Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2189</id>
    <revision>
      <id>1300333</id>
      <parentid>1228344</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T08:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6966" sha1="l5dxul7toxnwtwp1yod4e5519a11urw" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              =  Ишмулла Дилмөхәмәтов
 |Оригинал имени   = Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы
 |Фото      = Ishmulla dilmohemetov.jpg
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения    = 15.9.1928
 |Место рождения   = {{Место Рождения|Йылайыр районы}} [[Иҫке Яҡуп (Йылайыр районы)|Иҫке Яҡуп]] ауылы
 |Дата смерти      = 19.10.1984
 |Место смерти     = {{Место Смерти|Өфө|Өфөлә}} [[БАССР]]
 |Страна           = {{USSR}}
 |Профессии        = 
 |Инструменты      = [[ҡурай]]
 |Жанры            = 
 |Награды          = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Заслуженный артист РСФСР|1975}} {{!!}} {{БАССР халыҡ артисы}} 
{{!}}-
{{!!}} {{СЮП}}
{{!}}}
 |Викисклад        = 
}}
{{фш|Дилмөхәмәтов}}
'''Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы''' ([[15 сентябрь]] [[1928 йыл]] — [[19 октябрь]] [[1984 йыл]]) — [[башҡорт]] актёры, атаҡлы [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1973) артисы.

== Биографияһы ==
* Ишмулла Ишҡәле улы Дилмөхәмәтов 1928 йылдың 15 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] Йылайыр кантоны (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Йылайыр районы]]), [[Иҫке Яҡуп (Йылайыр районы)|Иҫке Яҡуп]] ауылында тыуған.

* 1943 йылда [[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]] башҡорт колхоз-совхоз драма театры труппаһына ҡабул ителә һәм 1949 йылға тиклем шунда эшләй.

* 1949—1952 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.

* 1953—1966 йылдарҙа — [[Башҡорт дәүләт академия театры]] актеры.

* 1966—1984 йылдарҙа — [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның ҡурайсыһы һәм солисы.

* 1973 йылда — «БАССР-ҙың халыҡ артисы» исеме бирелә.

* 1974 йылда — [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты.

* 1975 йылда — «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.

Ишмулла Дилмөхәмәтовтың үҙенсәлекле артист һәм ҡурайсы-башҡарыусы булып үҫешеүендә драма театрында эшләүе ҙур роль уйнай. 60-сы йылдарҙа ул башҡорт эстрадаһының алдынғы артистарының береһе, бик маһир ҡурайсы, талантлы йырсы-импровизатор, башҡорт фольклорының белгесе була.

Уның ижады менән [[ҡурай]]ҙа элекке оҫталарҙың уйнауына хас булған [[өзләү]] ҡушып уйнауҙың тергеҙелеүе бәйле. И. Дилмөхәмәтовтың репертуарына күп башҡорт халыҡ вокаль һәм иструменталь көйҙәре инә: «[[Урал (йыр)|Урал]]», «[[Буранбай (йыр)|Буранбай]]», «[[Ғилмияза (йыр)|Ғилмияза]]», «[[Зөлхизә (йыр)|Зөлхизә]]», «[[Таштуғай (йыр)|Таштуғай]]», «[[Сыңрау торна (йыр)|Сыңрау торна]]», [[Хәтирә (йыр)|«Хәтирә»]] һ. б.

Дилмөхәмәтов либреттоһына [[Заһир Исмәғилев]] «[[Урал илселәре (опера)|Урал илселәре]]», «[[Аҡмулла(опера)|Аҡмулла]]», «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операларын яҙа. [[Рәсәй]] делегацияһы составында башҡорт сәнғәтен [[Франция]]ла, [[Италия]]ла, [[Швеция]]ла, [[Швейцария]]ла, [[Германия]]ла, [[Польша]]ла, [[Венгрия]]ла, [[Афғанстан]]да, [[Пакистан]]да, [[Бирма]]ла, [[Иран]]да, [[Япония]]ла тамашасыларға еткерә.
[[Файл:Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы йәшәгән йортта таҡтаташ.jpg|мини|слева| Ишмулла Дилмөхәмәтов йәшәгән йортҡа ҡуйылған таҡтаташ]]
* 1984 йылда [[Өфө]] ҡалаһында вафат була.

== Әҙәбиәт ==
* Шакур Р. Ишмулла Дильмухаметов //Лауреаты премии имени Салавата Юлаева. Уфа, 1987.
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }}] (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 39 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|84725}}
* [http://www.yeshlek-gazeta.ru/mezeniet/1981-s1241khn1241ne1187-mo1187.html Сәхнәнең моң бәhлеүәне. «Йәшлек» гәзитендәге мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190213/http://www.yeshlek-gazeta.ru/mezeniet/1981-s1241khn1241ne1187-mo1187.html |date=2016-03-04 }}
* {{мәҡәлә |автор=Миләүшә Ҡолмөхәмәтова. |заглавие=Ҡурайсы-импровизатор |ссылка=http://panoramarb.ru/uploads/content/zhurnal/0021.pdf |язык= |издание=Панорама Башкортостана |тип=журнал |год=2010 |номер=1 (21) |страницы= |issn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Видеояҙмалар ==
# {{YouTube|NrURCXUzNYI&amp;feature|logo=1}} Песнь курая. Фильм Амира Абдразакова Об Ишмулле Дильмухаметове. 1980 г 
[[Категория:Башҡорт йырсылары]]
[[Категория:Ҡурайсылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт филармонияһы]]
[[Категория:Шәхестәр:Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]
[[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>l5dxul7toxnwtwp1yod4e5519a11urw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2479</id>
    <revision>
      <id>1300339</id>
      <parentid>1211680</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T11:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15801" sha1="aup4yld5mtc9ofvoar9nqklet788daq" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Шәхес культы, тоталитар режим осоронда нахаҡҡа хөкөм ителеп, күп йылдар буйы михнәт һәм ғазап сигеп йәшәргә дусар ителеүгә ҡарамаҫтан, үтә ауыр шарттарҙа ул башҡорт әҙәбиәтендә иң яҡшы ҡаҙаныштарыбыҙҙың береһе тип баһаланырҙай аҫыл әҫәр — «Ырғыҙ» романын тамамлай һәм шуның менән ил алдында оло ихтирам яулай. Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән бөйөк әҙиптәр һәм бөйөк шәхестәр менән бер рәттә тора.

Һәҙиә Дәүләтшинаның киң билдәле әҫәрҙәре: «Ырғыҙ» (1942—1952 йй.), «Айбикә» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Мораҙым» .

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]
== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. 1924—1925 йылдарҙа Педагогия институты рабфагында уҡый.

1932 йылда Редакторҙар әҙерләү буйынса Мәскәү институтында белем ала.

1934 йылда 1-се СССР яҙыусыларҙың съезында делегат булып ҡатнаша.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән яҙыусыларҙың 3-сө Пленумында ҡатнаша. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың ғәҙәттән тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде &lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
*Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы |Гөлфиә Иҙелбаева  ]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]],  [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]],  [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды 

*[[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн &quot;Һәҙиә&quot; тип аталған  күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде &lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
*Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
*[[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
*[[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа  Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
*[[Өфө]]лә уның исемендәге  бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905-1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова].  - Өфө : Китап, 2010. - 157 бит.
*Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108-109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}   
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған &quot;Бәхетнамә&quot; тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>aup4yld5mtc9ofvoar9nqklet788daq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхрәйн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64943</id>
    <revision>
      <id>1300303</id>
      <parentid>1292225</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T15:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59886" sha1="20vug7pktzn3ciyq6k4xwjnut5a1ak3" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Бәхрәйн Мәмләкәте
 |Оригиналь исеме   = مملكة البحرين 
Мә́мләкәтүл-Бәхра́йн
 |Эйәлек килеш       = Бәхрәйн
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = Бәхрәйнебеҙ
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Абсолют монархия]]
 |Дәүләт дине = [[Ислам]]
  |lat_dir = N|lat_deg = 26|lat_min = 4|lat_sec = 3
  |lon_dir = E|lon_deg = 50|lon_min = 33|lon_sec = 4
  |region                 = BH
  |CoordScale             = 500000
 |Картала                = LocationBahrain.png
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = [[Ғәрәп теле]]
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[14 август]] [[1971]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = [[Бөйөк Британия]]нан
 |Баш ҡала                 = [[Мәнәмә]]
 |Эре ҡалалар       = Мәнәмә
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Мәлик 
Премьер-министр
 |Етәкселәр            = [[Хәмәд ибн Ғисә әл-Хәлифә]]
[[Хәлифә ибн Сәлмән әл-Хәлифә]]
 |Территория буйынса урыны     = 184
 |Территория              = 750
 |% һыу өҫтө            = 0%
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 155
  |Халыҡ              = 1 234 571
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2011
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 1189,5
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны    = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны   = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |КПҮИ                    = 
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы    = 
 |КПҮИ буйынса урыны      = 
 |КПҮИ-ны кимәле          = 
 |Валюта                  = [[Бәхрәйн динары]] ([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|BHD, код 48]])
 |Домен/Домендар          = [[.bh]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 973
 |Сәғәт бүлкәте           = 3
 |Иҫкәрмәләр              = 
}}
[[Файл:Map of Bahrain.svg|мини|Бәхрәйндең яҡынайтылған картаһы]]
'''Бәхрәйн''', рәсми исеме '''Бәхрәйн мәмләкәте'''&lt;ref name=&quot;atlas mira&quot;&gt;{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|'''مملكة البحرين'''}} — ''Мәмләкә әл-Баһрәйн'') — Фарсы ҡултығында шул уҡ исемдәге архипелагта урынлашҡан утрау-дәүләт. Был дәүләт аланының 83 {{Comment|фаиз|процент}}ға яҡын өлөшө Бәхрәйн утрауы тирәләй урынлашҡан 51 тәбиғи һәм 33 яһалма утрауҙан торған кескенә архипелагта ята. Ил Ҡатар ярымутрауы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]ның төньяҡ-көнсығыш яр буйҙары араһында урынлашҡан, Сәғүд Ғәрәбстаны менән 25 километрлы күпер аша тоташҡан (күпер Мәлик Фәһд исемен йөрөтә). 2010 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Бәхрәйндә 1,2 миллиондан ашыу кеше йәшәй, уларҙың яҡынса яртыһы ил {{Comment|ватандаш|гражданин}}ы түгел&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|title=General Tables|author=|website=Bahraini Census 2010|date=|format=PDF|location=Бахрейн|publisher=Central Informatics Organization|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320104234/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|archivedate=2012-03-20|accessdate=2020-11-15|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722041338/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php |date=2018-07-22 }}&lt;/ref&gt;. 780 квадрат километр майҙанды биләгән ил (300 квадрат миль) Азияла [[Мальдив Республикаһы|Мальдив утрауҙары]] һәм [[Сингапур]]ҙан ҡала өсөнсө иң бәләкәй ил&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.cio.gov.bh/cio_eng/SubDetailed.aspx?subcatid=541|title=Area of Bahrain Expands to 765.3 square kilometres|author=|website=|date=|publisher=Central Informatics Organization|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201193028/http://www.cio.gov.bh/cio_eng/SubDetailed.aspx?subcatid=541|archivedate=2018-02-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201193028/http://www.cio.gov.bh/cio_eng/SubDetailed.aspx?subcatid=541 |date=2018-02-01 }}&lt;/ref&gt; Баш ҡалаһы һәм архипелагтағы иң ҙур ҡала — [[Манама|Мәнәмә]].

Бәхрәйн — боронғо Дилмун иленең урынлашҡан ере&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://archive.aramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm|title=Saudi Aramco World : Oman: The Lost Land|author=John Lawton|website=archive.aramcoworld.com|date=1983-06|publisher=Saudi Aramco World|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm|archivedate=2014-10-06|accessdate=2020-11-15}}&lt;/ref&gt;. Боронғо замандарҙан ынйы табыу кәсебе менән билдәле була, ынйыһы XIX быуатҡа тиклем донъялағы иң сифатлыһы тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://en.wikisource.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica,_Ninth_Edition/Bahrein|автор=Baynes, T. S.|заглавие=Bahrein|год=1878|язык=en|место=Нью-Йорк|издание=[[Британская энциклопедия]]|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|тип=|месяц=|число=|том=|номер=9|страницы=240|volume=III|issn=}}&lt;/ref&gt;. Бәхрәйн — беҙҙең саҡтан элек 628 йылда, [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] иҫән саҡта уҡ, [[ислам]] динен ҡабул иткән тәүге төбәктәрҙең береһе. Ғәрәп хакимлығы осоронан һуң Бәхрәйн 1521 йылдан 1602 йылға тиклем {{Comment|Буртығал|Португалия}} империяһы, [[Сәфәүиҙәр]] нәҫеленән булған шаһ [[Бөйөк Аббас I|Аббас I]] тарафынан яулап алынғандан һуң Фарсы империяһы ҡулы аҫтында йәшәй. 1783 йылда Утуб кланы Бәхрәйнде Наср әл-Мәҙкүрҙән тартып алғандан һуң Әл Хәлифә мәлик ғаиләһе идара итә, ә Әхмәт әл Фәтих Бәхрәйндең беренсе хакимы була.

1800-сө йылдар аҙағында, [[Берләшкән Бөйөк Британия һәм Ирландия короллеге|Британия]] менән килешеүҙәр төҙөлгәндән һуң, Бәхрәйн Берләшкән мәмләкәт {{Comment|химәйә|протекторат}}һенә буйһона. 1971 йылда ул бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Элекке Бәхрәйн әмирлеге 2002 йылда ислам конституцион монархияһы тип иғлан ителә.

2011 йылда төбәктәге [[Ғәрәп яҙы]] менән рухланған болалар башлана&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests is response to rising violence|author=the CNN Wire Staff|website=[[CNN]] Digital|date=2012-10-31|publisher=|accessdate=2020-11-15}}&lt;/ref&gt;. Хакимлыҡ иткән король ғаиләһе төрлө төркөмдәргә, бигерәк тә сәйәси оппоненттарға һәм мосолман шығыйҙарға ҡарата кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙа тәнҡитләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2020-11-15|first=David|last=Conn|date=2017-07-17|id=0261-3077|website=[[The Guardian]]|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|author=}}&lt;/ref&gt;.

Бәхрәйн беренселәрҙән булып [[Фарсы ҡултығы]]нда пост-нефть иҡтисадын үҫтерә башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|title=BAHRAIN: REFORM-PROMISE AND REALITY|author=J.E. Peterson|editor=JOSHUA TEITELBAUM|website=|date=|format=PDF|pages=157|location=Нью-Йорк|publisher=Columbia University Press}}&lt;/ref&gt;, тиҫтә йылдар дауамында [[банк]] һәм [[туризм]] секторҙарына инвестициялар һала&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|author=Bahrain Economic Development Board|website=bahrainedb.com|date=2008-08-19|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archivedate=2010-12-28|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134 |date=2010-12-28 }}&lt;/ref&gt;; шуға ла донъялағы иң эре финанс институттарының күбеһе илдең баш ҡалаһында урынлаша. Бәхрәйндә кешелек үҫеше индексы бик юғары, һәм [[Бөтә донъя банкы]] уны килем кимәле юғары булған ил тип таный. Ул — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]], Ҡушылмау хәрәкәте, [[Ғәрәп илдәре лигаһы]], Ислам Хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм Фарсы ҡултығы илдәре хеҙмәттәшлеге советы ағзаһы.

Мәмләкәт Фарсы ҡултығындағы ерҙәрен АҠШ-ҡа авиабазалар урынлаштырыу өсөн бирә.

== Этимологияһы ==
[[Ғәрәп теле]]ндә بَحْر (бәхр) — диңгеҙ була, ''بَحْرَيْن'' (бәхрайн) иһә диңгеҙ һүҙенен [[Икелек һаны|икелек һанында]] төрләнгән хәле була, шулай иттереп Бәхрәйн «ике диңгеҙ» тигәнде аңлата. Урта быуат {{Comment|сарф|грамматика}} белгесе әл-Йәүһәри, нигеҙендә дөрөҫ булған ''Бәхри'' {{Comment|тәғбир|термин, выражение}}енең дөрөҫ аңлашылмағанын һәм шуға күрә ҡулланылмаған булған, тигән аңлатма бирә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=|автор=Abbas Faroughy|заглавие=The Bahrein Islands (750–1951): A Contribution to the Study of Power Politics in the Persian Gulf|год=1951|язык=en|место=Нью-Йорк|издание=the University of Michigan (изначально). Verry, Fisher|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

''Бәхрәйн'' атамаһының ҡайһы «ике диңгеҙгә» ҡағылғаны бәхәсле булып ҡала&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Книга|автор=[[Хаутсма, Мартин Теодор]]|заглавие=Baḥrayn|ответственный=|год=1960|язык=en|издание=Encyclopedia of Islam|место=Leiden|издательство=E.J. Brill|том=1|страницы=941|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Был тәғбир [[Ҡөрьән]]дә биш тапҡыр осрай. Әммә ул [[ғәрәптәр]]гә ''Әүәл'' атамаһы аҫтында таныш булған хәҙерге утрауға түгел, ә тотош Көнсығыш Ғәрәбстанға (тәү сиратта Әл-Ҡатыйфҡа һәм Әл-Әхсәгә) ҡағыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Бөгөн Бәхрәйндең «ике диңгеҙе» тигән һүҙ аҫтында [[утрау]]ҙың көнсығышында һәм көнбайышындағы [[ҡултыҡ]]тар&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C|автор=Adrian Room|заглавие=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites|ответственный=|год=2006|язык=en|издание=|место=|издательство=McFarland, Incorporated|страницы=|страниц=448|isbn=978-0-7864-2248-7}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C |date=20170329060933 }}&lt;/ref&gt;, утрауҙың төньяғында һәм көньяғындағы [[диңгеҙ]]ҙәр&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&amp;pg=PA584|автор=[[Хаутсма, Мартин Теодор]]|заглавие=First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936|ответственный=|год=1993|язык=en|издание=|место=|издательство=BRILL|страницы=|страниц=556|volume=4|isbn=978-90-04-09796-4}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&amp;pg=PA584 |date=20210813011639 }}&lt;/ref&gt; йәки ер өҫтөндә һәм аҫтындағы тоҙло һәм сөсө һыуҙар тип аңлайҙар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ҡоҙоҡтарҙан тыш, Бәхрәйндән төньяҡтараҡ урынлашҡан диңгеҙҙә сөсө һыуҙың тоҙло һыу уртаһында ҡыуыҡланып сығыуы боронғо замандан алып күҙәтелә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kWRfe7AdVaYC|автор=Michael Rice|заглавие=The Archaeology of the Arabian Gulf, C. 5000-323 BC|ответственный=|год=1994|язык=en|издание=|место=|издательство=Routledge|страницы=|страниц=388|isbn=978-0-415-03268-1|isbn2=0415032687}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=kWRfe7AdVaYC |date=20210126074335 }}&lt;/ref&gt;. Бәхрәйн [[Ер-һыу атамалары|атама]]һының башҡа {{Comment|назариәт|теория}}е буйынса иһә әл-Әхсә төбәгенән килгәне тәҡдим ителә: ул ике диңгеҙҙең Оло Йәшел Океан ([[Фарсы ҡултығы]]) һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Ғәрәбстан]]дың ҡитға өлөшөндәге күл булыуын күҙ уңында тота. &lt;!-- һуңғы һөйләмдә нимә аңлатылғаны бер ҙә аңлашылмай, әйтерһең лә яһалма аң яҙған һымаҡ... Булдыра алғанымса төҙәттем, тулыһынса төшөнөп бөткәс баштан яҙырым. -bababashqort --&gt;

Урта быуаттарға тиклем «Бәхрәйн» атамаһы Көнсығыш Ғәрәбстаны төбәгенә ҡарай, уға Көньяҡ Ғираҡ, [[Күвейт|Күвәйт]], Әл-Әхсә, Ҡатыйф, [[Бахрейн|Бәхрәйн]] инә. Был төбәк Ғираҡтағы Баҫранан [[Оман|Ғөмәндәге]] Һормоҙ боғаҙына тиклем һуҙыла. Ул — '''Iqlīm al-Bahrain-а'''ның «'''Bahrain провинцияһы'''».&lt;!-- нәмә????? --&gt; «Бәхрәйн» тәғбиренең Әүәл [[архипелаг]]ына ғына ҡағыла башлауының аныҡ тарихы беленмәй&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0089|автор=Rentz, G., Mulligan, W.E.|заглавие=al-Baḥrayn|год=2012|ответственный=P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs|язык=en|издание=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|издательство=Koninklijke Brill NV|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0089|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207131841/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0089}}&lt;/ref&gt;. Көнсығыш Ғәрәбстандың бөтә яр буйы һыҙаты меңәр йылдар дауамында «Бәхрәйн» булараҡ беленә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&amp;pg=PR16|автор=Clive Holes|заглавие=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary|ответственный=|год=2001|язык=en|издание=|место=|издательство=BRILL|страницы=XIX|страниц=644|isbn=978-90-04-10763-2|isbn2=9004107630}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&amp;pg=PR16 |date=20200726135555 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Боронғо дәүере ===
Бәхрәйн ерендә [[Ҡула дәүере|ҡула дәүеренең]] мөһим сауҙа үҙәге Дилмүн урынлашҡан була, ул [[Месопотамия]]ны һәм [[Һинд|Һинд үҙәнен]] бәйләп тора&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://whc.unesco.org/en/list/1192/|title=Qal’at al-Bahrain – Ancient Harbour and Capital of Dilmun|author=UNESCO World Heritage Centre|website=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=2020-11-15}}&lt;/ref&gt;. Аҙағыраҡ Бәхрәйндә {{Comment|сүрйәни|ассириец}}ҙәр һәм [[бабилдар]] идара итә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=Q65mRSPPU6UC&amp;pg=PA52|автор=Curtis E. Larsen|заглавие=Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society|ответственный=|год=1983|издание=|место=Чикаго, Лондон|издательство=University of Chicago Press|страницы=52—55|страниц=378|isbn=978-0-226-46906-5|isbn2=0-226-46905-0}}&lt;/ref&gt;.

Беҙҙең эраға тиклем &lt;!-- &quot;беҙҙең эраға тиклем&quot; тигәне &quot;вплоть до нашей эры&quot; тигән була, &quot;беҙҙең саҡтан элек&quot; тип әйтергә булмай микән ни... --&gt; VI быуаттан III быуатҡа тиклем Бәхрәйн [[Әһәмәниҙәр державаһы|Әһәмәниҙәр империяһының]] бер өлөшө була. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 250 йылдарға [[Парфия]] Фарсы ҡултығын үҙ контроленә ала һәм йоғонтоһон Оманға тиклем алып барып еткерә. Парфиялылар сауҙа юлдарын контролдә тотоу өсөн гарнизондарын Фарсы ҡултығының көньяҡ ярҙары буйлап урынлаштыра&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=OsSPaxEpUS4C|автор=Federal Research Division|заглавие=Bahrain|ответственный=|год=2004-06-01|язык=en|издание=|место=|издательство=Kessinger Publishing|страницы=|страниц=160|isbn=978-1-4191-0874-7}}&lt;/ref&gt;.

[[Антиклыҡ|Антик дәүерҙә]] Бәхрәйнде боронғо гректар ''Tylos'' (Τύλος) тип атай һәм [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] һарайында хеҙмәт иткән адмирал Неарх Бәхрәйн ярҙарына аяҡ баҫҡанда ынйы менән сауҙа итеү үҙәге була&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://archive.org/details/lifelanduseon00curt|автор=Curtis E. Larsen|заглавие=Life and land use on the Bahrain Islands : the geoarcheology of an ancient society|ответственный=|год=1983|язык=en|издание=|место=Чикаго|издательство=University of Chicago Press|страницы=13|страниц=374|isbn=978-0-226-46906-5, 978-0-226-46905-8}}&lt;/ref&gt;. Александрҙың хәрби начальниктарынан Неарх беренсе булып утрауға аяҡ баҫҡан, тип иҫәпләнелә; ҙур сауҙа селтәренең бер өлөшө булған йәшеллек менән ҡапланған ер тураһында ул түбәндәгеләрҙе яҙа: &quot;Фарсы ҡултығында урынлашҡан ''Tylos'' утрауында ҙур мамыҡ ағастары үҫә, уларҙан ''sindones'' тип аталған кейем тегәләр. Кейемдәрҙең бер төрө бик ҡиммәт, ә икенсе бер төрө арзаныраҡ тора. Был кейем Һиндостанда ғына түгел, ә Ғәрәп илендә лә киң ҡулланыла&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Книга|автор=[[Геерен, Арнольд Герман Людвиг]]|заглавие=Historical Researches Into the Politics, Intercourse, and Trade of the Principal Nations of Antiquity|ответственный=|год=1854|язык=en|издание=|место=|издательство=H. G. Bohn|страницы=38|страниц=|volume=1|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Грек тарихсыһы [[Теофраст]], Бәхрәйндең күп өлөшөн ошо мамыҡ ағастары биләй, бынан тыш Бәхрәйн экспортҡа һүрәт төшөрөлгән таяҡтар менән сауҙа итеүе менән дә танылған (уларҙы Вавилонда киң ҡулланалар), тип яҙа&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Александр Бәхрәйнгә грек колонистарын урынлаштырырға йыйына, ул фаразлаған күләмдә был идея тормошҡа ашыу-ашмауы билдәһеҙ, әммә Бәхрәйн эллинлашҡан донъяның бер өлөшөнә әйләнә: юғары синыфтар грек телендә аралаша (әммә көндәлек тормошта [[Арамей телдәре|арамей теле]] киң ҡулланыла), ғәрәптәрҙең ҡояш аллаһы Шамс кейемендәге [[Зевс]]ҡа табыналар&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/28801455|автор=Ward, Philip|заглавие=Bahrain, a travel guide|ответственный=|год=1993|язык=en|издание=|место=Cambridge, England|издательство=Oleander Press|страницы=68|страниц=x, 270 pages|isbn=0-906672-21-X, 978-0-906672-21-1}}&lt;/ref&gt;. Бәхрәйн хатта грек спорт ярыштарын үткәреү урыны булып китә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/745412|автор=|заглавие=The Cambridge history of Iran.|ответственный=|год=1968-1991|язык=en|издание=|место=[[Кембридж]]|издательство=Cambridge University Press|страницы=40|страниц=7 volumes in 8|isbn=0-521-06935-1, 0-521-20091-1, 0-521-20092-X, 0-521-24693-8, 0-521-20093-8, 0-521-06936-X, 0-521-20094-6, 0-521-20095-4, 978-0-521-06935-9, 978-0-521-20091-2, 978-0-521-20092-9, 978-0-521-24693-4, 978-0-521-20093-6, 978-0-521-06936-6, 978-0-521-20094-3, 978-0-521-20095-0, 0-521-24699-7, 978-0-521-24699-6, 978-0-521-06035-6, 0-521-06035-4}}&lt;/ref&gt;.

