodc/ru/frontpage/2017/November/afghan-opium-production-jumps-to-record-level--up-87-per-cent_-survey.html Производство афганского опийного мака выросло на 87 процента: Обзор&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 5500&lt;ref&gt;[https://afghanistan.ru/doc/136487.html Афганистан. Ру | США: В Афганистане возросло производство опийного мака&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 6700&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200726/1574734904.html «Все наживаются на маке». Кто стоит за наркотрафиком из Афганистана — РИА Новости, 26.07.2020&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 6300&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12124743 Эксперт: приход талибов к власти может привести к появлению «наркогосударства» — Международная панорама — ТАСС&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
|}
Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешен контроллек итеү федераль хеҙмәте етәксеһе Виктор Ивановтың мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001—2008 йылдарҙа Афғанстанда опиаттар һәм героин етештереү 2 — 2,5 тапҡырға артҡан&lt;ref&gt;[http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html О наркоситуации в Российской Федерации: новые вызовы и угрозы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106200144/http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;. [[Киң мәғлүмәт саралары]] хәбәр итеүенсә, Афғанстан марихуана һәм гашиш етештереү буйынса Марокконан һуң донъяла икенсе урынға сыҡҡан, ә Афғанстандағы келәттәрҙә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, мең тоннанан ашыу саф героин һаҡлана&lt;ref name=&quot;ura-inform&quot;&gt;{{cite web| author        =| last        =| first        =| authorlink        =| coauthors        =| datepublished        =2006-01-15| url        =http://ura-inform.com/ru/society/2009/01/15/narko#| title        =США и НАТО не хотят бороться с наркотиками| format        =| work        =| publisher        =Ура-информ| accessdate        =2010-03-27| lang        =ru| description        =| archiveurl        =| archivedate        =}}
&lt;/ref&gt;. Ҡайһы берҙә 2001—2008 йылдар араһында етештерелгән опиат күләме 44 тапҡырға артҡан, тип раҫлана (үрҙә килтерелгән таблицаны ҡарағыҙ), әммә шуны иҫтә тоторға кәрәк: 2001 йылда героин етештереү күрһәткесе шикле күренә. 1999 йыл менән сағыштырғанда 2001 йылда уңыш ҡырҡа кәмей. Беренсенән, 2000 йылда талибтар халыҡ-ара баҫым аҫтында опий мәге үҫтереүҙән тыйылып тора, икенсенән, шул йылда көслө [[ҡоролоҡ]] була. Әммә сәсеүлектәрҙе юҡ итеү бары тик күҙ буяу өсөн генә булған тигән дәлилдәр бар&lt;ref&gt;''А. А. Куртов.'' [http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf Наркобизнес в Центральной Азии: история болезни и пути лечения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616012516/http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf |date=2013-06-16 }}. С. 11. {{V|6|5|2009}}&lt;/ref&gt;. 2001 йылда етештереү күләменең ҡырҡа кәмеүенә аңлатма биреп, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Көнсығышты өйрәнеү институтының Афғанстан секторы етәксеһе Виктор Коргун былай тип билдәләй: «…уңыш бер аҙ ғына кәмей: әфиүм сеймалы илдәге һуғыш ваҡытында яҡшыраҡ ваҡытҡа тиклем һаҡлана, ә талибтар тар-мар ителгәс, уның запастары ҡабаттан баҙарға сығарыла»&lt;ref name=&quot;Махмадиев&quot; /&gt;. Тажикстан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Наркотиктарға ҡаршы көрәш агентлығының элекке хеҙмәткәре Хәйҙәр Мәхмәҙиев 2001 йылда контрабанданың кәмеүен йә Афғанстанда әфиүм сеймалы культураларын сәсеү туҡтатылыуы тураһында хәбәрҙәрҙе белмәй&lt;ref name=&quot;Махмадиев&quot; /&gt;. Быларҙың барыһы ла сеймал етештереүҙең 2001 йылда [[статистика]]ла күрһәтелгән 185 тоннанан артып китеүе тураһында һөйләй, әммә был мәсьәләлә аныҡлыҡ юҡ.

=== Панджшер конфликты ===
[[Файл:USMC-10825.jpg|thumb|left|300px]]
2021 йылдың 17 авгусында вице-президент Амрулла Сәлих, Афғанстан Конституцияһы положениеларына һылтанып, Панджшер үҙәнендәге хәрби базанан үҙен Афғанстан [[президент]]ы тип иғлан итә һәм унан талибандарға ҡаршы хәрби операцияларҙы дауам итергә вәғәҙә бирә. Уның президент вазифаһына дәғүәләрен Әхмәд Масуд һәм Афғанстан Ислам Республикаһының оборона министры Бисмиллах Мөхәммәди Хан хуплай. 2021 йылдың 17 авгусында Панджширҙың ҡаршылыҡ көстәре провинцияның баш ҡалаһы Чарикарҙы тартып ала. 6 сентябргә талибтар [[үҙән]]дең күп өлөшөн яңынан үҙ контроле аҫтына ала, әммә үрге үҙәндәрҙә ҡораллы ҡаршылыҡ дауам итә. Үҙәндәге бәрелештәр сентябрь уртаһында туҡтай тиерлек. Хәбәрҙәр буйынса, Салех менән Масуд сентябрь аҙағында күрше Тажикстанға ҡаса.

==== Украиналағы конфликтта ҡатнашыу ====
Foreign Policy журналы Рәсәй яғында Украиналағы низағта ҡатнашыу өсөн Афғанстан Милли армияһының элиталы командование корпусы ағзаларын йыйыу осраҡтары тураһында яҙа. Баҫма, АҠШ һәм Көнбайыш союздаштар Афғанстандан ашығыс рәүештә сыҡҡандан һуң, элекке хәрбиҙәрҙең ниндәй хәлгә эләгеүҙәре тураһында һөйләй. Фараз ителеүенсә, 20 000-дән 30 000-гә тиклем афған командованиеһы ирекмәне [[Эшһеҙлек|эшһеҙ]] ҡала. Үрҙә килтерелгән дәлилдәргә ярашлы, хеҙмәткә алыныусыларҙы Афғанстандан [[Иран]]ға, ә һуңынан Рәсәйгә оҙаталар, шунан һуң улар менән бәйләнеш өҙөлә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2022/10/25/afghanistan-russia-ukraine-military-recruitment-putin-taliban/|title=Russia’s Recruiting Afghan Commandos|author=Lynne O’Donnell|website=Foreign Policy|access-date=2022-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәттә ==

=== Нәфис фильмдар ===
* «Кавалерия» (2018, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Машина войны» (2017, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Братья» (2009, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Железный человек» (2008, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Уцелевший» (2013, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Парни со стволами» (2016, АҠШ) нәфис фильмы.

=== Нәфис әҙәбиәт ===
* {{книга
 | автор         = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]]
 | заглавие      = «Цугцванг обер-лейтенанта Бруно Тевса». Военная повесть
 | место         = Москва
 | издательство  = ДеЛибри
 | год           = 2020
 | страниц       = 181
 | isbn          = 978-5-4491-1164-7
 | ref           = Ильяс Дауди
 | nodot= 1
}}
* {{книга
 | автор         = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]]
 | заглавие      = «В круге Кундузском». Военно-исторический роман-трилогия
 | место         = Москва
 | издательство  = ДеЛибри
 | год           = 2020
 | страниц       = 181
 | isbn          = 978-5-4491-0575-2
 | ref           = Ильяс Дауди
 | nodot= 1
}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Список войн Афганистана
* Мирный процесс в Афганистане
* «Дневник афганской войны»
* Список авиационных потерь международной коалиции в Афганистане
* {{Тәржемәһеҙ 3|Вывод американских войск из Афганистана (2011—2016)||en|Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2011–2016)}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] Военно-политическая стратегия США в Афганистане (2001—2008 гг.). Антитеррористический аспект. Документы и материалы. // Образование. Наука. Научные кадры. 2014. № 4. С. 259—261.
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/antiterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-na-nachalnom-etape-20012005-perioduspeha Антитеррористическая политика США в Афганистане на начальном этапе. Период успеха (2001—2005 гг.)] // Историческая и социальная образовательная мысль. 2014. Т. 6. № 6. Ч. 1. С. 38—40.
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/kontrterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-destabilizatsiya-situatsii-2006-2008-gg Контртеррористическая политика США в Афганистане. Дестабилизация ситуации (2006—2008 гг.)] // [[:ru:Вестник Томского государственного университета|Вестник Томского государственного университета]]. 2015. № 2 (34). С. 103—107.
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006648507?page=1 Эволюция контртеррористической политики США в Афганистане]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : 2001—2008 гг. : автореферат дис. … канд. ист.наук : 07.00.15 / Асатрян Георгий Эминович; [Место защиты: Рос. гос. гуманитар. ун-т (РГГУ)]. — Москва, 2016. — 26 с.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20130429230918/http://www.isaf.nato.int/ Официальный сайт Международных сил содействия безопасности в Афганистане (ISAF)] /webarchive/

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Бөйөк Британия һуғыштары]]
[[Категория:АҠШ һуғыштары]]
[[Категория:Афғанстан һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]</text>
      <sha1>jkobxol2qps04lov2s2ni5pn2i1eg7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэн Сяопин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186517</id>
    <revision>
      <id>1300277</id>
      <parentid>1197487</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T11:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HyBoxwood</username>
        <id>48244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]]</comment>
      <origin>1300277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63467" sha1="t8v2lab5evhdbh5j82mzapbqqitf6ak" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя = Дэн Сяопин
| оригинал имени = 邓小平
| изображение = Deng Xiaoping and Jimmy Carter at the arrival ceremony for the Vice Premier of China. - NARA - 183157-restored(cropped).jpg
| ширина = 
| описание изображения = Дэн Сяопин 1979 йылдың ғинуарында  [[Джимми Картер]] менән осрашыу ваҡытында 
| должность = КПК Үҙәк Комитетының Хәрби советы &lt;br&gt;Рәйесе
| порядок = 3
| флаг = Flag of the Chinese Communist Party.svg
| периодначало = 28 июнь 1981 йыл
| периодконец = 9 ноябрь 1989 йыл
| предшественник = Хуа Гофэн
| преемник = Цзян Цзэминь
| должность_2 = ҠХР-ҙың Үҙәк хәрби советы Рәйесе
| порядок_2 = 1
| флаг_2 = 中華人民共和國國徽.svg
| флаг2_2 = Flag of the People's Republic of China.svg
| периодначало_2 = июнь 1983 йыл
| периодконец_2 = апрель 1990 йыл
| предшественник_2 = 
| преемник_2 = Цзян Цзэминь
| должность_3 = Ҡытай халыҡ сәйәси консультатив советының Бөтә Ҡытай комитеты Рәйесе
| порядок_3 = 3
| флаг_3 = 中華人民共和國國徽.svg
| флаг2_3 = Flag of the People's Republic of China.svg
| периодначало_3 = 20 март 1978 йыл
| периодконец_3 = 27 июнь 1983 йыл
| предшественник_3 = [[Чжоу Эньлай]]
| преемник_3 = Дэн Инчао
| должность_4 = ҠХР Дәүләт Советы&lt;br Премьеры урынбаҫары 
| порядок_4 = 3
| флаг_4 = 中華人民共和國國徽.svg
| флаг2_4 = Flag of the People's Republic of China.svg
| периодначало_4 = 4 ғинуар 1975 йыл
| периодконец_4 = 10 сентябрь 1980 йыл
| предшественник_4 = Линь Бяо
| преемник_4 = Вань Ли
| премьер_4 = Чжоу Эньлай, &lt;br&gt; Хуа Гофэн, &lt;br&gt; Чжао Цзыян
| должность_5 = ҠХР-ҙың финанс министры 
| порядок_5 = 2
| флаг_5 = Flag of the People's Republic of China.svg
| периодначало_5 = 19 сентябрь 1953 йыл
| периодконец_5 = 25 июнь 1954 йыл
| предшественник_5 = Жун Цзыхэ (вазифа башҡарыусы)
| преемник_5 = Ли Сяньнянь 
| премьер_5 = Чжоу Эньлай
| вероисповедание = юҡ; ([[Атеизм|атеист]])
| дети = Дэн Линь&lt;br&gt;Дэн Пуфан|&lt;br&gt;Дэн Нань&lt;br&gt;Дэн Жун&lt;br&gt;Дэн Чжифан
}}

'''Дэн Сяопин''' ([[ҡытай теле|ҡытайса]] 鄧小平|邓小平; Dèng Xiǎopíng, тыумыштан Дэн Сяньшэн (ҡытайса 鄧先聖|邓先圣;Dèng Xiānshèng); [[22 август]] [[1904 йыл]], Сычуань провинцияһының Гуанъань өлкәһе Пайфан ауылы — [[19 февраль]] [[1997 йыл]], [[Пекин]]) — [[Ҡытай]]ҙың [[дәүләт]], [[сәйәсәт|сәйәси]] һәм партия эшмәкәре.
Илдең өлкән быуын [[сәйәсмән]]дәре вәкиле, Ҡытай революцияһының иң абруйлы ветерандары ингән «үлемһеҙ һигеҙ» төркөмө ағзаһы була. Бер ҡасан да ил етәксеһе вазифаһын биләмәй, әммә 1970-се йылдар аҙағынан 1990-сы йылдар башына тиклем Ҡытайҙың фактик етәксеһе була.

Мәҙәни революциянан һуң иғлан ителмәгән [[граждандар һуғышы]] хәлендә булған һәм өҙгөләнгән илде мираҫҡа алып, Дэн Ҡытайҙың икенсе быуын етәкселәренең ядроһына әүерелә. Ул яңыса фекерләү авторы була, «Ҡытай үҙенсәлеге менән социализм» принцибын эшләй, иҡтисади реформалар инициаторы була һәм илдең [[донъя баҙары]]ның бер өлөшө булып китеүенә өлгәшә.

== Биографияһы ==

=== Йәшлек йылдары ===
Сычуань провинцияһының Гуанъань өлкәһе Пайфан ауылында интеллигент ғаиләһендә тыуған. Атаһы Дэн Вэньмин, белем алыуҙың мөһимлеген аңлап, өлкән улын [[Чунцин]]дәге иң яҡшы мәктәптәрҙең береһендәге әҙерлек курсына яҙҙыра. Мәктәптә Дэн исемен үҙгәртә һәм үҙен ''Дэн Сисянь'' тип йөрөтә башлай (Ҡытайса: 鄧希賢|邓希贤|Dèng Xīxián).
[[Файл:Student Deng Xiaoping in France.jpg|left|thumb|150px|Дэн Сяопин [[Франция]]ла уҡыған ваҡытта]]
[[1919 йыл]]да 80 студент менән бергә Дэн ([[Хо Ши Мин]], [[Чжоу Эньлай]] һәм Пол Пот кеүек башҡа күп кенә революционерҙар һымаҡ) [[Франция]]ға уҡырға китә. Был саҡта уға ни бары 15 йәш тулған була. Францияла уға аҡса етмәй һәм унда үткәрелгән ваҡытының күп өлөшөн ул тәүҙә [[тимер]] рудниктарында, һуңынан «Рено» автомобиль заводында эшләй, янғын һүндереүсе һәм официант була. Дэн Сяопин Францияла булғанда әсәһе вафат була, атаһы бер нисә тапҡыр өйләнеп ҡарай, әммә һәр никахы уңышһыҙ була.

Францияла өлкән иптәштәре йоғонтоһо аҫтында Дэн [[марксизм]] идеялары менән мауыға һәм пропаганда эшенә ҡушыла. [[1921 йыл]]да ул Ҡытай Коммунистик йәштәр союзына, 1923 йылдың икенсе яртыһында — Ҡытай Коммунистар партияһы сафына инә. Тиҙҙән йәштәр союзының [[Европа]] бүлексәһе лидерҙарының береһенә әйләнә. [[1926 йыл]]дың ғинуарында ашығыс рәүештә Франциянан ҡайтып китә. Икенсе көндө «Рено» заводында эшләгән [[ҡытайҙар]] ятағын полиция килеп баҫа. Тентеү яһаған хеҙмәткәрҙәр докладынан күренеүенсә, ике иптәше менән 22 йәшлек Дэн йәшәгән бүлмәлә «[[Ҡытай теле|ҡытай]] һәм [[француз теле]]ндә [[коммунизм]]ды пропагандалаған күп кенә брошюра („Ҡытай эшсеһе“, „Сунь Ятсендың васыяты“, [[Николай Бухарин]]дың „Коммунизм әлифбаһы“ һ.б.), Ҡытай [[гәзит]]тәре, шул иҫәптән [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән гәзиттәр табыла…»&quot;. Был ваҡиғаға ҡағылышлы ике фараз таралыу алған, беренсеһе: йәнәһе, француз полицияһы, Францияла дәғүәсе ҡытай йәштәр ойошмаһы лидеры булған ниндәйҙер Хо Лучиҙы үлтерергә маташыуҙы йоштороуҙа ғәйепләп, Дэнға енәйәт эше асҡан булған; икенсеһе: компартия етәкселеге уны [[Советтар Союзы]]на уҡырға ебәреү өсөн саҡыртып ала.

[[1926 йыл]]да Мәскәүҙә [[Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университеты]]нда уҡый. Был ваҡытта [[СССР]]-ҙа Яңы иҡтисади сәйәсәт (НЭП) тирәләй киҫкен бәхәс барған була, һәм Дэн урыҫ большевиктарының ҡараштары, шул иҫәптән Николай Бухариндың [[капитализм]]дан [[социализм]]ға күсеү осорона ҡағылған фекерҙәре менән яҡындан таныша.