Грек тарихсыһы Страбон [[Финикия|финикийлылар]] Бәхрәйндә барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://militera.org/books/pdf/common/tsirkin_ub02.pdf|title=От Ханаана до Карфагена|author=[[Циркин, Юлий Беркович]]|website=militera.org|subtitle=Ханаан, Финикия, Сидон|date=2001|pages=274|location=Москва|publisher=Астрель}}&lt;/ref&gt;. [[Геродот]] та, финикийҙарҙың тыуған иле Байрейн, тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=leHFqMQ9mw8C&amp;pg=PA48|автор=R. A. Donkin|заглавие=Beyond Price: Pearls and Pearl-fishing : Origins to the Age of Discoveries|ответственный=|год=1998|издание=|место=|издательство=American Philosophical Society|страницы=48|страниц=488|isbn=978-0-87169-224-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=2hmbc9evgB0C&amp;pg=PA401|автор=Shaikh Abdullah Bin Khalid Al-Khalifa|заглавие=Bahrain Through the Ages: The Archaeology|ответственный=Scheich ʿAbdāllah Bahrain, Haya Ali Khalifa, Shaikha Haya Ali Al Khalifa, Michael Rice|год=1986|издание=|место=|издательство=Routledge|страницы=401—402|страниц=528|isbn=978-0-7103-0112-3}}&lt;/ref&gt;. Был теорияны XIX быуаттағы немец классигы Арнольд Херен да хуплай&lt;ref&gt;Arnold Heeren, p441&lt;/ref&gt;.

Беҙҙең эраға тиклемге III меңйыллыҡта Бәхрәйн урынында нығытмалар менән уратып алынған алға киткән [[цивилизация]] була. Дильмун тип аталған боронғо дәүләт мөһим диңгеҙ сауҙаһы үҙәге ролен үтәй, ул шумер халҡын һәм Ике йылға араһындағы башҡа халыҡтарҙы Һинд уйһыулығы халыктары менән бәйләүсе үҙәк булып тора.

* IV—VI быуаттарҙа [[Сәсәниҙәр дәүләте]]нә, һуңынан [[Ғәрәп хәлифәлеге]]нә инә.
* IX—XI быуаттар — кәрмәтиҙәр дәүләте үҙәге.
* [[XIII быуат]] уртаһында — үҙаллылыҡ ала, тик күп тә үтмәй Ормуз әмирлеге составына инә.
* [[XVI быуат|XVI]]-[[XVII быуат]]тар — [[Португалия]] хакимлығына бойһона.
* [[XVII быуат|XVII]]-[[XVIII быуат]]тар — [[Сәфәүиҙәр|сәфәүи]] [[Иран]]ы составында.
* [[1780]] йылдар — яңынан үҙаллылыҡ иғлан ителә.
[[Файл:4bahrain22011.jpg|thumb|Бәхрәйндә бола]]
* [[XIX быуат]] — Бәхрәйнгә [[инглиздәр]] үтеп инә.
* [[1871]] — Бәхрәйндә [[Бөйөк Британия]] протектораты урынлаштырыла, ысынбарлыҡта ул колонияға әүерелә.
* [[Беренсе Бөтә Донъя һуғышы]] — Бөйөк Британияның хәрби базаһы урынлаша. Иран хөкүмәте Бәхрәйнде үҙ биләмәһе, законһыҙ баҫып алынған ер тип иҫәпләй.
* [[Икенсе Бөтә Донъя һуғышы]] — Бөйөк Британия хөкүмәте Бәхрәйнгә ҙур ғәскәр контингентын ташлай. [[1946]] йылда [[Фарсы ҡултығы]]нда Британия хакимиәте башлығы резиденцияһы [[Манама]]ла урынлаша.
* [[1971]] йылдың [[14 авгус]]ы — үҙаллылыҡ бирелә.
* [[1975]] — парламент тарҡатыла.
* [[14 февраль]] [[2011]] — 2010—2011 йылдарҙағы ғәрәп илдәрендәге (Тунис һәм Мысырҙа) революцияларҙан һуң илдә сыуалыштар башлана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://russian.rt.com/Middle_East/1874|title=«Арабская весна» наступает в Бахрейне|date=10 декабря 2012|publisher=[[Russia Today]]|accessdate=2012-12-10}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй Федерацияһы]] менән дипломатик мөнәсәбәттәр (1990 йылдың 29 сентябрендә СССР менән килешеү төҙөлгән) урынлаштырылған.

=== Ләҙҙәтләнеүселәр Некрополе (Некрополь блаженствующих) ===
[[Файл:Copia de Enki.jpg|thumb|слева|150px|Алла Энки — боронғо мөһөрҙән алынған эҙ]]
Утрау элек-электән хозурлығы һәм сифаты менән урындағы ынйыларҙың матурлығы менән дан тота&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://culture.ru/press-centre/news/9262|title= 5000 лет истории жемчужного промысла в Бахрейне|deadlink= yes}}{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Бәхрәйн ынйыларының үҫеү процесы тоҙ менән сөсө һыуҙы ҡушылыуҙың уникаль шарттарында бара. Һыуға сумыусылар ғәҙәти булмаған тәбиғәт күренешен — [[Фарсы ҡултығы]]ның диңгеҙ үҙәненән сөсө һыу сығанаҡтарының бүленеп сығыуын асыҡлай. Утрау атамаһында «ике диңгеҙҙең ҡушылыуы» булараҡ [[мифология]]ла сағылыш таба. [[Угарит]] аллаһы Илуның булыу урыны &quot;ике йылғаның тамағы&quot;нда&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://krotov.info/lib_sec/06_e/eme/lyanov2.htm|title= Древневосточные корни ислама|access-date= 2013-11-07|archive-date= 2013-10-13|archive-url= https://web.archive.org/web/20131013055618/http://krotov.info/lib_sec/06_e/eme/lyanov2.htm|deadlink= no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013055618/http://krotov.info/lib_sec/06_e/eme/lyanov2.htm |date=2013-10-13 }}&lt;/ref&gt;. Аҡыл һәм ер өҫтө, ер аҫты һыуҙары илаһы Энки — төп [[шумер]] аллаларының береһе. Ул батша кешеһе ҡиәфәтендә һүрәтләнгән, уның яурынынан төшкән ике ағым һыуҙа балыҡтар йөҙөп йөрөй.&lt;ref&gt;Афанасьева В. К. Гильгамеш и Энкиду — М.: Наука, 1979, 220 с., — сс. 73, 124&lt;/ref&gt;.
[[Файл:AncientTombsOfBahrain.svg |thumb|справа|250px|Ерләү урындарын урынлаштырыу схемаһы]]

Археологтар тапҡан һәм аңлатҡан текстар боронғо Шумер халҡы Бәхрәйн утрауын изге урын итеп хөрмәт иткәнен иҫбатлай. «''Үлгән кешеләрҙең йәне йәннәттә була, ә унда ерләнеү хоҡуғы ғүмер буйы Аллаға тоғролоҡ өсөн иң ҙур бүләктәрҙең береһе тип һанала''»&lt;ref&gt;Д. Рол. Генезис цивилизации — М.: Эксмо, 2002, 480 с.&lt;/ref&gt;.

М. Б. Пиотровский былай тип яҙа&lt;ref&gt;Пиотровский М. Б. Живая вода Бахрейна — /в кн.: Тилос. Путешествие в загробный мир — С.-Пб.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 2012, с. 3&lt;/ref&gt;: «''Бәхрәйндең мистик мәғәнәһе уның ерләнгән урыны булараҡ айырым йәлеп итеүсәнлегендә сағыла''».

Бәхрәйндең дини-тарихи мираҫы ҡомартҡыһы булып, һаҡланып ҡалған боронғо некрополдәр тора, улар утрауҙың төньяҡ өлөшөндә киң араларҙы биләй. Уларҙың килеп сығышын тикшеренеүселәр б.э.т. дүртенсе һәм өсөнсө мең йыллыҡтарға бәйләй. Ерләү һаны йөҙәрләгән мең менән иҫәпләнгән. Тикшеренеүселәр фекеренсә, ҡайһы берҙә [[кәшәнә]]ләргә алдан заказ бирелгән һәм уларҙың бер өлөшө буш ҡалған. Ҡурғандар күләме буйынса төрлөсә. Уларҙың иң боронғолары оҙонса түңәрәк формала булған, бейеклеге 1,5 метр самаһы. Таш камерала ерләү әйберҙәре өсөн уйымдар ҡоролған. «Элиталы» кәшәнәләрҙә таш менән теҙелгән ике ҡәберлек урынлаштырылған, береһе икенсеһе өҫтөндә булған. Бөтә ҡоролма таш диуар менән уратып алынған. Диуар менән камералар араһындағы һәм улар өҫтөндәге арауыҡ ваҡ таш менән тултырылған. Бындай ҡурғандарҙың бейеклеге 15 метрға еткән. Бәхрәйндә ерләү йолаһы эллин дәүеренә тиклем һаҡланған. Уларҙың һуңғыһы беҙҙең эраның тәүге быуаттарына ҡарай&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.funeralassociation.ru/ru/newspaper/archives/5012/5010/|title= Смерть в Тилосе: хорошо подготовленное путешествие|accessdate= 2013-11-07|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160306205743/http://funeralassociation.ru/ru/newspaper/archives/5012/5010|archivedate= 2016-03-06|deadlink= yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306205743/http://funeralassociation.ru/ru/newspaper/archives/5012/5010 |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;. Ерләүҙәрҙең бер өлөшө тәбиғи эрозия арҡаһында ғына түгел, ә 1950 йылдарҙа ҡала биләмәләрен үҫтереү өсөн буш территорияларҙы үҙләштерә башлауға бәйле юғала.

== Халҡы ==
[[Файл:Bahrain_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px| 2020 йылға Бәхрәйн халҡының [[Йәш-енес пирамидаһы]]]]
[[2021 йыл]]да илдә йәшәүселәр һаны 1 526 929 кеше тәшкил итә, уларҙың 45 процентҡа яҡыны [[Иран]]дан күсеп килгән эшсе-эммигранттар һәм уларҙың ғаилә ағзалары; [[Европа]], [[Көньяҡ Азия]] вәкилдәре күп&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain/ file-icon&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120193210/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain/ |date=2021-11-20 }}&lt;/ref&gt;. [[Ғәрәп теле]] рәсми тел, шулай уҡ [[инглиз теле|инглиз]], [[фарсы теле|фарсы]], [[урду теле|урду]] телдәре ҡулланыла.
85 проценты мосолмандар, шул иҫәптән 75 проценты [[шиғыйҙар]], 2 проценты [[сөнниҙәр]] (шулай ук идара итеүсе ғаилә лә). Шулай уҡ [[христиандар]], [[йәһүдтәр]], бахаистар, [[индуистар]], [[буддистар]] һәм парстар бар.
Халыҡтың тығыҙлығы — 1 142,9 кеше/км².

=== Дине ===
2017 йылда Бәхрәйн халҡының төп өлөшөн мосолмандар тәшкил итә (73,7 %). Уларҙың күпселеге шиғыйҙар. Шулай уҡ христиандар (9,3 %), йәһүдтәр (0,1 %), ҡалғандары — 16,9 %.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

== Дәүләт ҡоролошо ==
[[Файл:Bahrain fountain.jpg|thumb|250px|Бәхрәйндәғы фонтан]]
Бәхрәйн — дуалистик монархия. Дәүләт башында [[Бахрейн монархтары исемлеге|король]] ([[2002]] йылға тиклем — әмир) тора. Хөкүмәткә Бәхрәйндең премьер-министры етәкселек итә. Кабинет 23 министрҙан тора.

Парламент ике палаталы. Түбәнге палата — Депутаттар палатаһы бөтә халыҡтың тауыш биреүе юлы менән һайлана, үрге — Консультатив совет (Мәжлес аш-Шура) король тарафынан тәғәйенләнә. Ике палатала ла 40-ар кеше. Сәйәси партиялар тыйылған.

== Иҡтисады ==
[[Файл:Manama, Bahrain Decembre 2014.jpg|thumb|250px|Манама]]

Бәхрәйн — үҫеш осорон кисергән дәүләт, нефть экспортёры&lt;ref&gt;{{книга |часть=Бахрейн |заглавие=Энциклопедический географический словарь |ответственный=отв. редакторы Е. В. Варавина и др |место=М. |издательство=[[Рипол-классик]] |год=2011 |страницы=76 |серия=Словари нового века |isbn=978-5-386-03063-6 |тираж=5000 |ref=Варавина }}&lt;/ref&gt;. [[1932]] йылда [[нефть]] ятҡылығын асҡанға тиклем ынйы йыйыу Бәхрәйн иҡтисадының төп тармағы була (ул әле лә төп тармаҡтарҙың береһе булып ҡала). Бер ни тиклем ваҡыт нефть сығарыу һәм эшкәртеү [[эске тулайым продукт]]тың 60 процентын, ә хәҙер 30 процентын тәшкил итә. Бәхрәйндә «ҡара алтыны» ятҡылығы аҙайыуға бара. Шуға ҡарамаҫтан, 2015 йылда илдә 18,462 млн баррель нефть сығарыла, был 2014 йыл кимәленән 3,7 процентҡа күберәк&lt;ref&gt;[http://ria.ru/economy/20160314/1389644913.html Бахрейн увеличил добычу нефти в 2015 году]&lt;/ref&gt;. Әммә 2018 йылдың апрель айы башында Бәхрәйн властары Хәлит-әл-Бәхрәйн бассейнында дөйөм күләме 80 млрд баррелгә еткән донъялағы иң ҙур сланец нефте ятҡылығын асыуҙары тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2400092.html Бахрейн открыл крупнейшее сланцевое месторождение нефти и газа в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405000752/https://regnum.ru/news/2400092.html |date=2018-04-05 }}&lt;/ref&gt;.

Илдә шулай уҡ тәбиғи газ сығарыла һәм эшкәртелә, уның запастары ла байтаҡ.

Офшор банк бизнесы ла үҫешкән.

[[Манама]]ла күп кенә ғәрәп транснациональ корпорацияларының штаб-квартиралары урынлашҡан. Бәхрәйндә супертанкерҙар ремонтлана, шулай уҡ алюмин заводы эшләй (тау тоҡомо [[Австралия]]нан ташыла).

Оазистарҙа ерле халыҡ хөрмә пальмалары (эшкәртелгән ерҙең 2/3 өлөшөн биләй), цитрустар, емеш-еләк, помидор, [[мал аҙығы]], йәшелсә, сәтләүек үҫтерә. Бынан тыш улар балыҡ һәм креветкалар тота. Илдә халыҡ-ара туризм үҫешкән. Кустар кәсептәр: алтын һәм балсыҡ изделиелар, ынйынан биҙәүестәр эшләү, сигеү, кәрзин үреү, «дхоу» судноларын эшләү юлға һалынған.

Экспорттың төп статьялары: [[нефть продукттары]] һәм нефть, [[алюмин]] һәм ынйы.

'''Өҫтөнлөктәре''': нефть һәм газ ятҡылыҡтары. Үҫешкән офшор банк секторы. Эске инвестициялар. Туризм. Алюмин етештереү. Аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тип әйтерлек тәьмин ителеү.

'''Йомшаҡ яҡтары''': нефть резервтарының бөтә барыуы, башҡа өлкәләргә йүнәлеш алыуҙың йомшаҡ ойошторолоуы. Эшһеҙлектең (15 %) һәм дәүләт заемдарының юғары кимәлдә булыуы.{{Нет АИ|12|11|2020}}

Аҡса берәмеге — бәхрәйн динары, 1000 филсҡа тигеҙ.

== Географияһы ==
[[Файл:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|мини|Бәхрәйндең һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]ның көнсығыш өлөшөнөң юлдаштан төшөрөлгән фотоһүрәте]]
[[Файл:Bahrain pol 2003.jpg|thumb|250px|Бәхрәйн картаһы]]
Бәхрәйн [[:Категория:Острова Бахрейна|33 утрауҙа]] урынлашҡан.

Ил 33 йәйенке [[утрау]]ҙан торған Бәхрәйн архипелагын биләй. Иң ҙур утрау — [[Бахрейн (утрау)|Бәхрәйн]], төньяҡтан көньяҡҡа табан 50 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан 15 километрға һуҙыла. Был утрау эзбизташтарҙан хасил булған, ә ҡалғандары — коралдарҙан йыйылған. Утрау уртаһында 30-35 метр бейеклегендәге яйла урынлашҡан, Эд-Духан тауы (134 м) яйланың иң бейек нөктәһе.

=== Климаты ===
Илдә климат ҡоро, [[тропик климат]]. Ҙур утрауҙарҙа һәм яр буйҙарында сөсө һыулы [[Шишмә|ер аҫты шишмәләре]] ағып ята. Бәхрәйн территорияһында [[сүллектәр]] күп. Диңгеҙ һыуында коралдар бихисап. Бәхрәйн тропик арид климат зонаһында урынлашҡан. Ҡыш йылы (ғинуарҙа уртаса температура — +17° С), йәй бик эҫе (июлдәге уртаса температура — +40°С). Йылына уртаса 90 мм яуым-төшөм яуа.

=== Флора һәм фауна ===
Бәхрәйн архипелагында флора сағыштырмаса төрлө. Сүллектәрҙә саҡсауыл, дөйә дегәнәге, тамариск, астрагал һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Сөсө һыулы шишмәләр янында хөрмә пальмалары һәм башҡа культуралар үҫә. Фаунаһы ҡоштар, кимереүселәр һәи һөйрәлеүселәрҙән тора. Яр буйы һыуҙарында 400 төргә яҡын балыҡ үрсей, промысла балыҡтары ла бар. Диңгеҙ ташбаҡалары киң таралған. Коралл рифтарында краб, омар, креветка, моллюскылар бихисап, шул иҫәптән ынйы малюскылары ла бар. Утрауҙа коралдарҙың 2000-дән ашыу төрө бар.

== Административ бүленеше ==
{{main|Административное деление Бахрейна}}
2010 йылдан Бәхрәйн 4 мухафазаға бүленә.
{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Карта
! colspan=&quot;2&quot; | Мухафазалар
! Административ&lt;br&gt;үҙәк
! Майҙан,&lt;br&gt;км² (2014)&lt;ref name=area&gt;[http://www.data.gov.bh/en/ResourceCenter/DownloadFile?id=1740 Бахрейн в числах (2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161029044730/http://www.data.gov.bh/en/ResourceCenter/DownloadFile?id=1740 |date=2016-10-29 }}. Открытый портал информации Бахрейна.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
! Халҡының&lt;br&gt;иҫәбе, кеше&lt;br&gt;(2014)&lt;ref&gt;[https://www.citypopulation.de/Bahrain.html Bahrain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161014033113/https://www.citypopulation.de/Bahrain.html |date=2016-10-14 }}. ''CityPopulation.de''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
! Тығыҙлыҡ,&lt;br&gt; кеше/км²
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[Файл:New Governorates of Bahrain 2014.svg|200px]]
| bgcolor=&quot;#ecdd98&quot; |
| Мухаррак мухафазаһы
| Мухаррак
| 64,8
| 221 009
| {{ formatnum: {{ #expr: ( 221009 / 64.8 round 0 ) }} }}
|-
| bgcolor=&quot;#c6dbf9&quot; |
| Төньяҡ мухафаза
| Саар (Бәхрәйн)
| 145,5
| 316 280
| {{ formatnum: {{ #expr: ( 316280 / 145.5 round 0 ) }} }}
|-
| bgcolor=&quot;#fefe95&quot; |
| Баш ҡала мухафазаһы
| [[Манама]]
| 75,4
| 516 717
| {{ formatnum: {{ #expr: ( 516717 / 75.4 round 0 ) }} }}
|-
| bgcolor=&quot;#f9c8d2&quot; |
| Көньяҡ мухафаза
| Эр-Рифа
| 485,0
| 260 556
| {{ formatnum: {{ #expr: ( 260556 / 485 round 0 ) }} }}
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Бөтәһе ||770,9||1 314 562||{{ formatnum: {{ #expr: ( 1314562 / 770.9 round 0 ) }} }}
|}

== Мәҙәниәт ==
[[Файл:Religious element - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|250px|Бәхрәйндең [[шығыйҙар]]ы]]
Бәхрәйндең мәҙәни мираҫы ислам традициялары менән тығыҙ бәйле. Хәҙерге заман әҙәбиәте Бәхрәйн йәмғиәтенең социаль һәм сәйәси ысынбарлығын сағылдыра. Һынлы сәнғәте живопистә һәм ваянияла «бойондороҡһоҙ бәхрәйн ысулы» булыуы менән айырылып тора. Бәхрәйндең күренекле урындарына ислам архитектураһы шедевры — Манамала урынлашҡан Әл-Фәтиха мәсете, Ҡөрьән Йорто, Милли музей.

=== Байрамдар ===
Дини булмаған байрамдар:
* 1 ғинуар — Яңы йыл
* 1 май — Хеҙмәт көнө
* 16 декабрь — Милли көн
* 17 декабрь — Королдең тәхеткә ултырған көнө.

== Спорт ==
2004 йылдан утрауҙа илдең үҙәк өлөшөндә, шул уҡ исемле [[сүл]]лек уртаһында төҙөлгән Сахир автодромында, Бәхрәйн Формула-1 ярышының Гран-приһы үтә.

2008 йылдың ноябрендә Бәхрәйндә миҙгелдең рейтинг турнирҙары иҫәбенә ингән снукер турниры уҙа.

=== Бәхрәйн Олимпия уйындарында ===
{{main|Бахрейн на Олимпийских играх}}
Бәхрәйн 1984 йылдан алып 7 [[йәйге Олимпия уйындары]]нда ҡатнаша, әммә [[ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда бер тапҡыр ҙа сығыш яһамай. [[Олимпия уйындары]]ның беренсе призеры Мариям Йософ Джамал була — 2012 йылда [[Лондон]]да [[еңел атлетика]] буйынса бронза миҙал яулай. 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]лағы Олимпия уйындарында [[Еңел атлетика|еңел атлет]] Рут Джебет ''стипль-чез''да еңеү яулай, шуның менән Бәхрәйн тарихында беренсе олимпия чемпионы була.

== Ҡораллы көстәре ==
{{main|Вооружённые силы Бахрейна}}
[[Файл:US Navy 061105-N-3455P-002 USS Boxer (LHD 4) and ships assigned to Boxer Expeditionary Strike Group (BOXESG) steam alongside while transiting to U.S. 5th Fleet's area of responsibility.jpg|thumb|250px|Америка Хәрби-Диңгеҙ көстәренең бишенсе флоты]]

Бәхрәйн ҙур булмаған, әммә яҡшы йыһазландырылған оборона көстәренә эйә. Улар башлыса АҠШ-та етештерелгән ҡорал (F-16, F-5 [[Самолёт|самолеттары]], UH-60 вертолеттары, М60 [[танк]]ылары, RBNS Sabha RBNS Perry класлы фрегаты) менән йыһазландырылған. Бәхрәйн хөкүмәте АҠШ хәрбиҙәре менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй һәм 1990-сы йылдар башынан АҠШ-ты Джуффэйр хәрби-диңгеҙ базаһы менән тәьмин итә. Был базала АҠШ Хәрби-диңгеҙ флотының Үҙәк командованиеһы (Бишенсе флот командованиеһы), шулай уҡ Халыҡ-ара диңгеҙ хәүефһеҙлеге коалицияһының төп штабы урынлашҡан. База хәрбиҙәренең дөйөм һаны — АҠШ-тан һәм уларҙың союздаштарынан 1500 самаһы хәрби хеҙмәткәр.

== Мәғариф ==
[[ХХ быуат]] башында ислам мәктәптәре (куттабтар) Бәхрәйндә белем биреүҙең берҙән-бер формаһы була. Улар балаларҙы һәм йәштәрҙе [[Ҡөрьән]] уҡырға өйрәткән традицион мәктәп була. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң Бәхрәйнгә Көнбайыш йоғонто яһай башлай, был заманса белем биреү учреждениеларына ихтыяж тыуҙыра. 1919 йылда Бәхрәйндә дәүләт мәктәптәренең хәҙерге системаһы барлыҡҡа килә башлай, ул саҡта Мөхәррәк ҡалаһында малайҙар өсөн Аль-Хидайя Аль-Халифа мәктәбе асыла. 1926 йылда Мәғариф комитеты Манамала малайҙар өсөн икенсе дәүләт мәктәбе, ә 1928 йылда Мөхәррәк ҡалаһында ҡыҙҙар өсөн беренсе дәүләт мәктәбе асыла.

2004 йылда король Хамад бин Иса Әл Хәлиф Бәхрәйндә 12 йыллыҡ белем алыуға булышлыҡ итеү өсөн [[мәғлүмәт технологиялары]]н ҡулланыу проектын башлап ебәрә. Был проект буласаҡ король Хамад мәктәбе тип атала. Проекттың маҡсаты — короллектең барлыҡ мәктәптәрен [[интернет]]ҡа тоташтырыу. Британия урта мәктәптәренән тыш, утрауҙа Шулай уҡ Америка Бәхрәйн мәктәбе эшләй (АҠШ Оборона департаменты мәктәбе, ул Халыҡ-ара бакалавриат программаһы буйынса 12 йыллыҡ уҡытыуҙы тәьмин итә). Ҡайһы бер шәхси мәктәптәр уҡытыуҙы ошо уҡ программа, шулай уҡ Британияның алдынғы кимәлдәге программаһы (A-Level) буйынса тәьмин итә.

Мәктәптә уҡыу дәүләт тарафынан финанслана. Урта белем биреү мотлаҡ булмаһа ла, башланғыс һәм урта мәктәптәргә йөрөү ярайһы уҡ юғары.

Бәхрәйн уҡытыусылар сифатында сит илдә уҡып ҡайтҡан экспатрианттарҙы ла, Бәхрәйн граждандарын да йәлеп итеп, юғары белем биреү учреждениеларын үҫтереүҙе хуплай. Бәхрәйн университеты стандарт юғары һәм дипломдан һуң белем бирә. Шәхси юғары уҡыу йорттары 2001 йылда тейешле закон ҡабул ителгәндән һуң барлыҡҡа килә башлай. Беренсе шәхси университеттар булып Манамалағы Ахлиа университеты һәм Саарҙағы Бәхрәйн университет колледжы тора. 2005 йылда Король ҡатын-ҡыҙҙар университетына нигеҙ һалына. Ул Бәхрәйндә тик ҡатын-ҡыҙҙарҙы тәрбиәләүгә йүнәлтелгән беренсе шәхси халыҡ-ара университет була.

== Киң мәғлүмәт саралары ==
;Пресса

Ундан ашыу ваҡытлы матбуғат [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Инглиз теле|инглиз]] телдәрендә донъя күрә. Бөтә полиграфик ҡеүәттәр ҙә тиерлек [[Манама]]ла тупланған. Көндәлек гәзиттәрҙең иң ҙуры — «Аль-Айям» (Көндәр, 37 000 экземпляр), «Ахбар аль-Халидж» («Ҡултыҡ яңылыҡтары», 25 000 экземпляр), Gulf Daily News (20 000 экземпляр). Манамала ғәрәп телендә аҙна һайын сыҡҡан «Сада аль-Усбуа» журналы («Аҙна шаңдауы», 35 000 экземпляр) донъя күрә һәм Фарсы ҡултығының бөтә илдәрендә лә уҡыусылары бар. Бынан тыш, Бәхрәйндә легаль булмаған партия ойошмаларының айлыҡ гәзиттәре таратыла.

;Мәғлүмәт агентлыҡтары

[[Манама]]ла (Фарсы) ҡултығы илдәренең (Бәхрәйн, Ираҡ, Катар, Күвейт, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны) мәғлүмәт агентлыҡтарының штаб-фатиры урынлашҡан. Ул эшмәкәрлеген 1978 йылда башлай.

;Телерадиотапшырыуҙар

BRTC дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһы (Bahrain Radio and Television Corporation, تلفزيون البحرين), 1971 йылда ойошторола. Үҙ эсенә Bahrain TV һәм Sport TV телеканалдарын, Радио Бәхрәйн, Радио Бәхрәйн 96,5, Ҡөрьән 106,1, Йәштәр радиоһы 98,4, Лирик радио 93,9 радиоканалдарын ала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://worldradiomap.com/bh/manama |title=Радиостанции Манамы |access-date=2016-09-30 |archive-date=2016-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006062146/http://worldradiomap.com/bh/manama |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Илдә Монте-Карло Дуалия радиоһы (Arabic Service of France Media Monde) тапшырыуҙар алып бара.

== Туризм ==
Бәхрәйнгә йылына 8 миллиондан ашыу [[туризм|турист]] килә. Уларҙың күбеһе — күрше ғәрәп илдәрендә йәшәүселәр. Әммә төбәктән ситтән килгән туристар һаны ла арта. Уларҙы илдең тарихи мираҫы, шулай уҡ хәҙерге һәм либераль дәүләттең абруйы йәлеп итә&lt;ref&gt;[http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/middle-east/bahrain Bahrain, Destination Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203192557/http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/middle-east/bahrain |date=2008-12-03 }} Lonely Planet&lt;/ref&gt;. Туристарҙы йәлеп итеүҙә илдә үткән Формула-1 класында автоуҙыш буйынса донъя чемпионаты этабы — Бәхрәйн Гран-приһы мөһим роль уйнай. Короллек ғәрәп мәҙәниәтен, ҡултыҡтың матурлығын һәм биш мең йыллыҡ цивилизацияның археологик мираҫын берләштерә. Утрауҙа бер нисә ҡәлғә бар, атап әйткәндә, [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелгән Калат-әл-Бәхрәйн ҡәлғәһе урынлашҡан. Бәхрәйн милли музейында утрауҙа 9 мең йыл элек кеше тәүге тапҡыр йәшәй башлағандан алып һаҡланған матди мәҙәниәт объекттары бар.

Арад һәм Риф ҡәлғәһе лә туристарҙа ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
Дерево статей|Бәхрәйн

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
 
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Бахрейн/}}
* [http://worldgeo.ru/asia/bhr/ Бәхрәйн на сайте «Всемирная география»]
* [http://www.freeworldmaps.net/asia/bahrain/map.html Карта Бәхрәйна]

{{Библиоинформация}}

{{Ғәрәп илдәре лигаһы}}
{{Азия илдәре}}

[[Категория:Бахрейн| ]]
[[Категория:Конституциялы монархиялар]]
[[Категория:Утрауҙағы дәүләттәр]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Короллектәр]]</text>
      <sha1>20vug7pktzn3ciyq6k4xwjnut5a1ak3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гай (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66999</id>
    <revision>
      <id>1300317</id>
      <parentid>1281219</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T00:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="crckfyo0hmrwpqo66yx8wy3ewwxxqas" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = 
 |русское название         = Гай 
 |герб                     = Gay_Coat_of_Arms.png
 |ширина герба             = 150
 |высота герба             = 150
 |флаг                     = 
 |ширина флага             =
 |изображение              = Views of Gay (Orenburg Oblast) - 8.jpg
  |lat_deg = 51|lat_min = 28|lat_sec = 00
  |lon_deg = 58|lon_min = 27|lon_sec = 00
  |CoordAddon = type:city(41100)_region:RU
  |CoordScale = 50000
 |размер карты региона     = 300
 |размер карты района      = 300
 |регион                   = Ырымбур өлкәһе
 |вид района               = 
 |район                    = 
 |район в таблице          = 
 |внутреннее деление       = 1 район
 |глава                    = Николай Фёдорович Иванов
 |вид главы                = башлыҡ
 |дата основания           = 1959
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 2012
 |площадь                  = 62,14
 |высота центра НП         = 380
  |население               = 32 363&lt;ref&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/BUL_MO_2024.xlsx&lt;/ref&gt;
  |год переписи            = 2024
  |плотность               =   
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 46263х
 |телефонный код           = 35362
 |цифровой идентификатор   = 53413
 |категория в Commons      = Gay (Orenburg Oblast)
 |
}}
'''Гай''' — [[Ырымбур өлкәһе]]нең көнсығышында урынлашҡан өлкә әһәмиәтендәғе ҡала. [[Гай районы]] үҙәге (район составына инмәй).

== Сәнәғәт ==
Ҡала сәнәғәте бер йүнәлешле, [[Урал тау-металлургия компанияһы]]ның Гай тау-байыҡтырыу комбинаты эшмәкәрлеге менән билдәләнә. Ҡала янында [[баҡыр]], [[көкөрт]], [[никель]] ятҡылыҡтары бар.

== Транспорт ==
Ҡала аша [[Орск]] — [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] — [[Сибай (ҡала)|Сибай]] — [[Магнитогорск]] автомобиль юлы үтә.

== Билдәле шәхестәр ==
* Нуғаев Ринат Йәүҙәт улы — табип, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты &lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/77575/ Депутат Государственного Собрания – Курултая Республики Башкортостан по Исянгуловскому одномандатному избирательному округу № 41.]&lt;/ref&gt; .

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.vgae.ru/ В ГАЕ .RU | Гайский сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718000951/http://vgae.ru/ |date=2013-07-18 }}
* [http://www.gy.orb.ru/ Сайт администрации города Гая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414232412/http://www.gy.orb.ru/ |date=2018-04-14 }}
* [http://www.gy.orb.ru/116/117 Фотогалерея города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717112345/http://www.gy.orb.ru/116/117 |date=2014-07-17 }}
* [http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/gaj/index.html Гай в энциклопедии «Мой город»]
* [http://www.doktorvgae.narod2.ru Сайт поликлиники № 2 МУЗ Гайская ЦРБ]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

{{Ырымбур өлкәһе}}
{{Гай ҡала округы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>crckfyo0hmrwpqo66yx8wy3ewwxxqas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Быкин Яков Борисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70569</id>
    <revision>
      <id>1300298</id>
      <parentid>1296828</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T14:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5232" sha1="h12gkrtne4j6zqno2g7x11q8o07tj7j" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
 | имя        = Быкин Яков Борисович 
 | изображение            = 
 | описание изображения   = 
 | ширина    = 
 | должность          = [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] &lt;br /&gt; беренсе секретары
 | порядок            = 11
 | флаг               = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | периодначало       =  [[1930 йыл]]
 | периодконец        = [[октябрь]] [[1937 йыл]]
 | предшественник     = [[Юревич Эдуард Иванович]]
 | преемник           = [[Заликин Александр Тарасович]]
 | должность_2        = 
 | порядок_2          = 
 | флаг_2             = 
 | периодначало_2     = 
 | периодконец_2      = 
 | предшественник_2   = 
 | преемник_2         = 
 | вероисповедание    = 
 | дата рождения      = 1888
 | место рождения     = Крейцбург (Латвия) ҡалаһы
| дата смерти        = 10.2.1938
 | место смерти       = {{ВБУ|Мәскәү}}
 | похоронен          = 
 | отец               = 
 | мать               = 
 | супруга            = 
 | дети               = 
 | годы службы        = 1930—1937
 | принадлежность     = {{USSR}}
 | род войск          = 
 | звание             = 
 | командовал         = 
| сражения           = 
 | партия             = [[КПСС|ВКП(б) / КПСС]]
 | образование        = 
| награды            =  {{Орден Ленина|1935}}
 | автограф           = 
 | сайт               = 
 | викисклад          = 
 }}

'''Яков Борисович Быкин''' ([[1888]] — [[10 февраль]] [[1938]]) — [[СССР]] партия эшмәкәре. 1930—1937 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] беренсе секретары. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

== Биографияһы ==
Быкин Яков Борисович 1888 йылда Витебск губернаһы Крестовый ауылында тыуған. — 1903 йылдан алып Бунд, 1906 йылдан — РСДРП ағзаһы. Коммунистик академияны тамамлаған (Мәскәү, 1927). 1904 йылда һәм 1911 йылда революцион эшмәкәрлек өсөн ҡулға алына. 1913—18 йылдарҙа Швейцарияла йәшәй. 1919 йылдан алып Белорус ССР‑ында, 1922—25 ййылдарҙа — Воронеж, 1927 йылдан башлап Ярославль губернаһы партия эшендә. 1929—37 йылдарҙа ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары. 1923—28 йылдарҙа һәм 1930—37 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. Ленин ордены менән бүләкләнгән (1935). Репрессиялана (1937), 1938 йыл Мәскәүҙә атыла. 1956 йылда аҡлана.

== Әҙәбиәт ==
* Иргалин Г. «Бунтующих ликвидировать…» //Возвращённые имена. Уфа, 1991
* Книга памяти Республики Башкортостан. Уфа.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. ''Дом, где жил Быкин Я. Б. Коммунистическая улица, 23''. Уфа:Китап, 1999, 115 с.

== Сығанаҡтар ==
* Газета ''Советская Башкирия'', 1988, 28 февраля
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }}] (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 115 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2921-bykin-yakov-borisovich}}
* http://www.knowbysight.info/BBB/01670.asp
* http://www.memo.ru/history/arkiv/op1011.htm{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.slovar.co.il/evr1-2.php
* http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=5356 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925223524/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=5356 |date=2020-09-25 }}
* {{YouTube|WrD-90yxjaU|Кровавый пленум}}

[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Латвияла тыуғандар]]</text>
      <sha1>h12gkrtne4j6zqno2g7x11q8o07tj7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герой-ҡалалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106373</id>
    <revision>
      <id>1300323</id>
      <parentid>946551</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T02:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9255" sha1="pjq6vpumsi8z31282rmy6ijxakjrpif" xml:space="preserve">{{  ПозКарта+|Европейская часть СССР|width=400|float=right|caption=Герой—ҡалалар СССР-ҙың Европа өлөшө картаһында|places=
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=52.08|long=23.66|mark=City locator 11.svg|position=bottom|label=[[Брест ҡәлғәһе|&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;Брест&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ҡәлғәһе]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=59.95|long=30.32|mark=City locator 11.svg|position=|label=[[Санкт-Петербург|Ленинград]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=48.7 |long=44.52|mark=City locator 11.svg|position=|label=[[Волгоград]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=46.47|long=30.73|mark=City locator 11.svg|position=left|label=[[Одесса]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=44.6 |long=33.53|mark=City locator 11.svg|position=left|label=[[Севастополь]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=55.75|long=37.62|mark=City locator 11.svg|position=|label=[[Мәскәү]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=50.45|long=30.52|mark=City locator 11.svg|position=|label=[[Киев]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=44.72|long=37.77|mark=City locator 11.svg|position=right|label=[[Новороссийск]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=45.33|long=36.47|mark=City locator 11.svg|position=top|label=[[Керчь]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=53.9 |long=27.57|mark=City locator 11.svg|position=bottom|label=[[Минск]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=54.2 |long=37.62|mark=City locator 11.svg|position=|label=[[Тула]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=68.97|long=33.08|mark=City locator 11.svg|position=|label=[[Мурманск]]}}
 {{ПозКарта~|Европейская часть СССР|lat=54.78|long=32.05|mark=City locator 11.svg|position=top|label=[[Смоленск]]}}
}}
'''Герой-ҡала''' — юғары дәрәжә билдәһе. Был маҡтаулы исемгә [[СССР|ССР Союзының]] 1941—1945 йылдарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында геройҙарса оборона менән дан ҡаҙанған ун ике ҡалаһы лайыҡ булған&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Города-герои}}&lt;/ref&gt;. Уларҙан тыш [[Брест ҡәлғәһе]]нә '''«Герой-ҡәлғә'''» исеме бирелгән.

== Исем бирелеү тарихы ==
[[Файл:Обелиск «Городу-Герою Ленинграду».jpg|справа|мини|583x583пкс| &lt;br /&gt;
«Ленинград Герой-ҡала» һәйкәле, Күтәрелеш майҙаны, Санкт-Петербург]]
Тәү башлап [[1945 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Сталин Иосиф Виссарионович|Юғары Баш командующий]]ҙың № 20 бойороғо менән Ленинград, Сталинград, Севастополь һәм Одесса ҡалаларына '''герой-ҡала''' исеме бирелә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин И. В.]]|заглавие=Сочинения|том=15|место=М.|издательство=«Писатель»|год=1997}} С. 218—221. ''Приказ Верховного Главнокомандующего'' от [[1 май|1 мая]] [[1945 йыл|1945 года]], № 20.&lt;/ref&gt;. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән «&quot;Киев оборонаһы өсөн&quot; миҙалы индереү» менән 1961 йылдың 21 июнендә Киев ҡалаһына герой-ҡала исеме бирелә&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_5703.htm Указ Президиума ВС СССР «Об учреждении медали „За оборону Киева“» от 21 июня 1961 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203032713/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_5703.htm |date=2013-12-03 }}.&lt;/ref&gt;.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1965 йылдың 8 майында '''«Герой-Ҡала»''' тигән почетлы исем раҫлана&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета СССР № 3566-VI от 8 мая 1965 года (Ведомости Верховного Совета СССР, 1965, N 19, ст. 248, пункт 7).&lt;/ref&gt;. .

1980 йылдың 18 июлендә Положение үҙгәртелә: унда ''' почетлы исем '''урынына, '''юғары дәрәжә тамғаһы — «Герой-ҡала» тип''' яҙылған'''.'''

Был Положениела дәрәжә тураһында:

== Герой-ҡалалар һәм герой-ҡәлғә ==
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!№
!Герой-ҡала
!Юғары дәрәжә тамғаһы &lt;br /&gt;
биреү тураһында СССР-ҙың Юғары Советы &lt;br /&gt;
Президиумы &lt;br /&gt;
Указының датаһы (бүләкләү)
|-
|1
|'''Ленинград''' (хәҙерге [[Санкт-Петербург]])
| 1965 йылдың 8 майында&lt;br /&gt;
|-
|2
|'''[[Одесса]]'''
| 1965 йылдың 8 майында
|-
|3
|'''[[Севастополь]]'''
| 1965 йылдың 8 майында
|-
|4
|'''[[Волгоград]]''' (элекке Сталинград)
| 1965 йылдың 8 майында
|-
|5
|'''[[Киев]]'''
|1965 йылдың 8 майында
|-
|6
|'''[[Брест ҡәлғәһе]]'''
|1965 йылдың 8 майында
|-
|7
|'''[[Мәскәү]]'''
|1965 йылдың 8 майында
|-
|8
|'''[[Керчь]]'''
|1973 йылдың 14 сентябрендә
|-
|9
|'''[[Новороссийск]]'''
|1973 йылдың 14 сентябрендә&lt;br /&gt;
|-
|10
|'''[[Минск]]'''
|1974 йылдың 26 июнендә
|-
|11
|'''[[Тула]]'''
| 1976 йылдың 7 декабрендә
|-
|12
|'''[[Мурманск]]'''
| 1985 йылдың 6 майында
|-
|13
|'''[[Смоленск]]'''
| 1985 йылдың 6 майында
|}

=== Герой-ҡалаларҙа һәйкәлдәр ===
&lt;gallery&gt;
BrestFortress002.jpg|«Герой-ҡәлғә Брест» һәйкәле
Мельница Гергардта (1).jpg|«Герой-ҡала Волгоград» һәйкәле
Площа Перемоги.jpg|«Герой-ҡала Киев» һәйкәле
Hero-City Obelisk Hotel.jpg|«Герой-ҡала Ленинград» һәйкәле
Minsk the hero city.jpg|«Герой-ҡала Минск» һәйкәле
10 April Square.jpg|«Герой-ҡала Одесса» һәйкәле
Sevastopol Obelisk Bayonet-sail IMG 3982 1725.jpg|«Герой-ҡала Севастополь» һәйкәле
Керчь._Обелиск_Славы_на_вершине_горы_Митридат..jpg|«Герой-ҡала Керчь» һәйкәле
&lt;/gallery&gt;

=== Герой-ҡалаларға арналған мемориалдар ===
&lt;gallery&gt;
Смоленская крепость.JPG|Герой-ҡала Смоленск аллеяһы
Hero Cities Memorial in Sevastopol.jpg| Герой-ҡала Севастополь мемориалы
&lt;/gallery&gt;

=== Галерея ===
1965 йылдың «Герой-ҡалаларға» арналған күкрәккә тағыла торған билдә һәм совет почта маркалары:&lt;gallery&gt;
Léningrad (timbre soviétique).jpg|Ленинград
Volgograd (timbre soviétique).jpg|Волгоград
Odessa (timbre soviétique).jpg|Одесса
Brest (timbre soviétique).jpg|Брест ҡәлғәһе
Kiev (timbre soviétique).jpg|Киев
Moscou (timbre soviétique).jpg|Мәскәү
Sébastopol (timbre soviétique).jpg|Севастополь
&lt;/gallery&gt;

== Башҡа илдәрҙә герой-ҡалалар ==
[[Югославия]]ла 1970 йылдарҙа һигеҙ ҡалаға г«ерой-ҡала» исеме бирелә һәм Халыҡ геройы ордены менән бүләкләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Архитектура городов-героев (книжная серия, Стройиздат)
* Обелиск «Городу-Герою Ленинграду»
* Серия юбилейных монет «Города-Герои»
* Город воинской славы
* Город первого салюта
* Орден Народного героя

{{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-571-20|Герой-ҡалалар}} (файл меток [[KMZ]] для [[Google Earth]])

{{СССР герой-ҡалалары|nocat=1}}

[[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]]
[[Категория:СССР-ҙың маҡтаулы исемдәре]]</text>
      <sha1>pjq6vpumsi8z31282rmy6ijxakjrpif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гагауз Ери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113235</id>
    <revision>
      <id>1300316</id>
      <parentid>1299638</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T00:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31280" sha1="czsw3cw3o4rp1qjmbk67c1qaxt81fvw" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = #ABCDEF
|Русское название                 = Гагаузия
|Оригинальное название            = {{small|{{lang-gag|Gagauz Yeri}}&lt;br /&gt;{{lang-ro|Găgăuzia}}}}               
|Герб = Coat of arms of Gagauzia.svg
|Герб урынына =
|Флаг = Flag of Gagauzia.svg 
|Флаг урынына = 
|Страна                           = {{MOL}}
   |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 18 |lat_sec = 
   |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 39 |lon_sec = 
   |region     = MD
   |уровень    = 1
  |Место по ВВП                   = 
|Гимн                             = Гагауз Ере гимны|'''Тарафы́м''']] [[Файл:Gagauz Yerin Gimnı.ogg|150px]]
|Статус                           = автономиялы территориаль ҡоролош
|Входит в                         = 
|Включает                         = 3 район
|Столица                          = Комрат
|Крупный Город                    = 
|Крупные Города                   = 
|Дата                             = 
|Глава                            = Евгения Гуцул
  |Название главы                 = Башкан
|Глава2                           = {{s|Дмитрий Георгиевич Константинов}}
  |Название главы2                = Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы
|ВВП                              = 
   |Год ВВП                        = 
 |ВВП на душу населения          = 
   |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык                             = 
|Языки                            = Гагауз теле, Молдован/Роман теле, Рус теле
|Население                        = 162200
   |Год переписи                   = 2012
   |Процент от населения           = 
   |Место по населению             = 
   |Плотность                      = 87,75
   |Место по плотности             =
   |Национальный состав            = гагауздар (82 %), Бессарабия болғарҙары, молдовандар/романдар, урыҫтар, украиндар
|Конфессиональный состав          = православие динедә тороусылар
|Площадь                          = 1848,46 (2009) 
   |Процент от площади             = 
   |Место по площади               = 
   |Максимальная высота              = 
   |Средняя высота                   = 
   |Минимальная высота               = 
   |Широта                           = 
   |Долгота                          = 
   |Карта                            = Moldadm.png|250px|Молдавия картаһында Гагауз Ере 
   |Карта административной единицы   = Gagauzja.png
   |ЧасовойПояс                      = [[UTC]]+2
   |Аббревиатура                     = 
   |ISO                              = MD-GA
   |FIPS                             = 
   |Телефонный код                   = +373 298
   |Почтовые индексы                 =
   |Интернет-домен                   = 
  |Код автомобильных номеров        = GE
|Сайт                             = http://www.gagauzia.md
|Категория в Commons              = 
|Примечания                       = 
}}

'''Гагау́зия''', йәки '''Гагау́з Ери́'''&lt;ref&gt;[http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=197:2011-03-01-08-53-15&amp;catid=4:2011-01-31-10-04-37&amp;Itemid=6 Уложение Гагаузии (Гагауз Ери)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221035424/http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=197:2011-03-01-08-53-15&amp;catid=4:2011-01-31-10-04-37&amp;Itemid=6 |date=2014-02-21 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ башҡортса '''Ғағауыҙстан''', рәсми атамаһы '''Гагаузия Автономиялы территориаль берәмек — АТБ''' ({{lang-gag|Gagauz Yeri}}, {{lang-ro|Găgăuzia}}) — Молдавияның көньяғында урынлашҡан автономиялы территориаль берәмек. Халҡының 50 % гагауздар булған тораҡтар биләмәһендә, шулай уҡ, референдум һөҙөмтәһендә халыҡтың күпселеге үҙҙәре теләп автономияға инергә ризалыҡ биргән төбәктәреҙә барлыҡҡа килгән.

== Тарихы ==
[[Файл:Gagauz rebublic.png|мини|348x348пкс|Гагауз Ери]]  

Гагауздар, Бессарабия 1812 йылда Рәсәй составына ингәс, Балҡан ярымутрауынан  күсенгәндәр. Гагауздар һәм болғарҙарҙың компактлы йәшәгән ерҙәре Аккерман, Бендер,  Измаиль һәм Кагуль өйәҙҙәре сигендә урынлашҡан була. 

1940 йылдың 11 ноябрендә, Молдавия ССР-ы өйәҙҙәре райондарға бүленгәс, гагауз халҡы дөйөм алғанда Конгаз, Комрат, Чадыр-Лунг  һәм өлөшләтә Вулканешт райондарын биләгән. 

1990 йылдарҙа Днестр буйындағы (Приднестровье)  низағ (һуғыш) фонында гагауздар  бойондороҡһоҙлоҡ  иғлан итеп, СССР составында, һуңынан ысынбарлыҡта эшмәкәрлек күрһәтмәгән Бойондороҡһоҙ Дәүәттәр Берләшмәһендә (СНГ)  ҡалырға теләүен белдерһә лә, күпмелер ваҡыт дауамында танылмаған йә өлөшләтә танылған дәүләт тип йөрөтөлһә лә, Гагауз Ере проблемалары сағыштырмаса тыныс хәл ителә. 
''{{main|Приднестровье конфликты Гагауз Еренә поход}}''

1994 йылдың декабрендә Молдавия парламенты гагауздар компактлы йәшәгән төбәккә автономия биргән Гагаузияның (Гагауз Ери) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон ҡабул итә. 1995 йылдың 22 июлендә Вулканешт, Комрат һәм Чадыр-Лунга райондары Гагауз Еренең эске районына әйләнә, әммә үрҙә атап үтелгән райондар һәм күрше Бессарабия, Тараклий райондары ауылдарында уҙғарылған референдумдан һуң райондар сиге үҙгәртелә. 

1999 йылда, административ реформа үткәрелгәндән һуң,  Молдавия конституцияһында Гагаузия автономия-территориаль берәмек (АТО) нығытыла. 

2000 йылдарҙа Төркиә Гагаузияға байтаҡ ҡына ярҙам күрһәтә. Төркиәнән килгән аҡсаға һыу үткәреү системаһы эшләнә, һәм был Молдавияның көньяғында йәшәгән халыҡты сифатлы һыу менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итә. Шулай уҡ Чадыр-Лунгала молдаван-төрөк лицейы асыла&lt;ref&gt;{{статья |заглавие = Чадыр-Лунга: город, где работают проекты |издание  = Moldova urbană |год      = 2006 |номер    = 6—7 |страницы = 19 |ссылка   = http://www.habitatmoldova.org/moldova/452cf4fe83d86/ro/Moldova%20urbana%206-7.pdf }}&lt;/ref&gt;, һәм уның сығарылыш уҡыусылары төрөк университеттарында белем алыу мөмкинлеге ала. 

2000 йылдарҙың икенсе яртыһынан молдаван-гагауз  низағы, XXI быуат башындағы Гагаузия һәм Кишинёв властары араһындағы сәйәси ҡаршылыҡтар тәрәнәйә. 

2014 йылдың 2 февралендә автономиялы республика властары Гагауз Ерендә (2014) референдум үткәрә, һәм һайлаусыларҙың 98 % (Таможенный союз) ЕврАзЭС-ҡа интеграцияланыуҙы хуплай һәм «автономия статусын кисектереү» буйынса тауыш бирә, был, Молдова бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан осраҡта, гагауздарға уның составынан сығыу хоҡуғын бирә. Молдова властары референдум уҙғарыуҙы законһыҙ тип һәм уның һөҙөмтәһен — юридик көскә эйә түгел тип таба&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/934052 Вступление в Таможенный союз на референдуме в Гагаузии поддержали 98,4 % избирателей]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==

Гагауз Ере төрлө дәүмәлдәге 4 анклавтан тора, шуның өсәүһенең Украина менән уртаҡ сиге бар. Автономиялы территориаль берәмек (АТО) тигеҙлек һәм йырындар сиратлашҡан көньяҡ молдова таулы тигеҙлегенең өлөшө булған Буджак далаһында  урынлашҡан. Гагауз Еренең бөтөн рельефы —  дала һәм тәпәшәк таусыҡтар. Тамаҡтары көньяҡ йүнәлешендә түбәнәйә барыусы һәм йәйгеһен кибеүсән 4 йылғаһы бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://citys.su/ru/region.php?name=Гагаузия#Климат-и-рельеф|title = Гагаузия. Климат и рельеф|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;. 

Гагауз ерендә сөсө һыу запасы сикләнгән булғанлыҡтан, дала территорияһында ағас үҫеү кимәле түбән  икәне күҙгә салына, һәм, шуның һөҙөмтәһе булараҡ, көслө тупраҡ эрозияһы билдәләре күҙәтелә. Шулай уҡ бында ҡаты һәм уртаса йәйге ҡоролоҡтар бик йыш ҡабатлана (2003, 2007 йй.)&lt;ref name=autogenerated2&gt;http://www.viitorul.org/public/files/Strategie_Gagauzia_rus.pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

== Халҡы ==  
{{Төп мәҡәлә|Гагауз Ере халҡы}}  

Молдавия халҡының иҫәбен алыу мәғлүмәттәре (2004 йыл) буйынса,  автономияла 155 646 кеше йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&amp;idc=263&amp;id=2208 Перепись населения 2004 года]&lt;/ref&gt;. 2012 йыл күрһәткестәре буйынса Гагауз Ерендә 162,200 мең кеше булған. 

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- ! Халыҡ !! Һаны !! 100 % 
|- 
| Гагауздар|| 127 835 || 82,1 % 
|- 
| Бессарабия болғарҙары || 8013 || 5,1 %  
|- 
| Молдовандар|| 7481 || 4,8 %  
|- 
| Урыҫтар || 5941 || 3,8 %  
|- 
| Украиндар || 4919 || 3,2 % 
|- 
| Башҡалар || 1457 || 1 % 
|}  

== Тел торошо == 

Гагауз Ерендә телдең  хәл-торошо ҡатмарлы һәм күп төрлө. Гагауз Ерендә өс рәсми тел: гагауз, молдаван һәм рус телдәре (Гагауз Ере сиктәренән тыш урынлашҡан власть органдары, предприятиелары, ойошмалары һәм учреждениелары менән хат алышыу, бәйләнеш молдаван һәм рус телдәрендә алып барыла). Төрлө милләтле халыҡтың үҙ милләтенә һәм теленә өҫтөнлөк биреүе йыш осраҡта, күп факторҙар һәм хәл-тороштарға бәйләнеп, вариациялана, шуға ла төбәк ике йә өс теллелек таралыу менән айырыла. Гагауз теле — халыҡтың күпселеге өсөн туған тел. Рус теле - лингва франка, һәм автономияның күп халҡы өсөн, айырым алғанда,  автономияның ҡалаларында, рус теле ысынында туған тел булып һанала&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=KS1dkn5YKw8 2015.03.22 Гагаузия. Выборы башкана. Россия 1. Вести недели. - YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Автономияла уҡыусылар элеккесә рус телендә уҡый (2014 йылға ҡарата). Молдова рәсми властарының бындай хәл-торошҡа мөнәсәбәте бер төрлө генә түгел.