1926 йылдың сентябрендә тыуған иленә ҡайта.

=== Сәйәси карьераһының башы ===
[[Файл:Deng1941.jpg|left|thumb|Дэн Сяопин [[1941 йыл]]да]]
Тыуған иленә ҡайтҡас, Дэн Сяопин подпольщик булып китә. [[1928 йыл]]да Гуансиҙа гоминьдан хөкүмәтенә ҡаршы ихтилалға етәкселек итә. Ихтилал бер аҙҙан тарҡала, ә Дэн Ҡытай Совет Республикаһы иғлан ителгән [[Цзянси]] ҡалаһына күсә. Был йылдарҙа Дэн ваҡиғалар үҙәгендә була, сәйәси хеҙмәткәр һәм хәрби [[Дипломатия|дипломат]] тәжрибәһе туплай. Граждандар һуғышында йәш Дэн Ҡытай коммунистарының &quot;бөйөк походы&quot;нда ҡатнаша, [[1934 йыл]]дың декабрендә ул ҡабаттан КПК Үҙәк Комитетының Секретариат мөдире итеп тәғәйенләнә{{sfn|панцов|2013 / с=484}}.

Политкомиссар булараҡ, Дэн 1937—1945 йылдарҙағы япон-ҡытай һуғышының һәм Гоминьданға ҡаршы көрәштә бер нисә уңышлы хәрби операция ойоштора.
[[1947 йыл]]дың ноябрендә ул [[Чан Кайши]] штабы урынлашҡан Сычуань провинцияһындағы гоминьдансылар көстәренә ҡаршы һөжүм менән етәкселек итә. 1 декабрҙә провинцияның Чунцин ҡалаһы алына, Чан Кайши быға тиклем үҙенең штабын Чунциндан [[Чэнду]]ға күсереп өлгәрә. Әммә Гоминьдандың Ҡытайҙағы ошо һуңғы терәге лә [[1948 йыл]]дың [[10 декабрь|10 декабрендә]] коммунистар ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына, ә Чан Кайши шул уҡ көндә [[Тайвань|Тайванға]] ҡасып ҡотола.

=== ҠХР ойошторолоуҙан «мәҙәни революция»ға тиклем ===
[[1949 йыл]]да [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ойошторолғандан һуң Дэн илдең [[көньяҡ]]-[[көнбайыш]] райондарына эшкә ебәрелә, бында ул партия комитетының беренсе секретары вазифаһын биләй.

[[Мао Цзэдун]] сәйәсәтен хуплай һәм яңы хөкүмәттәге бер нисә мөһим вазифаға тәғәйенләнә. [[1952 йыл]]дың июлендә Мао Дэнды [[Пекин]]ға Дәүләт административ советы премьеры урынбаҫары итеп күсерә.

[[1953 йыл]]дың йәйендә Дэн Ҡытай Халыҡ Республикаһы Финанс-иҡтисади комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары һәм финанс министры итеп тәғәйенләнә.

1954 йылдың апрелендә Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының Секретариаты һәм ойоштороу бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Сентябрҙә Дәүләт Советы премьеры урынбаҫары итеп раҫлана. 1955 йылдың апрелендә КПК Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы итеп һайлана.

1956 йылдың сентябрендә КПК Үҙәк Комитетының VIII съездан һуң үткән тәүге пленумында Политбюро ағзаһы, Политбюроның Даими комитеты ағзаһы һәм КПК Үҙәк Комитетының Генераль секретары итеп һайлана.

Мао ҡушыуы буйынса 1957 йылдың февраль — сентябрь айҙарында «партияны таҙартыу» һәм «сәскә атһын йөҙ сәскә…» дөйөм Ҡытай кампанияһын үткәрә, шунан һуң интеллигенцияға ҡаршы репрессив кампанияны етәкләй.

Был осорҙа Лю Шаоци менән аралары яҡыная. «Ҙур күтәрелеш» сәйәсәтенең уңышһыҙлығынан һуң Дэн Сяопин һәм Лю Шаоци КПК-ла үҙ позицияларын көсәйтә. Улар бергәләп «Ҙур күтәрелеш» сәйәсәтенең хаталарын төҙәтеү маҡсатында [[иҡтисад]]и реформаларға тотона, шуның менән партияла йоғонтолоҡ һәм халыҡта популярлыҡ яулай. Дэн һәм Лю [[Мао Цзэдун|Маоның]] радикализмынан айырмалы һығылмалы һәм уртаса сәйәсәт алып бара.

1961 йылда [[Гуанчжоу]]ҙағы конференцияла ул үҙенең, моғайын, иң билдәле һүҙҙәрен әйтә:
{{cquote|Бесәйҙең  ҡара йәки аҡ булыуы мөһим түгел, әгәр сысҡан тота ала икән — был яҡшы бесәй.}}

=== Йәберҙә булыуы ===
1966 йылда Ҡытайҙа «Мәҙәни революция» башлана, уның барышында Дэн {{comment|йәбергә эләгә|оказывается в опале}}, уны барлыҡ вазифаларынан төшөрәләр.

1966 йылдың авгусында Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының Дэн биләгән Генераль секретарь вазифаһы бөтөрөлә. 1967 йылдың 1 апрелендә «Жэньминь жибао» гәзите һәм «Хунци» журналында баҫылған мәҡәләләр Дэн тураһында беренсе тапҡыр асыҡ матбуғатта «партияла Лю Шаоциҙан һуң иң билдәле икенсе кеше, власта тороп, капиталистик юл менән бара» тип яҙып сыға. 1967 йылдың 29 июлендә Дэнды ҡатыны менән митингҡа көс менән алып сығалар, унда уларҙы кәмһетәләр һәм туҡмайҙар, шунан һуң өй һағы аҫтына ябалар.

Хунвейбиндар, Дэндың улы Дэн Пуфанды тотоп алып, уны тәүҙә язалайҙар, һуңынан өсөнсө ҡаттың тәҙрәһенән ташлайҙар, һөҙөмтәлә ул инвалид булып ҡала.

1969 йылдың 22 октябрендә Дэнды ҡатыны һәм үгәй әсәһе менән Пекиндан Наньчан ҡалаһына күсерәләр һәм «7 май мәктәбе» тип атама бирелгән элекке пехота училищеһында өй һағы аҫтына алалар һәм трактор заводына ябай эшсе итеп ебәрәләр. Был ваҡытта Дэн күпләп яҙыша башлай. Шулай ҙа суд алдына баҫҡан, һуңынан төрмәлә үлеп ҡалған Лю Шаоци менән сағыштырғанда Дэндың яҙмышы күпкә яҡшыраҡ була.

{{Врезка|Выравнивание=right
|Ширина=260px   
|Заголовок=''Мао Цзэдун'' Дэн Сяопин хаҡында (1973 йылдың декабре) &lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Мао Цзэ-дундың быға тиклем нәшер ителмәгән төрлө йылдарҙағы сығыштары һәм мәҡәләләре. Йыйынтыҡ. Алтынсы сығарылыш|ссылка=|издание=|место=М.|издательство=Прогресс|год=1976|страницы=283—312|серия=Махсус исемлек менән таратыла}}&lt;/ref&gt;
|Содержание=Беҙҙең партияла бер ни эшләмәй хаталар ҡылған кешеләр һәр ваҡыт булды. Ә Дэн Сяо-пин эш менән шөғөлләнде һәм хаталар ебәрҙе; әммә ул ҡылған эштәре тураһында уйланыу мөмкинлеге булған ваҡытта үҙенә ҡарата бик яҡшы анализ яһаны,  һәм был уның хаталар эшләү өсөн дә, уларҙы таныу һәм төҙәтеү  өсөн дә ҡыйыулығы етерлек булыуын иҫбатлай…
 
Минеңсә, ул мамыҡ кеүек йомшаҡ, ә натураһы буйынса энә кеүек осло. Тышҡы яҡтан ул — барыһы өсөн дә изгелек сағылышы, асылда иһә ҡаты һәм принципиаль кеше.}}

=== Власҡа ҡайтыуы. Яңы йәбер ===
[[Яман шеш]] менән ауырыусы премьер [[Чжоу Эньлай]] үҙенең алмашсыһы итеп Дэнды һайлай һәм [[Мао Цзэдун|Маоны]] уны сәйәсәткә ҡайтарырға күндерә. 1973 йылдың мартында Дэн Чжоу Эньлай хөкүмәтенең вице-премьеры итеп тәғәйенләнә, КПК-ның X съезында партия Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, декабрҙә Мао Цзэдун тәҡдиме менән КПК Үҙәк Комитеты Политбюроһы составына индерелә.

1974 йылдың апрелендә Дэн [[Нью-Йорк]]та [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы]] сессияһында Мао Цзэдундың «өс донъя тураһында» теорияһына аңлатма менән сығыш яһай, шунан һуң Генри Киссинджер менән һөйләшеүҙәр үткәрә. Октябрь айында Мао Дэнды Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының Хәрби советы рәйесе урынбаҫары һәм Ҡытай Халыҡ-азатлыҡ армияһы Генераль штабының начальнигы итеп тәғәйенләй.

1975 йылдың ғинуарында Мао Цзэдун тәҡдиме менән КПК Үҙәк Комитеты пленумы Дэн Сяопинды КПК Үҙәк Комитеты Рәйесе урынбаҫарҙарының береһе һәм Политбюроның Даими комитеты ағзаһы итеп һайлай. Бынан һуң Халыҡ вәкилдәренең Бөтә Ҡытай Йыйылышы сессияһы Дэнды премьерҙың беренсе урынбаҫары итеп раҫлай. Дэн иғтибарын ил иҡтисадын тергеҙеүгә йүнәлтә.

Шулай ҙа Дэн бик һаҡ эш итергә тырыша, сөнки ысынбарлыҡта «мәҙәни революция» тамамланмаған була. Маоның ҡатыны Цзян Цин етәкләгән «дүртәү бандаһы» партияла власть өсөн әүҙем көрәш алып бара. «Дүртәү бандаһы» Дэнды үҙ властары өсөн беренсе ҡурҡыныс итеп күрә. «Мәҙәни революцияны» үҙенең төп сәйәси инициативаһы тип һанаған Мао Цзэдун да Дэндың «мәҙәни революцияның» «файҙалы» йомғаҡтарын шик аҫтына ҡуйыуы мөмкин тип шикләнә һәм уға төрлөсә ҡаршылыҡ күрһәтә. 1975 йыл аҙағында Дэнды халыҡ алдында үҙ-үҙен тәнҡитләп сығыш яһарға мәжбүр итәләр. Ул үҙенең «хаталарын» танырға мәжбүр була. Тиҙҙән Дэн менән «Дүртәү бандаһы» араһындағы ҡаршылыҡ асыҡ дошманлыҡҡа әүерелә. Мао Цзэдун Дэндың үҙ-үҙен тәнҡитләүен ҡабул итеүҙән баш тарта һәм КПК Үҙәк Комитетына «Дэн Сяопиндың хаталарын асыҡтан-асыҡ тикшерергә» тәҡдим итә.

Дэндың сәйәси карьераһында бик мөһим роль уйнаған Чжоу Эньлай 1976 йылдың ғинуарында вафат була, уның үлеме Дэнды Үҙәк Комитеттағы ярҙам-терәктән мәхрүм итә. Ерләү сараларынан һуң «Дүртәү бандаһы» Мао рөхсәте менән «Дэнды тәнҡитлә һәм уңдар менән көрәш» исеме аҫтында кампания башлай. Хуа Гофэн Чжоу Эньлайҙың вазифаһын ала. Шул уҡ йылдың 2 февралендә Үҙәк Комитет Дэнды тышҡы бәйләнештәр өлкәһенә эшкә күсереү тураһында ашығыс директива ҡабул итә, был ғәмәлдә Дэнды партия аппаратынан ситләтеүҙе аңлата. Яҙмышының хәл ителеүен көтөп, артабанғы айҙарҙы Дэн өйөндә үткәрә. 3 мартта Мао «мәҙәни революция»ның легитимлығын раҫлаусы директива иғлан итә, унда Дэн Сяопиндың илдең эске проблемаһы булыуы айырым билдәләнә. Үҙәк Комитет һәм бөтә провинциаль партия комитеттары был директиваны хуплай һәм, Маоға эйәреп, Дэнды тәнҡитләү кампанияһын башлай.

Цинмин — Мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу байрамы үткәрелгән көндәрҙә халыҡ Чжоу Эньлайҙы оло хөрмәт менән хәтерләй, был Дэндың сәйәси тормошо йәнләндереп ебәрә. Халыҡ матәме Тяньаньмэнь майҙанындағы инцидентҡа әүерелә, быны «Дүртәү бандаһы» контрреволюцион провокация тип баһалай. Банда ағзалары Дэн Сяопинды инцидентты ойоштороуҙа ғәйепләй, һәм Мао уны бөтә вазифаларынан бушата, шулай ҙа партияла ағза итеп ҡалдыра. 7 апрелдә Дэн ҡулға алына. Икенсе көндә «Жэньминь жибао» гәзитендә Тяньаньмэнь майҙанындағы хәлдәр тураһындағы мәҡәлә Дэн «контрреволюцион элемент» тип иғлан ителә.

=== Реабилитация ===
1976 йылдың сентябрендә Мао вафат була. Октябрь айында &quot;Дүртәү бандаһы&quot;н ҡулға алыуҙа төп роль уйнаған оборона министры Е Цзяньин һәм КПК-ның башҡа ветерандары партияның яңы рәйесе Хуа Гофэндан Дэнды сәйәси реабилитациялауҙы талап итә башлай.

1977 йылдың июлендә КПК Үҙәк Комитеты пленумы Дэнды Үҙәк Комитет, Политбюро һәм Даими комитет ағзаһы, Үҙәк Комитет һәм Хәрби совет Рәйесе урынбаҫары, дәүләт Советы премьеры урынбаҫары һәм Халыҡ-азатлыҡ армияһының Генераль штабы начальнигы вазифаларында тергеҙә. КПК-ның август айында уҙған XI съезында ул партияла һәм дәүләттә әһәмиәте буйынса Хуа Гофэн һәм Е Цзяньиндан һуң өсөнсө лидер булараҡ ҡарала{{sfn|Панцов|2013}}.

1977 йылда Дэн «Мәҙәни революция» барышында ебәрелгән хаталарҙы төҙәтеү кәрәклеге тураһында белдерә. 1977 йылдың декабрендә Дэн һәм уның союздашы Е Цзяньин Үҙәк Комитеттың ойоштороу бүлеге мөдире вазифаһына Ху Яобанды тәғәйенләүгә өлгәшә, ул иһә «мәҙәни революция» ҡорбандарын реабилитациялауҙы, артабан 1957 йылдағы уң элементтарға ҡаршы кампания башлай{{sfn|Панцов|2013}}.

=== Власты туплауы ===
КПК Үҙәк Комитетының 1978 йылдың ноябрь — декабрь айҙарында уҙған Эш кәңәшмәһендә Дэн яҡлылар Хуа Гофэн төркөмөнән өҫтөнлөк ала, һәм Дэн Сяопин Ҡытайҙың ғәмәлдәге лидерына әйләнә.

1978 йылдың ноябренән ҡыҫҡа сәйәси либералләштереү осоро башлана, һуңыраҡ ул «Пекин яҙы» исемен алға. «Пекин яҙы» барышында «мәҙәни революция»ны асыҡтан-асыҡ тәнҡитләүгә рөхсәт бирелә. Дэн әкренләп оппоненттарынан ҡотола башлай. «Мәҙәни революция»ны асыҡтан-асыҡ тәнҡитләүҙе дәртләндереп, ул вазифаларына һәм әлеге хәлдәренә «мәҙәни революция» ваҡытында ирешкәндәрҙең позицияларын көсһөҙләндерә һәм бер үк ваҡытта үҙе кеүек уның барышында зыян күргәндәрҙең позицияларын көсәйтә. Ошоға бәйле Дэндың халыҡ алдында популярлығы көндән-көн арта.

Дэн әүҙем нигеҙҙә [[Вьетнам]]ға ҡаршы хәрби операцияны яҡлай, 1980 йылдың мартына тиклем генштаб начальнигы вазифаһында ҡалып, был операцияны планлаштыра һәм уны дипломатик йәһәттәп яҡлау ойоштороу маҡсатында бер нисә сит илдә булып ҡайта. Һуғыш һөҙөмтәһендә армия өҫтөнән шәхси контролен нығыта{{sfn|Панцов|2013}}.

Яйлап үҙе тирәһенә фекерҙәштәрен туплаған Дэн 1980 йылда Хуа Гофэнды премьера посынан төшөрә һәм уны Чжао Цзыян менән алмаштыра. 1981 йылда Хуа Гофэн КПК Үҙәк Комитеты рәйесе вазифаһында Ху Яобан менән алмаштырыла. КПК Үҙәк Комитетының Үҙәк хәрби советы рәйесе вазифаһын биләгән Дэн Сяопин партияла иң абруйлы кеше булып ҡала һәм иҫке власть ысулдарынан айырмалы рәүештә Хуа Гофэнға Үҙәк Комитетта ҡалырға мөмкинлек бирә.