2008 йылда Автономияның 55 уҡыу йортондағы 23 293 уҡыусының 22 163-ө рус телендә уҡыған. Молдаван телендә (йәки румын телендә) — 707 уҡыусы, (рус телен индереп) бер үк аҡытта бер нисә телдә — 423 уҡыусы белем алған. Гагауз Ере территорияһында эш башҡарыу (делопроизводство), шул иҫәптән власть органдары системаһында, рус телендә алып барыла. Автономия территорияһында рус телле киң мәғлүмәт саралары өҫтөнлөк итә, шуның менән бергә гагауз телендә баҫылған әҙәбиәт һаны ла арта. Автономияның гагауз телевидениеһының тел сәйәсәте башҡа ике рәсми телдәр - гагауз һәм молдаван телдәре - менән бер рәттән рус телендә алып барылған тапшырыуҙар өлөшө бер тигеҙ булырға тейешлекте күҙҙә тота&lt;ref&gt;[[REGNUM (информационное агентство)|Regnum]]: [http://www.regnum.ru/news/1084243.html «Гагаузия — часть русского мира»: «Гагаузия за неделю»]&lt;/ref&gt;.

== Автономия ҡоролошо == 

Гагауз Ере ҡоролошо нигеҙен билдәләүсе норматив акттар: Молдова Республикаһы Конституцияһы, Гагауз Еренең айырым хоҡуҡи статусы тураһындағы Закон, Гагауз Ери Уложениеһы. 

Юғары вазифа биләүсе кеше — Гагауз Ери Башҡаны (Главаһы). Дүрт йылға һайлана. Молдова Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы булып тора. 

Юғары вәкәләтле (представительный) органы — Гагауз Ери Халыҡ Йыйылышы (Халк Топлушу), дүрт йылға һайланған 35 депутаттан тора. Башҡарма властың юғары органы — Гагауз Еренең башҡарма комитеты (Баканнык Комитети). 

Молдова Республикаһынан айырылып эшләүсе Суд системаһы юҡ. Бөтөн Молдова Республикаһы, шул иҫәптән Гагауз Ери, суд системаһы,  судтарҙан, апелляция палаталарынан (биш апелляция палатаһы — Кишинёвта, Бельцыла, Кагулда (Кахул), Комратта, Бендерыла) һәм Молдова Республикаһының Юғары суд палатаһынан тора.

== Административ ҡоролошо == 
{{main|Гагауз Ере ҡала-ауылдарының теҙмәһе}}  

Гагауз Ере административ яҡтан өс районға (dolay — долая) бүленгән — Комрат районы, Чадыр-Лунга  районы һәм Валканеш районы — һәм улар составына 32 тораҡ пункты инә: 

* 2 Молдова муниципиялары — Комрат һәм Чадыр-Лунга  
* 2 Молдова ҡалаһы — Валканеш һәм Конгаз  
* 27 ауылдан 7-һе өс Молдова Коммунаһына инә: Кирсова, Светлый (АТО Гагауз Ере (АТО),  Етулия, Үрге Конгазчыҡ.  
* тимер юл станцияһы (узел) статусы йөрөткән 2 тораҡ пункт — Валканеш (тимер юл станцияһы) (Вулканешты ҡалаһы составына инә) һәм Етулия (тимер юл станцияһы)  (Етулия коммунаһы составына инә). 

Гагауз Еренең административ үҙәге — Комрат муниципийы. 

Гагауз автономиялы территориаль ҡоролошо (Гагауз Ере) берҙәм территорияла берләшмәгән һәм бер-береһенә бәйләнмәгән дүрт ер биләмәһенән тора: 
* Комрат һәм Чадыр-Лунга райондарының төп территорияһы, 
* Ҡыпсаҡ ауылы (Чадыр-Лунга районы), 
* Валканеш  районының төп территорияһы
* Карбалия ауылы (Вулканешт районы).

== Гагауз Ере иҡтисады == 

Гагауз Ере иҡтисадында, традиция булараҡ, тулайым төбәк продуктының  70 % тәшкил иткән агросәнәғәт  секторы өҫтөнлөк итә. Төбәктең ыңғай климаты һәм рельефы ауыл хужалығы уңышына булышлыҡ итә. Ауыл хужалығы биләмәләренең дөйөм майҙаны 150 мең гектар, һәм уның 100 мең гектарын - һөрөнтө ерҙәр, емеш-еләк һәм виноград (йөҙөм) баҡсалары — 26 мең гектарын биләй &lt;ref&gt;http://fei.idgu.edu.ua/conference/dokl/d45.pdf&lt;/ref&gt;. Әммә баҙар мөнәсәбәттәре һәм заманса технологиялар шарттарында хеҙмәт баҙарында ауыл хужалығы өлөшө кәмеүгә барһа ла&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, ауыл хужалығы үҙе генә Гагауз Ерендә йәшәгән иҡтисади әүҙем халыҡтың  20% -н эш менән тәьмин итә. 2001—2007 йылдарҙа был өлөш 2,2 тапҡырға түбәнгә төшә. Параллель рәүештә хеҙмәтләндереү секторы һәм төбәктең ауыл хужалығы сеймалы менән бәйле булған еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте өлөшө үҫеше күҙәтелә. Сәнәғәттең 85% нәҡ эшкәртеү секторына тура килә. Сәнәғәттә тулайым төбәк продуктының  40% -н тулыландырған шарап һәм башҡа алкоголь эсемлектәре етештереүалып тора. Техник культураларҙан көнбағыш һәм тәмәке (дөйөм Молдавия өлөшөнөң 18%)  етештерелә. Гагауз Ере, Молдованың 5% майҙанын ғына биләһә лә, республиканың 10%-ҡа яҡын йөҙөмөн (виноград) етештерә. Бөртөклөләр, виноград, емеш һәм йәшелсә баҡсалары өсөн ер майҙандарын киңәйтеү иң перспективалыһы. Рәсәй Федерацияһы Гагауз Ере экспортын үҙләштереүҙең төп баҙары булды һәм булып ҡала, һәм, властары Евроассоциация тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған Молдованың  башҡа территорияларынан продукция индереүҙе сикләһә лә, Гагауз етештереүселәренә сауҙа итеү мөмкинлеген (преференция) бирҙе&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2713336 Вести.Ru: Ситуация в Молдавии: жители Гагаузии давно все для себя решили&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһына экспортланған тауарҙар ҡәтғи рәүештә тик Гагауз Еренән булырға тейеш: сиктәш булған Молдованың башҡа территорияларынан Рәсәйгә, мәҫәлән, шарап реэкспортларға маташыу Гагауз Ере иҡтисади партнёрҙарына ла сикләүҙәр  менән янай&lt;ref&gt;[http://totul.md/ru/newsitem/763453.html Гагаузских виноделов ждут санкции в случае реэкспорта в Россию&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202073118/http://totul.md/ru/newsitem/763453.html |date=2016-02-02 }}&lt;/ref&gt;. Молдова составындағы Гагауз Еренең айырым статусын иҫәпкә алғанда, автономия иҡтисадында дәүләт секторы мөһим роль уйнай&lt;ref&gt;http://www.e-democracy.md/files/elections/gagauzia2006/regulations-gagauzia-ru.pdf&lt;/ref&gt;. Шәхси милекселеккә ҡоролған финанс секторы нигеҙҙә банк учреждениелары селтәре аша кәүҙәләнгән.

== Киң мәғлүмәт саралары (СМИ) == 

Гагауз йәмәғәт телерадио тапшырыусыһы  [http://gagauztv.md/ Гагауз Ере телерадиоһы ({{lang-gag|Gagauziya Radio Televizionu kulesi}} — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV] — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). 

Төбәктә яңылыҡтар порталы эшләй: 
* гагауз телендә: [[Www.gagauzinfo.md|gagauz.in]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauz.in/|title = Сайт развития гагаузского языка|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;[http://www.gagauztv.md/ , gagauztv.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.gagauztv.md/|title = ГРТ - Общественная компания &quot;Телерадио Гагаузии&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://www.meydangazetasi.com/ meydangazetasi.com]&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|url = http://www.meydangazetasi.com/|title = Meydan gazetasi|author = Иванна Кёксал|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://anasozu.com/ anasozu.com]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://anasozu.com/|title = Ana Sözü|author = Todur Zanet|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt; һәм башҡалар. 
* рус телендә: [http://gagauz.md/ gagauz.md]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauz.md/|title = Ачык ТВ|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzlar.md/ gagauzlar.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauzlar.md/|title = GAGAUZLAR|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzinfo.md/ gagauzinfo.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauzinfo.md/|title = Gagauzinfo.MD|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://edingagauz.com/ edingagauz.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219173706/http://edingagauz.com/ |date=2016-12-19 }}&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://edingagauz.com/|title = Общественное движение &quot;Единая Гагаузия&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzia.md/ gagauzia.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauzia.md/|title = Официальный сайт исполнительного комитета Гагаузии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://halktoplushu.md/ halktoplushu.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://halktoplushu.md/|title = Официальный сайт Народного Собрания Гагаузии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [[Саксан (футбольный клуб)|fc-saxan.com]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.fc-saxan.com/|title = Официальный сайт футбольного клуба &quot;Саксан&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzdunnesi.md/ gagauzdunnesi.md] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910200705/http://www.gagauzdunnesi.md/ |date=2014-09-10 }}&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.gagauzdunnesi.md/|title = Официальный сайт &quot;Всемирного конгресса гагаузов&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauznews.md gagauznews.md] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231073135/http://gagauznews.md/ |date=2016-12-31 }} и другие.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ == 
* Гагауз Ере тораҡ пункттары теҙмәһе
* Гагауз Ере Республикаһы 
* Комрат дәүләте университеты
* Гагауз Ере Халыҡ Йыйылышы
* Гагауз Еренә поход

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


== Әҙәбиәт == 
* http://www.gagauzia.chamber.md/region.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322194319/http://www.gagauzia.chamber.md/region.html |date=2007-03-22 }} Автономия тураһында (ТПП Р филиалы сайты)
* http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401151818/http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm |date=2007-04-01 }} Автономия булдырыу тарихы   
* http://www.minelres.lv/NationalLegislation/Moldova/Moldova_Gagauzia_Russian.htm Гагауз Еренең (Гагауз Ере) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон 
* http://logos.press.md/files/info/admin.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207105104/http://logos.press.md/files/info/admin.pdf |date=2014-12-07 }} Молдова Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһында Закон 
* http://www.e-democracy.md/files/elections/regulations-gagauzia-14-05-1998-ru.pdf Гагауз Ере (Гагауз Ери) Уложениеһы. 
* http://geraldika.ru/symbols/4334 Гагауз Ере флаге (Гагауз Ери) флагы тураһында Положение
* http://www.e democracy.md/files/elections/constitution-moldova-(gagauzia-excerpts)-25-07-2003-ru.pdf Выписка из Конституции Республики Молдова (об административно-территориальном устройстве Республики Молдова) 

== Һылтанмалар == 

; Рәсми:
* http://www.gagauzia.md/ Гагауз Еренең рәсми сайты 
* http://www.halktoplushu.com/ Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы 
* http://www.uvdgagauzii.md/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201145752/http://www.uvdgagauzii.md/ |date=2014-02-01 }} Гагауз Ере (АТО) Полиция идаралығы 
* http://cec-gagauzia.blogspot.com ЦИК АТО Гагаузия 
;Мәғлүмәти 
* http://www.e-democracy.md/ru/elections/gagauzia/ Гагауз Еренең Халыҡ йыйылышына һайлауҙары 
* http://gagauz.in GAGAUZ.IN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214154801/http://gagauz.in/ |date=2016-12-14 }} — гагауз һәм рус телдәрендә мультимедиа порталында 
* http://www.dimpo67.narod.ru/ Гагауз Ере һәм гагауздар тураһында сайт. Гагаузия гәзиттәре төпләмәһе 
* http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509090412/http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html |date=2013-05-09 }} «Гагаузский угол. Народ и автономия» — Халыҡ-ара «Этнофорум» проекты сиктәрендә гагауздарға бағышлап төшөрөлгән тулы метражлы документаль фильм 
* http://websiteleri.gagauzia.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831144333/http://websiteleri.gagauzia.ru/ |date=2012-08-31 }} Гагауз Еренең Интернет-ресурстары] 
* http://www.gagauzinfo.md {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528141507/http://www.gagauzinfo.md/ |date=2009-05-28 }} Gagauzinfo.md Яңылыҡтар порталы].

{{Гагауз Ере темаларҙа}} 
{{Гагауз Ере тораҡ пункттары}}
{{Молдавия райондары}} 
{{Молдавия темаларҙа}} 
{{СНГ2}} 
{{ТӨРКСОЙ}}

[[Категория:Гагаузия]]
[[Категория:Буджак]] 
[[Категория:Молдавия ССР-ы райондары]]</text>
      <sha1>czsw3cw3o4rp1qjmbk67c1qaxt81fvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>В. И. Лениндың Йорт-музейы (Өфө)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114779</id>
    <revision>
      <id>1300306</id>
      <parentid>1051729</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T17:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7037" sha1="de9dztue5vwhl96vadgqkj5u31wi2ca" xml:space="preserve">{{Культурное наследие РФ 4|0310002000|nocat=1}}
{{музей
 |название        = В. И. Лениндың Йорт-музейы Өфөлә
 |sort            = 
 |оригинал        = 
 |файл            = Дом-музей В. И. Ленина (Уфа).jpg
 |размер          = 
 |подпись         = В. И. Лениндың Йорт-музейы Өфөлә
 |основан         = 
 |местонахождение = Өфө, Достоевский урамы, 78-се һанлы йорт
 |посетители      = 
 |директор        = 
 |проезд          = 
 |телефон         =  
 |открыт          = {{date|21|01|1941|2}}
 |билет           = 
 |ссылка          = http://www.muzei-leninufa.edusite.ru/p1aa1.html
 |Commons         = 
  |lat_dir =N  |lat_deg =54  |lat_min =43  |lat_sec =58.4
  |lon_dir =E  |lon_deg =55  |lon_min =57  |lon_sec =11.5
  |CoordScale            = 2000
}}
[[Файл:Дом_музей_Ленина.jpg|мини|300x300пкс|Лениндың Йорт-музейы ҡыш көнөндә]]
'''В. И. Лениндың  Йорт - музейы'''  [[Өфө]]лә  Киров районының Достоевский урамында  урынлашҡан, 

== Тарих ==
[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] Өфөлә ике тапҡыр булған — 1900 йылдың февраль  һәм июнь айҙарында. Икенсе мәртәбә килгәнендә уның ҡатыны Н. К. Крупская Өфөлә Жандарм (хәҙер Крупская урамы) һәм Төрмә (хәҙер - Достоевский) урамдары киҫелешендә ваҡытлыса файҙалыныуға мезонинлы йорт ала, бында Ленин өс аҙнаға яҡын тороп китә.

Лениндың ошонда булыу хөрмәтенә  Өфөлә музей асырға ҡарар сығаралар. Ошо маҡсатта Ленин йәшәгән йорт эргәһендәге ике ҡатлы йорт һайлана. Проект архитекторы Г. Адамович була. Проект 1938 йылдың апреленә әҙер була. Н.К. Крупская күҙәтеүе аҫтында эштәр 1938 - 1941 йылдарҙа алып барыла. Шул ваҡыттағы йыһаҙ тергеҙелә, Крупскаяның талабы буйынса ошонда уҡ Лениндың тормошон һәм революцион эшмәкәрлеген сағылдырған күргәҙмә ойошторола.

Йорт-музейы [[1941 йыл]]дың  [[21 ғинуар]]ында асыла. Өс айҙан музейға килеүселәрҙең һаны 12 мең кешенән артып китә, уны барлығы  87 илдән дүрт миллиондан артыҡ кеше килеп күргән. Музейҙың беренсе директоры - Ш. Ханафин. 1943 йылдан алып, ҡырҡ йыл дауамында, музейға Хаят Әхмәтова етәкселек итте.

1980 йылдар тирәһендә музей тирәләй мемориаль зона ойошторолдо. Музей янында революцияға тиклем булған Өфө өлөшө  яңынан тергеҙелде. Бында ҡыҙыл кирбестән йорттар төҙөлдө, суйырташ түшәлгән урамдар һалынды, урам фонарҙары ҡуйылды. Был территория дәүләт һаҡлауы аҫтындағы архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителде.

Музей комплексы  2002 йылға тиклем ғәмәлдә булды.
Ул  XIX-XX быуаттар араһында төҙөлгән ысынлап та боронғо биналар менән  бер рәттән һүтеп ташланды. Уның урынына  2003-2005 йылдарҙа элиталы торлаҡ комплексы төҙөлдө.

Әммә бик күптәнге бинала музей һаҡланып ҡалған һәм үҙ эшен бөгөнгәсә дауам итә.

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|title=Уфимский дом-музей Ленина|url=http://bashkortostan450.ru/culture/museum/m-lenin/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FjcON6RK|archivedate=2013-04-09|lang=ru|publisher=Bashkortostan450|accessdate=2013-03-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411082447/http://bashkortostan450.ru/culture/museum/m-lenin/ |date=2013-04-11 }}(урыҫ.)&lt;span id=&quot;cxmwGg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwGg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Bashkortostan450.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwGg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://bashkortostan450.ru/culture/museum/m-lenin/ Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411082447/http://bashkortostan450.ru/culture/museum/m-lenin/ |date=2013-04-11 }} архивланған 9 апрель 2013.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwGg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;19 март 2013 тикшерелгән.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title=На углу Тюремной и Жандармской...|url=http://www.muzei-leninufa.edusite.ru/p2aa1.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FjcPRaGg|archivedate=2013-04-09|author=Райля Шаймухаметова|lang=ru|publisher=Дом-музей В. И. Ленина г. Уфа|accessdate=2013-03-19}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130416201441/http://www.muzei-leninufa.edusite.ru/p2aa1.html |date=2013-04-16 }}(урыҫ.)&lt;span id=&quot;cxmwHA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwHA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Дом-музей В. И. Ленина г. Уфа.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwHA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.muzei-leninufa.edusite.ru/p2aa1.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130416201441/http://www.muzei-leninufa.edusite.ru/p2aa1.html |date=2013-04-16 }} архивланған 9 апрель 2013.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwHA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;19 март 2013 тикшерелгән.&lt;/small&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Синенко С. Г.|заглавие=Уфа старая и новая|место=Уфа|издательство=Государственное республиканское издательство «Башкортостан»|год=2007|страниц=272|тираж=3000}}
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 89-94 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом-музей Ленина В. И. Достоевского улица, 78''. 

[[Категория:Өфө музейҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>de9dztue5vwhl96vadgqkj5u31wi2ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боронғо грек мифологияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120160</id>
    <revision>
      <id>1300284</id>
      <parentid>1247077</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11340" sha1="s5oezrtl2sv56578odzl726iqq3thic" xml:space="preserve">[[Файл:Apollo Artemis Brygos Louvre G151.jpg|thumb|250px|right|«Аполлон и Артемида». Боронғо гректар ҡулланған һауытҡа
 (килик) төшөрөлгән рәсем, б. э. т. 470 йыл тирәһе]]
'''Боронғо грек мифологияһы''' (''[[Боронғо Греция]] мифологияһы '') — боронғо гректарҙың уларҙың [[дин]]е тығыҙ бәйләнгән мифологияһы. Бөтә донъя [[мәҙәниәт]]е һәм [[сәнғәт]]е үҫешенә иҫ киткес ҙур йоғонто яһап, [[кеше]], батырҙар һәм [[алла]]лар тураһында күп яҡлы дини күҙаллауҙарға башланғыс бирә.

== Сығанаҡтар ==
[[Файл:Nonnus, Dionysiaca, Florence, Plut. 32,16.jpg|thumb|Ноннаның «Деяния Диониса» китабының бите. Лауренциана китапханаһы, [[Италия]], [[Флоренция]].]]

[[Грек мифологияһы]]ның бик боронғо торошо ''Эгей мәҙәниәтенең'' Б-һыҙыҡлы яҙыулы табличкаларынан билдәле. Был осор өсөн аллаларҙың аҙ булыуы хас, уларҙың да күбеһе ситләтеп, кинәйәле итеп атала, ҡайһы бер исемдәрҙең ҡатын-ҡыҙ аналогтары бар (мәҫәлән, di-wi-o-jo — Diwijos, Зевс һәм ҡатын-ҡыҙ аналогы di-wi-o-ja). Крит-микен дәүерендә үк Зевс, Афина, Дионис и ҡайһы бер башҡалар билдәле булһа ла, уларҙың иерархияһы һуңғы осорҙоҡонан айырылып торған булыуы ихтимал.

Крит-микен мәҙәниәтенең тарҡалыуы һәм [[Антиклыҡ|антик]] грек цивилизацияһының барлыҡҡа килеүе араһындағы «ҡара быуаттар» мифологияһы бары тик һуңғыраҡ сығанаҡтар аша ғына билдәле.

Боронғо грек мифтарының төрлө сюжеттары боронғо грек яҙыусылары әҫәрҙәрендә даими ҡулланыла. [[Эллинизм]] дәүере алдынан мифтар нигеҙендә үҙ аллегорик мифтар ижад итеү йолаһы барлыҡҡа килә. Грек драматургияһында күп кенә мифлологик сюжеттар уйнала һәм яңы үҫеш ала. Әйтелгәндән сығып, боронғо грек мифологияһы сығанаҡтары иҫәбенә түбәндәгеләр инә:
* [[Гомер]]ҙың «[[Илиада]]» менән «[[Одиссея]]»һы
* Гесиодтың «Теогония»һы
* Псевдо-Аполлодорҙың «Китапханаһы» («Библиотека» Псевдо-Аполлодора)
* Гай Юлий Гигиндың «Мифтар»ы («Мифы» Гигина)
* [[Овидий]]ҙың «[[Метаморфозалар]]» поэмаһы
* Нонн Панополитанскийҙың «Деяния Диониса» эпик поэмаһы.
[[Карл Маркс]] билдәләүенсә, &quot;грек мифологияһы [[Боронғо Греция]] сәнғәтенең арсеналын ғына түгел, уның нигеҙен дә тәшкил иткән
(«греческая мифология составляла не только арсенал греческого искусства, но и его почву»&lt;ref&gt;Маркс К., К критике политической экономии, [http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&amp;page=529&amp;format=djvu цит. по БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129063250/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&amp;page=529&amp;format=djvu |date=2014-11-29 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер боронғо грек авторҙары мифтарҙы рациональ нигеҙҙә аңлатырға ынтыла. Философ ''Эвгемер'', мәҫәлән, аллалар тураһында эш-ҡылыҡтары илаһилаштырылған кешеләр тип яҙа. «О невероятном» тигән әҫәрендә ''Палефат''мифтарҙа һүрәтләнгән хәл-ваҡиғаларҙы анализлап, уларҙы аңлап еткермәү йә мифтарға ҡайһы бер үҙенсәлектәрҙе өҫтәү һөҙөмтәһе тип ҡарай.

[[Боронғо грек мифологияһы]] уларҙың мәҙәниәтенең архетипик нигеҙе итеп ҡарала.

== Аллаларҙың сығышы ==
[[Файл:Poseidon sculpture Copenhagen 2005.jpg|thumb|[[Копенгаген]] портында Посейдон статуяһы.]]

Дин тарихын тикшереүсе билдәле [[Румыния|румын]]-[[АҠШ|америка]] ғалимы Мирча Элиаде боронғо грек дине үҫешен түбәндәге осорҙарға бүлә&lt;ref&gt;Матвеев П. Е. Методическое пособие по хронологии истории стран и их религий. Часть 1. Владимир: Владимирский университет. 2006, стр. 20&lt;/ref&gt;:

* б. э. т. 30 — 15 быуаттар — крит-миной дине.
* б. э. т. 15 — 11 быуаттар — архаик боронғо грек дине.
* б. э. т. 11 — 6 быуаттар — олимпия дине.
* б. э. т. 6 — 4 быуаттар — философик-орфик дин (Орфей, [[Пифагор]], [[Платон]]).
* б. э. т. 3 — 1 быуаттар — эллинизм дәүере дине.

Легендаға ярашлы, Зевс Критта тыуған. Ата-әсәһе Рея һәм титан Крона булған (боронғо грек телендә  Χρόνος йәки хронос ваҡыт тигәнде аңлата). Зевстың улы Минос исеме менән крито-минос цивилизацияһы аталған. Беҙгә билдәле булған грак мифологияһы грек халғы менән бәйле,  һуңыраҡ был мифологияны римлеләр ҡабул иткән. Был халыҡ тураһында б.э. т II меңйыллыҡта йәшәгән ахей ҡәбиләләре булыуы һөйләй. Б.э.т. 1850 йылда Афина ҡалаһы төҙөлгән, ҡлҡа Афина алиһәһе исемен йөрөтә. Был тәғлимәт нигеҙендә, гректарҙың дине б.э.т. 2000 йылдарҙа барлыҡҡа килгән тип әйтергә мөмкин.

== Шулай уҡ уҡығыҙ ==
* [[Ехидна (мифология)]]
* [[Эос]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://godsbay.ru/antique/index.html Античная мифология. Энциклопедия мифологии древнего мира.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115070548/http://godsbay.ru/antique/index.html |date=2013-01-15 }}
* [http://mith.ru/alb/antic/index.htm Античная мифология и эпос] (университетские лекции и научные статьи)
* [http://www.vsemifu.com/mifu/antika/antika.php Античная мифология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917103203/https://vsemifu.com/mifu/antika/antika.php |date=2021-09-17 }}
* [http://www.greekroman.ru/greek.htm Греческая мифология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209092734/http://library.greekroman.ru/greek.htm |date=2006-12-09 }}
* [http://library.greekroman.ru/greek.htm Литература Древней Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209092734/http://library.greekroman.ru/greek.htm |date=2006-12-09 }}
* [http://izuchaem.info/bogi-drevnej-grecii/ Обширный список богов Древней Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510051631/http://izuchaem.info/bogi-drevnej-grecii/ |date=2021-05-10 }}
* [http://www.greek.h11.ru/ История и мифология античного мира]
* [[:en:Family tree of the Greek gods|Генеалогические связи древнегреческих богов]]{{ref-en}}
* [http://www.museum.com.ua/faces/index.html Галерея портретов на монетах Северного Причерноморья]
* В библиотеке Максима Мошкова (@lib.ru):
** [http://www.lib.ru/MIFS/greece.txt Николай Кун. «Легенды и мифы Древней Греции»]
** [http://www.lib.ru/MIFS/golosowker.txt Я. Э. Голосовкер. «Сказания о Титанах»]
** [http://www.lib.ru/POEEAST/GOMER/gomer01.txt Гомер. «Илиада»]
** [http://www.lib.ru/POEEAST/GOMER/gomer02.txt Гомер. «Одиссея»]
** [http://www.lib.ru/POEEAST/ESHIL/prometej.txt Эсхил. «Прометей прикованный»]
** [http://www.lib.ru/POEEAST/ESHIL/eshil1_1.txt Эсхил. «Семеро против Фив»]
** [http://www.lib.ru/POEEAST/GESIOD/theogonia.txt Гесиод. «О происхождении богов (Теогония)»]
** [http://az.lib.ru/z/zelinskij_f_f Зелинский Ф. Ф.] — книги известного историка античной культуры.
* {{книга
|автор = Грейвз Р.
|заглавие = Мифы Древней Греции
|ссылка = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/graves/index.htm
|место = М.
|издательство = Прогресс
|год = 1992
|страницы = 
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = Зелинский Ф.Ф.
|заглавие = Древнегреческая религия
|ссылка = http://www.centant.pu.ru/sno/lib/index.htm
|место = Киев
|издательство = СИНТО
|год = 1993
|страницы = 
|isbn = 
}} — Известный исследователь античной культуры подробно излагает сущность греческой религии в эпоху расцвета древнегреческой цивилизации
* {{книга
|автор = Зелинский Ф.Ф.
|заглавие = Религия эллинизма
|ссылка = http://www.centant.pu.ru/sno/lib/index.htm
|место = Томск
|издательство = «Водолей»
|год = 1996
|страницы = 
|isbn = 
}}
* [http://mify.org/dictionary.shtml Мифологический словарь]
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Греческая религия и мифология|Покровский А. И.}}

[[Категория:Фольклор]]
[[Категория:Мифология]]
[[Категория:Боронғо грек мифологияһы|*]]
[[Категория:Диндең тәүге формалары]]</text>
      <sha1>s5oezrtl2sv56578odzl726iqq3thic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гемиле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121258</id>
    <revision>
      <id>1300319</id>
      <parentid>1066449</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T01:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5344" sha1="h5eiti8ahmh9zhbkhi9zk100t5oal6l" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название                = Гемиле
  |Национальное название  = tr/Gemile
 |Изображение             = Gemiler - panoramio (3).jpg
  |Подпись изображения    = Утрау күренеше
 |Координаты              = 
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Төркиә
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = 
 |Площадь                 = 
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 
  |Год переписи           = 
}}
[[Файл:Gemiler Adası 2 numaralı kilise.jpg|мини|280px|Сиркәүҙең һаҡланып ҡалған апсидаһы]]
'''Гемиле''' ({{lang-tr|Gemile}}) — Фетхий ҡалаһынан алыҫ булмаған урында [[Төркиә]] яр буйындағы утрау. Утрауҙа IV һәм VI быуаттарҙа төҙөлгән бер нисә сиркәү һәм бина харабалары бар. Археологтар фаразлауынса, утрау изге Николай Мирликийскийҙың тәү ерләнеү урыны булыуы ихтимал.

== Географияһы ==
Әллә ни ҙур булмаған утрау Фетхий ҡалаһынан яҡынса 9 саҡрым көньяҡта, төрөк ярынан ни бары 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан. Был кеше йәшәмәгән ҡаялы утрау. Оҙонса төньяҡ яр буйында ҙур булмаған пристань урынлашҡан. Ҡалған яр буйы текә ҡаялы һәм упҡынлы.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Византия]]лағы IV һәм VI быуат араһында төҙөлгән биш сиркәүҙең харабалары 350 метрлыҡ маршрут менән бәйләнә&lt;ref&gt;Gerald Eskenazi: [https://www.nytimes.com/1998/06/28/sports/the-boating-report-cruising-along-the-turkish-coast-comfortably.html?pagewanted=2&amp;src=pm ''The Boating Report; Cruising Along the Turkish Coast, Comfortably''], New York Times, 28. &lt;/ref&gt; .Шулай уҡ утрауҙа, сиркәүҙәрҙән тыш, 40 бинаның һәм 50 христиан ҡәберлеге емереклектәре урын алған&lt;ref name=&quot;santastombindy&quot;&gt;David Keys: [http://www.independent.co.uk/news/uk/santas-tomb-is-found-off-turkey-academics-claim-to-have-found-where-st-nicholas-was-buried-david-keys-reports-1467871.html ''Santa’s tomb is found off Turkey: Academics claim to have found where St Nicholas was buried. '']&lt;/ref&gt;. Сиркәүҙәрҙең береһе утрауҙың иң бейек нөктәһендә ҡаяның үҙен ҡырҡып эшләнгән. Хәҙер ҙә был сиркәүҙең мозаикаһын һәм фрескаһын шәйләргә була&lt;ref&gt;[http://fethiyemuzesi.gov.tr/ing/gemile.asp Gemile Island] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807205544/http://fethiyemuzesi.gov.tr/ing/gemile.asp |date=2013-08-07 }}, музей Фетхие&lt;/ref&gt;.

Археологтар фаразлауынса, утрау Изге Николайҙың тәү ерләнеү урыны булыуы ихтимал. ''Adası Gemiler'' тигән төрөк исеме тәржемәлә &quot;моряктар утрауы&quot;н аңлата, был иһә изге Николайға ишаралай, сөнки ул моряктарҙың ҡурсалаусыһы һаналған. Урта быуатта был утрау диңгеҙселәр араһында И''зге Николай утрауы булараҡ таныла ''. Белгестәр фекеренсә, Николайҙы ҡая сиркәүендә ерләйҙәр. Храм диуарында уның исеме күп тапҡыр осрай. Изге Николайҙың һөлдәһе ҡалдыҡтары сиркәүҙә сама менән 650 йыллап ятҡан, аҙаҡ ғәрәп флоттары яҡынлашыуы арҡаһында 25 саҡрым көнсығыштараҡ булған Мира ҡалаһына күсерелә.

== Туризм ==
# Утрауға күпләп турист кәмәләре килә, уларҙың барыһы ла тиерлек Олюдениз ҡалаһынан сыға. Шулай уҡ пристандә шәхси яхталар ҙа туҡтай ала. Йәй көнө утрауҙа ҙур булмаған ресторан эшләй&lt;ref&gt;Пэм Невилл: [http://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=10397144 ''Viewing history from the shoreline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926015646/http://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&amp;objectid=10397144 |date=2015-09-26 }}, New Zealand Herald, 21.&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bbc.com/travel/story/20141211-father-christmas-mediterranean-island-escape Father Christmas' Island Mediterranian Escape,], BBC{{Ref-en}}(инг.)

== Биография ==
{{примечания}}
[[Категория:Азия утрауҙары]]
[[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]</text>
      <sha1>h5eiti8ahmh9zhbkhi9zk100t5oal6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128479</id>
    <revision>
      <id>1300338</id>
      <parentid>1183037</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T11:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5518" sha1="a0n4hy7znlb2dtdkaho123vnhzf3nfl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы''' ([[10 март]] [[1949 йыл]])  — архитектор. 1997 йылдан [[Рәсәй]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архитекторы (2002). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1998). 

== Биографияһы ==
Вәкил Вәғиз улы Дәүләтшин 1949 йылдың 10 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Покровка районы (БАССР)|Покровка районының]]&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Благовещен районы}}&lt;/ref&gt; [[Арҡауыл]] ауылында тыуған.

[[1973 йыл]]да Мәскәү архитектура институтын тамамлай.

«Башкиргражданпроект» институты ([[Өфө]]) архитекторы; 1976 йылдан алып Түбәнге Варта ҡалаһында эшләй.

[[1988 йыл]]дан Өфөлә эшләй: «Альтернатива» Бөтә Союз Ғилми-производство берекмәһе, [[1989 йыл]]дан — «Коду» проект-производство берекмәһе архитекторы, [[1993 йыл]]дан — «Уфагорпроект» предприятиеһының баш архитекторы, [[2001 йыл]]дан — «Экопроект „Вакар“» ЯСЙ директоры.
 
18 ҡатлы монолит торлаҡ йорттар (90-сы йылдар), «[[Ләлә-Тюльпан]]» мәсете (1998) һәм Сипайлов микрорайонындағы «Простор» сауҙа-күңел асыу комплексы ([[2004]]; бөтәһе лә — Өфө) проекттарының авторы.
[[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]]н үҙгәртеп ҡороу планын эшләүҙә ҡатнаша (1989, авторҙашлыҡта). Кузнецов Затоны районын планлаштырыу проектының авторы ([[1990]]).

[[Ләлә-Тюльпан|Ләлә-Тюльпан мәсете]] 1998 йылда архитектор Вәкил Дәүләтшин проекты буйынса төҙөлә. Мәсет бик һыйҙырышлы килеп сыға: намаҙ залында яҡынса 300 кеше, балкондарында — тағы ла 200 кеше һыя. Уҡыу кластары 100 кешeгә тәғәйенләнгән. Шулай уҡ мәсет бинаһында йыйылыш залы, ашхана һәм ятаҡхана бар. Вәкил Дәүләтшин мәсетте тюльпан сәскәһе рәүешендә эшләргә тәҡдим итә. Нәҡ шуға ла мәсет исеме үҙенсәлекле булып яңғырай — Ләлә-Тюльпан. Ысынлап та мәсет ошо сәскәгә оҡшаған&lt;ref&gt;[https://tourism.ufacity.info/organization/121382.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228103334/http://tourism.ufacity.info/organization/121382.html |date=2017-12-28 }}&lt;/ref&gt;.

Вәкил Дәүләтшин — Өфөләге [[Мөнирә (мәсет, Өфө)|«Мөнирә» мәсете]] проектының авторы. Мәсет 100 кешегә тәғәйенләнгән. Мәсеттең төҙөлөшөндә архитектор айырым иғтибарҙы уның манараһына бүлә, сөнки, уның фекеренсә, революцияға тиклемге башҡорт мәсеттәренең манаралары үҙенсәлекле булған: манара ғәҙәттә ҡыйыҡтың тап уртаһында урынлашҡан&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/cultura/26483.html]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1998) — Өфөләге «[[Ләлә-Тюльпан]]» мәсетенең проекты өсөн.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|index.php/component/content/article/8-statya/5385-d-l-tshin-v-kil-v-iz-uly|ДӘҮЛӘТШИН Вәкил Вәғиз улы}}
* [https://tourism.ufacity.info/organization/121382.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228103334/http://tourism.ufacity.info/organization/121382.html |date=2017-12-28 }} Мечеть «Ляля — Тюльпан»
* [https://regnum.ru/news/cultura/26483.html]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Уфа. В городе строится новая мечеть в стиле традиционной башкирской мусульманской архитектуры
* [http://ashkadarfm.ru/programms/izhadi-portret-95?page=13]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тормошобоҙға ҡот өҫтәүсе Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты Вәкил Дәүләтшин.</text>
      <sha1>a0n4hy7znlb2dtdkaho123vnhzf3nfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132835</id>
    <revision>
      <id>1300302</id>
      <parentid>1212057</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T15:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6423" sha1="rr20e3hjz2a30gh1s2kzeimjqgvqh39" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы''' ([[23 ноябрь]] [[1932 йыл]] — [[октябрь]] [[2013 йыл]]) — педиатр, 1963—1987 йылдарҙа [[Өфө]]нөң 1-се балалар поликлиникаһы табибы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы (1980—1985) һәм 11-се (1985—1990) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[СССР]]-ҙың медицина хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының ХIII һәм ХVII съездары делегаты. СССР-ҙың халыҡ табибы (1982), [[Ленин ордены]] кавалеры (1978). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).

== Биографияһы ==
Әминә Ғәйфулла ҡыҙы Бәкерова 1932 йылдың 23 ноябрендә [[БАССР]]‑ҙың [[Асҡын районы]] [[Ҡыйғаҙы]] ауылында тыуған.
[[1959 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлай. Шул йылда [[Өфө]]нөң 36‑сы поликлиникаһында эш башлай. [[1963]]—[[1987]] йылдарҙа 1‑се балалар поликлиникаһында эшләй. Балалар табибы Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы үҙенең эшендә ваҡытында диспансерлаштырыуға, балаларҙы иммунизациялауға, сәләмәт йәшәү рәүешен әүҙем һәм грамоталы пропагандалауға ҙур иғтибар бирә.
Балаларға дауалау-иҫкәртеү ярҙамын ойоштора. Әминә Ғәйфулла ҡыҙы хеҙмәтләндергән участкаларында ауырыған балалар һанының республикала иң аҙ булыуына өлгәшә.

Күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн [[Өфө]] ҡалаһы һаулыҡ һаҡлау бүлегенең, [[Башҡортостан Республикаһы]] Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почёт грамоталары менән бүләкләнә.

[[1970 йыл]]да [[В. И. Ленин]]дың тыуыуына 100-йыл тулыу айҡанлы «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» юбилей миҙалы менән бүләкләнә. [[1978 йыл]]да уның тырыш хеҙмәте лайыҡлы баһалана, Ленин ордены менән бүләкләнә. БАССР Юғары Советының 10-сы (1980—1985 йылдар) һәм 11‑се (1985—1990 йылдар) саҡырылыш депутаты итеп һайлана. 1982 йылда СССР медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 13-сө һәм 17-се съездары делегаты була.

Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1982 йылда Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙына «СССР-ҙың халыҡ табибы» исеме бирелә. 1984 йылда [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] менән бүләкләнә.

2005 йылдың 8 июнендә Әминә Ғәйфулла ҡыҙы Бәкероваға «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә&lt;ref&gt;[https://www.ufacity.info/history/day/147517.html АДМИНИСТРАЦИЯ ГОРОДСКОГО ОКРУГА ГОРОД УФА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Официальный сайт. 8 июня. День в истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801043449/http://ufacity.info/history/day/147517.html |date=2017-08-01 }}{{ref-ru}}{{V|18|11|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* СССР‑ҙың халыҡ табибы ([[1982]])
* Ленин ордены ([[1978]])
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» юбилей миҙалы ([[1970]])
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы ([[1984]])

== Әҙәбиәт ==
* Киньябулатов А. У., Халикова Э. Р. Народный врач страны. Өфө, 2002&lt;ref&gt;[http://vatandash.ru/index.php?article=1045 Журнал «Ватандаш»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82356}}{{V|20|11|2022}}  
* [https://gorsovet-ufa.ru/pochet/bakirova.php#:~:text=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C%20%D0%B2,%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%2D%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%B8%20%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%8F%D0%BC ПОЧЕТНЫЕ ГРАЖДАНЕ г. УФЫ. Бакирова Амина Гайфулловна. Совет городского округа город Уфа Республики Башкортостан. Официальный сайт.]{{ref-ru}}{{V|20|11|2022}}
* [http://www.ufarf.ru/e/3038607-bakirova-amina-gayfullovna Почётные граждане. Бакирова Амина Гайфулловна. Уфа. Городской информационно-деловой портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720202842/http://www.ufarf.ru/e/3038607-bakirova-amina-gayfullovna |date=2019-07-20 }}

[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:23 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:СССР‑ҙың халыҡ табиптары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:10-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:11-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>rr20e3hjz2a30gh1s2kzeimjqgvqh39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глумилин (Өфө)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133838</id>
    <revision>
      <id>1300325</id>
      <parentid>1011186</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T03:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7277" sha1="2zn6bfngrf6pnfs0rd6216eidj7na1w" xml:space="preserve">{{Жилой район
|Название                      = Глумилин
|Оригинальное название         =
|Карта                         = Location_of_Ufa_Glumilino.svg
|Город                         = [[Өфө]]
|Административный округ города =
|Административный район города = [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]]
|Первое упоминание             =
|Дата основания                =
|Координаты                    = 
  |lat_dir =N  |lat_deg =54  |lat_min =46  |lat_sec = 30
  |lon_dir =E |lon_deg = 56 |lon_min =2  |lon_sec = 0
  |CoordScale            = 2000
|Прежний статус                = ауыл
|Год включения в черту города  = 
|Прежние названия              =
|Этнохороним                   =
|Почтовые индексы              = 450096, 450098
|Площадь                       =
|Население                     =
|Сайт                          =
}}
'''Глумилин''' — Өфө ҡалаһының [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районындағы]] торлаҡ районы, Рәсәй урамы үткән территорияны алып тора (элекке Глумилин ауылы ла уға инә) — 1980-се йылдар башында барлыҡҡа килгән район, торлаҡ йорттар 1990-сы йылдарҙа төҙөлгән.

Глумилин ауылы әүәлге документтарҙа Тарбеев ауылы йәки Федор утары булараҡ телгә алына. Федор утары тигән атаманы беренсе хужаһы Федор Тарбеевтың исеменән алынған. Баяр улы Федор Тарбеев Өфөгә XVII быуат башында килеп эләгә. 1612 йылда уға Өфө эргәһендә ер биләмәһе бирелә. Был туралағы яҙма Өфө буйынса Ер бүлеү кенәгәһенә 1591—1629 йылдарҙа теркәлгән.

== Тарихы ==

[[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында утар яңы хужаһы — статский советник ҡатыны Анна Васильева Коптева исеме менән Аннов тип атала. [[1800 йыл]] тирәһендә ауыл ер үлсәүсе, надворный советник Васили йФилиппович Глумилиндың милкенә күсә. 1811 йылда ауылда 15 йорт хужалығы була, 80 кеше йәшәй. 

[[1872 йыл]]да ошо ауылда Елена Яковлевна Барсова (иренең фамилияһы буйынса Цветкова) — урыҫ вокал сәнғәте тарихсылары әйтеүенсә, «урыҫ опера сәхнәһенең ынйыһы» — тыуа. Мәскәү консерваторияһын көмөш миҙалға тамамлап сәхнәгә сыҡҡас та, ул һәммәһен сағыу таланты менән әсир итә. Мәскәүҙә [[Шаляпин Фёдор Иванович|Федор Шаляпин]] менән бергә сығыш яһай.

[[1920 йыл]]да Глумилин ауылы Өфө кантонының Степановка улусына инә. Был заманға ауылда йорт хужалыҡтары һаны 74-кә еткән була. 1950-се йылдар уртаһы—1960-сы йылдар башына районда төҙөлөш башлана. 1980-се йылдарҙың беренсе яртыһында туғыҙ ҡатлы панель йорттарҙан торған «Глумилин» тигән рәсми атамалы торлаҡ биҫтәһе ҡалҡып сыға. Төҙөлөш әле лә дауам итә.

== Хәҙерге Глумилин ==

РВ-1 радиостанцияһының 206 метрлы дүрт вышкаһы райондың төп күренекле урыны була. [[Коммунистик интернационал|Коминтерн]] исемендәге радиостанция 1941 йылдың ноябрендә Ставка бойороғо буйынса Мәскәү эргәһендәге [[Электросталь]] ҡалаһынан Өфөгә күсерелә, сөнки фашистар Мәскәү эргәһенә етә һәм баш ҡалаға һөжүм итә. 1942 йылда БАССР Халыҡ комиссарҙары советы тәҡдиме буйынса уны Глумилин ауылында (хәҙерге Октябрь районы) элекке урман техникумы урынына ултырталар. Радиостанция Европаның немецтар оккупациялаған территорияларында оҙон тулҡындарҙа антифашистик пропаганда алып бара. Радиотапшырыуҙар Европаның 18 телендә алып барыла. Радиостанцияның БАССР баш ҡалаһына күсерелгәнен бик әҙҙәр генә белә. Был станцияны диверсанттарҙан һаҡлау өсөн эшләнә. 1941 йылдың октябренән 1943 йылдың майына тиклем донъя күләмендәге тарихи шәхестәр Өфөлә йәшәй һәм эшләй. Уларҙың исемдәре бөтә энциклопедияларға ингән: Коминтерн башҡарма комитеты етәкселәре Георгий Димитров, Долорес Ибаррури, Клемент Готвальд, Отто Куссинен, Вильгем Пик, Пальмиро Тольятти, Морис Торез. Станцияла ГДР Именлек министрлығы («Штази») Баш разведка идаралығының буласаҡ етәксеһе Маркус Вольфтың атаһы Фридрих Вольф эшләй, ә йәш Маркус атаһының эш урынына йыш килер була. Вышкалар [[2007 йыл]]да һүтелә.

Район территорияһында Һуңғы көндәр Изгеләре Иисус Христос сиркәүенең (мормондар) ғибәҙәт йорто бар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Өфө]]
* [[Октябрь  районы (Өфө)]]
[[Категория:Алфавит буйынса ҡалаларҙың торлаҡ райондары]]

== Әҙәбиәт ==
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 159-161 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Здание, где находился Исполком Коминтерна. Ленина улица, 61. Здание, где работал Клемент Готвальд''</text>
      <sha1>2zn6bfngrf6pnfs0rd6216eidj7na1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венгрия университеттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134017</id>
    <revision>
      <id>1300309</id>
      <parentid>1281535</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T19:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20745" sha1="gn9poz9qirxvp5gg3jb8zfmn0iml2bi" xml:space="preserve">'''Венгрия университеттары''' — [[Венгрия]]лағы университет статусындағы юғары уҡыу йорттары исемлеге. Венгрияла шулай уҡ колледж статусдағы юғары уҡыу йорттары бар. Исемлек [[мадьяр теле]]ндәге исемлек нигеҙендә төҙөлгән һәм алфавит тәртибе һаҡланған.  

Венгрия университеттары, ҡағиҙә булараҡ, Юғары белем тураһында ҡануниәт нигеҙендә Парламент ҡарары менән нигеҙләнгән. Яңы төҙөлгән дәүләт һәм шәхси юғары уҡыу йорттары башта мәғариф министрлығы, һуңынан Венгрия Милли Ассамблияһы тарафынан раҫланырға тейеш. Венгрия дәүләт университеттары һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында белем биреү һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге алып барыла. Дөйөм алғанда, Венгрия дәүләт университеттарында уҡыу өсөн түләү алынмай.