Дэндың күтәрелеүе Мао шәхесенә ҡағылған тарихи һәм идеологик мәсьәләләрҙең асыҡтан-асыҡ тикшерелә һәм был йүнәлештә барлыҡ һорауҙарҙың бирелә алыуын аңлата. Дэн төплө һәм ныҡлы реформалар башларға ынтыла. 1982 йылда КПК Үҙәк Комитеты {{comment|«КХР ойошторолғандан алып ҡайһы бер тарихи мәсьәләләр тураһында»|«О некоторых исторических вопросах со времён образования КНР»}} тигән документ ҡабул итә. Унда  Мао «бөйөк марксист, пролетар революционер, хәрби етәксе һәм генерал» һәм бәхәсһеҙ дәүләткә нигеҙ һалыусы һәм Ҡытайҙың Халыҡ-азатлыҡ армияһын  ойоштороусы  итеп иғлан ителә. Дэн белдереүенсә, «ул 3/10-кә насар, әммә 7/10-гә яҡшы булған». Документ «мәҙәни революция» өсөн бөтә ғәйепте һәм яуаплылыҡты «Дүртәү бандаһы»ның контрреволюцион көстәренә һәм Линь Бяоға йөкмәтә.

=== Ҡытай донъяға асыла ===
[[Файл: Carter DengXiaoping.jpg|right|thumb|260px|Дэн Сяопиндың Джимми Картер менән осрашыуы]]
Дэн арҡаһында Ҡытайҙың Көнбайыш менән мөнәсәбәттәре һиҙелерлек яҡшыра. Дэн сит илдәргә йыш сыға һәм көнбайыш лидерҙары менән бер нисә дуҫтарса осрашыу үткәрә. 1979 йылдың ғинуар-февралендә ул [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда була һәм Аҡ йортта [[АҠШ президенты|президент]] Джимми Картер менән осраша, уға Вьетнамға ҡаршы планлаштырылған хәрби операция тураһында хәбәр итә. Был осрашыу алдынан АҠШ, [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Тайвань Ҡытай Республикаһы]] менән дипломатик бәйләнештәрен өҙөп, ҠХР менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра.

Ҡытай-Япония мөнәсәбәттәре ла һиҙелерлек яҡшыра. Дэн тиҙ үҫешеүсе һәм иҡтисади ҡеүәтле ил булған [[Япония]]ның тәжрибәһен Ҡытайҙың алдағы  иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙары өсөн өлгө итеп ҡарай. 

1984 йылдың 19 декабрендә Ҡытай һәм [[Бөйөк Британия]] араһында Гонконг мәсьәләһе буйынса берләштерелгән декларацияға ҡул ҡуйыу икенсе ҡаҙаныш була, уның буйынса [[Гонконг]] 1997 йылда Ҡытайға кире ҡайтарыла. Дэн Ганкогтың Британияның 99 йыллыҡ хакимлығы осоронда  барлыҡҡа килгән сәйәси һәм иҡтисади системаһын 50 йыл дауамында үҙгәртмәҫкә ризалаша. [[Португалия]] менән дә шундай уҡ килешеүгә ҡул ҡуйыла, уның буйынса һуңғыһы Ҡытайға [[Макао]]ны ҡайтарырға йөкләмә ала. Дэн Тайвань менән ҡабаттан ҡушылыу тураһында һөйләшеүҙәргә нигеҙ итеп «бер ил — ике система» принцибын иғлан итә.

Советтар Союзы менән заманында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу өсөн Дэн бер ни ҙә эшләмәй. Ҡытай, СССР-ҙы гегемонизмда ғәйепләп, уға ҡарата элекке сәйәсәтен дауам итә.

1978 йылдың сентябрендә Дэн [[Төньяҡ Корея]]ға бара. Сәфәр маҡсаты был дәүләт етәкселегенә Ҡытайҙың Япония һәм Ҡушма Штаттар менән үҙ мөнәсәбәттәрен яҡшыртырға ниәтләүе тураһында хәбәр итеү була. Төньяҡ Кореяның был пландарҙы Советтар Союзы менән яҡынлашыу өсөн ҡулланыуы мөмкинлегенән ҡурҡып, Ҡытай 1978 йылдың 10 сентябрендә  [[Ким Ир Сен]]ға КНДР ойошторолоуының 30 йыллығын байрам итеүгә  юғары кимәлдәге ҙур делегация ебәрә. Дэн Ким менән бер нисә тапҡыр осраша, Ҡытайҙың модернизациялауға ихтыяжын аңлата һәм Төньяҡ Кореяны Ҡытай менән яҡшы эш мөнәсәбәттәре һаҡлауға мәжбүр итә. Һуңыраҡ Ким хатта Ҡытайҙың Көнбайышҡа асылыу планын [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы|Көнсығыш Европа илдәре]] тәнҡитенән яҡлай&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://dx.doi.org/10.4159/harvard.9780674062832|автор=Ezra F. Vogel|заглавие=Deng Xiaoping and the Transformation of China|год=2011-09-26|издательство=Harvard University Press|страницы=280|isbn=978-0-674-06283-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар ===
Тышҡы донъя менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртып, Дэн Ҡытайҙа иҡтисади реформалар үткәреүҙе өҫтөнлөк итеп ҡуя. Дэн идара иткән осорҙа илдең  эске социаль, сәйәси һәм иҡтисади системалары етди үҙгәрештәр кисерә. «Дүрт модернизация» (оборона сәнәғәтен, ауыл хужалығын, фәнде  һәм сәнәғәт производствоһын модернизациялау) принцибының өҫтөнлөгө тураһында беренсе булып премьер Чжоу Эньлай үҙ фекерен белдерә. Дэн «дүрт модернизация» принцибын бөтә реформаларҙың нигеҙе тип иғлан итә. Өҫтөнлөклө йүнәлеш итеп «социалистик баҙар иҡтисады»стратегияһы һайлана. Дэн раҫлауынса, Ҡытай [[социализм]] үҫешенең беренсе баҫҡысында тора, һәм партияның бурысы — «Ҡытай спецификаһы булған социализм»ды артабан үҫтереү. Идеологик принциптар иҡтисадта минималь роль уйнай башлай, ваҡыт үтеү менән был үҙенең һөҙөмтәлелеген иҫбатлай. 1992 йылдың мартында КПК Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышында Дэн Сяопин шулай тип белдерә&lt;ref&gt;«Жэньминь жибао» гәзите, 21 октябрь 1992 йыл&lt;/ref&gt;: 
{{cquote|Бөтә был нәмәнең ниндәй исем — социализм йәки капитализм — йөрөтөүе тураһында идеологик һәм ғәмәли абстракт бәхәстәр менән үҙ-үҙеңде тотҡарларға ярамай. }}

Дэн Сяопин беренсе булып урта хәлле йәмғиәт төҙөү идеяһын тәҡдим итә. 1979 йылдың 6 декабрендә Япония премьер-министры Масаеси Охира менән осрашыу ваҡытында ул, «илдең заманса модернизацияһына өлгәшеү өсөн Ҡытай уртаса хәлле йәмғиәт төҙөргә тейеш», тип билдәләй. Ҡытай эксперттары «урта хәлле йәмғиәт» һәм «ҡытай модернизацияһы» яңы төшөнсәләр икәнлеген аңлата. Ә уртаса хәлле йәмғиәт — халыҡ өсөн туҡланыу һәм кейем проблемаһын хәл итеү һәм тулы хәллелек араһындағы үҫеш этабы ул.

[[Файл:Shenzhen.Statue.Deng Xiaoping.jpg|thumb|230px|left| Шэньчжэнда Дэн Сяопинға һәйкәл]]
Күп кенә реформалар провинциаль етәкселәр тарафынан әҙерләнә һәм тормошҡа ашырыла, уларҙың ҡайһы берҙәренә хатта үҙәк хөкүмәттең ризалығы ла алынмай. Әгәр реформалар уңышлы булһа, улар, дөйөм дәүләт масштабындағы реформаларға әүерелеп, киңерәк территорияларҙа ҡулланыла. Был СССР-ҙағы Үҙгәртеп ҡороуға бөтөнләй оҡшамаған була: Советтар Союзында үҙгәртеп ҡороуҙарҙың барыһы ла тиерлек өҫтән төшөрөлгән күрһәтмәләр буйынса үткәрелә, ә Ҡытайҙа киреһенсә, реформалар аҫтан башлана һәм өҫтәгеләр тарафынан хуплана.

Ауыл хужалығында «халыҡ коммуналары»ның күпселеге таратыла, крәҫтиәндәр башлыса ғаилә подрядына күсә. Реформаның икенсе этабында (1984—1992) хужалыҡ итеүҙең план системаһы бөтөрөлә һәм баҙар иҡтисадына күсеү тормошҡа ашырыла.

Дэн шулай уҡ Ҡытайҙа «айырым иҡтисади зоналар» булдырыу инициаторы була, улар аша сит ил компаниялары һәм инвестициялары йәлеп ителә.

Күп кенә реформалар «Азияның иҡтисади юлбарыҫтары» исемен алған [[Көньяҡ Корея]], [[Сингапур]], [[Гонконг]] һәм [[Тайвань]] тәжрибәһенең йоғонтоһо аҫтында үткәрелә.

=== Тяньаньмэнь майҙанындағы 1989 йылғы ваҡиғаларҙа Дэндың роле ===
Тяньаньмэнь майҙанындағы протест ваҡиғалары [[1989 йыл]]дың [[апрель]] уртаһында [[Михаил Горбачев]]тың Ҡытайға сәфәренән һәм Ху Яобандың вафатынан һуң башлана. Барыһына ла либераль ҡараштағы сәйәсмәне булараҡ билдәле Ху нәҡ Дэн баҫымы аҫтында [[либерализм]]дан баш тартырға мәжбүр була. 1989 йылдың [[20 май]]ында хөкүмәт хәрби хәл иғлан итә, әммә протестар туҡамай. Үҙ-ара кәңәшләшкәндән һуң ил етәкселеге көрсөктө армия ярҙамында хәл итергә ҡарар ҡыла. 27-се һәм 28-се армиялар һалдаттары ҡаланы контролгә алыу өсөн танктарҙа Пекинға индерелә. Баш ҡала урамдарында армия менән Пекин юғары уҡыу йорттары студенттары араһында бәрелештәр башлана, был ике яҡтан да ҡорбандарға килтерә.

Тяньаньмэнь майҙанындағы ваҡиғалар ваҡытында Дэн Сяопин Ҡытай Коммунистар партияһының иң тәнҡитләнгән лидерҙары иҫәбендә була — йыйылыусылар ергә бәләкәй шешәләр менән һуға («Сяопин» исеме [[ҡытай теле]]ндә яңғырашы буйынса «бәләкәй шешә» һүҙбәйләнешенә оҡшаш). Ул шулай уҡ был сығыштарҙы баҫтырыу инициаторҙары араһында ла була. Һөҙөмтәлә сыуалыштар аяуһыҙлыҡ менән баҫтырыла (төрлө сығанаҡтар буйынса 400-ҙән 2600-гә тиклем кеше үлтерелә һәм 7000-10000 тирәһе яралана тип иҫәпләнә). Шунан һуң властар активистарҙы ҡулға ала башлай, ҡаршылыҡтарҙа ҡатнашҡан студенттар язалана йәки төрмәгә ултыртыла. [[Телевидение]]ла һәм [[гәзит]]тәрҙә [[цензура]] индерелә, сит ил матбуғаты тыйыла. Сыуалыштарҙы аяуһыҙ баҫтырыу Ҡытай Халыҡ Республикаһы етәкселегенә ҡарата сит илдәр тәнҡите тулҡынын тыуҙыра. Уарҙың матбуғаты ваҡиғалар өсөн яуаплылыҡты башлыса Дэн һәм Дәүләт Советы премьеры Ли Пэнға йөкмәтә. Тәнҡитселәр Дэнды бар төрлө сәйәси азатлыҡты быуыуҙа ғәйепләй.

Дэндың Тяньаньмэнь эмайҙанындағы ваҡиғаларға ҡыҫылыуы уның әлегә илдә власҡа эйә булыуын иҫбатлай. Бындай хәлдәрҙе иҫкәртеү һәм илдәге социаль хәлде тотороҡландырыу маҡсатында Дэн студент сыуалыштары активистарын эҙәрлекләүен дауам итә.

Ҡытайҙы өйрәнеүсе [[тарих]]сы профессор Юрий Михайлович Галенович фекеренсә, — «1989 йылда Ҡытайҙа Дэн Сяопин бер төн эсендә ҠХР һәм ҠПК-ның юҡҡа сығыуынан ҡурҡа. Уларҙы һаҡлап ҡалыу өсөн ул үҙ халҡына ҡаршы бронетехника һәм ҡораллы һалдаттар ҡуллана. Улар уны власта һаҡлап ҡалды, уның шәхсән хакимлығын һәм Ҡытайҙа уның яҡлыларҙың власын, КПК номенклатураһы хакимлығын да һаҡлап алып ҡалды»&lt;ref&gt;''Галенович Ю. М. '' Россия в «китайском зеркале». Трактовка в КНР в начале XXI века истории России и русско-китайских отношений. М.: Восточная книга, 2011. С. 244.&lt;/ref&gt;.

=== Отставкаға сыҡҡандан һуң ===
1989 йылда Үҙәк хәрби совет рәйесе вазифаһынан отставкаға киткәндән һуң Дэн рәсми рәүештә бөтә вазифаларынан да баш тартырға ҡарар итә. 1992 йылда ул сәйәси сәхнәнән бөтөнләйгә юғала. Әммә Ҡытай һаман да «Дэн Сяопин дәүере»ндә йәшәүен дауам итә. Отставкаға киткәндән һуң да Дэн, илдең эске һәм тышҡы сәйәсәтенә хәл иткес йоғонто яһап, Ҡытайҙың рухи лидеры булып ҡала. Дэнды «Ҡытай иҡтисади реформаларының һәм социалистик модернизациялауҙың баш архитекторы» тип атайҙар. Ул өлкән быуындың башҡа сәйәсмәндәренә нисек итеп хаҡлы ялға китеү кәрәклегенең яҡшы өлгөһөн күрһәтә. Лидерҙарҙың үҙ вафатына тиклем етәксе вазифалар биләүен дауам итеү практикаһын да нәҡ ул юҡҡа сығара. Уны йыш ҡына исем-шәрифенә бер ниндәй титул да ҡушмай ябай ғына итеп «иптәш Дэн» тип йөрөтәләр.

Тяньаньмэнь майҙанындағы 1989 йыл ваҡиғалары арҡаһында Дэндың власы һәм йоғонтоһо көсһөҙләнә, һәм Дэн реформаларына ҡаршы торған сәйәсмәндәр фракцияһы алғы планға сыға. Иҡтисади идеяларын өҫтөнлөклө итеп раҫлау өсөн, 1992 йылдың ғинуар — февралендә Дэн үҙенең данлыҡлы Көньяҡ турнеһына юллана. Ул [[Гуанчжоу]], [[Шэньчжэнь]] һәм Чжухай ҡалаларына бара, ә Ҡытай Яңы йылын [[Шанхай]]ҙа ҡаршылай. Сәфәр барышында Дэн бик күп сығыш яһай һәм халыҡтың хуплауын яулай. Ул Ҡытайҙа иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙың мөһимлеген күрһәтә һәм асыҡлыҡ сәйәсәтенә һәм иҡтисади реформаларға ҡаршы булғандарҙы тәнҡитләй.

Дэндың сәйәси оппоненттары контроле аҫтында булған Ҡытай матбуғаты тәүҙә Дэндең сәфәрен иғтибарһыҙ ҡалдыра. Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының генераль секретары Цзян Цзэминь дә әллә ни ҙур ярҙам күрһәтмәй. Ошондай шарттарҙа Дэн Хуан «Фупин» псевдонимы менән иҡтисади реформаларҙы яҡлап бер нисә мәҡәлә яҙа һәм уларҙы Шанхайҙа сыҡҡан «Цзефан жибао» ({{lang-zh|解放日报}}) гәзитендә баҫтыра. Сәфәр тураһында халыҡ шунан белеп ҡала һәм Дэнға үҙенең яҡлауын белдерә. Цзян Цзэминь Дэнды асыҡтан-асыҡ хуплай һәм, ниһайәт, турне тамамланғандан һуң бер нисә ай үткәс, уның тураһында Ҡытайҙың үҙәк баҫмалары яҙып сыға. Цзян Цзэминдең Дэн сәйәсәтенә тоғролоғо Цзяндың позицияһын нығыта һәм ул Дэндың вариҫы булып китә, тип иҫәпләй эксперттар. Икенсе яҡтан, көньяҡ турне Дэндың фекерҙәштәренә юғары вазифалар биләргә мөмкинлек бирә һәм Ҡытайҙы иҡтисади үҙгәртеп ҡороу юлынан алып китә. Өҫтәүенә, был сәфәр Дэндың Ҡытай сәйәсәтендә һаман да төп фигура булыуын күрһәтә. Дэн Сяопин интригалар ярҙамында бер юлы Ҡытай Коммунистар партияһының ике генераль секретарын — Ху Яобанды һәм Чжао Цзыянды властән ситләтеүгә өлгәшә&lt;ref&gt;Галенович Ю. М. Россия в «китайском зеркале». Трактовка в КНР в начале XXI века истории России и русско-китайских отношений. Москва: Восточная книга, 2011, с. 253&lt;/ref&gt;.

Реформалар һөҙөмтәһендә Ҡытайҙың диңгеҙ яры буйы райондары ғүмерҙә булмаған иҡтисади уңыштарға өлгәшә. Дэн фекеренсә, илдең ҡайһы бер төбәктәре башҡаларҙан алдараҡ байырға тейеш, яр буйы райондарын үҫтереү илдең эске райондарын үҫтереүгә туранан-тура йоғонто яһаясаҡ. Практикала был теория яр буйы төбәктәре етәкселәренең артта ҡалған райондар менән уңыш тәжрибәһен уртаҡлашырға теләмәгән ҡаршылығына осрай. Илдең бай көнсығыш райондары һәм ярлы көнбайыш райондары араһында айырма асығыраҡ була бара.

=== Дэн Сяопиндың үлеме ===
Дэн Сяопин 1997 йылдың 19 февралендә 93-сө йәшендә вафат була. Үлеменең рәсми сәбәбе — Паркинсон ауырыуы фонында үпкә инфекцияһы. Васыятына ярашлы, уның кәүҙәһе яндырыла, көлө диңгеҙ өҫтөндә һибелә. Дэн Сяопин рәсми рәүештә «бөйөк марксист, бөйөк пролетар революционер, дәүләт эшмәкәре, хәрби етәксе һәм дипломат; Ҡытай Коммунистар партияһының, Ҡытай Халыҡ-азатлыҡ армияһының һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһының төп етәкселәренең береһе; Ҡытай иҡтисади реформаларының һәм социалистик модернизациялауҙың бөйөк архитекторы» тип иғлан ителә.

2004 йылдың авгусында Ҡытай Халыҡ Республикаһында уның тыуыуына йөҙ йыл тулыуҙы киң билдәләйҙәр&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/499632 День Сяопина] Газета Коммерсантъ № 154 (2993) от 23.08.2004&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
; Ғаиләһе
Дэн Сяопин өс тапҡыр өйләнә.
* Беренсе ҡатыны Чжан Сиюань ({{lang-zh|张锡瑗}}) уның менән бергә Мәскәүҙә Сунь Ятсен исемендәге Ҡытай хеҙмәтсәндәре коммунистик университетында уҡый. 24 йәшендә, ҡыҙы тыуғандан һуң бер нисә көн үткәс, вафат була, тиҙҙән ҡыҙы ла үлеп ҡала.
[[Файл:Jin weiying.jpg|thumb|right|120px|Цзинь Вэйин, икенсе ҡатыны, һуңыраҡ Ли Вэйхангә кейәүгә сыға.]]
* Икенсе ҡатыны (1931 йылдан) — Цзинь Вэйин ({{lang-zh|金维映}}, тыуғандан һуң Цзинь Айцин, партиялағы исеме — Цзинь Чжичэн), 1926 йылдан коммунист, Дэн Сяопинды 1933 йылда партия «тәрбиәләүенән» һәм тәүбәләренән һуң ташлай. Тиҙҙән КПК Үҙәк бюроһының ойоштороу бүлеге мөдире Ли Вэйхангә кейәүгә сыға. 1938 йылдан Мәскәүҙә партия курсында, һуңынан Кучино микрорайонындағы йәшерен Ҡытай партия мәктәбендә уҡый. 1940 йылдың холоҡ-шөғөлөндә аҡылдан шашыу билдәләре күренә башлай, 1941 йылда Подольск психиатрия дауаханаһын Столбовая станцияһына эвакуациялағанда һәләк булғандыр моғайын тигән фараз бар&lt;ref&gt;Во время культурной революции хунвэйбины высказывали мнение, что Цзинь Вэйин сошла с ума из-за навязчивой идеи, что Ли Вэйхань «сослал» её в Москву. чтобы от «неё отделаться»: ''Панцов А. В.'' Дэн Сяопин. М. Молодая гвардия (ЖЗЛ). 2013. С. 484&lt;/ref&gt;.
* Өсөнсө ҡатыны — Чжо Линь ({{lang-zh|卓琳}}), именлек бүлеге курстарындағы псевдонимы, ҡыҙ фамилияһы Пу Цюнъин, Юньнань провинцияһының сәнәғәтсеһе ҡыҙы. 1938 йылдан КПК ағзаһы, икенсе йылда Дэнға кейәүгә сыға. Туй Яньань урманлы мәмерйәләренең береһе алдында  үткәрелә. Иң абруйлы урындарҙа Мао Цзэдун һәм Лю Шаоци ултыра. Дэндың бөтә балалары Ла Чжо Линь менән һуңғы никахынан тыуа.
**  Өлкән ҡыҙы —Дэн Линь, 1941 йылда тыуған, сәнғәт белгесе.
** Өлкән улы —Дэн Пуфан,  1944 йылда тыуған. «Мәҙәни революция»  ваҡытында университеттың бишенсе курс студенты була, хунвейбиндар ҡулына эләгә, язалауҙарға дусар ителә, төрмәгә эләгә. Аҙаҡтан дүрт ҡатлы бинаның 3-сө ҡатындағы тәҙрәнән ташлана, инвалид булып ҡала һәм ғүмерен Ҡытайҙа мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙең хоҡуҡтары өсөн көрәшкә арнай, бының өсөн бер нисә халыҡ-ара наградаға лайыҡ була. Бөтә Ҡытай инвалидтар федерацияһы рәйесе.
** Икенсе ҡыҙы —Дэн Нань, 1947 йылда тыуған. Ҡытай Халыҡ Республикаһының фән һәм техника министры урынбаҫары булып эшләй.
** Кесе ҡыҙы —Дэн Жун (Мао-мао) 1950 йылда тыуған. «Минең атайым — Дэн  Сяопин» китабының авторы.
** Кесе улы — Дэн Чжифан, 1952 йылда, Пекин университетының тәбиғи фәндәр факультетын тамамлағандан һуң АҠШ-тың  Нью-Йорк ҡалаһындағы Рочестер университет уҡытыусыһы, профессор.

; Мауығыуҙары
Дэн Сопин бик яҡшы [[бридж]] уйнай, бер ҡасан да аҡсаға уйнамаһа ла, ғүмеренең аҙағына тиклем Бөтә Ҡытай спорт бриджы федерацияһының  почётлы рәйесе вазифаһын һаҡлап ҡала.  Күҙәтеүселәр фекеренсә, был вазифанан да Дэн Сяопин Ҡытайға етәкселек итеүен дауам 
итә{{efn|По мнению наблюдателей, с этого поста Дэн Сяопин продолжал руководить Китаем&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/leaders/2020/01/15/how-vladimir-putin-is-preparing-to-rule-for-ever?cid1=cust/dailypicks1/n/bl/n/20200115n/owned/n/n/dailypicks1/n/n/E/380290/n How Vladimir Putin is preparing to rule for ever] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116071728/https://www.economist.com/leaders/2020/01/15/how-vladimir-putin-is-preparing-to-rule-for-ever?cid1=cust%2Fdailypicks1%2Fn%2Fbl%2Fn%2F20200115n%2Fowned%2Fn%2Fn%2Fdailypicks1%2Fn%2Fn%2FE%2F380290%2Fn |date=2020-01-16 }}, [[The Economist]], 16.01.2020&lt;/ref&gt;}}. [[Футбол]] ярата, телевизорҙан күрһәтелән матчтарҙың бик һирәктәрен генә ҡарамай ҡала. Ҡытайҙа сығарылған   «Панда» маркалы (熊猫|Xióngmāo) сигарет тарта, был уның ҡиммәтлегенә йоғонто яһай. 

Дэн Сяопиндың тыуған ауылында уның нәҫелдән килгән имениеһы урынлашҡан.

== Мәҙәниәттә ==
* «Яҙ тарихы» исемле популяр йыр Дэн Сяопинға бағышланған.
* Дэн Сяопин «China: Mao ' s Legacy» (2019) уйынында персонаж сифатында ҡатнаша. Ул Ҡытайҙы етәкләй ҙә, «Дүртәү бандаһы» йәки Хуа Гофэндан ҡалышып, партия эсендәге көрәш ҡорбаны ла була ала.

== Әҫәрҙәре ==
* Великое сплочение китайского народа и великое сплочение народов мира. Газета «Правда», 1959 год, 1 октября
*{{Книга|автор=|заглавие=Выступления и высказывания Дэн Сяопина |ссылка=http://www.library.fa.ru/files/DSP.pdf|издание=|место=М.|издательство=
Прогресс|год=1979|страницы=|страниц=285|серия=Рассылается по специальному списку|ref=}} {{Wayback|url=http://www.library.fa.ru/files/DSP.pdf |date=20211204092815 }}
* {{Книга|автор=Дэн Сяопин|заглавие=Основные вопросы современного Китая|ссылка=https://web.archive.org/web/20090519075757/http://skmrf.ru/library/library_files/dxp.htm|издание=|место=М.|издательство=Политиздат|год=1988|страницы=|страниц=256|серия=|isbn=5-250-00095-9|ref=}}
* {{Книга|автор=Дэн Сяопин|заглавие=О строительстве специфически китайского социализма|ссылка=https://www.studmed.ru/den-syaopin-o-stroitelstve-specificheski-kitayskogo-socializma_05e2f68a67c.html|издание=|место=Пекин|издательство=Издательство литературы на иностранных языках|год=1985|страницы=|страниц=100|серия=|isbn=|ref=}} {{Wayback|url=https://www.studmed.ru/den-syaopin-o-stroitelstve-specificheski-kitayskogo-socializma_05e2f68a67c.html |date=20210915084839 }}
* {{Книга|автор=Дэн Сяопин|заглавие=Избранное|ссылка=https://vas-s-al.livejournal.com/892396.html|издание=|место=Пекин|издательство=Издательство литературы на иностранных языках|год=1995|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|ref=}} {{Wayback|url=https://vas-s-al.livejournal.com/892396.html |date=20210915085819 }}

== Иҫкәрмәләр ==

=== Комментарийҙар ===
{{Комментарийҙар}}

=== Сығанаҡтар ===
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{навигация}}
* ''Барач Денеш (Baracs Dénes)'' Дэн Сяопин. / Пер. с венг. В. С. Иванова. — {{М.}}: Издательство Международные отношения, 1989. — 264 с. ISBN 5-7133-0174-5
* Вавилов Н. Н. Китайская власть. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2021. — 664 с. — ISBN 978-5-907372-30-6
* Вавилов Н.Н''.'' Некоронованные короли красного Китая. Кланы и политические группировки КНР / Т. В. Днепровская. — М.: Концептуал, 2019. — 200 с. — ISBN 978-5-907079-47-2.
* ''Волынец А.'' [https://rusplt.ru/society/education/world/voennyiy-diktator-den-syaopin-10245.html Военный диктатор Дэн Сяопин.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726002849/https://rusplt.ru/society/education/world/voennyiy-diktator-den-syaopin-10245.html |date=2020-07-26 }}
* Маомао. Мой отец Дэн Сяопин, М.: Русслит, 1995—560 с.
* Маомао. Мой отец Дэн Сяопин. Культурная революция: годы испытаний, М.: Муравей-Гайд 2001г. — 496 с.
* {{Книга|автор= Панцов Александр Вадимович|заглавие=Дэн Сяопин|ссылка=|издание=|место=М.|издательство= Молодая гвардия|год=2013|страницы=|страниц=558|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=978-5-235-03602-4|ref=Панцов}}
* ''Панцов А. В., Спичак Дарья Александровна'' Дэн Сяопин в Москве (1926—1927): идейное становление революционера и будущего реформатора // Проблемы Дальнего Востока. — 2011. — № 4. — С. 151—160.
* ''Селищев Александр Сергеевич, Селищев Николай Александрович'' Китайская экономика в XXI веке. — Издательский дом «Питер», 2004.
* {{БРЭ|статья=Дэн Сяопин|id=1972326|автор=Усов Виктор Николаевич|том=9 |страницы= |ref=Усов}}
* ''Усов В. Н.'' Дэн Сяопин и его время. — {{М.}}, «Стилсервис». 2009. — 842 с. — ISBN 978-5-93712-009-0

{{нормативный контроль}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ҡытай Коммунистар партияһы ҮК генераль секретарҙары]]</text>
      <sha1>t8v2lab5evhdbh5j82mzapbqqitf6ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эньлай Чжоу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186678</id>
    <revision>
      <id>1300278</id>
      <parentid>1298124</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T11:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HyBoxwood</username>
        <id>48244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]]</comment>
      <origin>1300278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36323" sha1="jdsrkpn5i1fx84k30lv4zbwmyqpkmst" xml:space="preserve">{{Дәүләт эшмәкәре
| имя = Чжоу Эньлай
| оригинал имени = {{Китайский|周恩來|周恩来}}
| изображение = 國共內戰時期周恩來.jpg
| ширина = 
| описание изображения = 
| должность = [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның сәйәси консультатив советы Рәйесе
| порядок = 
| периодначало = [[25 декабрь]] [[1954 йыл]]
| флаг = 中華人民共和國國徽.svg
| флаг2 = Flag of the People's Republic of China.svg
| периодконец = [[8 ғинуар]] [[1976 йыл]]
| предшественник = [[Мао Цзэдун]]
| преемник = [[Дэн Сяопин]]
| должность_2 = Ҡытай Халыҡ Республикаһының Дәүләт Советының 1-се Премьеры
| флаг_2 = 中華人民共和國國徽.svg
| флаг2_2 = Flag of the People's Republic of China.svg
| порядок_2 = 
| предшественник_2 = должность учреждена
| преемник_2 = [[Хуа Гофэн]]
| периодначало_2 = [[1 октябрь]] [[1949 йыл]]
| периодконец_2 = [[8 ғинуар]] [[1976 йыл]]
| должность_3 = ҠХР-ҙың 1-се сит ил эштәре Министры
| флаг_3 = Flag of the People's Republic of China.svg
| порядок_3 = 
| периодначало_3 = [[1949]]
| периодконец_3 = [[1958]]
| предшественник_3 = должность учреждена
| преемник_3 = [[Чэнь И (маршал)|Чэнь И]]
| дата рождения = 
| место рождения = 
| дата смерти = 
| место смерти = 
| отец = Чжоу Инэн
| мать = Ваньши
| супруга = [[Дэн Инчао]]
| дети = юҡ
| награды = 
| автограф = 1958年12月周恩来总理的签名.jpg
}}

'''Чжоу Эньлай''' ({{Ҡытайса|周恩來|周恩来|Zhōu Ēnlái}} [[пиньинь]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;''Zhōu Ēnlái'') ([[5 март]] [[1898 йыл]]— [[8 ғинуар]] [[1976 йыл]]) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] сәйәси эшмәкәре, [[ҠХР]] барлыҡҡа килгәндән алып 1949 йылға тиклем ҠХР дәүләт советының беренсе башлығы; неоконфуцианлыҡҡа нигеҙ һалыусы Чжоу Дуньиҙың 33-сө быуын вариҫы.

Күренекле [[Дипломатия|дипломат]]. Көнбайыш менән тыныс йәшәүҙе булышлыҡ итә, бер үк ваҡытта [[Советтар Союзы]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙмәҫкә тырыша. Нескә сәйәсәте һәм эшендә принципиаллеге уға «мәҙәни революция» осоронда премьер-министр вазифаһын һаҡлап ҡалыуҙы тәьмин итә, ә дипломатиклыҡ һәм юғары эшкә һәләтлелек халыҡ араһында данын арттыра.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ===
Чжоу Эньлай 1898 йылдың 5 мартында Хуайань идаралығының Шаньян өйәҙендә (хәҙерге  Цзянсу провинция территорияһы) тыуған. Уның атаһы Чжоу Инэн (ул шулай уҡ Чжоу Шаоган) боронғо феодаль нәҫеленә ҡарай, ләкин карьера эшләй алмай, Эньлай тыуған мәлгә Чжоу кланы бөлгөнлөккә төшә{{Sfn|Иллюстрированная биография|2009}}. Ул ата-әсәһен бик иртә юғалта, Ҡытайҙың төрлө райондарында яҡын туғандарында тәрбиәләнә. Ярты йыл да тулмаҫтан, уны Чжоу Игань уллыҡҡа ала. Игань Хуайандәге ҡала усадьбаһында йәшәгән атаһының балаһыҙ һәм ҡаты сирле ағаһы була. Ҡарауға алған атаһы тиҙҙән вафат була, һәм ул мәрхүмдең тол ҡатыны ҡарамағында ҡала.

Дүрт йәшенән тәрбиәгә алған әсәһе ҡарауында иероглифтар яҙырға һәм [[Тан династияһы|тан дәүере]] (618—907 йй.) шағирҙарҙың классик шиғырҙарын уҡый башлай. Биш йәшендә ул шәхси мәктәпкә йөрөй, балалар өсөн дидактик әҫәрҙәрҙе яттан өйрәнә. 8 йәшендә әсәһе яғынан ике туған революцион ҡарашлы ағаһы, Гун Инсундың, шәхси мәктәбенә бирәләр. Ағаһы унда сәйәси ваҡиғаларға ҡыҙыҡһыныу уята. 1907 йылдың яҙында Ваньшаның әсәһе, ә бер йыл үткәс, тәрбиәгә алған әсә туберкулездан вафат була.

1910 йылдың яҙында, 12 йәштә Чжоу Игэн үҙ ғаиләһенә ала һәм уны Мукден алтынсы мәктәбенә бирә {{Sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=9}}.

1911 йылдың октябрендә, Синьхай революцияһы башланыуы тураһында тәүге хәбәрҙәр ишеткәс, [[Цин империяһы]] властарына ҡаршы протест билдәһе итеп толомон ҡырҡа. Бының менән ул иптәштәренә өлгө күрһәтә.