{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 10px 0px; background: rgb(249, 249, 249); border: 1px solid rgb(170, 170, 170); border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
! Университет исеме
! Ҡыҫҡаса атамаһы
! Төп корпусы
! Нигеҙләнгән йылы
! Рәсми сайты
! Өҫтәмә мәғлүмәт
|-
|[[Ветеринария университеты (Будапешт)]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt; {{lang-hu|[[:hu:Állatorvostudományi Egyetem|Állatorvostudományi Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt; [[:d:Q1469723]]
|ÁTE
|[[Файл:Állatkórházi_és_egyetemi_épületek_–_délkeleti_épület1.JPG|100x100пкс]]
[[Будапешт]]
|[[1851]],[[1952]], [[2016]]
|http://www.univet.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326185421/http://www2.univet.hu/ |date=2018-03-26 }}
|
1851 йылдан 1934 йылға, тағы ла 1952 йылдан 2000 йылға тиклем ветеринария һөнәренә уҡытҡан Будапешттың үҙаллы юғары уҡыу йорто булып тора, артабан Сент Ивштан универститының ветеринария факультеты итеп үҙгәртелә. 2016 йылдың 1 июленән ҡабаттан үҙаллы университет була. 
|-
| [[Андраши Гьюла исемендәге Будапешт немец теле университеты]] '''?''' &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  {{lang-hu|[[:hu:Andrássy Gyula Budapesti Német Nyelvű Egyetem|Andrássy Gyula Budapesti Német Nyelvű Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q281572]]
| ANNYE
| &lt;center&gt;[[Файл:Festetics-palota_(Budapest).jpg|100x100пкс|1088 Budapest, Pollack Mihály tér 3.]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[2001]]
| http://www.andrassyuni.hu/ 
|
|-
| [[Будапешт Корвинус университеты]]&lt;br /&gt; — &lt;br&gt; {{lang-hu|[[:hu:Budapesti Corvinus Egyetem|Budapesti Corvinus Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q851164]]
| BCE
| &lt;center&gt; [[Файл:Corvinus_University_Budapest_Main_Building.jpg|100x100пкс|1093 Budapest, Fővám tér 8.]] &lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1920]], [[1948]], [[1990]]
| http://www.uni-corvinus.hu/ 
|  Az alábbiak összevonásából: ''Budapesti Közgazdaságtudományi és Államigazgatási Egyetem'' (ez a következőkből: ''Budapesti Közgazdaságtudományi Egyetem'' és ''Államigazgatási колледжы),'' valamint ''Szent István Egyetem Kertészeti Karok.''
|-
| [[Будапешт иҡтисад университеты]]&lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Budapesti Gazdasági Egyetem|Budapesti Gazdasági Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q573061]]
|BGE
|[[Файл:BBS_building._College_of_Commerce,_Catering_and_Tourism,_Budapest.jpg|100x100пкс]]
[[Будапешт]]
|[[1857]], [[2016]]
|http://www.uni-bge.hu{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|Элекке''Budapesti Gazdasági колледжы''.
|-
|[[Будапешт метрополитен университеты]] '''?'''&lt;br /&gt; — &lt;br&gt; {{lang-hu|[[:hu:Budapesti Metropolitan Egyetem|Budapesti Metropolitan Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q851175]]
|METU
|[[Будапешт]]
|[[2001]]
|http://www.metropolitan.hu
|Элекке''Budapesti Kommunikációs és Üzleti колледжы''.
|-
| [[Будапешт техник һәм иҡтисади фәндәр университеты]] '''?''' &lt;br /&gt; — &lt;br&gt; {{lang-hu|[[:hu:Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem|Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q1186843]]
| BME
| &lt;center&gt; [[Файл:Budapest_Tech_Univ_central_K_building.jpg|100x100пкс|1111 Budapest, Műegyetem rkp. 3-9.]] &lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1782]]
| http://www.bme.hu/ 
|  Элекке''Budapesti Műszaki Egyetem.''
|-
| [[Дебрецен университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt; {{lang-hu|[[:hu:Debreceni Egyetem|Debreceni Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q903092]]
| DE
| &lt;center&gt; [[Файл:Debrecen-egyetem2.jpg|100x100пкс|4010 Debrecen, Egyetem tér 1.]] &lt;/center&gt; [[Дебрецен]]
|[[1538]], [[1912]]
| http://www.unideb.hu/ 
|A Debreceni Református Kollégium alapjain; A ''Kossuth Lajos Tudományegyetem,'' a ''Debreceni Orvostudományi Egyetem,'' a ''Debreceni Agrártudományi Egyetem,'' a hajdúböszörményi ''Wargha István Pedagógiai колледжы'' összevonásával.
|-
| [[Дебрецен реформат дини университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Debreceni Református Hittudományi Egyetem|Debreceni Református Hittudományi Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q693351]]
| DRHE
| &lt;center&gt; [[Файл:Református_Kollégium.jpg|133x133пкс|4026 Debrecen, Kálvin tér 16.]] &lt;/center&gt; [[Дебрецен]]
|[[1538]]
| http://www.drhe.hu/ 
| Debreceni Református Kollégium
|-
| [[Дунайварош университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Dunaújvárosi Egyetem|Dunaújvárosi Egyetem ]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q782452]]
| DUE
| &lt;center&gt; [[Файл:Dunaújvárosi_Főiskola_Főépület.jpg|100x100пкс|2400 Dunaújváros, Táncsics Mihály u. 1/A]] &lt;/center&gt; Дунайварош
|[[1962]]
| http://www.uniduna.hu/ 
| 1962-ben alakult, akkor ''Felsőfokú Kohóipari Technikum''. 2000-től 2015-ig ''Dunaújvárosi колледжы'', 2015 óta egyetem.
|-
| [[Этвеш тәбиғи фәндәр университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Eötvös Loránd Tudomány Egyetem|Eötvös Loránd Tudomány Egyetem ]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q390287]]
| ELTE
| &lt;center&gt;[[Файл:Budapest_ELTE_Univ_central_building.jpg|100x100пкс|A Bölcsészettudományi kar épülete, Múzeum körút 4-8.]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]] &lt;br /&gt;
(Нигеҙ һалынған: Nagyszombat)
| [[1635]], [[1777]], [[1950]]
| http://www.elte.hu/ 
|  Элекке ''Pázmány Péter тәбиғи фәндәр университеты''.
|-
| [[Карой Эстерхази исемендәге университет]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Eszterházy Károly Egyetem|Eszterházy Károly Egyetem ]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q991872]]
| EKE
| &lt;center&gt;[[Файл:Lyceum,_Eger_2014.JPG|100x100пкс|A [[Líceum (Eger)|Líceum]] épülete, Eszterházy tér 1.]]&lt;/center&gt; Eger &lt;br /&gt;
| [[1774]]
| http://www.uni-eger.hu/ 
|  Элекке''Eszterházy Károly колледжы''.
|-
| [[Евангелие дини тәғлимәте университеты ]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Evangélikus Hittudományi Egyetem|Evangélikus Hittudományi Egyetem ]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q240041]]
| EHE
| &lt;center&gt;[[Файл:Hittudomanyi-Egyetem_0330-2009.jpg|100x100пкс|Az Evangélikus Hittudományi Egyetem épülete&lt;br /&gt;1141 Budapest, Rózsavölgyi köz 3.]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]] &lt;br /&gt;
(alapítva: Sopron)
| [[1557]]
| http://teol.lutheran.hu/ 
|Részben a soproni evangélikus líceumból nőtt ki. Korábbi nevei: ''Magyar Királyi Erzsébet Tudományegyetem Evangélikus Teológiai Kara'', ''Evangélikus Teológiai Akadémia''
|-
| [[Капошвара университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Kaposvári Egyetem|Kaposvári Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q836467]]
| KE
| &lt;center&gt; [[Файл:Kaposvári_Egyetem_2011.JPG|100x100пкс|7400 Kaposvár, Dr. Guba Sándor u. 40.]] &lt;/center&gt; Kaposvár
| [[1961]]
| http://www.ke.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412073147/http://www.ke.hu/ |date=2018-04-12 }} 
| A ''Pannon Agrártudományi Egyetem Állattenyésztési Kara'', a ''Csokonai Vitéz Mihály Tanítóképző колледжы'', és a ''Takarmánytermesztési Kutató Intézet'' összevonásával.
|-
| [[Кароли Гаспар исемендәге реформат университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Károli Gáspár Református Egyetem|Károli Gáspár Református Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q1123379]]
| KRE
| &lt;center&gt;[[Файл:Karoli_Gaspar_Ref_Univ_BTK_0321-1000.jpg|100x100пкс|Bölcsészettudományi Kar&lt;br /&gt;Budapest, Reviczky u. 4.]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[21 сентябрь]] [[1993]] 21  
| http://www.kre.hu/ 
|
|-
| [[Үҙәк Европа университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Közép-európai Egyetem|Közép-európai Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q757391]]
| CEU
| &lt;center&gt;[[Файл:CEU_Nador-utca_0337-2009.jpg|133x133пкс|Közép-európai Egyetem, Budapest, V. ker., Nádor u. 9.]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1991]]
| http://www.ceu.hu/ 
|
|-
| [[Лист Ференц исемендәге музыка университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Liszt Ferenc Zeneművészeti Egyetem|Liszt Ferenc Zeneművészeti Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q847099]]
| LFZE
| &lt;center&gt;[[Файл:Liszt_Academy.jpg|100x100пкс|A Zeneakadémia [[1907]]-ben megnyílt épülete]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1875]]
| http://www.zeneakademia.hu/ 
|  Элекке''Liszt Ferenc Zeneművészeti колледжы.''
|-
| [[Мадьяр һынлы сәнғәт университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Magyar Képzőművészeti Egyetem|Magyar Képzőművészeti Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q844153]]
| MKE
| &lt;center&gt;[[Файл:Magyar_Képzőművészeti_Egyetem.JPG|100x100пкс|A Magyar Képzőművészeti Egyetem főépülete]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1 ғинуар]] [[2000]]
| http://www.mke.hu/ 
|  Элекке''Magyar királyi Képzőművészeti колледжы.''
|-
| [[Венгрия бейеү сәнғәте университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Magyar Táncművészeti Egyetem|Magyar Táncművészeti Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q15148601]]
| MTE
|  [[Будапешт]]
| http://www.mtf.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410100219/http://www.mtf.hu/ |date=2018-04-10 }} 
|  Элекке''Magyar Táncművészeti колледжы.''
|-
| [[Будапешт Макдэниел колледжы]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:McDaniel College Budapest|McDaniel College Budapest]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q20439228]]
| MCDC
| &lt;center&gt;[[Файл:McDaniel_College_Building.jpg|100x100пкс|A McDaniel College Budapest főépülete]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1993]]
| http://mcdaniel.hu 
|  Элекке''Western Maryland College Budapest''
|-
| [[Моһолынағы сәнғәт университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Moholy-Nagy Művészeti Egyetem|Moholy-Nagy Művészeti Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q718311]]
| MOME
| &lt;center&gt;[[Файл:Moholy-Nagy1.jpg|100x100пкс|Moholy-Nagy Művészeti Egyetem]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1 ғинуар]] [[2001]]
| http://www.mome.hu/ 
|  Элекке''Magyar Iparművészeti колледжы, Magyar Iparművészeti Egyetem.''
|-
| [[Мишкольц университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Miskolci Egyetem|Miskolci Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q729786]]
| ME
| &lt;center&gt; [[Файл:UnivMiskolc_Main.jpg|100x100пкс|3515 Miskolc-Egyetemváros]] &lt;/center&gt; Miskolc &lt;br /&gt;
(alapítva: Selmecbánya)
| [[1735]], [[1949]]
| http://www.uni-miskolc.hu/ 
|  Элекке''Nehézipari Műszaki Egyetem.''
|-
| [[Милли дәүләт хеҙмәте университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Nemzeti Közszolgálati Egyetem|Nemzeti Közszolgálati Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q12815487]]
| NKE
| &lt;center&gt;[[Файл:Zrinyi_Miklos_Nemzetvedelmi_Egyetem_0318-1000.jpg|100x100пкс|1101 Budapest X. ker., Hungária krt. 9-11.]] &lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[2011]]
| http://www.uni-nke.hu/ 
| Az egyetemet a Zrínyi Miklós Nemzetvédelmi Egyetem, a Rendőrtiszti колледжы, és a Budapesti Corvinus Egyetem Közigazgatástudományi Kara integrációjával hozták létre 2011-ben.
|-
| [[Нойман Янос университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Neumann János Egyetem|Neumann János Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q1105954]]
| NJE
| Kecskemét
|[[2016]]
| http://www.uni-neumann.hu 
| A Kecskeméti колледжы és a Szolnoki колледжы integrációjának eredményeként létrejött alkalmazott tudományok egyeteme
|-
| [[Нейрегеһази университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Nyíregyházi Egyetem|Nyíregyházi Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q1219886]]
|NYE
|Nyíregyháza
|[[2000]]
|&lt;nowiki&gt;http://www.nye.hu&lt;/nowiki&gt;
|Korábban: Nyíregyházi колледжы
|-
| [[Обуда университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Óbudai Egyetem|Óbudai Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q1412435]]
| OE
| &lt;center&gt;[[Файл:Budapest_Tech_Polytechnical_Institute.jpg|100x100пкс|Az Óbudai Egyetem Bécsi úti főépülete]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1879]], [[2000]], [[1 ғинуар]] [[2010]]
| http://www.uni-obuda.hu/ 
| A 2000-ben alapított Budapesti Műszaki колледжы 2010. január elsejétől egyetemként működik tovább Óbudai Egyetem néven.
|-
| [[Милли раввин мәктәбе — Йәһүд университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Országos Rabbiképző — Zsidó Egyetem|Országos Rabbiképző — Zsidó Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:]]
| OR-ZSE
| &lt;center&gt;[[Файл:Rabbikepzo_Egyetem_0335-2009.jpg|133x133пкс|Az Országos Rabbiképző — Zsidó Egyetem&lt;br /&gt; homlokzata a Gutenberg tér felé]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1877]]
| http://www.or-zse.hu/
| 
|-
| [[Паннона университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Pannon Egyetem|Pannon Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q606815]]
| PE
| &lt;center&gt; [[Файл:Veszprém_-_Egyetem.jpg|100x100пкс|H-8200 Veszprém, Egyetem u. 10.]] &lt;center&gt; Veszprém &lt;/center&gt;&lt;/center&gt;
| [[1797]], [[1949]]
| http://www.uni-pannon.hu/ 
|  Элекке''Veszprémi Vegyipari Egyetem,'' majd ''Veszprémi Egyetem'' és ''Pannon Agrártudományi Egyetem Georgikon Mezőgazdaságtudományi Kar''.
|-
| [[Пәзмәны Петер католик университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Pázmány Péter Katolikus Egyetem|Pázmány Péter Katolikus Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q255285]]
| PPKE
| &lt;center&gt;[[Файл:Budapest_Pazmany_Peter_egyetem_P2220409-lev-1000.jpg|100x100пкс|A Pázmány Péter Katolikus Egyetem Szentkirályi utcai épülete]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]] &lt;br /&gt;
(alapítva: Nagyszombat)
| [[1635]], [[20 ғинуар]] [[1992]] 
| http://www.ppke.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325184144/https://ppke.hu/ |date=2022-03-25 }} 
|  A ''Pázmány Péter Katolikus Egyetem Hittudományi Kara'' a Pázmány Péter bíboros, prímás esztergomi érsek által 1635-ben Nagyszombatban alapított egyetem ''Hittudományi Karának'' jogutódja.
|-
| [[Печ университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Pécsi TudományEgyetem|Pécsi TudományEgyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:]]
| PTE
| &lt;center&gt; [[Файл:Hungary_Pecs_2005_June_076University.jpg|100x100пкс|7633 Pécs, Szántó Kovács János u. 1/b]] &lt;/center&gt; [[Печ (ҡала, Венгрия)|Печ]] &lt;br /&gt;
(korábban: Pozsony)
| [[1367]], [[1923]], [[1 ғинуар]] [[2000]]
| http://www.pte.hu/ 
|  A ''Janus Pannonius Tudományegyetem,'' a ''Pécsi Orvostudományi Egyetem'' és a szekszárdi ''Illyés Gyula Pedagógiai колледжы'' összevonásával.
|-
| [[Земмельвейс университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Semmelweis Egyetem|Semmelweis Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q277681]]
| SE
| &lt;center&gt;[[Файл:SOTE_Tower.JPG|133x133пкс|A Semmelweis Egyetem Nagyvárad téri épülete]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1769]], [[1969]]
| http://semmelweis.hu 
|  Az ''Általános Orvostudományi Kar'' a Pázmány Péter bíboros, prímás esztergomi érsek által 1635-ben Nagyszombatban alapított egyetem ''Orvostudományi Karának'' jogutódja, kiegészülve a Gyógyszerésztudományi és Fogorvostudományi karokkal ''Budapesti'' (időközben ''Semmelweis) Orvostudományi Egyetem'' és a ''Haynal Imre Egészségtudományi Egyetem Orvostovábbképző'' (időközben ''Egészségtudományi) Karának'' és ''Egészségügyi колледжыi Karának,'' továbbá a ''Magyar Testnevelési Egyetem'' összevonásával.
|-
| [[Шапрони университеты ]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Soproni Egyetem|Soproni Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q897033]]
| SOE
| &lt;center&gt;[[Файл:Hungary_sopron_nymefront.jpg|100x100пкс|3515 Nyugat-Magyarországi Egyetem]]&lt;/center&gt; Sopron &lt;br /&gt;
(alapítva: Selmecbánya)
| [[1735]], [[2000]], [[2008]]
| http://uni-sopron.hu/ 
|  A ''Soproni Egyetem,'' a ''Benedek Elek Pedagógiai колледжы,'' a ''Pannon Agrártudományi Egyetem'' mosonmagyaróvári ''Mezőgazdaságtudományi Kara,'' s az ''Apáczai Csere János Tanítóképző колледжы'' összevonásával.
|-
| [[Сент Иштван университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Szent István Egyetem|Szent István Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q1296434]]
| SZIE
|[[Файл:Egyetem_godollo.jpg|100x100пкс]]&lt;br /&gt;
Gödöllő
| [[1 ғинуар]] [[2000]]
| http://www.szie.hu/ 
|  Az ''Állatorvostudományi Egyetem,'' a ''Gödöllői Agrártudományi Egyetem,'' a ''Kertészeti és Élelmiszeripari Egyetem(már Budapesti Corvinus Egyetem),'' a ''Jászberényi Tanítóképző колледжы'' és az ''Ybl Miklós Műszaki колледжы'' (már egyetem) összevonásával.
|-
| [[Изге Иштван университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Széchenyi István Egyetem|Széchenyi István Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q631317]]
| SZE
|[[Файл:Széchenyi_István_University.jpg|100x100пкс]]&lt;br /&gt;
Győr
|[[1968]], [[1 ғинуар]] [[2002]] 
| http://www.sze.hu/ 
|  Элекке''Изге Иштван колледжы.''
|-
| [[Кино һәм театр сәнғәте университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Színház- és Filmművészeti Egyetem|Színház- és Filmművészeti Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q1303297]]
| SZFE
| &lt;center&gt;[[Файл:Szinhaz-es-Filmmuv-Egy_Rakoczi-ut-21_0313-1000.jpg|100x100пкс|Színház és Filmművészeti Egyetem&lt;br /&gt;Budapest, VIII. ker., Rákóczi út 21.]]&lt;/center&gt; [[Будапешт]]
| [[1 ғинуар]] [[2000]]
| http://www.szfe.hu/ 
|  Элекке''Színház- és Filmművészeti колледжы.''
|-
| [[Сегеди фәндәр университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Szegedi Tudományegyetem|Szegedi Tudományegyetem ]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q369839]]
| SZTE
| &lt;center&gt; [[Файл:Szegedi_egyetem_1.jpg|100x100пкс|6720 Szeged, Dugonics tér 13.]] &lt;/center&gt; Szeged &lt;br /&gt;
(alapítva: Kolozsvár)
| [[1581]], [[1872]], [[1921]], [[1 ғинуар]] [[2000]]
| http://www.u-szeged.hu/ 
|  A ''József Attila Tudományegyetem'' (JATE), a ''Szent-Györgyi Albert Orvostudományi Egyetem'' (SZOTE), a ''Juhász Gyula Tanárképző колледжы'' (JGYTF), és a hódmezővásárhelyi ''Mezőgazdasági колледжы'' összevonásával.
|-
| [[Сигмонд Кирәле университеты]] &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;{{lang-hu|[[:hu:Zsigmond Király Egyetem|Zsigmond Király Egyetem]]}} &lt;br /&gt; — &lt;br&gt;  [[:d:Q27915871]]
| ZSKE
|  [[Будапешт]]
| 
| http://www.uni-zsigmond.hu/ 
|  Элекке''Zsigmond Király колледжы.''
|}

[[Категория:Венгрия университеттары]]</text>
      <sha1>gn9poz9qirxvp5gg3jb8zfmn0iml2bi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волга буйы немецтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152946</id>
    <revision>
      <id>1300315</id>
      <parentid>1295561</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T21:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162085" sha1="qo05t7gexhxveai53iz82i83kx59myw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Волга буйы немецтары''' (шулай уҡ ''волга буйы немецтары'', үҙатамаһы ''Wolgakolonisten, Wolgadeutsche'') — башлыса [[Екатерина II]] манифесы нигеҙендә 1760-се йылдарҙа Түбәнге Волга буйында таралып ултырған һәм 1941 йылға тиклем шунда йәшәгән [[Изге Рим империяһы|герман дәүләттәре]] күскенселәре тоҡомдарынан [[XX быуат]] башына [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] формалашҡан халыҡтарҙың береһе. Һуң [[Октябрь революцияһы|1917 йылғы Октябрь революцияһынан]] һуң территориаль автономия ала — Волга буйы немецтары АССР-ы. 1941 йылда [[Себер|Себергә]] һәм [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] СССР немецтары депортациялана. Немецтарҙы депортациялау милли телен һәм мәҙәниәтен емергән, һыу ҡала халҡы менән  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] башҡа халҡы менән ассимиляцияһын тиҙләткән. Депортация эҙемтәләре [[Германия]]ға күсенеү хәрәкәте барлыҡҡа килеүгә сәбәп булған, 1990-сы йылдарға ул айырыуса көсәйгән.

Волга буйы немецтарының этник тамырҙары әлеге ваҡытта, башлыса, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Германия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]] һәм [[Аргентина]].территорияһында йәшәй.

== Күсенеүе ==

=== Екатерина II манифесы ===
1762 йылдың 4 декабрендә [[Екатерина II]] ''«Сит ил кешеләренә Рәсәйгә килеп йәшәргә һәм сит илгә ҡасҡан кешеләрҙең ҡайтып ирекле йәшәүенә рөхсәт биреү тураһында» манифесына ҡул ҡуя''&lt;ref&gt;[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821625#?page=127 Т. XVI. № 11720]&lt;/ref&gt;. Был документтың органик дауамы булып 1763 йылдың 22 июлендә сыҡҡан ''«Рәсәйгә күсеп килеүсе бөтә сит ил кешеләренә төрлө губерналарҙа йәшәү рөхсәте, уларҙың хоҡуҡтары һәм льготалары тураһында»'' манифесы тора&lt;ref&gt;[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821625#?page=314 Т. XVI. № 11880]&lt;/ref&gt;.
{{викитека-текст|ru|Манифест императрицы Екатерины II о позволении иностранцам селиться в России и свободном возвращении русских людей, бежавших за границу|Екатерина II батшабикәнең «Сит ил кешеләренә Рәсәйгә килеп йәшәргә һәм сит илгә ҡасҡан кешеләрҙең ҡайтып ирекле йәшәүенә рөхсәт биреү тураһында» Манифесы}}
Манифест шарттары буйынса, колонистар сифатында Рәсәйгә килергә теләүселәрҙең, юл сығымдарына аҡсаһы булмаған осраҡта, урыҫ дипломаттарына йәки уларҙың резиденттарына мөрәжәғәт итергә кәрәк булған, һәм улар, колонистарҙы аҡса менән тәьмин итеп, оҙатырға тейеш булған.

Рәсәйгә килгән күскенселәр төрлө мөҙҙәткә «төрлө һалымдан һәм мәшәҡәттән» азат ителгән. Атап әйткәндә, исемлектә нигеҙләнеү өсөн ирекле тип билдәләнгән ерҙәргә колониялары менән урынлашҡан сит ил кешеләре 30 йылға һалымдан азат ителгән. 1763 йылғы Манифест йорт төҙөү, беренсе уңыш алғанға саҡлы аҙыҡ-түлек, мал, ауыл хужалығы инвентары һәм һөнәрселек ҡоралдары һатып алырға ун йылға процентһыҙ вәғәҙә иткән. Бынан тыш, колонияларҙа дәүләт чиновниктары яғынан биләмәләрҙең эске тормошон ҡороуға ҡыҫылыу тыйылған һәм тулы үҙидара рөхсәт ителгән.
{{викитека-текст|ru|Манифест Екатерины II от 22 июля 1673 года о дозволении всем иностранцам селиться в разных губерниях по их выбору|Манифест Екатерина II батшабикәнең 1763 йылдың 22 июле ««Рәсәйгә күсеп килеүсе бөтә сит ил кешеләренә төрлө губерналарҙа йәшәү рөхсәте, уларҙың хоҡуҡтары һәм льготалары тураһында»'' Манифесы }}
Сит ил кешеләренең килеү, урынлашыу, таралып ултыртыу процестары менән идара итеү эшмәкәрлеге [[Санкт-Петербург]] Коллегияһы вәкәләтлегенә «Сит ил кешеләрен ҡурсалау канцелярияһы» ҡараған. Канцелярия Президенты итеп генерал-адъютант һәм камергер граф Орлов Григорий Григорьевич тәғәйенләнгән. Һуңынан Һарытауҙа Сит ил күкенселәренең Һарытау контораһы булдырылған&lt;ref&gt;[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821624#?page=670 Т. XVII. Примечание к № 12630].&lt;/ref&gt;, һәм ул үҙ эшмәкәрлеге менән туранан-тура Санкт-Петербургтағы Сит ил кешеләрен ҡурсалау Канцелярияһына буйһонған.

=== Колонистарҙы Рәсәйгә {{comment|вербовка|саҡырыу}} менән {{comment|алып килеү|доставка}} ===
Манифестар төрлө телдәрҙә айырым дана йә гәзиттә баҫылып таратылған. Рәсәй властары телдән агитация алып барыу маҡсатында, Ульмда һәм Майндағы Франкфуртта комиссарҙар вазифаһы булдырылған. Улар колонистарҙы йыйып, Любекка оҙатырға тейеш булған. Бынан тыш, Рәсәйгә колонистарҙы вербовкалау һәм оҙатыу менән туранан-тура Ҡурсалау канцелярияһы менән килешеү төҙөгән шәхси эшҡыуарҙар ҙа (ул саҡтағы терминология буйынса — саҡырыусылар) шөғөлләнгәндәр. Улар колонистар йыйыу, Рәсәйҙә хосуси ауылдар ойоштороу, улар менән идара итеү һәм килемдең күпмелер өлөшөн үҙ файҙаһына алыу хоҡуғына эйә булған.

Барлығы 1763 йылдан алып 1766 йылға саҡлы Рәсәйгә 30 меңдән артыҡ кеше күсерелгән. Саҡырыусылар, агитация ярҙамында, Рәсәйгә 14960 кеше ебәреүгә өлгәшкән, был Рәсәйгә килеүсе колонистарҙың дөйөм һанының яртыһын, йәки Һарытау районында урынлашҡандарҙың 56 %-ын тәшкил иткән&lt;ref name=ReferenceA&gt;Герман А. А., Плеве И. Р. Немцы Поволжья: Краткий исторический очерк. — Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 2002. С.15&lt;/ref&gt;.

Рәсәйгә 1763 йылда килгән колонистар Петербургтың үҙендә урынлашҡан, һуңғараҡ уларҙы баш ҡала янында, Ораниенбаум (хәҙер Ломоносов) ҡалаһында ҡалдырырға ҡарар иткән. Улар бында уртаса 1-2 ай йәшәгән. Ораниенбаумда колонистарҙы рәсәй закондары һәм традициялары менән таныштырғандар, ә һуңынан улар урыҫ тәхетенә тоғролоҡҡа {{comment|ант|присяга или клятвенное обещание}} иткәндәр, ант тексын граф Орлов 1763 йылдың 3 авгусында раҫлаған.

=== Волга буйына күсереү һәм беренсе колониялар булдырыу ===
{{также|Немецкие колонии в Поволжье}}
Санкт-Петербургтан һәм Ораниенбаумдан Волга буйына күсереү нигеҙҙә йылға транспорты менән тормошҡа ашырылған һәм бер нисә айға һуҙылған. Юл колонистар өсөн ҙур һынауға әйләнгән. Һарытау районына йәшәргә оҙатылған 26676 кешенән юлда 3293 колонист үлгән, был дөйөм һандың 12,5 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән&lt;ref name=ReferenceA /&gt;. Ҡайһы бер әҙерлек эштәренән һуң, ауылдар төҙөргә ерҙәр билдәләнгән һәм 1764 йылдан алып 1773 йылға саҡлы һарытау Волга буйында 105 колония ҡалҡып сыҡҡан, шуларҙан тәүгеһе 1764 йылдың 29 июнендә нигеҙләнгән Түбәнге Добринка (хәҙерге Камышинский районы) булған. Дәүләт 42 колонияға, 63 — саҡырыусылар нигеҙ һалған. 1768 йылдың 26 февралендә сыҡҡан Хөкүмәт Бойороғо менән колонияларға, Волгала немец автономияһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем, рәсми рәүештә документтарҙа ҡулланылған урыҫ атамалары (ҡайһы бер иҫкәрмәләр менән) ҡушылған.

== XVIII—XIX быуаттар ==

=== Волга буйы немецтарының хужалыҡ үҫеше ===
Рәсәйгә Көнбайыш илдәренән колонистар килтереүҙең иң төп буоысарының береһе булып ер эшкәртеүҙе үҫтереү торған. Немец күскенселәре был бурысты үтәргә тейеш булған. Колонистар үҙҙәре менән тыуған илдәренән Рәсәйҙә бөтөнләй ҡулланылмаған тиерлек һабан, салғы, ағас {{comment|һуҡҡыс|молотилка}} килтергән, ер эшкәрткәндә {{comment|өс баҫыулы сәсеү әйләнешен|трёхпольный оборот}} ҡулланғандар. Рәсәйҙә башлыса арыш һәм аҙ һанда бойҙай етештерелгән. Колонистар ауыл хужалығы культураларын байтаҡҡа киңәйткән. Улар {{comment|белотурка|бойҙай сорты}}, картуф сәскән, етен, {{comment|тарма|киндер}} майҙанын ҙурайтҡан, тәмәке һ. б. культуралар үҫтергән. Әммә Рәсәй Көньяғына килеп урынлашҡан шул уҡ немец колонистарынан айырмалы, волга буйы немецтары дөйөм урыҫ ер эшкәртеү культураһын камиллаштырмаған, ә, киреһенсә, урыҫ община ер эшкәртеү системаһын өйрәнгән&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р.
 |часть         = 3.3. Развитие немецких колоний в Поволжье
 |ссылка часть  = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;hmenu01=18&amp;hmenu0=3
 |заглавие      = История немцев России: Учебное пособие
 |оригинал      = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch
 |ссылка        = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;lng=
 |викитека      = 
 |ответственный = Иларионова Т. С
 |место         = М.
 |издательство  = МНСК-Пресс
 |год           = 2007
 |страницы      = 107—111
 |страниц       = 544
 |серия         = BIZ-Bibliothek
 |isbn          = 5-98355-016-0
 |тираж         = 3000}}&lt;/ref&gt;.