1913 йылдың яҙында 15 йәшлек Чжоу Эньлай Тяньцзинь ҡалаһына, апаһының ғаиләһенә ебәрелә. Унда август уртаһында Нанькай урта мәктәбенә ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшыра. Көнбайыш Европа мәғрифәтселәренең китаптарын: «Йәмәғәт килешеүе» [[Жан-Жак Руссо|Ж.- Ж. Руссо]], «Закондар рухы» [[Шарль де Монтескьё|Монтескье]], «Эволюция һәм этика» Гексли Ҡытай реформаторы Янь Фу тәржемәһендә уҡый.
[[Файл:Premier_Zhou_1919.jpg|справа|мини|Чжоу Эньлай 4 май Хәрәкәте осоронда]]

1917 йылда Чжоу Эньлай уҡытыусылар һәм дуҫтары ярҙамында Японияла уҡыу өсөн аҡса йыя{{Sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=18}}. Ярты йыл самаһы ул япон телен өйрәнеүгә бағышлай, ләкин 1-се Токио юғары мәктәбенә имтихандарҙы уңышлы тапшырыр өсөн етерлек һөҙөмтәләргә өлгәшә алмай. Уға әҙерлекте дауам итергә тура килә. Японияла Рәсәйҙә революцион ваҡиғалар тураһында белә, тәүге тапҡыр [[Социализм|социалистик]] һәм [[Марксизм|марксистик]] идеялар менән таныша. Дуҫының хаты аша Нанькай урта мәктәбе нигеҙендә асыласаҡ Нанькай университеты тураһында хәбәр белә. Япониянан китергә һәм белем алыуын тыуған илендә дауам итергә ҡарар итә, 1919 йылдың апрель аҙағында [[Тяньцзинь|Тяньцзингә]] ҡайта.

Тяньцзинда 4 май ваҡиғалары һуң кисекмәҫтән йәштәрҙең патриотик протест акцияларына ҡушыла. Июнь айында «Тяньцзинь студенттарының берләшкән союзы» гәзите мөхәррире була; уның «4 май хәрәкәте» тураһындағы тәүге мәҡәләһен Тяньцзинь гәзите баҫтырып сығара. Тәүҙә гәзит өс көнгә бер сыға, ләкин тиҙҙән көн һайын 20 мең дана тираж менән сыға башлай. 1919 йылдың 16 сентябрендә &quot;Аңды уятыу йәмғиәте&quot;н («Общества пробуждения сознания») ойоштороуҙа ҡатнаша, унда ул бер нисә тапҡыр үҙенең революцион публицистикаһын файҙалана, «У Хао» («Бишенсе номер») псевдонимын ала. Йәмғиәттең манифесын яҙа. Унда Ҡытайҙа милитаризм, сәйәсмәнлек, бюрократизм, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙһеҙлеген, консерватив фекерләүҙе һәм иҫке әхлаҡты бөтөрөү кәрәклеге тураһында әйтелә. 1919 йылдың 21 сентябрендә уның тәҡдиме буйынса Йәмғиәт ағзалары алдында сығыш яһарға Пекин университетының танылған профессоры Ли Дачжао саҡырыла.

Октябрҙә, Синьхай революцияһының йыллығын байрам иткәндә, күпләп ҡулға алыуҙар була, Йәмғиәт Тяньцзинда ризаһыҙлыҡ белдерә, полицияны ҡулға алынғандарҙы сығарырға мәжбүр итә. 15 ноябрҙә Чжоу Эньлай рәйеслегендә үткән аң уятыу Йәмғиәтенең ғәҙәттән тыш ултырышында был түңәрәкте йәштәрҙең хәрби ойошмаһына әйләндерергә ҡарар ителә. 1919 йылдың декабрендә Тяньцзинь уҡыусылары ассоциацияһының Берләшкән союзы етәксеһе итеп һайланған Чжоу Эньлай ҡаланың башҡа йәмәғәт ойошмалары ҡатнашлығында япон тауарҙарының дөйөм ҡала бойкотын ойоштора. [[1920 йыл]] ғинуарында Японияға ҡаршы петицияны Чжили провинция губернаторына тапшырырға тырышҡан уның етәкселегендәге төркөм ҡулға алына.

Чжоу төрмәһендә Эньлай иптәштәре араһында тәртипте һаҡлай, көнүҙәк социаль һәм сәйәси мәсьәләләр буйынса сәйәси занятиелар һәм дискуссиялар ойоштора. Чжоу Эньлай эше буйынса асыҡ тыңлауҙар [[1920 йыл|1920 йылдың]] июлендә ҡалала ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 17 июлдә суд Чжоу Эньлайҙы һәм уның иптәштәрен &quot;төрмә срогы үткәс&quot;азат итеү тураһында хөкөм ҡарарын уҡып ишеттерә. Һаҡ аҫтында булған ваҡытта Эньлай Нанькай университетынан ҡыуыла, шуға күрә хөкүмәт тарафынан өлөшләтә субсидияланған программа сиктәрендә Францияла уҡыуын дауам итергә ҡарар итә. Тяньцзинда билдәле журналист һәм мөхәррир булараҡ, сит илгә китер алдынан урындағы абруйлы «Ишибао» гәзитен Европа илдәрендә таныштырыу ризалығын алыуға өлгәшә. Гәзиттән алынған гонорар тәүге осорҙа уға матди ярҙам күрһәтер, тип иҫәпләй{{Sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=33}}.

=== Европалағы тормошо ===
[[Файл:ZhouEnlai3.jpg|мини|Чжоу Эньлай Вампу Академияһының сәйәси бүлеге начальнигы булып эшләгән ваҡытта]]
[[Файл:ZhouEnlai4.jpg|справа|мини|Чжоу Эньлай Ҡытайҙа граждандар һуғышы ваҡытында]]
1920 йылдың 13 ноябрендә [[Марсель|Марселгә]] килә, унан поезд менән [[Париж|Парижға]] сыға, Латин кварталында арзан ҡунаҡханала урынлаша. Парижда йәшәгәндә ул «Рено» автомобиль заводына эшсе булып урынлаша, артабан бер нисә ай Лилле күмер шахтаһында, Лионаға яҡын Сен-Шамонда металлургия заводында эшләй . 1921 йылдың яҙында Париж коммунистар төркөмө ағзаһы итеп ҡабул ителә, һуңынан Ҡытай коммунистар партияһына берләшкән һигеҙ коммунистик ячейканың береһе була. Европала , Франциянан тыш, Шулай уҡ Англия һәм Германия буйлап йөрөй, һәм даими рәүештә «Ишибао» гәзите өсөн репортаждар яҙа, Ҡытай уҡыусыларына донъяла барған ваҡиғалар тураһында мәғлүмәт бирә. Ҡытай коммунистик ячейкаһы ҠКП-ның Беренсе съезына (1921 йылдың июле) делегаттар ебәрергә саҡырыу ала, ләкин техник сәбәптәр арҡаһында уны тормошҡа ашыра алмай.

1922 йылдың мартында [[Берлин]]ға күсә, унда тиҙҙән ҠПК-ның герман ячейкаһына нигеҙ һала. 1922 йылдың майында «Европала йәшәгән Ҡытай йәштәренең Коммунистар партияһы» тип аталған яңы ойошманың устав проектын тәҡдим итә. Ойошма бер йылдан һуң булдырыла. 1922 йылдың октябрендә Берлинда билдәле Сычуань генералы Чжу Дэ менән таныша һәм ул генералға ҠКП-ға инергә кәңәш бирә. ҠКП Гоминьдан менән хеҙмәттәшлек тураһында ҡарар ҡабул иткәс, 1923 йылдың 25 ноябрендә Лионда Гоминьдандың Европа бүлексәһенең ойоштороу йыйылышы Чжоу Эньлайҙы үҙенең етәксеһе итеп һайлай. Шуның менән бергә ул ҠКП-ның Европа ойошмаһын һәм Ҡытай йәштәр коммунистик ойошмаһының Европа бүлексәһен булдыра, Был ойошмаларҙың баҫма органдарын — «Шаонянь» («Йәштәр») һәм «Чигуан» («Алый свет») журналдарын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша һәм 1922—1924 йылдарҙа уларҙа бик күп мәҡәләләр баҫтыра.

Европала Чжоуҙы ауыр йәшәү шарттары тыйнаҡ тормошҡа өйрәтә: ул үҙе ашарға әҙерләй, йыуа, йыйыштыра, әйберҙәрен ремонтлай. Шуның менән бергә ул эрудициялы, белемле кеше була, [[Инглиз теле|инглиз]], [[Француз теле|француз]] һәм [[Немец теле|немец]] телдәрен белә.

1924 йылдың йәйендә Ҡытай Коммунистар Партияһы Үҙәк Комитеты талабы буйынса кире Ҡытайға китә.

=== Гоминьдан менән союзда ===
Октябрь башында Чжоу Эньлай Гуандун провинцияһы партия комитетының ваҡытлыса башлығы, шулай уҡ хәрби бүлек һәм пропаганда бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ул эшсе һәм крәҫтиән үҙ-үҙен обороналау дружиналарын ойоштора, революция хөкүмәте [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсенға]] ярҙам итеү һәм контрреволюцияны аяҡҡа баҫтырыу өсөн көстәрҙе мобилизациялау өсөн митингыларҙа һәм йыйылыштарҙа сығыш яһай. Тиҙҙән сәйәси инструктор сифатында Көньяҡ Ҡытай революцион хөкүмәте армияһы өсөн кадрҙар әҙерләгән Вампу Академияһына ебәрелә, ә ноябрҙән Академияның сәйәси бүлеге мөдире була{{sfn|Иллюстрированная биография|2009|с=38}}.

1-се һәм 2-се Көнсығыш походтары ваҡытында Академия курсанттары менән бергә алғы һыҙыҡта була, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Шулай уҡ был ваҡытта ул ҠКП һәм Гоминьдандың сираттағы съездары эшендә ҡатнаша. Гуанчжоуҙа ул ваҡытта Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, Гоминьдан Үҙәк һайлау комиссияһына ағзалыҡҡа кандидат, «Политик аҙналыҡ» журналы мөхәррире, күренекле Ҡытай революционеры [[Мао Цзэдун]] менән таныша.

1925 йылда Гванчжоу хөкүмәте Чжоуға генерал-майор званиеһын бирә, уның урындағы милитарист Чэнь Цзюмин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа туранан-тура ҡатнашыуын, Милли-революцион армияның (НРА) хәрби частары һәм берләшмәләренең сәйәси бүлектәренә етәкселек итеүен билдәләй.

Хәрби түңкәрелештән һуң 1926 йылдың 20 мартында Чан Кайши бөтә коммунистарҙы Милли-революцион армияның офицерҙар корпусынан бушатырға бойороҡ бирә. Эштәрен тапшырғандан һуң Чжоу Эньлай сәйәси әҙерлек буйынса махсус курстар начальнигы булып китә; был курстарҙы тамамлаусыларҙың күбеһен Е Тин етәкселегендәге айырым полкка оҙата. 1926 йылдың декабрендә ҠКП бойороғо буйынса [[Шанхай]]ға ебәрелә һәм ҠКП Үҙәк Комитетының Ойоштороу бүлеге начальнигы һәм ҠКП Үҙәк Комитетының Хәрби комитеты ағзаһы булып эшләй башлай. 1927 йылдың 21 мартында фетнәсел пролетариат [[Шанхай|Шанхайҙа]] власты баҫып алыуға өлгәшә һәм Милли революцион армия частары яҡынлашҡанға тиклем ҡаланы өс аҙна буйына ҡулында тота. Ләкин Чан Кайши, 12 апрелдә империалистик державалар һәм урындағы контрреволюция менән берләшеп, ҡалаға ғәскәр ебәрә, баш күтәреүселәрҙе язалайҙар. Чжоу Эньлай ҡасып өлгөрә,, уның башы өсөн ҙур бүләк иғлан ителә.

ҠКП Үҙәк комитетының хәрби бүлеге етәксеһе сифатында ул Е Тин, Чжу Дэ һәм Хэ Лун менән бергә 1927 йылдың 1 авгусында күтәрелгән революцияға тоғро ҡалған Наньчан ихтилалын етәкләй. Әммә ихтилал еңелә. Баш күтәреүселәрҙең бер өлөшө, улар араһында Чжоу Эньлай ҙа бар, яу менән көньяҡҡа, революцион база урынлашҡан Гуандун провинцияһына, икенсе отряд Чжу Дэ етәкселегендә Хунань провинцияһына китә, унда улар Мао Цзэдун төркөмөнә ҡушыла. Ихтилалдың уңышһыҙ тамамлауына ҡарамаҫтан, 1927 йылдың ноябрендә ҠКП Үҙәк Комитетының ашығыс кәңәшмәһендә Чжоу Эньлай ҠПК Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы һәм Политбюроның даими комитеты ағзаһы итеп һайлана.

1928 йылдың тәүге яртыһында Чжоу Эньлай Коминтерн ярҙамында йәшерен рәүештә СССР-ға килә, унда июнь-июль айҙарында ҠПК съезы үтә. 1928 йылдың йәйендә ул Коминтерн конгресы эшендә ҡатнаша, Коминтерн Башҡарма комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана. 1928 йылдың октябрендә йәшерен рәүештә Шанхайға әйләнеп ҡайта һәм ҠПК эшмәкәрлеген яңы шарттарҙа ойоштора башлай.

1931 йылдың 17 ноябрендә Совет райондары вәкилдәренең Бөтә Ҡытай съезында Көньяҡ Совет республикаһының Үҙәк башҡарма комитеты составына һайлана һәм Революцион хәрби советы ағзаһы итеп алына. Быға тиклем ошо вазифаны Мао Цзэдун биләй. 1932 йылдың көҙөндә сәйәси комиссар итеп тәғәйенләнә. 1934 йылдың ғинуарында совет райондары вәкилдәренең II Бөтә Ҡытай съезында Революцион хәрби совет рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1934—1935 йылдарҙа штаб начальнигы сифатында Бөйөк походта ҡатнаша.
[[Файл:001_O_parte_a_delegatiilor_de_peste_hotare.jpg|мини|Александр Шелепин һәм [[Микоян Анастас Иванович|Анастас Микоян]] Георге Георгиу-Дежаны ерләүҙә]]
1936 йылдың аҙағында, Сиань ҡалаһында генералдар Чжан Сюэлян һәм Ян Хучэн фетнә ҡуптарғас, [[Чан Кайши|Чан Кайшиҙы]] ҡулға алалар һәм япондарға ҡаршы бергәләп көрәшеү өсөн коммунистар менән берҙәм фронт ойоштороуҙы талап итәләр («Сиань инциденты» булараҡ билдәле ваҡиғалар). Чжоу Эньлай хәлде тыныс юл менән көйләүгә ирешә.

Оҙаҡламай Чан Кайши хөкүмәте менән берҙәм Японияға ҡаршы фронт тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн ҠПК вәкиле булып китә. Коминтерн тарҡалғандан һуң 1943 йылдың майында Гоминьдан менән берҙәм фронт сәйәсәтенә таяныуы өсөн ҡаты тәнҡиткә дусар ителә; 1944 йылдың мартында «стилде тәртипкә килтереү хәрәкәте» барышында Чжоу Эньлайға тәнҡит менән сығыш яһарға тура килә.

1944 йылда ул яңынан, Америка ҡушма штаттары аралашсылығында, Гоминьдан (Чжан Цюнь вәкиле) менән һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн ҠПК вәкиле сифатында ебәрелә.

1947 йылдың авгусында ҠПК Үҙәк Комитетының Хәрби советы рәйесе урынбаҫары һәм Ҡытай Халыҡ-азатлыҡ армияһы Генераль штабы начальнигы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 1948 йылдың аҙағына — 1949 йылдың башына уның иң ҙур операциялары: Ляоси-Шэньян, Бэйпин-Тяньцзинь һәм Хуайхай менән етәкселек итеүҙә ҡатнаша. 1949 йылдың мартында Гоминьдан хөкүмәте делегацияһы менән граждандар һуғышын туҡтатыу тураһында тыныс һөйләшеүҙәрҙә ҠПК делегацияһын етәкләй.

=== Премьер ===
1949 йылдың 1 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителгәндән һуң, Ҡытай Халыҡ Республикаһының Дәүләт административ советы премьеры һәм Ҡыттай Халыҡ Республикаһының сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Чжоу Эньлай арҡаһында Ҡытай дипломатияһы ҙур уңыштарға өлгәшә; хәҙерге Ҡытай һәм көнбайыш историографияһында Чжоу Эньлай «тыныс һыйышып йәшәүҙең биш принцибы» инициаторы булып һанала&lt;ref name=&quot;EarlyPRC1&quot;&gt;Spence 524&lt;/ref&gt;. 1960-сы йылдар башында Көнбайыштың капиталистик илдәре Һәм Япония менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу һәм СССР менән мөнәсәбәттәрҙә көсөргәнешлекте йомшартыу юлы менән ҠХР-ҙың тышҡы сәйәсәтен идеологиялаштырыуҙан, уны тик « өсөнсө донъя» ға ғына йүнәлтеүҙән ҡотолорға тырыша; [[Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап|Мәҙәни революция]] йылдарында был ҡайһы бер хунвэйбинов һәм цзаофаней ойошмалары яғынан «ревизионистик ҡараштар һәм фекерҙәр»өсөн уны ғәйепләйҙәр.
[[Файл:President Richard Nixon and Premier Chou En-Lai Shake Hands at the Nixons' Arrival in Peking, China - DPLA - 315dbcc0e8b46e1bc678fde12bef9eb8.jpg|мини|309x309пкс|Ричард Никсон һәм Чжоу Эньлай Пекинда, 1972 йыл]]
1969 йылдың сентябрендә Пекин аэропортында А. Н. Косыгин менән яҙ көнө Даманский утрауындағы сик буйы конфликты арҡаһында килеп тыуған көрсөктөң тамамланыуына сик ҡуйған һөйләшеүҙәр алып бара.