XVIII быуат аҙағына колонистар тулыһынса туғай бойҙайын һәм тәмәке, арыш, һоло, арпа үҫтереүҙе яйға һалған. Бөтә колонистар ҙа ғәмәлдә йәшелсә үҫтергән. Ер менән файҙаланыуҙың {{comment|үҙгәрмәй торған|неизменная}} системаһы булып өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡалған, ергә {{comment|киҫкен|острая}} ҡытлыҡ кисерелгән урындарҙа хатта дүрт баҫыулы сәсеү әйләнеше лә ҡулланылған. XIX быуат аҙағына бойҙай етештереү ун миллион ботҡа еткән&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

Игенселек һәм етеш тормош үҫеше менән колонияларҙа үҙҙәренең колонист сәнәғәте барлыҡҡа килгән. XIX быуат башына эргәлә һалынған һыу тирмәндәрендә он етештереү, {{comment|май етештереү|маслобойная}} сәнәғәте, ауыл хужалығында ҡулланыу өсөн ҡорамалдар, шулай уҡ йөн материяһын һәм {{comment|сей киндер туҡыма|суровое полотно}} етештереү {{comment|ныҡышмал|интенсивно}} рәүештә үҫешкән. Артабан Һарытау ерҙәрендәге Голый Карамышта, Садовоела (Севастьяновка) һәм Олешняла (хәҙерге Новгород өлкәһе) ҙур масшаб яулаған күн етештереү барлыҡҡа килгән. 1871 йылға колонияларҙа 140 күн һәм 6 {{comment| туң май|салотопенный}} заводы булған&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

Волга буйы немец колонияларында сәнәғәт туҡыусылығы Волгалағы Сарептала үҫешкәнлектән, урындағы туҡыманы ла — сарпинка тип йөрөткәндәр. Бында [[Силезия]] һәм [[Саксония]]нан килтерелгән иләнгән ептән кизе-мамыҡ материялар һәм яулыҡтар етештергәндәр, ә [[Италия]]нан ебәк килтерелгән. Был продукцияға һорау бик күп булғанлыҡтан, 1797 йылда уҡ был фабрикала икенсе таш корпус төҙөлгән. Сит ерҙән сеймалды алдыртыу ҡыйынлыҡтар менән бәйле булғанлыҡтан, Астрахань аша Персиянан килтерелгән кизе-мамыҡтан епте үҙҙәре етештереү ихтыяжы тыуған. Сарептанан башҡа Поповка, Севастьяновка, Норка, Лесной Карамыш еп иләү фабрикалары ла етештереүҙә ҡатнашҡан. Туҡыманы төрлө төҫтәргә буяу өсөн Сарептаның үҙендә буяу оҫтаханаһы ҡоролған. Сарпинка етештереүҙең килемлеге һәм үҫә барған көнәркәшлек 1816 йылда Сарепта производствоһын Һарытауға күсереүгә килтерә, сөнки урындағы эшҡыуарҙар ағалы-энеле эшҡыуарҙар Шехтелдәр сарепталыларҙы туҡыусылыҡ тармағынан  ҡыҫырыҡлап сығарған&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

1850-се йылдарҙа сарпинка етештереү өс эшҡыуар — Шмидт, Эммануил Иванович Борель һәм Рейнеке ҡулында тупланған. Үҙҙәрендә генә түгел, күрше колонияларҙа ла күп һанлы предприятиеға эйә булып, улар күп ваҡ фабриканттарҙың хеҙмәттәре менән файҙаланған. 1866 йылға 69 сарпинка фабрикаһында 6 меңгә яҡын туҡыу  станогы булып, 1156 мең һумлыҡ материал өлгөртөлгән. 1870-се йылдарҙа сарпинка етештереү бөлгөнлөк кисерә һәм эре эшҡыуарҙар төп капиталдарын он етештереү сәнәғәтенә күсергән&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

Сарпинка етештереү үҙәге булып Голый Карамыш ҡалған.  Сарпика етештереү үҫеше А. Л. Степанов эшмәкәрлеге менән бәйле, сөнки ул, әгәр ҡул эше арзанланһа һәм заман модаһы стандарттарына яҡынайһа ғына, ҡулдан эшләнгән сарпика машинала етештерелгәне менән {{comment|ярыша|конкурировать}} ала, тигәнде аңлаған. Эшҡыуар тарҡау сарпинка фабрикаларынан товарищество ойошторған, туҡыу станоктарының камиллаштырылыуына ирешкән. Шуның арҡаһында ярым ебәк, хатта ебәк әйберҙәр етештерелгән, дөйөм алғанда етештерелгән тауарҙарҙың сифаты байтаҡҡа яҡшырған. Биш йыл эсендә Голый Карамыш сарпинка етештереүе бөтә Рәсәйҙә танылған һәм таралған. Сарпинка етештереүҙең килемлелеген һәм әһәмиәтен (XX б. башына) уның үҙәге тип һаналған Вольск өйәҙе Сосновский волосында, ерҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан, хатта аслыҡ йылдарында ла, крайҙа иң яҡшы үҫеш менән билдәләнеүе раҫлай&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

== Волга буйы немецтарының дине һәм дин азатлығы ==
{{main|Религиозная жизнь немцев Поволжья}}

=== Иртә осор ===
Колонистар өсөн {{comment|өҫтөнлөктәр|привилегии}} араһында төп льгота булып {{comment|дин тотоу|вероисповедание}} иреклеге торған. Әммә немец колонистарына, Рус православие сиркәүенең мәнфәғәттәрен ҡыҫыу яғынан бик һаҡ булыуҙы иҫкәртеп, бындай мөмкинлек рөхсәт ителгән&lt;ref name=&quot;religion-E2-manifest&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р.
 |часть         = 2.1. Манифесты 1762 и 1763 гг. - основа правовой базы колонизацинной политики России во второй половине XVIII века.
 |ссылка часть  = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;hmenu01=7&amp;hmenu0=2
 |заглавие      = История немцев России: Учебное пособие
 |оригинал      = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch
 |ссылка        = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;lng=
 |викитека      = 
 |ответственный = Иларионова Т. С
 |место         = М.
 |издательство  = МНСК-Пресс
 |год           = 2007
 |страницы      = 32
 |страниц       = 544
 |серия         = BIZ-Bibliothek
 |isbn          = 5-98355-016-0
 |тираж         = 3000}}&lt;/ref&gt;. Сит ил кешеләре колония булып, йәғни бер дингә ҡарағандар ғына ултырғанда ғына сиркәү биналарын төҙөү һәм кәрәк һанда патерҙар һәм пасторҙар тотоу рөхсәт ителгән. Рәсәй ҡалаларында йәшәгән колонистарға бындай өҫтөнлөктәр ҡаралмаған&lt;ref name=&quot;religion-E2-manifest&quot;/&gt;.

Колонистарға, «Беҙҙең закондарҙың ҡатылығы менән ҡурҡытып», православ халыҡты үҙ диндәренә күсергә димләү тыйылған&lt;ref name=&quot;religion-E2-manifest&quot;/&gt;. Шул уҡ ваҡытта, [[мосолман]]дарҙы иркенләп христиан диненә күсергә өндәү һәм хатта крепостной итеп алыу рөхсәт ителгән&lt;ref name=&quot;religion-E2-manifest&quot;/&gt;.

Волга буйы немецтары берләшмәһе, Рәсәйгә төрлө сәбәп менән килгәндәрҙең төрлө социаль төркөмдәренән, төрлө илдәрҙән һәм төбәктәрҙән килгән бер нисә төркөм һәм тулҡын күскенселәрҙең ҡушылыу һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, Волга буйы немецтары тормошоноң бер төрлөлөгө тураһында әйтеп тороп та булмай. Рәсәйгә Екатерина II саҡырыуы буйынса йәшәргә килгән колонистарҙың төп төркөмдәре рим йолаһы лютерандары һәм католиктары булғвн. Шулай, волга буйы немецтарының буласаҡ биләмәһе үҙәгендә — Һарытауҙа — три четверти проживавших там немцев на конец XVIII быуат аҙағына унда йәшәгән немецтарҙың дүрттән өс өлөшө (ләкин 1774 йылда Крәҫтиән һуғышы баш күтәреүселәре талағандан һуң, бары тик 20 кеше генә тере ҡалған) протестант һәм бары тик дүрттән бер өлөшө генә — католик булған&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р.
 |часть         = 2.6. Городские немцы в царствование Екатерины II
 |ссылка часть  = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;hmenu01=12&amp;hmenu0=2
 |заглавие      = История немцев России: Учебное пособие
 |оригинал      = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch
 |ссылка        = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;lng=
 |викитека      = 
 |ответственный = Иларионова Т. С
 |место         = М.
 |издательство  = МНСК-Пресс
 |год           = 2007
 |страницы      = 86
 |страниц       = 544
 |серия         = BIZ-Bibliothek
 |isbn          = 5-98355-016-0
 |тираж         = 3000}}&lt;/ref&gt;.

=== XIX быуат ===
XIX быуатта Волга буйы немецтары католик берләшмәһе менән ситуация байтаҡ ҡатмарлы булған. Рәсәйҙә момент появления колонист-католиктар килгән осорҙа уның территорияһында бер католик епискобы ла булмаған, ә империя хөкүмәте Волга буйының төрлө колонияларындағы католик динле 6 мең кешегә бер патер менән генә сикләнергә булған&lt;ref name=&quot;religion-XIX&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р.
 |часть         = 3.3. Развитие немецких колоний в Поволжье
 |ссылка часть  = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;hmenu01=18&amp;hmenu0=3
 |заглавие      = История немцев России: Учебное пособие
 |оригинал      = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch
 |ссылка        = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;lng=
 |викитека      = 
 |ответственный = Иларионова Т. С
 |место         = М.
 |издательство  = МНСК-Пресс
 |год           = 2007
 |страницы      = 114—115
 |страниц       = 544
 |серия         = BIZ-Bibliothek
 |isbn          = 5-98355-016-0
 |тираж         = 3000}}&lt;/ref&gt;. 
Динлеләрҙең лютеран сиркәүе идаралығындағы күп һанлы тәртипһеҙлектәр буйынса ризаһыҙлыҡтары властарҙың бөтә идара итеү системаһын үҙгәреүенә килтергән. 1810 йылда айырым орган —  Сит ил диндәренең рухани эштәре буйынса Баш идаралығы булдырылған. [[Александр I]] батшаның 1819 йылдың 20 июль Бойороғо менән инжил-лютеран сиркәүендә [[Швеция]]лағы, [[Дания]]лағы, [[Пруссия]]лағы кеүек вәкәләткә эйә епископ саны индерелгән: епископ барлыҡ протестант сиркәүҙәре һәм руханиҙары менән идара итә&lt;ref name=&quot;religion-XIX&quot;/&gt;. Бынан тыш, Петербургта, уға юстиц-коллегияның барса функциялары күсергә тейеш булған, инжил-лютеран Генераль консисторияһы барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;religion-XIX&quot;/&gt;, ул 1819 йылдың 25 октябре монарх бойороғо менән Һарытауҙа булдырыла; ойошманың тулы атамаһы былай булған: ''протестант общиналары менән идара и итеү һәм күҙәтеү өсөн инжил-лютеран консисторияһы''; уның функцияһына Һарытау, Астрахань, Воронеж, Тамбов, Рязань, Пенза, Сембер, [[Ҡаҙан]], [[Ырымбур]] губерналары менән етәкселек итеү ингән, епископ һәм Һарытау суперинтенданты итеп дини тәғлимәт докторы Игнатий Аурелий Фесслер тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;religion-XIX&quot;/&gt;.
1832 йылда рәсәй императоры [[Николай I]] рәсми рәүештә Рәсәй империяһы территорияһындағы лютеран сиркәүҙәре суперинтенденты итеп тәғәйенләнә. Ул фәҡәт дөйөм ойоштороу мәсьәләрен генә түгел, ләкин богослужение тртибенә үҙгәрештәр индереү, пастор санын алыуҙы ла, дини мәсьәләләрҙе лә хәл иткән.

=== XX быуат ===
Коммунистар 1920-1921 йылдарҙағы крәҫтиән ихтилалдарын баҫтырғандан һуң, христиан руханиҙарына рәсми властары яғынан аяуһыҙ репрессиялар ябырылған&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р.
 |часть         = 5.6. Область немцев Поволжья в 1918 - 1922 гг.
 |ссылка часть  = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;hmenu01=37&amp;hmenu0=5
 |заглавие      = История немцев России: Учебное пособие
 |оригинал      = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch
 |ссылка        = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;lng=
 |викитека      = 
 |ответственный = Иларионова Т. С
 |место         = М.
 |издательство  = МНСК-Пресс
 |год           = 2007
 |страницы      = 286
 |страниц       = 544
 |серия         = BIZ-Bibliothek
 |isbn          = 5-98355-016-0
 |тираж         = 3000}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ улар артынан килгән 1921—1922 йылғы сиркәү байлыҡтарын күпләп тартып алыуҙар реквизиции ябырылғандан һуң, сиркәү коммунистик режимға ҡарата нейтраль позиция алған һәм өлкәнең сәйәси тормошона ҡыҫылмау позицияһын алған. {{comment|Баш сәйәси идаралык|ГПУ}} йәшерен донесениеһы тексына ярашлы,
{{цитата|өлкә буйынса лютеран һәм католик руханиҙары үҙҙәренең дини культтары һәм матди хәлдәрен яҡшыртыуҙан башҡа сиктәргә сыҡмайҙар&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;.}}

Волга буйы немецтары араһында партия һәм комсомол ойошмалары алып барған әүҙем атеистик пропаганда ғәмәлдә уңышҡа өлгәшмәгән&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;. Киреһенсә, халыҡ башына төшкән ҡайғы һөҙөмтәһе булараҡ берләшмәлә динилек көсәйеүе күҙәтелгән&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;. Атап әйткәндә, был динилек волга буйы немецтарының традицион диндәре&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;: лютеранлыҡ, католицизм йүнәлешендә үҫешмәгән, ә булған ағымдарҙың эсендәге сектантлыҡ («йырлаусы ағай-эне», «бейеүсе ағай-эне» һ. б. булараҡ барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;.).

== Волга буйы немецтары АССР-ы ==
{{main|АССР немцев Поволжья}}

=== Нигеҙ һалыныуы ===
[[Файл:ASSR Nemtsev Povolzya 1922.jpg|320px|мини|слева|Волга буйы немецтары АССР-ы картаһы. 1922 йыл]]
1918 йылдың 19 октябрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары СНК декреты менән Һарытау һәм Һамар губерналары территориялары өлөштәренән была образована первая в РСФСР-ҙа тәүге автономлы өлкә — административ үҙәге Һарытау ҡалаһында (1918 йылдың 19 октябренән 1919 йылдың майына саҡлы) булған Волга буйы немецтары АССР-ы (автономлы өлкәһе, шулай уҡ Волга буйы немецтарының хеҙмәт коммунаһы тип тә йөрөтөлгән), артабан Марксштадт ҡалаһы административ үҙәк булған (1919 йылдың майынан 4 июненә тиклем Екатериненштадт тип аталған). 1922 йылдың 24 июленә тиклем автономлы өлкәнең административ үҙәге автономияға 22 июндә ҡушылған Покровск ҡалаһына күскән (1931 йылда исеме Энгельс тип үҙгәртелгән).

=== Тормош-көнкүрештәре ===
[[Файл:Volga German03.png|thumb|left]]
{{викитека-текст|ru|Волга буйы немецтары АССР-ы Баш сәйәси идаралығының ГПУ АССР НП ВКП(б) өлкә комитетының яуаплы секретарына 1932 йылдың 1 ғинуарында баҫылған «Волга буйы немецтары АССР-ы сәйәси торошо тураһында» Доклад яҙмаһы}}

Немец ауылындағы коллективизация хәсрәтле эҙемтәләргә алып килгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р.
 |часть         = 7.3. Последствия коллективизации. Голод 1932 – 1933 гг.
 |ссылка часть  = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;hmenu01=69&amp;hmenu0=7
 |заглавие      = История немцев России: Учебное пособие
 |оригинал      = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch
 |ссылка        = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;lng=
 |викитека      = 
 |ответственный = Иларионова Т. С
 |место         = М.
 |издательство  = МНСК-Пресс
 |год           = 2007
 |страницы      = 357—364
 |страниц       = 544
 |серия         = BIZ-Bibliothek
 |isbn          = 5-98355-016-0
 |тираж         = 3000}}&lt;/ref&gt;. Тарихсыларҙың баһаһына ярашлы, мғңләгән иң бай крәҫтиән хужалыҡары юҡ ителгән, хужалары атылған, ҡулға алынған, төрмәгә ултыртылған, һөргөнгә оҙатылған, йәки, иң ахырҙа, «кулактар» махсус ҡасабаларҙа дәүләт батрактарына әйләнгәндәр&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Яңы ғына барлыҡҡа килгән көсһөҙ колхоздар, бигерәк тә тәүге йылдарында, ауыл хужалығы етештереүендәге юғалтыуҙарын ҡапларлыҡ булмаған, бигерәк тә дәүләт, ауылдан аҙыҡ-түлекте һығып алырлыҡ уңайлы «һауын һыйырҙай» күреп, уларға нығынырға ирек бирмәгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

Немецтар йәшәгән төбәктрҙә былай ҙа көсөргәнешле аҙыҡ-түлек ситуацияһын күтәрә алмаҫлыҡ әҙерләүҙәр күләме киҫкен рәүештә аяҡтан йыҡҡан&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Дәүләт ауылдағы хәлдең үҙгәреүен иҫәпкә алмаған һәм икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек әҙерләүҙең нормаһын үҙгәртмәгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Крәҫтиәндәрҙең үҙҙәренә ҡалған аҙыҡ-түлек көндән-көн аҙая барған. Немец ауылдарына аслыҡ янаған, иң ярлы хужалыҡтарҙа аслыҡтан интеккәндәр йә теләнселәргә сығып киткәндәр&lt;ref&gt;см. текст: [[:s:Докладная записка 1 января 1932 г. ГПУ АССР НП ответственному секретарю обкома ВКП(б) О политическом состоянии АССР немцев Поволжья|Докладной записки от 1 января 1932 г. от ГПУ АССР НП ответственному секретарю обкома ВКП(б) «О политическом состоянии АССР немцев Поволжья»]]&lt;/ref&gt;.

Колхоз хужалыҡтарында хаос хөкөм һөргән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Колхозсылар үҙ хәлдәрен үҙҙәре хәл итә алмаған, улар өҫтән төшкән күрһәтмәләрҙе генә үтәргә тейеш булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Ирекле крәҫтиән хеҙмәте ялланыусыларҙың хеҙмәт повинносына әүерелгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Всё это усугублялось постоянными злоупотреблениями на местах, вопиющим насилием и беззаконием&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

==== 1931—1933 йылдарҙағы аслыҡ ====
[[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1977-086-29A, Rußlanddeutsche Flüchtlinge.jpg|left|250px|thumb|Волга буйы немецтары Ҡыҙыл Тәре хеҙмәткәрҙәре ҡурсалауында Германияға китәләр. 1929 йылдың 2 декабре, Свинемюнде.]]
1931—1932 йй. ҡышында Покровский, Фёдоровский, Марксштадтский, Краснокутский һ. б. кантондрының күп ауылдарында, бөтә булған иген уңышы дәүләткә тапшырылғанлыҡтан, аслыҡ башлана&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. {{comment|Волга буйы немецтары АССР-ы Баш сәйәси идаралығы|ГПУ АССР НП}} органдары өлкә комитетҡа ауылдарҙа кешеләрҙең шешенеү, үтә ныҡ ябығыу, ташландыҡ аш ҡалдыҡтарын, үлгән ирле хайуандар мәйеттәрен ашау осраҡтары тураһында еткергәндәр&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Үҙ сиратында, Волга буйы немецтары Республикаһы ВКП(б) өлкә комитеты Мәскәүгә түбәндәгене еткергән
{{цитата|хәҙерге ваҡытта республика буйынса бөтә кантондарҙа ла тиерлек аҙыҡ-түлек менән ғүмерҙә булмаған ҡырҡыу ҡыйынлыҡтар арҡаһында киҫкен сәйәси ҡараш формалаша&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.}}

Аслыҡҡа бәйле ҡайһы бер ауылдарҙа төрлө планлы крәҫтиән сығыштары күҙәтелгән. Ҡайһы бер ауылдарҙа халыҡ түбәндәге йөкмәткеле «Совет власын тәбрикләйбеҙ, ас халыҡҡа икмәк менән ярҙамдан баш тартмауығыҙҙы һорайбыҙ» тигән транспаранттар менән сыҡҡан, башҡа колхозсылар аҙыҡ-түлек ылауҙарына һөжүм иткән; келәт йоҙаҡтарын ватып, үҙ белдектәренә икмәк алып сығыу осраҡтары булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(сёла Деллер, Александрге, Штразендорф, Орловское и многие другие)&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ күп урындарҙа протест күрһәтеү ысулы булараҡ эшкә сығыуҙан баш тартҡандар&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(с. Фёдоровка, Зихельберг и др.)&lt;/ref&gt;. Волга буйы немецтары АССР-ының бик күп ауылдарында был осорҙа {{comment|Баш сәйәси идаралыҡ|ОГПУ}}тың {{comment|йәшерен ялыусылары |тайные осведомители}} «антисовет баш күтәреүселәргә хас һөйләшеүҙәр» тип {{comment|еткергәндәр|фиксировались}}&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.
{{викитека-текст|ru|Инструкция по применению постановления ЦИК и СНК СССР от 7 августа 1932 г. об охране государственного имущества| т.н. «Закона о колосках».}}

1932 йылдың йәйенә аслыҡ Немец республикаһының ҡалаларында һәм күпселек ауылдарында үҙен һиҙҙергән. Аслыҡтан ҡотолорға теләгән халыҡ яландарҙағы өлгөрөп етмәгән ашлыҡты ташый башлаған хатта.&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Был процесс бөтә СССР-ға хас булғанлыҡтан&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;, 1932 йылдың 7 авгусында хөкүмәт халыҡта «биш башаҡ тураһындағы закон» тигән атама менән билдәлелек алған йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса махсус закон ҡабул иткән, был закон икмәкте хатта аҙ күләмдә урлау өсөн дә атыу кеүек үлем язаһы ҡулланыуҙы раҫлаған. Был закон нигеҙендә, архив документтарына ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында [[7 август]]ан [[1 декабр]]гә тиклем 474 кеше, шулар араһынан — 32 кеше атылырға, 325 кеше - 10 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Хөкөм ителгәндәрҙең күпселге, ас балаларын ашатыу маҡсатында, яландарҙан ашлыҡ урлаған ҡатын-ҡыҙ булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

1932 йылдың көҙөндә сираттағы иген әҙерләү планы буйынса Немецтар Республикаһынан игендең күп өлөшө тағы сығарылған, колхозсыларға ғәмәлдә тәғәм ризыҡ та ҡалмаған. Волга буйы немецтары Республикаһы  ВКП(б) өлкә комитетының икенсе секретары А. Павлов, 1932 йылдың көҙөндә партия өлкә комитеты пленумындағы сығышында асыҡтан-асыҡ былай тигән:
{{цитата|Колхоздарҙа килем бүлеү былай булды: колхозсылар ҡулына беҙ иген бирмәнек, ә уны йәмәғәт туҡланыуына иҫәпләнек, һәм, ысынбарлыҡта, колхозда ашалып бөткән икмәк кенә иҫәпләнде…&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;}}
Был раҫлау признание үҙенән-үҙе 1932—1933 йй. ҡышында СССР крәҫтиәндәренең йәшәрлек сараһы йәки мөмкинлеге ҡалмағанын күрһәтә&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;, йәғни аңлы рәүештә астан үлерлек хәлгә дусар ителә&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

{{викитека-текст|ru|Волга буйы немецтары Республикаһы прокуроры А. Скудраның РСФСР прокуроры А. Вышинскийға Немецтар Республикаһындағы аслыҡ тураһында 1933 й. 27 майындағы Донесениеһы}}
Халыҡтың аслыҡтан үлеүе {{comment|ысынында|ярко выраженный}} сәйәси төҫкә эйә булған. Тәү сиратта, алдан уйланылған ҡара ниәт менән йәшәрлек сырсаһыҙ ҡалған элекке {{comment|хосуси милекселәр|единоличники}}, репрессияланыусыларҙың ғаиләләре, йәғни «совет власы дошмандары» һәләк булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Әммә режимға лояллек һаҡлаған «хеҙмәт ударниктарының» да үлеме етәкселектең бөтә кимәлдәрҙә лә ситуацияны контролдә тота алмаҫлыҡ дәрәжәгә етеүе, аслыҡтың киң йәйелеүе, хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Элегерәк осылки от высланных ранее в [[Ҡаҙағстан]]ға һәм  [[Себер]]гә оҙатылған «кулак» туғандары һалған аҙыҡ-түлек посылкалары һәм аҡсалата ярҙам {{comment|күсереүҙәр|переводы}}е адресаттарға килеп етмәгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt; сөнки {{comment|Баш сәйәси идаралыҡ бүлеге|ОГПУ}} «синфи дошман элементтар»ҙан ярҙам алыуҙы тыйған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. 1933 йыл башында ас ҡаты-ҡыҙҙың һәм балаларҙың иген тейәлгән вагондарҙы абордажға алырға маташыу осраҡтары йышыраҡ ҡабатланған; ҡағиҙә булараҡ бындай прецеденттар милиция нарядтары һәм ОГПУ отрядтары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. , 1933 йылда аслыҡ иң ҡыҙған мәлдә Волга буйы немецтары Республикаһы иген һәм башҡа аҙыҡ-түлек экспортлау планын үтәргә тейеш булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Шул йылда республиканан бер нисә мең тонна иген, 29,6 т. [[бекон]], 40,2 т. аҡ май, 2,7 вагон ҡош-ҡорт түшкәһе, 71 т. ҡара ҡарағат һ. б. экспортланған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

Өйрәнелгән урындарынан, колхоздарҙан ҡалаларға, төҙөлөштәргә ҡасып китеү аслыҡтан ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы булған. Крәҫтиәндәрҙең ауылдан ҡасып китеүе 1930 йылда башлана, һәм артабанғы йылдарҙа тағы көсәйгән, ә 1933 йылда 100 меңдән артыҡ кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

Түбәндә килтерелгән таблицала Волга буйы немецтары Республикаһында коллективизация һәм 1931—1933 йй. аслыҡ йылдарында халыҡ (кеше) үлеме осрағы бирелгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Йылдар
! 1925/28
! 1929
! 1930
! 1931
! 1932
! 1933
|-
| Вафат булыусылар һаны
| 12365
| 14606
| 16777
| 14055
| 20152
| 50139
|}

Күрһәтелгән мәғлүмәт аша {{comment|Яңы Иҡтисади Сәйәсәт|НЭП}} йылдары тамамланыуға һәм етди йәмғиәти кире {{comment|үҙгәрештәр|потрясения}} алып килгән коллективизация йәйелдерелгән йылдарҙа, бигерәк тә 1933 йылда, халыҡтың өҙлөкһөҙ ҡырылыуына килтергән. Йыш ҡына каннибализм, каннибализм маҡсатында үҙҙәренең сабыйҙарын үлтереү осраҡтары һ. б. күҙәтелгән.

1933 й. сентябренән иген тапшырыу (1932 й. менән сағыштырғанда байтаҡ кәметелгән) планын, бөтә төр бурыстарын үтәгән, орлоҡҡа ҡалдырыу, страховой һәм фураж фонды булдырған колхоздарға ғына артып ҡалған игенде колхозсыларға бүлеп бирергә рөхсәт ителгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Шулай уҡ иптәш Сталиндың &lt;blockquote&gt;колхоздар большевистик булырға, ә колхозсылар мул тормошта йәшәргә тейеш тигән күрһәтмәһен үтәргә &lt;/blockquote&gt;&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;колхозсылар араһында килемде бүлеү күмәк халыҡтың тантанаһы итеп үткәрергә кәрәк булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;

1933 йылдың көҙөндә Волга буйы немецтары Республикаһы һәм башҡа төбәктәрҙәге немец райондары икмәк әҙерләүҙең яңы системаһы буйынса дәүләт планын бер ҡасан да булмағанса иртә үтәгән; партия органдарына крәҫтиән ғаиләләрен икмәк һәм [[фураж]] менән мотлаҡ тәьмин итеү күрһәтмәһе бирелгән &lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта урындағы властарҙың өҫтәмә фондтар булдырыуы һәм иген етештереү буйынса юғары пландар ҡабул итеүе кеүек үҙешмәкәрлеге ҡәтғи тыйылған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. 1933 й. ноябрь — декабрендә илдең партия-совет етәкселеге Волга буйы немецтары Республикаһының күп  кантондарына&lt;ref&gt;шулай уҡ Украинаның, Ҡырымдың һәм Төньяҡ Кавказдың немец райондарына &lt;/ref&gt; хәлһеҙләнгән мал-тыуарҙарн ашатыу өсөн фураж бүленгән, һәм был 1933—1934 йй. ҡышҡы айҙарында мал башының ниндәйҙер кимәлдә һаҡланып ҡалыуына килтергән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

Алда илдәләнгән бөтә саралар ҙа немецтар йәшәгән ерҙәрҙә аслыҡтың кире тәьҫирен яйлап еңергә булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Шулай, архив мәғлүмәттәренә ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында 1933 йылдың ноябренә вафат булыусылар һаны арыу йәшәгән йылдар күрһәткесенә тиклем кәмегән, ә былтырғы, 1932 йылдың октябрендәге, күрһәткес 1,5 тапҡырға яҡын артвҡ булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Әммә былар барыһы ла ҡуллаыу кимәленең түбән булыуы менән билдәләнгән; СССР-ҙа йәшәгән немец халҡының (шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың да) туйғансы ашай алмауы байтаҡ йылдарға һуҙылған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

==== 1930-сы йылдарҙағы репрессиялар ====
СССР һәм Германия араһында мөнәсәбәттәр насарайыу арҡаһында совет немецтарына ла ҡараш насарая барған. 1935—1936 йылдарҙа ике йөҙҙән артыҡ немецты Украинаның сиккә яҡын зоналарынан Ҡаҙағстанға күсергәндәр&lt;ref name=&quot;Полян1&quot;&gt;''Полян П. М.'' Не по своей воле… [[История]] и [[география]] принудительных [[Миграции населения|миграций]] в [[СССР]].[http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm Принудительные миграции до начала второй мировой войны (1919—1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011114053/http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm |date=2013-10-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Бугай&quot;&gt;''Бугай Н. Ф.'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html Депортация народов]&lt;/ref&gt;. 1937—1938 йылдарҙа СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты НКВД «немец операция»һын ойошторған. Согласно приказу народного комиссара внутренних дел СССР № 00439 от 25 июля 1937 года, все немцы, работавшие на предприятиях оборонной промышленности (или имеющих оборонные цеха) должны были быть арестованы. С 30 июля начались аресты и увольнения, а с осени 1937 началась массовая операция. С наибольшей силой она затронула приграничные зоны и окружение столичных городов; сама АССР пострадала непропорционально слабо. Согласно директиве [[Ворошилов, Климент Ефремович|наркома обороны СССР]] 200ш все немцы, в числе представителей всех национальностей, не входящих в состав Советского Союза, были уволены из армии (часть впоследствии восстановлена)&lt;ref name=&quot;Рогинский&quot;&gt;''Охотин Н. Г., [[Рогинский, Арсений Борисович|Рогинский А. Б.]]'' [http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm Из истории «немецкой операции» НКВД 1937—1938 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130519053037/http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm |date=2013-05-19 }}&lt;/ref&gt;. В конце 1930-х гг. за пределами [[АССР]] НП были закрыты все национально-территориальные образования — немецкие национальные сельсоветы и районы, а школы с преподаванием на родном немецком языке переведены на русский.