1971 йылда Чжоу Эньлайҙың Г. Киссинджер менән йәшерен һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә 1972 йылда АҠШ президенты Р. Никсондың Ҡытайға сәфәре ойошторола, был Ҡытай-Америка мөнәсәбәттәрен яйға һалыуға килтерә&lt;ref name=&quot;Trade1&quot;&gt;Spence 597&lt;/ref&gt;.

1973 йылда Чжоу Эньлай һөргөндән премьер урынбаҫары вазифаһын биләгән [[Дэн Сяопин]]ды ҡайтарыуға өлгәшә.

=== Ауырыуы һәм үлеме ===
Чжоуҙың партия документтарын тикшереү бүлегенең элекке ғилми хеҙмәткәре Гао Вэньцян яҙған биографияһына ярашлы, Чжоуҙа беренсе тапҡыр 1972 йылдың ноябрендә бәүел ҡыуығы яман шеше асыҡлана.&lt;ref&gt;Gao 235&lt;/ref&gt;. Чжоу командаһы дауалағанда һауығыуға өмөт ҙур булыуын хәбәр итә; ләкин партияның юғары вазифалы ағзаларын дауалауҙы Мао хупларға тейеш була. Мао Чжоуға һәм уның ҡатынына диагноз тураһында хәбәр итмәҫкә, бер ниндәй операция яһамаҫҡа һәм өҫтәмә тикшереү үткәрмәҫкә бойора&lt;ref&gt;Gao, 235—236&lt;/ref&gt;. Цзи Чаочжу әйтеүенсә, Чжоу Эньлайҙың шәхси тәржемәсе, Генри Киссинджер Чжоуҙы дауалау өсөн Ҡушма Штаттарҙан яман шеш буйынса белгестәр ебәрергә тәҡдим итә, ләкин был тәҡдим ахыр сиктә кире ҡағыла&lt;ref&gt;{{Cite book|place=Chaozhu|page=Chapter 25}}&lt;/ref&gt;. Чжоуҙың хәле тураһында белгән башҡа Ҡытай лидерҙары баҫымы аҫтында [[Мао Цзэдун|Мао]] 1974 йылдың июнендә хирургия операцияһын үткәрергә бойора, ләкин был яман шеш башҡа органдарға метастаза бирә. Артабанғы ҡайһы бер операциялар ҙа яман шештең аҙыуын туҡтата алмай&lt;ref&gt;Gao 260—262, 275—276, 296—297&lt;/ref&gt;. Чжоу дауаханала эшләүен дауам итә, ә Дэн Сяопин, премьер-министрҙың беренсе урынбаҫары булараҡ, Дәүләт советының мөһим мәсьәләләренең күпселеге менән шөғөлләнә, Чжоу Эньлаҙың һуңғы халыҡ алдында ҙур сығышы 1975 йылдың 13 ғинуарында 4-се саҡырылыш Бөтә Ҡытай халыҡ вәкилдәре йыйылышының беренсе ултырышында була, унда хөкүмәт эше тураһында отчет бирә. Һуңынан өҫтәмә медицина ярҙамы алыу өсөн ул йәмәғәтселек иғтибарынан төшөп ҡала.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Government Work Report to the Fourth National People's Congress (in Chinese)|work=People's Daily|page=1|accessdate=17 January 2014|date=21 January 1975|url=http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-10/15/content_2093466.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091025231247/http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-10/15/content_2093466.htm|archivedate=25 October 2009}}&lt;/ref&gt; 1976 йылдың 8 ғинуарында Пекин ваҡыты буйынса иртәнге 9 сәғәт 57 минутта вафат була.

Чжоу Эньлай хөрмәтенә Тяньцзинда мемориал (天津周恩來鄧穎超紀念館) төҙөлгән, шулай уҡ Маньчжурияла һәйкәл ҡуйылған.

== Тяньаньмэнь инциденты ==
1976 йылдың 5 апрелендә, боронғо ҡытай халыҡ йолаһы буйынса, йөҙҙәрсә мең Пекин халҡы Чжоу Эньлайҙы портреттары, аҡ матәм веноктары һәм аҡ сәскәләр менән иҫкә алалар. Үҙәк Тяньаньмэнь майҙанында &quot;Интернационал&quot;ды йырлайҙар. Майҙанда стихиялы рәүештә матәм митингылары барлыҡҡа килә, Чжоу Энлай иҫтәлегенә арналған шиғырҙар уҡыла. Халыҡтың бындай демонстратив әүҙемлегенән ҡурҡып, Цзян Цин яҡлылар майҙанға ҙур хәрби һәм полиция көстәре индерелә.. Улар халыҡты тупаҫ рәүештә ҡыуып сығаралар һәм күпләп ҡулға алалар. Был ваҡиғалар тарихта «Тяньаньмэнь инциденты» булараҡ билдәлелек ала.

[[Файл:Sun_Weishi_Zhou_Enlai_in_Moscow.jpg|справа|мини|Чжоу Эньлай Сунь Вэйши менән 1939 йылда Мәскәүҙә]]

== Шәхси тормошо ==
1925 йылда Чжоу Эньлай революционер ҡатынын Дэн Инчаоға өйләнә. Улар « 4 май хәрәкәте» буйынса таныш булалар.. Чжоу менән Дэндың үҙ балалары булмай, ләкин улар һәләк булған революционерҙарҙың балаларын тәрбиәгә ала; уларҙың береһе ҠХР дәүләт советы буласаҡ премьеры— Ли Пэн була . Рәсми рәүештә Чжоу Эньлай һәм Дэн Инчао өс ҡыҙҙы ғына таный, уларҙың иң өлкәне, Сунь Вэйши, мәҙәни революция йылдарында һәләк була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Вавилов Н. Н. Ҡытай власы. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2021. — 664 с. — ISBN 978-5-907372-30-6
* Вавилов Н. Н.''.'' Королдәр ҡыҙыл Ҡытай. ҠХР-ҙың кландары һәм сәйәси төркөмдәре / т.в. днепровская. — М.: Концептуал, 2019. — 200 с. — ISBN 978-5-907079-47-2
* {{Китап|автор=Чжоу Биндэ|заглавие=Мой Дядя Чжоу Эньлай|оригинал=我的伯父周恩来|место=Пекин|издательство=Издательство литературы на иностранных языках|год=2008|страниц=366|isbn=9787119052830|тираж=1300|ref=Чжоу Биндэ}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Чжоу Эньлай. Иллюстрированная биография|оригинал=周恩来画传|место=|издательство=Сычуаньское издательство «Жэньминь»|год=2009|страниц=483|isbn=978-7-220-07636-7|тираж=|ref=Иллюстрированная биография}}
[[Категория:Ҡытай революционерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Польша Яңырыуы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Пекинда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1976 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1898 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Ҡытай Коммунистар партияһы етәкселәре]]</text>
      <sha1>jdsrkpn5i1fx84k30lv4zbwmyqpkmst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ху Цзиньтао</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186729</id>
    <revision>
      <id>1300279</id>
      <parentid>1199104</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T11:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HyBoxwood</username>
        <id>48244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]]</comment>
      <origin>1300279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50101" sha1="eukty051tsjfxcorsplndp2jcfcsx2k" xml:space="preserve">{{Дәүләт эшмәкәре
| имя = Ху Цзиньтао
| оригинал имени = {{lang-zh|胡锦涛}}
| изображение = Hu Jintao 2012.jpg
| ширина = 250px
| описание изображения = Ху Цзиньтао  2012 йылда
| должность =  ҠКП-ның Генераль секретары
| порядок = 
| флаг2 = Flag of the Chinese Communist Party.svg
| флаг = Danghui.svg
| автограф = 
| ширина автографа = 183px
| периодначало = [[15 ноябрь]] [[2002 йыл]] 
| периодконец = [[15 ноябрь]] [[2012 йыл]]
| предшественник = Цзян Цзэминь
| преемник = [[Си Цзиньпин]]&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/219902  Си Цзиньпин избран новым генсеком китайской коммунистической партии]&lt;/ref&gt;
| должность_2 = [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] (ҠХР) 6-сы Рәйесе
| порядок_2 = 
| флаг_2 = 中華人民共和國國徽.svg
| флаг2_2 = Flag of the People's Republic of China.svg
| периодначало_2 = [[15 март]] [[2003 йыл]]
| периодконец_2 = [[14 март]] [[2013 йыл]]
| премьер_2 = [[Вэнь Цзябао]]
| вице-президент_2 = [[Цзэн Цинхун]]&lt;br&gt;[[Си Цзиньпин]]
| предшественник_2 = [[Цзян Цзэминь]]
| преемник_2 = [[Си Цзиньпин]]
| должность_3 = ҠКП Үҙәк Комитетының Хәрби Советының 5-се Рәйесе
| порядок_3 = 
| флаг_3 = Flag of the Chinese Communist Party.svg
| периодначало_3 = [[19 сентябрь]] [[2004 йыл]]
| периодконец_3 = [[15 сентябрь]] [[2012 йыл]]
| предшественник_3 = [[Цзян Цзэминь]]
| преемник_3 = [[Си Цзиньпин]]
| должность_4 = ҠКП Үҙәк Комитетының Хәрби Советының 3-сө Рәйесе
| порядок_4 = 3
| флаг_4 = 中華人民共和國國徽.svg
| флаг2_4 = Flag of the People's Republic of China.svg
| периодначало_4 = 13 март 2005 йыл
| периодконец_4 = 14 март 2013 йыл
| предшественник_4 = [[Цзян Цзэминь]]
| преемник_4 = [[Си Цзиньпин]]
| должность_5 = ҠХР-ның Рәйесе урынбаҫары
| порядок_5 = 
| флаг_5 = 中華人民共和國國徽.svg
| флаг2_5 = Flag of the People's Republic of China.svg
| периодначало_5 = 15 март 1998
| периодконец_5 = 15 март 2003
| президент_5 = [[Цзян Цзэминь]]
| предшественник_5 = [[Жун Ижэнь]]
| преемник_5 = [[Цзэн Цинхун]]
| должность_6 =Ҡытай коммунистик йәштәр союзының  беренсе секретары
| порядок_6 = 
| флаг_6 = Flag of the Communist Youth League of China.svg
| периодначало_6 = декабрь 1984
| периодконец_6 = ноябрь 1985
| предшественник_6 = [[Ван Чжаого]]
| преемник_6 = {{нп3|Сун Дэфу|Сун Дэфу|en|Song Defu}}
| место рождения = уезд [[Тайчжоу (Цзянсу)|Тайсянь]], провинция [[Цзянсу]], Китайская Республика
| профессия = Инженер-гидротехник
| отец = 
| вероисповедание = [[конфуцианство]]
| мать = 
| супруг = 
| награды = {{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Солнца Перу}}{{!!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого І степени}}{{!!}}{{Орден Нишан-е-Пакистан}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Хосе Марти}}{{!!}}{{Большая лента Национального ордена Мадагаскара}}
{{!}}}
}}
'''Ху Цзиньтао''' ({{Ҡытайса|胡錦濤|胡锦涛|Hú Jǐntāo}} [[пиньинь]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;''Hú Jǐntāo''; [[21 декабрь]] [[1942 йыл]]) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай Халыҡ Респуликаһының]] партия һәм дәүләт эшмәкәре. ҠКП Үҙәк Комитетының генераль секретары (2002—2012), Ҡытай Халыҡ Республикаһының рәйесе (2003—2013), Ҡытай Халыҡ Республикаһының Үҙәк хәрби советы (2005—2013) һәм шул уҡ ваҡытта (ҠКП Үҙәк Комитеты 2004—2012) рәйесе, Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе урынбаҫары (1998), Үҙәк Хәрби Советы рәйесе урынбаҫары (1999), ҠКП Үҙәк Комитеты Политбюроһының даими ағзаһы (14-се саҡырылыш, 1992 йыл), 14-15 саҡырылыш Үҙәк Комитетының 1-се секретары, Үҙәк Комитет ағзаһы (1985), Тибет автономиялы районының ҠКП партия башлығы (1988—1992), Гуйчжоу ҠПК партия комитеты башлығы (1985), Ҡытай комсомол ҮК-ның беренсе секретары (1984—1985).

== Биографияһы ==
Милләте буйынса [[Хань (халыҡ)|ханлы]].

Цзиньтао Ху 1942 йылдың 21 декабрендә Цзянсу провинцияның Тайсянь өйәҙендә тыуған. Ғаиләһе сәй менән сауҙа итә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Jane Macartney. Mr Who? The man of mystery who controls more than a billion people. — The Times, 05.11.2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clifford&quot;&gt;Clifford Coonan. Hu Jintao: The hard man. — The Independent, 16.02.2008&lt;/ref&gt;. Башҡа сығанаҡ буйынса, атаһы Аньхойҙан хәлле сәй сәнәғәтсеһе була, ләкин улы тыуыуға тулыһынса тиерлек бөлгөнлөккә төшә&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Александр Чудодеев. Who есть Ху. — Итоги, 26.11.2002. — № 47 (337)&lt;/ref&gt;. Ғаилә тамырҙары менән Аньхой провинцияһы Цзиси өйәҙенә ҡарай&lt;ref name=&quot;Clifford&quot; /&gt;.

Матбуғатта хәбәр ителеүенсә, әсәһе уға биш йәш булғанда вафат була. Ике туған өләсәһе Лю Бинся тәрбиәләй&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Jane Macartney. Mr Who? The man of mystery who controls more than a billion people. — The Times, 05.11.2005&lt;/ref&gt;. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ғаилә ярлы булған, уны ағаһы тәрбиәләй.

Мәктәптә [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопиндың]] буласаҡ кейәүе Чжан Ху менән бер класта уҡый, тип раҫлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nomad.su/?a=3-200301270001|title=Человек системы {{!}} Номад {{!}} 27.01.2003|access-date=2013-06-08|archive-date=2013-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128001234/http://nomad.su/?a=3-200301270001|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128001234/http://nomad.su/?a=3-200301270001 |date=2013-01-28 }}&lt;/ref&gt;.

Бер ниндәй протекцияһыҙ 1959 йылда Пекиндағы абруйлы[[Цинхуа университеты|Цинхуа Университетының]] гидротехника факультетына уҡыррға инә. 1964 йылда гидроэлектростанциялар буйынса махсуслашҡан инженер дипломын ала. Быға тиклем, 1964 йылдың апрелендә, Ҡытай коммунистар партияһына инә.

Үҙе уҡыған факультетының аспирантураһына имтихандарҙы уңышлы тапшырып, унда 1965 йылға тиклем уҡый&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;&gt;Hu Jintao — President of People’s Republic of China, chairman of Central Military Commission. — Xinhua, 15.03.2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;. Бер үк ваҡытта факультеттың политструкторы вазифаһына тәғәйенләнә. 1965—1968 йылдарҙа факультетта ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.

1966 йылда Ҡытай &quot;мәҙәни революцияһы&quot;башланғандан һуң политиструктор вазифаһынан бушатыла&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;&gt;Hu Jintao — President of People’s Republic of China, chairman of Central Military Commission. — Xinhua, 15.03.2008&lt;/ref&gt;. Атаһы репрессияға дусар була, уның сәй магазины ябыла&lt;ref&gt;Joe Havely. Getting to know Hu. — Aljazeera English, 19.10.2007&lt;/ref&gt;. Ху үҙе, «буржуаз сығышлы» мөһөрө менән , 1968 йылда илдең көнбайышындағы ярлы Ганьсу провинцияһына «хеҙмәт тәрбиәһенә» ебәрелә&lt;ref name=&quot;Clifford&quot;&gt;Clifford Coonan. Hu Jintao: The hard man. — The Independent, 16.02.2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Александр Чудодеев. Who есть Ху. — Итоги, 26.11.2002. — № 47 (337)&lt;/ref&gt;. Унда 1968 −1969 йылдарҙа һыу хужалығы һәм электр энергетикаһы министрлығының Люцзя инженер идаралығының төҙөлөш бригадаһында төрлө эштәрҙә эшләй&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot; /&gt;.

1969 йылдан 1974 йылға тиклем һыу хужалығы һәм электр энергетикаһы министрлығының дүртенсе инженер идаралығында техник һәм бүлек секретары, бүлектең берләштерелгән партия ячейкаһы секретары урынбаҫары була. [[Янцзы]] йылғаһының үрге ағымында ике гидроэлектростанция төҙөүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;.

Ганьсу буйлап күп йөрөй. 1970 йылдар уртаһында инспекция сәфәрҙәренең береһендә уға ҠПК провинциаль комитетының ул саҡтағы секретары Сун Пин иғтибар итә. Ху һәйбәт тәьҫир ҡалдыра һәм һуңғараҡ Ҡытай Коммунистар Партияһының юғары етәкселегенә инә, Сун уның карьера үҫешен ҡурсалай&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Jane Macartney. Mr Who? The man of mystery who controls more than a billion people. — The Times, 05.11.2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;. 1970 йылдар уртаһынан Хуның карьераһы күтәрелә башлай.

1974—1975 йылдарҙа Ганьсу провинцияһының төҙөлөш комитетысекретары. 1975—1980 йылдарҙа төҙөлөш комитетының проект-ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, 1980—1982 йылдарҙа төҙөлөш комитеты рәйесе урынбаҫары. Бер үк ваҡытта 1982 йылдың сентябренән декабренә тиклем Ганьсу провинцияһының комсомол комитеты башлығы. Ул саҡтағы ҠПК Үҙәк Комитетының генераль секретарының улы Ху Яобана, элекке курсташы, менән осраҡлы осрашыу уны партия элитаһы даирәһенә индерә, тигән фекер бар.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Александр Чудодеев. Who есть Ху. — Итоги, 26.11.2002. — № 47 (337)&lt;/ref&gt;.


1985 Йылда Ху Цзиньтао ун икенсе саҡырылыш Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты составына индерелә һәм уның иң йәш ағзаһы була. Шул ваҡытта ул ярлы күп милләтле көньяҡ-көнбайыш Гуйчжоу провинцияһының партком башлығы һәм провинция хәрби советы парткомының беренсе секретары итеп тәғәйенләнә. Был ике вазифаны ла 1988 йылға тиклем биләй. Ҡытай провинцияларының иң йәш етәкселәренең береһе була&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;&gt;Bates Gill. The Chinese Regime’s Heir Apparent. — The New York Times, 29.04.2002&lt;/ref&gt;. Гуйчжоуҙа ул баҙар реформалары үткәрә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Jane Macartney. Mr Who? The man of mystery who controls more than a billion people. — The Times, 05.11.2005&lt;/ref&gt;.

1986 Йылда Ҡытайҙа студенттар демонстрациялары үтә, ә генсек Ху Яобан уларҙа ҡатнашыусыларҙың талаптарын хуплаЙ. Бынан һуң уны вазифаһынан бушаталар һәм партия хөкөмөнә дусар ителә. Ул саҡта Ху Цзиньтао дөйөм өлгөгә эйәреп, ҡурсалаусыһынан баш тарта&lt;ref name=&quot;ReferenceS&quot;&gt;Robert Marquand. China’s Hu: well liked, little known. — The Christian Science Monitor, 19.04.2006&lt;/ref&gt;.

1988 Йылда Тибетта Ҡытайға ҡаршы кәйеф тыуғас, төбәктең яңы етәксеһен тәғәйенләү тураһында мәсьәлә күтәрелә. Ху был вазифаны үҙ ирке менән биләргә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, уны Тибетҡа күсерәләр, сөнки ул милли аҙсылыҡ менән эштә үҙен яҡшы яҡтан күрһәтеп өлгөрә&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;Люди. Ху Цзиньтао. — [[Эхо планеты]], 02.11.2001. — № 45-46 (708—709)&lt;/ref&gt;.

1988—1992 Йылдарҙа Тибет автономиялы төбәгенең партия комитеты секретары һәм Тибет хәрби округының партия комитетының беренсе секретары&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;&gt;Hu Jintao — President of People’s Republic of China, chairman of Central Military Commission. — Xinhua, 15.03.2008&lt;/ref&gt;. Ху Тибеттың хәрби хеҙмәт тәжрибәһе булмаған беренсе Ҡытай етәксеһе була&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Jane Macartney. Mr Who? The man of mystery who controls more than a billion people. — The Times, 05.11.2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;Люди. Ху Цзиньтао. — [[Эхо планеты]], 02.11.2001. — № 45-46 (708—709)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Vickie Maximova. Hu Jintao: Hardliner or liberal? — BBC News, 16.02.2002&lt;/ref&gt;. Тибеттың тау климатын насар кисерә, шуға күрә төбәк менән йыш ҡына уның сиктәренән етәкселек итә. Был Тибет халҡы яғынан ризаһыҙлыҡ сәбәптәренең береһе була&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot; /&gt;.

1989 йылдың башында төбәктә күмәк сыуалыштар башлана, уларҙы Ху ҡаты баҫтыра. Хәрби хәл индерелә, ғәскәр файҙаланыла. Демонстранттарға ҡаршы йәш ағыҙыусы газ һәм хәрби патрондар ҡулланыла&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Jane Macartney. Mr Who? The man of mystery who controls more than a billion people. — The Times, 05.11.2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Александр Чудодеев. Who есть Ху. — Итоги, 26.11.2002. — № 47 (337)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;&gt;Bates Gill. The Chinese Regime’s Heir Apparent. — The New York Times, 29.04.2002&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Vickie Maximova. Hu Jintao: Hardliner or liberal? — BBC News, 16.02.2002&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, ҡайһы бер тибетлылар, тап Ху абруйлы дини эшмәкәрҙең үлеме артында тора, тип инана. Панчен-лама 1989 йылдың башында (тибет буддистары иерархияһында Панчен-лама унан ҡала икенсе урынды Далай-лама биләй)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;&gt;Profile: Hu Jintao. — BBC News, 16.09.2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The 10th Panchen Lama. — International Campaign for Tibet (savetibet.org), 10.01.2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Benjamin Kang Lim. Thousands in China pay tribute to late Tibetan lama. — Reuters, 11.02.2008&lt;/ref&gt;.

Тибеттағы хәл иткес ғәмәлдәр Ҡытай етәксеһе [[Дэн Сяопин]]дың иғтибарын йәлеп итә, ул Хуны хуплай&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Александр Чудодеев. Who есть Ху. — Итоги, 26.11.2002. — № 47 (337)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceS&quot;&gt;Robert Marquand. China’s Hu: well liked, little known. — The Christian Science Monitor, 19.04.2006&lt;/ref&gt;. Тибет сыуалыштарын баҫтырыу шул уҡ йылда Тяньаньмэнь ваҡиғалары өсөн репетиция булып хеҙмәт иткән тигән фекер бар&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Vickie Maximova. Hu Jintao: Hardliner or liberal? — BBC News, 16.02.2002&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;&gt;Profile: Hu Jintao. — BBC News, 16.09.2004&lt;/ref&gt;.

1989 йылдың апрелендә Ху Яобан вафат булғандан һуң, Пекинда демократик рухлы студенттарҙың протест акцияһы көсәйә башлай, июнь башында Тяньаньмэнь майҙанында улар хәрби көс ҡулланып баҫтырыла. Бер нисә йөҙ демонстрант үлтерелә. Тибет Тяньаньмэнь сыуалыштары ваҡытында тыныс ҡала, һәм Ху беренселәрҙән булып үҙәк етәкселеккә «контрреволюцион фетнәне» баҫтырыу буйынса ҡәтғи сараларға ярҙам күрһәтеүҙе белдереп телеграмма ебәрә&lt;ref name=&quot;Clifford&quot;&gt;Clifford Coonan. Hu Jintao: The hard man. — The Independent, 16.02.2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Vickie Maximova. Hu Jintao: Hardliner or liberal? — BBC News, 16.02.2002&lt;/ref&gt;.

Ҡытай Коммунистар Партияһы өсөн 1989 йылғы ваҡиғалар етди тетрәнеү була һәм Дэн Сяопин етәкселегендәге партия лидерҙарын яңыртыу, йәш, ләкин лояль генераль етәкселәрҙе эҙләргә мәжбүр итә&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Александр Чудодеев. Who есть Ху. — Итоги, 26.11.2002. — № 47 (337)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;&gt;Bates Gill. The Chinese Regime’s Heir Apparent. — The New York Times, 29.04.2002&lt;/ref&gt;. Тяньаньмэнь ваҡиғаларының ҡыҙған мәлендә Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының генераль секретары Чжао Цзыянды ҡулға ала һәм уны Шанхай ҡала комитеты секретары Цзян Цзэмингә алмаштыра. Власть атрибуттарын алғас, Цзян 1997 йылда күп йәһәттән үҙ аллы булмаған, бойондороҡһоҙ сәйәсмән булып ҡала&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;. Хуға килгәндә, ул Ҡытай етәкселәренең «дүртенсе быуын» иң перспективалы вәкиле була. 1980 йылдар аҙағында — 1990 йылдар башында уҡ Дэн Цзяндың потенциаль вариҫы итеп билдәләнә&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;&gt;Profile: Hu Jintao. — BBC News, 16.09.2004&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;. Ху билдәләмәһен Цзянуның вариҫтары Дэндың һуңғы сәйәси мираҫы тип атайҙар&lt;ref&gt;[https://thediplomat.com/2022/09/the-end-of-senior-politics-in-china/ The End of Senior Politics in China — The Diplomat]&lt;/ref&gt;.

1992 йылда, уның өсөн ауыр Тибет климаты арҡаһында Пекинда эшләгән Хуға Коммунистар партияһының ун дүртенсе съезына әҙерләү менән шөғөлләнергә ҡушыла Был съезда уның элекке ҡурсалаусыһы Сун Пин политбюролағы бөтә вазифалары һәм даими комитеттағы урыны Хуға күсеүҙе алдан килешеп отставкаға китә&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;. 1992 йылда Ху ҠПК Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы ғына түгел, ә уның Даими комитетына инә, шулай уҡ уҡ ҠПК Үҙәк Комитеты секретариатының беренсе ағзаһы була. Политбюрола уға партия төҙөлөшө һәм кадрҙарҙы урынлаштырыу мәсьәләләре өсөн яуап бирергә ҡушыла.

1992 йылдың декабрендә ул шулай уҡ ҠПК Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы партия мәктәбенең ректор вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;&gt;Hu Jintao — President of People’s Republic of China, chairman of Central Military Commission. — Xinhua, 15.03.2008&lt;/ref&gt;. Уны туғыҙ йыл дауамында етәкләй. 1992—2002 йылдарҙа ул шулай уҡ партия төҙөлөшө буйынса бәләкәй етәксе төркөмдө етәкләй.

Артабанғы осорҙа, властың юғары эшелонында булып, Ху партияның башҡа лидерҙары менән ҡапма-ҡаршылыҡтарҙан оҫта ҡотолоп ҡала һәм дошмандары булмай. Тап шуның өсөн дә ул ун йыл дауамында&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Jane Macartney. Mr Who? The man of mystery who controls more than a billion people. — The Times, 05.11.2005&lt;/ref&gt;Цзяндың вариҫ вазифаһы позицияһын һаҡлап ҡала. Ху өсөн уңышлы карьера асҡысы булып уның, һис шикһеҙ, юғары идаралыҡ күрһәтмәләрен үтәргә әҙер булыуы тора, тип иҫәпләнелә. Сиктән тыш бойондороҡһоҙлоҡтан баш тарта һәм һәр ваҡыт партияның дөйөм һыҙатына буйһона&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Александр Чудодеев. Who есть Ху. — Итоги, 26.11.2002. — № 47 (337)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Vickie Maximova. Hu Jintao: Hardliner or liberal? — BBC News, 16.02.2002&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Дмитрий Привалов. Власть «красных технократов». — Труд, 18.03.2003. — № 048&lt;/ref&gt;.

1997 йылда ҠКП -ның ун бишенсе съезы йомғаҡтары буйынса биләгән вазифаларына ҡайтанан һайлана. 1998 йылдың мартында ул ҠХР рәйес урынбаҫары итеп һайлана. 1999 йылда 15-се саҡырылыш Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 4-се Пленумында шулай уҡ ҠПК Үҙәк хәрби советы (ЦВС) һәм һуңынан шул уҡ йылда ҠХР-ҙың Үҙәк хәрби советы рәйесе урынбаҫары була.

1999 йылда Милли телевидениела Ху сығышы киң танылыу ала. Ул саҡта [[Белград]]та [[НАТО]] көстәре менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы илселеге бомбаға тотола. Ху был йәһәттән асыулы телмәр тота һәм [[Пекин]]да Аамерика һәм Британия илселектәрендә демонстрациялар үткәреүгә рөхсәт бирә&lt;ref name=&quot;Clifford&quot;&gt;Clifford Coonan. Hu Jintao: The hard man. — The Independent, 16.02.2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Vickie Maximova. Hu Jintao: Hardliner or liberal? — BBC News, 16.02.2002&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың көҙөндә ул Ҡытайҙың юғары партия вазифаһына кандидат ролен күҙ уңында тотоп, «танышыу» турнеһын үткәрә, [[Британия]]ға, [[Франция]]ға, [[Германия]]ға һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]гә бара, 2002 йылдың яҙында [[АҠШ]]-ҡа сәфәр ҡыла.

2002 йылдың ноябрендә 1-се съездан һуңғы (ҠКП-ның XVI съезы) 16-сы саҡырылыш Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты пленумында Ху Цзиньтао ҠПК Үҙәк Комитетының генераль секретары итеп һайлана, был вазифала Цзян Цзэминде алмаштыра. Шул уҡ пленумда Ху Цзиньтаонан тыш Цзян Цзэминь етәкселегендәге ҠПК Үҙәк даими комитетының ҡалған ағзалары отставкаға китә.

Ху Цзиньтао 1949 йылда [[Мао Цзэдун]] власҡа килгәндән алып Ҡытайҙың иң йәш лидеры була [51]. ҠПК Үҙәк Комитетының генераль секретары булараҡ, ул Ҡытай Халыҡ Республикаһы һәм Үҙәк Хәрби Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләүен дауам итә, 2002 йылдың декабренә тиклем партия мәктәбе ректоры булып ҡала. 2003 йылдың мартында Бөтә Ҡытай халыҡ вәкилдәре йыйылышы сессияһында Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе итеп һайлана. Ул уҡ ваҡытта Ҡытай Халыҡ Республикаһы Дәүләт Советы премьеры вазифаһындағы Чжу Жунцзиҙы Вэнь Цзябао алмаштыра.

2002—2003 йылдарҙа Ҡытай етәкселәренең «дүртенсе быуын» вәкилдәре партияла һәм дәүләттә етәксе вазифалар биләһә лә, Цзян Цзэминь Үҙәк Хәрби Советы башлығы — Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһының (НОАК) юғары баш командующий вазифаһын һаҡлап ҡала.

Цзяндан Ху власты тапшырыу процесы 2005 йылға ғына тамамлана: 2004 йылда Ху ҠПК Үҙәк Хәрби һауа көстәре, ә бер йылдан ҠХР-ҙың Үҙәк Хәрби Советы рәйесе була.

Тормош ауырлыҡтары менән таныш булмағанлыҡтан һәм илдең ярлы төбәктәрендә ризаһыҙлыҡ артҡанлыҡтан, Ху крәҫтиәндәрҙең ярлы вәкилдәренә, монгол көтөүселәренә, шахтерҙарға, докерҙарға йөрөй. Ул тыйнаҡлыҡ образын үҫтерә (мәҫәлән, ҡайһы берҙә эшкә велосипедта йөрөй), ентекле планлаштырылған хөкүмәт церемониялары бөтөрөлә. Дәүләт башлығының тыйнаҡлығы һәм изгелеге ҡытайҙарҙың ярлы өлөшө араһында симпатия уята һәм ярлылар менән хәлле кешеләр араһында йәшәү кимәле айырмаһының үҫеүен өлөшләтә тигеҙләнә.

Тышҡы сәйәсәттә Ҡытай етәкселеге [[Төньяҡ Корея]] ядро проблемаһын көйләү буйынса алты яҡлы һөйләшеүҙәр алып бара һәм АҠШ һәм Европа менән «сауҙа һуғыштарынан» ҡотола. АҠШ-ҡа тышҡы сәйәси көстәрен туплаған Цзяндан айырмалы рәүештә, ХУ [[Европа берләшмәһе|Европа Берләшмәһе]]нә һәм башҡа төбәктәр илдәренә яҡынайтыу юлы менән ҡаршы торорға тырыша. Европалылар яҡынайыуға бармай, уның ҡарауы [[Венесуэла]], [[Иран]], [[Канада]] һәм [[Австралия]] менән бәйләнештәр яйға һалына.

Ҡытай сәйәсәте һәм Ҡытай-Америка мөнәсәбәттәре өсөн [[Тайвань]] темаһы мөһим булып ҡала. Хундың ил башлығы сифатында эш башлар алдынан күҙәтеүселәр, унан Цзян үткәргәнгә ҡарағанда был мәсьәләлә ҡатыраҡ бәйләнеш көтөргә кәрәк ине, тип билдәләй. Һуңынан ҡытай лидеры бер нисә тапҡыр Тайвандың «сепаратистик көстәренә» ҡаршы торорға һәм [[Көньяҡ Корея]]ның яңынан ҡушылыуына йүнәлеште дауам итергә хәл итеүҙә тәүәккәллеген күрһәтә. Атап әйткәндә, был сәйәсәтте тормошҡа ашырыу сиктәрендә 2005 йылдың 14 мартында Ҡытай Халыҡ Республикаһында «Дәүләтте тарҡатыуға ҡаршы тороу тураһында закон» көсөнә инә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://russian.people.com.cn/31521/6281847.html 10 важных событий, имевших место в Китае со времени 16-го съезда КПК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928035508/http://russian.people.com.cn/31521/6281847.html |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;.

Ил эсендә үҙенең сәйәси базаһын булдыра, Ҡытайҙың төрлө өлөштәрендә вазифаларға үҙенең элекке арҡаҙаштарын тәғәйенләй. Был процестың кульминацияһы булып 2007 йылдың октябрендә, Политбюро даими комитетының яңы составының ун етенсе съезында, башлыса Ху союздаштарынан торғаны, раҫланыуы тора. Эксперттар Цзиньтао янында властың һиҙелерлек нығыныуын билдәләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&amp;dirid=40&amp;tek=7472&amp;issue=205|title=Политический журнал - МИРОВАЯ ПОЛИТИКА — 17-й съезд КПК: укрепление власти и кадровые перестановки|access-date=2013-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071221011048/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&amp;dirid=40&amp;tek=7472&amp;issue=205|archive-date=2007-12-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221011048/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&amp;dirid=40&amp;tek=7472&amp;issue=205 |date=2007-12-21 }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.isepr.ru/data/research/single/show/467/|title=Архивированная копия|access-date=2013-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180608220502/http://www.isepr.ru/data/research/single/show/467|archive-date=2018-06-08|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180608220502/http://www.isepr.ru/data/research/single/show/467 |date=2018-06-08 }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 15 мартында Бөтә Ҡытай халыҡ вәкилдәре съезында Ху Цзиньтао Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйнсе итеп икенсе биш йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана. Си Цзиньпин, уның урынына алмашҡа килеүсе, шул саҡта уҡ республика рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. Бынан алда, февралдә, Си [[Олимпия уйындары]]на әҙерләнеү өсөн яуаплы итеп тәғәйенләнә…


Хуны яңынан һайлау Тибет тирәләй көсөргәнешлектең артыуы һөҙөмтәһендә ойошторола. Тибетта, һәм уның башҡа өлкәләрендә, шулай уҡ сит илдәрҙә ҡытайҙарға ҡаршы протест акциялары уҙа. Ҡытай Халыҡ Республикаһында протесттар властар менән бәрелештәргә һәм кеше ҡорбандарына килтерә. Бынан алда, 2007 йылда, Пекин етәкселеге менән Тибет хөкүмәте араһындағы мөнәсәбәттәрҙә сираттағы көрсөк башлана. Осрашыу нөктәһе булып [[Далай-лама XIV|Далай-ламды]] һәм Тибет [[буддизм]]ының башҡа иерарҙарын һайлау мәсьәләһе тора: Ҡытай етәкселеге ламдарҙың сираттағы реинкарнацияларын раҫлау хоҡуғын алырға теләй.

2000 йылдар аҙағында [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы]] көсөргәнешлектең икенсе сығанағы була, унда 2009 йылдың июлендә урындағы ҡытай халҡы менән уйғырҙар араһында бәрелештәр була, шуға Бәйле Ху Хатта &quot;ҙур һигеҙ&quot;илдәре лидерҙарының сираттағы осрашыуында ҡатнашыуҙан баш тартырға мәжбүр була.

Шул уҡ ваҡытта Ху Тайвань менән мөнәсәбәттәрен яҡшыртырға тырыша. Мәҫәлән, 2005 йылда уҡ Тайвань менән ҠХР-ҙың тыныс берләшеүе өсөн «Тайвань халҡының аңына таянып» сығыш яһай. Шунан һуң ҠХР башлығы Гоминьдандың иң эре Тайвань партияларының береһе лидерҙары менән бер нисә тапҡыр осраша (мәҫәлән, 2005 йылдың 29 апрелендә 60 йыл эсендә тәүге тапҡыр ике партияның юғары лидерҙарының осрашыуы була&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;), ә Тайванда власҡа Гоминьдан вәкиле килгәндән һуң Ма Инцзю 2008 йылда ун өс йыл эсендә тәүге тапҡыр ике яҡ араһында хеҙмәттәшлек өсөн махсус төркөмдәр ойошторола. 2008 йылдың 31 декабрендә Ху мәҙәни һәм коммерция бәйләнештәрен нығытыуҙы, солох килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлауҙы күҙ уңында тотҡан ҠХР һәм Тайвань мөнәсәбәттәренә ҡағылышлы алты программа тезисы менән сығыш яһай. 2009 йылдың июль аҙағында тарихта Ҡытай Халыҡ Республикаһы һәм Тайвань башлыҡтары араһында тура мөрәжәғәтнамә менән алмашыу был йәһәттән символик мәғәнәгә эйә була.

11-се саҡырылыш ҠКП съезының 3-сө пленумына 30 йыл тулыу айҡанлы үткәрелгән ултырышта кешелектең сәйәси мәҙәниәтенең файҙалы емештәрен үҙләштерергә кәрәклеген, әммә сәйәси системаның көнбайыш моделдәрен күсермәҫкә кәрәклеген билдәләй&lt;ref&gt;[http://russian.china.org.cn/china/txt/2009-11/16/content_18898691_3.htm КПК перенимает международный опыт для активизации борьбы с коррупцией]&lt;/ref&gt;.

Яңы Ҡытай ойошторолоуҙың 60 йыллығы алдынан (сент. 2009) Ху Цзиньтао Ҡытай элеккесә үҫешеүсе ил һәм оҙаҡ ваҡыт [[Социализм|социализмдың]] башланғыс стадияһында булып ҡаласаҡ тип күрһәтә&lt;ref&gt;[http://russian.china.org.cn/china/txt/2009-09/20/content_18558262.htm Партийные и государственные руководители Китая посетили выставку «Блестящее 60-летие — выставка достижений за 60 лет образования КНР»]&lt;/ref&gt;.

Ху ваҡытында Ҡытай статусын иҡтисади держава булараҡ нығытыу дауам итә. 2011 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы тулайым эске продукт күләме буйынса 5,8 триллион доллар тәшкил иткән Японияны уҙып китә һәм был күрһәткес буйынса АҠШ-тан ҡала икенсе урынға сыға. Башҡа уңыштары ла билдәләнә: Ҡытай тимер юлдарының тиҙлек линиялары оҙонлоғо буйынса донъяла беренсе урынға сыға һәм Африка иҡтисадына әүҙем инвестициялар башлай, был континент илдәренең иң эре сауҙа партнеры була. Ху «гармониялы» йәмғиәт булдырыу маҡсатын иғлан итһә лә, Шанхай төбәгенең генә түгел, Ҡытайҙың үҙәк һәм көнбайыш өлөштәренең иҡтисадын модернизациялау буйынса тырышлыҡтарын туплап, был бурыс үтәлмәй, Ҡытайҙа социаль ҡатламдар үҫеп сыға, ә Ҡытай етәкселеге эске тотороҡлоҡ өсөн хәүефләнеп, армияға һәм полицияға сығымдарҙы арттырырға мәжбүр була, тип билдәләй эксперттар. Бынан тыш, 2008—2009 йылдарҙағы донъя иҡтисади көрсөгөнән һуң Ҡытай иҡтисадының үҫеш темпы әкренәйә: әгәр 1970 йылдан эске тулайым продукт үҫеше йылына 10 проценттан кәм булмаһа, 2012 йылда ул, күҙаллауҙар буйынса, 7,5 процент тәшкил итергә тейеш була. Ҡытай Халыҡ Республикаһының төҙөлөш һәм күсемһеҙ милек баҙарында ла инвесторҙарҙа хәүеф тыуҙырҙы.

Көтөлгәнсә, 2012 йылдың ноябрендә ҠКП-ның XVIII съезында Ху Цзиньтао партия Үҙәк Комитеты составынан отставкаға китә, ә 15 ноябрҙә ҠКП Үҙәк Комитеты пленумында [[Си Цзиньпин]] Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк хәрби советының яңы Генераль секретары һәм рәйесе итеп һайлана (2013 йылда Ху Цзиньтао уға ҠХР рәйесе вазифаһын ҡалдыра). XVIII съезда Ху Цзиньтаоның исеме ҠКП Уставына, ярашлы рәүештә, Мао Цзэдун, Дэн Сяопин һәм Цзян Цзэминьдан һуң, XVI ҠКП съезынан Ҡытай коммунистарының төп вәкиле сифатында индерелә.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;

2008 йылда Ху Цзиньтао етәкселегендә Пекинда XXIX йәйге Олимпия уйындары үтә, ул шул уйындарҙы аса.


2022 йылдың 22 октябрендә Ху Цзиньтао ҠКП-ның XX съезын ябыу тантанаһында ултырыштар залынан ҡултыҡлап сығарыла. «Синьхуа» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, бының сәбәбе уның һаулығы насар булыуы менән аңлатыла. Ултырыштың йомғаҡлау өлөшөндә ул булмай.

== Ғаиләһе ==
[[Файл:President_Hu_and_1st_Lady.jpg|справа|мини|301x301пкс|Ху Цзиньтао ҡатыны менән]]

* Ҡатыны-Лю Юнцин ({{Ҡытайса|劉永清|刘永清|Liú Yǒngqīng}} [[пиньинь]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;''Liú Yǒngqīng''; . [[3 октябрь]] [[1940 йыл|1940]], провинция Шаньдун) [[Цинхуа университеты]]н «Энергетик гидроузелдар»һөнәре буйынса 1965 йылда тамамлай Инженер һәм техник булып гидроэлектроэнергетиктар капиталь төҙөлөш һәм ҡаланы планлаштырыу өлкәһендә эшләй.. Ҡытай коммунистик йәштәр союзы структураһында (Йәштәр туристик агентлығы), һуңынан Ҡытай Коммунистар Партияһының Пекин ҡала комитетында эшләй.
* Улдары-Ху Хайфэн ({{Ҡытайса|胡海峰|胡海峰|Hú Hǎifēng}}) 1970 йылда тыуған, Цинхуа университетын тамамлай. [[1990 йыл]]дан бизнес менән шөғөлләнә. 2008 йылға тиклем аэропорттар өсөн ҙур сканерҙар етештереүсе Nuctech компанияһын етәкләй. Әлеге ваҡытта Tsinghua Holdings корпорацияһының партия ойошмаһы секретары.
* Ҡыҙы-Ху Хайцин ({{Ҡытайса|胡海清|胡海清|Hú Hǎiqīng}}) 1972 йылда тыуған, Шулай уҡ Цинхуа университетын тамамлай. 2003 йылдан билдәле Ҡытай бизнесмены Мао Даолинемдә ({{Ҡытайса|茅道临|茅道临|Máo Dàolín}}) кейәүҙә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Бриллиантлы Ҙур тәре кавалеры «Перу Ҡояшы» ордены ([[2008 йыл|2008]])&lt;ref&gt;[http://www.cronicaviva.com.pe/content/view/63771/36/ García condecoró a Hu Jintao con la Orden El Sol del Perú]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;
* I дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[Украина]], 2010)
* Хосе Марти милли ордены ([[Куба]])&lt;ref&gt;[http://fakty.ua/142079-prezident-ukrainy-nagrazhden-vysshej-gosudarstvennoj-nagradoj-kuby Президент Украины награждён высшей государственной наградой Кубы]&lt;/ref&gt;
* &quot;Төркмәнстандың Беренсе Президенты Бөйөк Сапарморат Төркмәнбашы&quot;Ордены ([[Төркмәнстан]], [[2008 йыл]])
* 2010 йылдың иң абруйлы кешеһе Forbes журналы версияһы буйынса

== Һигеҙ изгелек һәм һигеҙ кәмселек ==
[[Файл:Eight_Honors_and_Eight_Shames_sign.jpeg|мини|200x200пкс|Хайкоу ҡалаһы мәктәптәренең береһендәге баннерҙа «һигеҙ изгелек һәм һигеҙ кәмселек»]]
2006 йылдың 4 мартында Ху Цзиньтао Ҡытай Халыҡ Республикаһы гражданының әхлаҡи принциптары исемлеген күрһәтә, Ул исем аҫтында билдәле «Һигеҙ яҡшылыҡ һәм һигеҙ етешһеҙлек». Был исемлек йәмәғәт урындарында плакаттарҙа һәм стендтарҙа барлыҡҡа килгән. 2006 йылдың 18 октябрендә хөкүмәт мәғлүмәт агентлығы «Синьхуа» үҙенең веб-сайтында Ху Цзиньтао әмерҙәренең тәржемәһен [[Инглиз теле|инглиз теленә]] баҫтырып сығара:

* Love the country; do it no harm. ''(Тыуған илде яратығыҙ; уға зыян килтермәгеҙ.)''
* Serve the people; never betray them. ''(Кешеләргә хеҙмәт итегеҙ; бер ҡасан да уларға хыянат итмәгеҙ.)''
* Follow science; discard ignorance. ''(Фәнгә эйәрегеҙ; наҙанлыҡты алып ташлағыҙ.)''
* Be diligent; not indolent. ''(Тырыш булығыҙ; ялҡау булмағыҙ.)''
* Be united, help each other; make no gains at others' expense. ''(Берҙәм булығыҙ, бер-берегеҙгә ярҙам итегеҙ ; башҡалар иҫәбенә йәшәмәгеҙ.)''
* Be honest and trustworthy; do not sacrifice ethics for profit. ''(Намыҫлы һәм ышаныслы булығыҙ; табыш өсөн этика ҡорбан итмәгеҙ.)''
* Be disciplined and law-abiding; not chaotic and lawless. ''(Тәртипле һәм законға буйһонған бул; тәртипһеҙ һәм законһыҙ булма..)''
* Live plainly, work hard; do not wallow in luxuries and pleasures. ''(Ябай йәшәгеҙ,тырышып эшләгеҙ.)''

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://russian.people.com.cn/31521/6374059.html Биография от [[Синьхуа]] на март 2008 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726035924/http://russian.people.com.cn/31521/6374059.html |date=2020-07-26 }}


[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:ҠХР рәйестәре]]
[[Категория:Ҡытай Коммунистар партияһы ҮК Генераль секретарҙары]]
[[Категория:Хосе Марти Милли ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Нишан-е-Пакистан» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Кавалеры ордена князя Ярослава Мудрого 1 степени]]
[[Категория:«Перу ҡояшы» орденының ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1942 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>eukty051tsjfxcorsplndp2jcfcsx2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Наиль Закирович Кутлугильдин.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>201328</id>
    <revision>
      <id>1300233</id>
      <timestamp>2026-07-01T16:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>{{Ирекһеҙ файл
|тасуирлама = Наиль Закирович Кутлугильдин
|сығанаҡ = Рувики
|яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ 
|автор = билдәһеҙ }}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ 
| мәҡәлә = Ҡотлогилдин Наил Закир улы
| маҡсат = иллюстрация 
| алышыусанлылыҡ = 
| башҡа = }}</comment>
      <origin>1300233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="442" sha1="qxw2ozdm8djqk8s7ki6hxjpnw8hc853" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
|тасуирлама = Наиль Закирович Кутлугильдин
|сығанаҡ = Рувики
|яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ 
|автор = билдәһеҙ }}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ 
| мәҡәлә = Ҡотлогилдин Наил Закир улы
| маҡсат = иллюстрация 
| алышыусанлылыҡ = 
| башҡа = }}</text>
      <sha1>qxw2ozdm8djqk8s7ki6hxjpnw8hc853</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300264</id>
      <parentid>1300233</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T07:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡыҫҡа аңлатма */</comment>
      <origin>1300264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="913" sha1="9nr2pdhi1wibop66qfvn9wdnomg5345" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
|тасуирлама = Наиль Закирович Кутлугильдин
|сығанаҡ = Рувики
|яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ 
|автор = билдәһеҙ }}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ 
| мәҡәлә = Ҡотлогилдин Наил Закир улы
| маҡсат = иллюстрация 
| алышыусанлылыҡ = Был - вафат булған кешенең ирекле фотоһы. Яңы фотоға төшөрөү мөмкин түгел, ирекле лицензиялы альтернатив фотоһүрәттәр булмаһа, был кеше тураһында мәҡәләне иллюстрациялау өсөн фотоһүрәтте намыҫлы ҡулланыуға нигеҙ була ала.
| башҡа =   2026 йылдың 26 июнендә  вафат булған}}</text>
      <sha1>9nr2pdhi1wibop66qfvn9wdnomg5345</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300267</id>
      <parentid>1300264</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T08:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="956" sha1="b65wniy5nnpu46acc8viqkypqs3ny5e" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
|тасуирлама = Наиль Закирович Кутлугильдин
|сығанаҡ = https://salavat-neftekhim.gazprom.ru/about/managers/15/
|яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ 
|автор = билдәһеҙ }}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ 
| мәҡәлә = Ҡотлогилдин Наил Закир улы
| маҡсат = иллюстрация 
| алышыусанлылыҡ = Был - вафат булған кешенең ирекле фотоһы. Яңы фотоға төшөрөү мөмкин түгел, ирекле лицензиялы альтернатив фотоһүрәттәр булмаһа, был кеше тураһында мәҡәләне иллюстрациялау өсөн фотоһүрәтте намыҫлы ҡулланыуға нигеҙ була ала.
| башҡа =   2026 йылдың 26 июнендә  вафат булған}}</text>
      <sha1>b65wniy5nnpu46acc8viqkypqs3ny5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300268</id>
      <parentid>1300267</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T08:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡыҫҡа аңлатма */</comment>
      <origin>1300268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="952" sha1="k001cfc5libejx0410c3p033vrcfhck" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
|тасуирлама = Наиль Закирович Кутлугильдин
|сығанаҡ = https://salavat-neftekhim.gazprom.ru/about/managers/15/
|яһалыу ваҡыты = билдәһеҙ 
|автор = билдәһеҙ }}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ 
| мәҡәлә = Ҡотлогилдин Наил Закир улы
| маҡсат = иллюстрация 
| алышыусанлылыҡ = Был - вафат булған кешенең ирекле фотоһы. Яңы фотоға төшөрөү мөмкин түгел, ирекле лицензиялы альтернатив фотоһүрәттәр булмаһа, был кеше тураһында мәҡәләне иллюстрациялау өсөн фотоһүрәт намыҫлы ҡулланыуға нигеҙ була ала.
| башҡа =   2026 йылдың 26 июнендә  вафат булған}}</text>
      <sha1>k001cfc5libejx0410c3p033vrcfhck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-02</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201329</id>
    <revision>
      <id>1300237</id>
      <timestamp>2026-07-01T17:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Schwäbisch Hall - Altstadt - Salinenstraße - Ansicht von NNW (1).jpg</comment>
      <origin>1300237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="4scx3a02nli7qlyimlxx5jv6szbovt9" xml:space="preserve">Schwäbisch Hall - Altstadt - Salinenstraße - Ansicht von NNW (1).jpg</text>
      <sha1>4scx3a02nli7qlyimlxx5jv6szbovt9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>