=== Волга буйы немецтарын депортациялау ===
{{main|Депортация немцев в СССР}}
После издания Указа Президиума Верховного Совета СССР «О переселении немцев, проживающих в районах Поволжья» от 28 августа 1941 года была ликвидирована [[Республика немцев Поволжья|Автономная Республика немцев Поволжья]] и произведена тотальная [[Депортация народов в СССР|депортация немцев]] из [[АССР немцев Поволжья|АССР]]. Для этой цели заранее (по воспоминаниям жителей АССР НП, ещё 26 августа) на территорию АССР НП были введены войска [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]]. Немцам было отдано распоряжение в течение 24 часов подготовиться к переселению и с ограниченным количеством своего имущества прибыть в пункты сбора. Немецкие жители республики были вывезены в отдалённые районы Сибири, Казахстана и Средней Азии. Согласно этому указу в сентябре-октябре 1941 г. было депортировано 446 480&lt;ref&gt;''Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»:'' док-ты, факты, коммент. / Вступ. ст., сост., послесл. д-ра ист. наук, проф. Н. Ф. Бугая. — М.,1992. С. 37&lt;/ref&gt; советских немцев (по другим данным 438 280&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Бруль В. И.
 |часть         = Депортированные народы в Сибири (1935—1965 гг.). Сравнительный анализ
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Наказанный народ: репрессии против российских немцев
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Звенья
 |год           = 1999
 |том           = 
 |страницы      = 101
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = }}&lt;/ref&gt;). В сентябре 1941 года многие [[военнообязанный|военнообязанные]] лица немецкой национальности были отправлены с фронта в тыловые части. В последующие месяцы депортация коснулась почти всего немецкого населения, проживающего на территории Европейской России и Закавказья, не занятых [[вермахт]]ом&lt;ref name=&quot;Полян2&quot;&gt;''Полян П. М.'' Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР. [http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939—1953)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011114053/http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm |date=2013-10-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Чебыкина&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.memo.ru/history/nem/Chapter14.htm
 |title       = Депортация немецкого населения из европейской части СССР в Западную Сибирь (1941—1945 гг.)
 |author      = Чебыкина Т.
 |publisher   = memo.ru
 |accessdate  = 2011-08-30
 |lang        = ru
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65aPGBcpR?url=http://www.memo.ru/history/nem/Chapter14.htm
 |archivedate = 2012-02-20
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;. Переселение немцев производилось постепенно и завершилось к маю 1942 года. Всего в годы войны было переселено до 950 тыс. немцев&lt;ref&gt;''Земсков В. Н.'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 94&lt;/ref&gt;.
367 000 [[русские немцы|немцев]] было депортировано на восток (на сборы отводилось два дня): в республику [[Республика Коми|Коми]], на [[Урал]], в [[Казахстан]], [[Сибирь]] и на [[Алтайский край|Алтай]].

=== 1979 йылда автономия булдырырға маташыу ===
{{main|Немецкая автономия в Казахстане}}
В июне 1979 года возникло предложение о создании новой ''Автономной немецкой Республики в Казахстане'', со столицей в городе [[Ерментау]]. Целью данного предложения властям было поднятие вопроса о текущих условиях существования поволжских немцев. На тот момент, в Казахстане проживало примерно 936 тысяч этнических немцев, и они были третьей по величине этнической группой в республике, после казахов и русских. 16 июня 1979 года в [[Целиноград]]е на улицы вышла демонстрация протеста против данного предложения. Как результат данных протестов, боясь негативной реакции этнического большинства республики, а также опасаясь создания прецедента (также на тот момент существовала возможность возникновения таких же тенденций в среде [[уйгуры|уйгуров]]), [[ЦК КПСС]] отклонил предложение о создании автономии немцев Поволжья в Казахстане.

== Хәҙерге ситуация ==
[[Файл:Bundesarchiv Bild 137-000471, Russland, Dorf Streckerau an der Wolga.jpg|thumb|[[Новокаменка (Саратовская область)|Штреккерау]], 1920 год (сегодня — село Новокаменка, [[Ровенский район (Саратовская область)|Ровенский район]], [[Саратовская область]])]]

Поволжские немцы не сумели возвратиться в регион Поволжья в том количестве, в каком их забрала оттуда советская власть. Им не было позволено селиться там в течение десятилетий. После войны многие поволжские немцы остались жить в том регионе, куда их распределило НКВД в момент депортации — [[Урал]], [[Сибирь]], [[Казахстан]] (178400 человек на 2009 год — 1,07 %&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.eng.stat.kz/news/documents/eng_ПН2009_1112_1new.ppt
 |title       = The Results Of The National Population Census in 2009
 |date        = 2010
 |publisher   = The Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan
 |accessdate  = 2011-08-30
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65aPGkxl1?url=http://www.eng.stat.kz/news/documents/eng_%D0%9F%D0%9D2009_1112_1new.ppt
 |archivedate = 2012-02-20
 |deadlink    = no
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425112029/http://www.eng.stat.kz/news/Documents/eng_%D0%9F%D0%9D2009_1112_1new.ppt |date=2012-04-25 }}&lt;/ref&gt; от всего населения современного Казахстана — самоопределяются как немцы), [[Киргизия]] и [[Узбекистан]] (примерно 16 тысяч — 0,064 % от населения страны). После длительного периода гонений, немцы восстановили свою жизнь в местах нового проживания, их количество там возрастало естественным образом, и им удалось сохранить свою уникальную культурную аутентичность, свои культурные традиции. Десятилетия после войны, некоторые из них всё чаще поднимали вопрос относительно переселения обратно, туда, где ранее существовала Автономия немцев Поволжья. Однако на местах бывшего проживания сами переселенцы встречали жёсткий отпор со стороны населения, вселённого в их старые дома тем же сталинским режимом в тот же момент и занимавшего их родные земли.

=== СССР-ҙың тарҡалыуы һәм миграция ===
С конца 1980-х годов и [[Распад СССР|падения коммунистического режима в СССР]], некоторые этнические немцы в малом количестве (относительно всего населения города) вернулись в город [[Энгельс (город)|Энгельс]], но значительно большее их число эмигрировало в Германию. [[Переселенцы из стран бывшего СССР в Германии|Уезжавшее большинство]] пользовалось [[Немецкие переселенцы#Федеральный закон о изгнанных|немецким законом о возвращении]] — законодательным документом, дающим возможность получения немедленного гражданства Германии тем, кто бы сумел доказать свой статус беженца или репатрианта с немецкими национальными корнями или же является потомком такового гражданина какой-либо страны. Данное переселение происходило невзирая на тот факт, что многие поволжские немцы к тому времени уже очень плохо говорили по-немецки или совсем не владели языком.

{{Основная статья|Всесоюзное общество советских немцев «Возрождение»}}

В Октябре 1991 года состоялся ранее неоднократно перенесённый властями I Съезд немцев СССР, на который возлагались надежды о разрешении вопроса переселения немцев обратно в Поволжье, а также о компенсациях пересленцам пострадавшим в ходе депортации, однако фактически у делегатов съезда не было никаких возможностей решить возникшие проблемы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.geschichte.rusdeutsch.ru/23|title=Глава 10. НЕМЦЫ В НОВОЙ РОССИИ - История немцев России|publisher=www.geschichte.rusdeutsch.ru|accessdate=2018-04-04}}&lt;/ref&gt; Символичным «итогом» форума стало подписание в Ноябре того же года между [[Коль, Гельмут|Колем]] и [[Ельцин, Борис Николаевич|Ельциным]] формального заявления о взаимной поддержке расселённых по советскому союзу немцев и непрепятствии им в выезде из страны. Сам Ельцин на създе не присутствовал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.geschichte.rusdeutsch.ru/23/61|title=10.4. Из совместного заявления Президента    РСФСР Б.Ельцина и канцлера ФРГ Г.Коля, подписанного в Бонне 21 ноября 1991 г. - История немцев России|publisher=www.geschichte.rusdeutsch.ru|accessdate=2018-04-04}}&lt;/ref&gt;

С момента получения независимости прибалтийскими государствами многие этнические российские немцы начали возвращаться для постоянного проживания в [[Калининградская область|Калининградскую область]] (бывшую часть [[Восточная Пруссия|Восточной Пруссии]]); таковой процесс получил особенно широкое распространение среди поволжских немцев из сибирских частей России и из Казахстана. Данное движение только возросло после того, как Германия приостановила широкую практику предоставления права свободного возвращения и получения гражданства лицам немецкой национальности из стран бывшего Советского Союза. На момент всероссийской переписи 2002 года на территории Калининградской области проживало 8 340 немцев, что представляет собой 0,87 % всего населения области.

К концу 1990-х годов Германия усложнила процесс предоставления гражданства потомкам этнических немцев, особенно тем из них, кто не говорит на поволжском диалекте немецкого языка. Определённое количество немецких семей, иммигрировавших в Германию ранее, переехало в ряд других мест, как, например, в канадскую провинцию Манитоба (город [[Штайнбах (Манитоба)|Штайнбах]]), где в настоящий момент образован крупнейший в мире ареал проживания этнических немцев-меннонитов&lt;ref name=&quot;CEO&quot;&gt;{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&amp;Geo=CSD&amp;Code=4611040&amp;Data=Count&amp;Table=2&amp;StartRec=1&amp;Sort=3&amp;Display=All&amp;CSDFilter=5000|title=Winnipeg City|work=Ethnocultural Portrait of Canada Highlight Tables, 2006 Census|publisher=Statistics Canada|accessdate=2009-12-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/65aPHQrHv?url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E|archivedate=2012-02-20|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114113626/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&amp;Geo=CSD&amp;Code=4611040&amp;Data=Count&amp;Table=2&amp;StartRec=1&amp;Sort=3&amp;Display=All&amp;CSDFilter=5000 |date=2012-01-14 }}&lt;/ref&gt;.

По [[Перепись населения СССР (1989)|переписи населения СССР 1989 года]] в СССР проживало 2 038 603 немцев, в том числе — 842 295 человек в [[РСФСР]] и 957 518 в [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахской ССР]]&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_89.php Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения республик СССР по полу и национальности]&lt;/ref&gt;.

Согласно [[Всероссийская перепись населения 2002 года|Всероссийской переписи населения 2002 года]], в России проживало 597 212 немцев&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls
 |title       = 1. Национальный состав населения
 |date        = 2004
 |work        = Том 4 - «Национальный состав и владение языками, гражданство». // Всероссийская перепись населения 2002 года
 |format      = xls
 |publisher   = Федеральная служба государственной статистики
 |accessdate  = 2011-08-30
 |lang        = ru
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65CSs13pg?url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls
 |archivedate = 2012-02-04
 |deadlink    = no
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109173322/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |date=2020-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

По [[Всероссийская перепись населения (2010)|Всероссийской переписи населения 2010 года]], в России проживало 394 138 немцев и четыре [[Меннониты в России|немца-меннонита]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx
 |title       = 1. Национальный состав населения
 |date        = 2004
 |work        = Том 4 - «Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство». // Всероссийская перепись населения 2010 года
 |format      = xls
 |publisher   = Федеральная служба государственной статистики
 |accessdate  = 2014-07-05
 |lang        = ru
 |archiveurl  = 
 |archivedate = 
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620143101/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx |date=2013-06-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғөрөф-ғәҙәттәре ==
К примечательным обычаям поволжских немцев относится т. н. «венчание покойников» ({{lang-de|Totenhochzeit}}). Особенность этого погребального обряда заключалась в том, что умершие младенцы и девушки считались будущими ангелами, «невестами Господа», поэтому их хоронили в свадебных нарядах. Подобные церемонии считались торжественными и лишёнными траурного антуража&lt;ref&gt;[http://forum.wolgadeutsche.net/viewtopic.php?f=31&amp;t=3426 Траурные церемонии у немцев России и Пoволжья]&lt;/ref&gt;{{Проверить авторитетность|6|09|2017}}. Мертвецов хоронили разутыми и порицалось открытое выражение скорби&lt;ref&gt;[http://museum-nso.org/?pid=122 Похоронная обрядность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019225341/http://museum-nso.org/?pid=122 |date=2013-10-19 }}{{мёртвая ссылка|число=06|месяц=09|год=2017}}&lt;/ref&gt;.

Помимо общехристианских праздников поволжские немцы как и прочие немцы отмечали в октябре [[Праздник урожая]]. На Пасху, считалось, детям приносит сладости [[пасхальный заяц]]&lt;ref&gt;[http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm Лютеранские праздники у немцев в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020030934/http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm |date=2013-10-20 }}{{мёртвая ссылка|число=06|месяц=09|год=2017}}&lt;/ref&gt;.

Рождество праздновали более религиозные люди. В доме украшали ёлку и проводили богослужения, где кроме чтения библии и проповеди в этот вечер (24 декабря) читали стихи в виде вопросов и ответов связанных с Рождеством Христовым. Детям дарили сладости и фрукты за прочтение стишка.

== Волга буйы немецтарының аш-һыуы ==
К числу особенностей кухни поволжских немцев называют [[Курица|куриный]] [[суп]] с лапшой, [[клёцки]], [[шницель]], [[картофель]]ное пюре, [[Колбаса|колбасы]]. Из десертов популярен [[штрудель]] или [[сладкие гренки]]&lt;ref&gt;[http://velia.su/category/povolzhe Кухня российских немцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020005126/http://velia.su/category/povolzhe |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt; с [[кофе]] (или его имитацией)&lt;ref&gt;[http://www.proza.ru/2011/11/25/680 Кухня российских немцев сто лет назад]{{подст:не АИ}}&lt;/ref&gt;. По праздникам часто готовили гуся с тушенной [[Капуста|капустой]]&lt;ref&gt;[http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=186%3A2010-06-01-10-08-27&amp;catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&amp;Itemid=103&amp;lang=kz&amp;107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 Немцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020015727/http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=186%3A2010-06-01-10-08-27&amp;catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&amp;Itemid=103&amp;lang=kz&amp;107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Волга буйы немецтарының кейеме ==
Традиционной женской одеждой поволжских немцев была белая [[рубаха]], синяя [[юбка]], передник-[[фартук]], шнурованный лиф-корсаж и чепец. Мужская одежда состояла из белой рубахи с отложным воротником, [[жилет]]а, узких брюк по колено, куртки (синий полукафтан) и [[башмак]]ов с пряжкой (или сапогов). На голове — чёрная широкополая [[шляпа]]&lt;ref&gt;[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-41788/ Эволюция костюма. Как менялся костюм первых немецких переселенцев на Руси?]&lt;/ref&gt; или [[картуз]]&lt;ref&gt;[http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev Национальные костюмы и одежда немцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020014603/http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
* [[:en:Flüchtlinge|Беженцы]] ({{lang-de|Flüchtlinge}}) — немецкий пропагандистский фильм [[1933 год]]а

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Герман, Аркадий Адольфович.
 |заглавие      = Немецкая автономия на Волге. 1918-1941
 |место         = М.
 |издательство  = BiZ Bibliothek (ЗАО «МСНК-Пресс»)
 |издание       = 2-е, исправленное и дополненное
 |год           = 2007
 |страниц       = 576
 |isbn          = 978-5-98355-030-8
 |тираж         = 3000
}}
* Традиционная культура и конфессиональность поволжских немцев // «Старая Сарепта» и народы Поволжья в истории России (Материалы конференции II Сарептских встреч). Сборник тезисов. — Волгоград: ВолГУ, 1997.
* {{книга
 |автор         = Клаус А. А.
 |заглавие      = Наши колонии. Опыты и материалы по истории и статистике иностранной колонизации в России
 |место         = СПб.
 |издательство  = Типография В.В. Нусвальта
 |ссылка        = http://wolgadeutsche.net/bibliothek/DjVu/Klaus.djvu
 |издание       = Выпуск I
 |год           = 1869
 |страниц       = 516}}
* {{книга
 |автор         = Зиннер П. И.
 |заглавие      = Немцы Нижнего Поволжья. Выдающиеся деятели из колоний Поволжья
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Саратов
 |издательство  = 
 |год           = 1925
 |страниц       = }}
* Томан И. Б. Из истории общеобразовательной школы АССР Немцев Поволжья // Школа и мир культуры этносов. Вып.2. М., 1995.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* «[http://wolgadeutsche.net/ Geschichte Der Wolgadeutschen]» — научно-популярный исторический сайт{{ref-ru}}
* [http://cvgs.cu-portland.edu/ The Center for Volga German Studies at Concordia University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903074146/http://cvgs.cu-portland.edu/ |date=2008-09-03 }}{{ref-en}}
* [http://www.grhs.org/ Germans from Russia Heritage Society]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20040607174107/http://www.webbitt.com/volga/ Volga Germans]{{ref-en}}
* [http://www.ahsgr.org/ American Historical Society of Germans from Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511075251/http://www.ahsgr.org/ |date=2020-05-11 }}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20040406032540/http://www.lib.ndsu.nodak.edu/grhc/ Germans from Russia Heritage Collection North Dakota State University]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20080321211753/http://www.lib.ndsu.nodak.edu/grhc/history_culture/history/volga-germans.htm German Memories — Volga Germans Migration Towards Americas]{{ref-en}}
* {{статья|автор=Герман А.А.|заглавие=Трудовая коммуна|ссылка=http://wolgadeutsche.net/bibliothek/wolga/wolga_10_1989.htm|язык=ru|издание=Волга|тип=литературный журнал|место=Саратов|год=1989|номер=10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130616233949/http://wolgadeutsche.net/bibliothek/wolga/wolga_10_1989.htm|archivedate=2013-06-16}}

{{Нормативный контроль}}
{{Российские немцы}}

[[Категория:Российские немцы]]
[[Категория:Немцы Поволжья]]
[[Категория:Милли аҙсылыҡтар]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]

{{Ук}}
'''Волга буйы немецтары''' (шулай уҡ ''волга буйы немецтары'', үҙатамаһы ''Wolgakolonisten, Wolgadeutsche'') — башлыса [[Екатерина II]] манифесы нигеҙендә 1760-се йылдарҙа Түбәнге Волга буйында таралып ултырған һәм 1941 йылға тиклем шунда йәшәгән [[Изге Рим империяһы|герман дәүләттәре]] күскенселәре тоҡомдарынан [[XX быуат]] башына [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] формалашҡан халыҡтарҙың береһе. Һуң [[Октябрь революцияһы|1917 йылғы Октябрь революцияһынан]] һуң территориаль автономия ала — Волга буйы немецтары АССР-ы. 1941 йылда [[Себер|Себергә]] һәм [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] СССР немецтары депортациялана. Немецтарҙы депортациялау милли телен һәм мәҙәниәтен емергән, һыу ҡала халҡы менән  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] башҡа халҡы менән ассимиляцияһын тиҙләткән. Депортация эҙемтәләре [[Германия]]ға күсенеү хәрәкәте барлыҡҡа килеүгә сәбәп булған, 1990-сы йылдарға ул айырыуса көсәйгән.

Волга буйы немецтарының этник тамырҙары әлеге ваҡытта, башлыса, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Германия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]] һәм [[Аргентина]].территорияһында йәшәй.

== Күсенеүе ==

=== Екатерина II манифесы ===
1762 йылдың 4 декабрендә [[Екатерина II]] ''«Сит ил кешеләренә Рәсәйгә килеп йәшәргә һәм сит илгә ҡасҡан кешеләрҙең ҡайтып ирекле йәшәүенә рөхсәт биреү тураһында» манифесына ҡул ҡуя''&lt;ref&gt;[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821625#?page=127 Т. XVI. № 11720]&lt;/ref&gt;. Был документтың органик дауамы булып 1763 йылдың 22 июлендә сыҡҡан ''«Рәсәйгә күсеп килеүсе бөтә сит ил кешеләренә төрлө губерналарҙа йәшәү рөхсәте, уларҙың хоҡуҡтары һәм льготалары тураһында»'' манифесы тора&lt;ref&gt;[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821625#?page=314 Т. XVI. № 11880]&lt;/ref&gt;.
{{викитека-текст|ru|Манифест императрицы Екатерины II о позволении иностранцам селиться в России и свободном возвращении русских людей, бежавших за границу|Екатерина II батшабикәнең «Сит ил кешеләренә Рәсәйгә килеп йәшәргә һәм сит илгә ҡасҡан кешеләрҙең ҡайтып ирекле йәшәүенә рөхсәт биреү тураһында» Манифесы}}
Манифест шарттары буйынса, колонистар сифатында Рәсәйгә килергә теләүселәрҙең, юл сығымдарына аҡсаһы булмаған осраҡта, урыҫ дипломаттарына йәки уларҙың резиденттарына мөрәжәғәт итергә кәрәк булған, һәм улар, колонистарҙы аҡса менән тәьмин итеп, оҙатырға тейеш булған.

Рәсәйгә килгән күскенселәр төрлө мөҙҙәткә «төрлө һалымдан һәм мәшәҡәттән» азат ителгән. Атап әйткәндә, исемлектә нигеҙләнеү өсөн ирекле тип билдәләнгән ерҙәргә колониялары менән урынлашҡан сит ил кешеләре 30 йылға һалымдан азат ителгән. 1763 йылғы Манифест йорт төҙөү, беренсе уңыш алғанға саҡлы аҙыҡ-түлек, мал, ауыл хужалығы инвентары һәм һөнәрселек ҡоралдары һатып алырға ун йылға процентһыҙ вәғәҙә иткән. Бынан тыш, колонияларҙа дәүләт чиновниктары яғынан биләмәләрҙең эске тормошон ҡороуға ҡыҫылыу тыйылған һәм тулы үҙидара рөхсәт ителгән.
{{викитека-текст|ru|Манифест Екатерины II от 22 июля 1673 года о дозволении всем иностранцам селиться в разных губерниях по их выбору|Манифест Екатерина II батшабикәнең 1763 йылдың 22 июле ««Рәсәйгә күсеп килеүсе бөтә сит ил кешеләренә төрлө губерналарҙа йәшәү рөхсәте, уларҙың хоҡуҡтары һәм льготалары тураһында»'' Манифесы }}
Сит ил кешеләренең килеү, урынлашыу, таралып ултыртыу процестары менән идара итеү эшмәкәрлеге [[Санкт-Петербург]] Коллегияһы вәкәләтлегенә «Сит ил кешеләрен ҡурсалау канцелярияһы» ҡараған. Канцелярия Президенты итеп генерал-адъютант һәм камергер граф Орлов Григорий Григорьевич тәғәйенләнгән. Һуңынан Һарытауҙа Сит ил күкенселәренең Һарытау контораһы булдырылған&lt;ref&gt;[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821624#?page=670 Т. XVII. Примечание к № 12630].&lt;/ref&gt;, һәм ул үҙ эшмәкәрлеге менән туранан-тура Санкт-Петербургтағы Сит ил кешеләрен ҡурсалау Канцелярияһына буйһонған.

=== Колонистарҙы Рәсәйгә {{comment|вербовка|саҡырыу}} менән {{comment|алып килеү|доставка}} ===
Манифестар төрлө телдәрҙә айырым дана йә гәзиттә баҫылып таратылған. Рәсәй властары телдән агитация алып барыу маҡсатында, Ульмда һәм Майндағы Франкфуртта комиссарҙар вазифаһы булдырылған. Улар колонистарҙы йыйып, Любекка оҙатырға тейеш булған. Бынан тыш, Рәсәйгә колонистарҙы вербовкалау һәм оҙатыу менән туранан-тура Ҡурсалау канцелярияһы менән килешеү төҙөгән шәхси эшҡыуарҙар ҙа (ул саҡтағы терминология буйынса — саҡырыусылар) шөғөлләнгәндәр. Улар колонистар йыйыу, Рәсәйҙә хосуси ауылдар ойоштороу, улар менән идара итеү һәм килемдең күпмелер өлөшөн үҙ файҙаһына алыу хоҡуғына эйә булған.

Барлығы 1763 йылдан алып 1766 йылға саҡлы Рәсәйгә 30 меңдән артыҡ кеше күсерелгән. Саҡырыусылар, агитация ярҙамында, Рәсәйгә 14960 кеше ебәреүгә өлгәшкән, был Рәсәйгә килеүсе колонистарҙың дөйөм һанының яртыһын, йәки Һарытау районында урынлашҡандарҙың 56 %-ын тәшкил иткән&lt;ref name=ReferenceA&gt;Герман А. А., Плеве И. Р. Немцы Поволжья: Краткий исторический очерк. — Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 2002. С.15&lt;/ref&gt;.

Рәсәйгә 1763 йылда килгән колонистар Петербургтың үҙендә урынлашҡан, һуңғараҡ уларҙы баш ҡала янында, Ораниенбаум (хәҙер Ломоносов) ҡалаһында ҡалдырырға ҡарар иткән. Улар бында уртаса 1-2 ай йәшәгән. Ораниенбаумда колонистарҙы рәсәй закондары һәм традициялары менән таныштырғандар, ә һуңынан улар урыҫ тәхетенә тоғролоҡҡа {{comment|ант|присяга или клятвенное обещание}} иткәндәр, ант тексын граф Орлов 1763 йылдың 3 авгусында раҫлаған.

=== Волга буйына күсереү һәм беренсе колониялар булдырыу ===
{{также|Немецкие колонии в Поволжье}}
Санкт-Петербургтан һәм Ораниенбаумдан Волга буйына күсереү нигеҙҙә йылға транспорты менән тормошҡа ашырылған һәм бер нисә айға һуҙылған. Юл колонистар өсөн ҙур һынауға әйләнгән. Һарытау районына йәшәргә оҙатылған 26676 кешенән юлда 3293 колонист үлгән, был дөйөм һандың 12,5 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән&lt;ref name=ReferenceA /&gt;. Ҡайһы бер әҙерлек эштәренән һуң, ауылдар төҙөргә ерҙәр билдәләнгән һәм 1764 йылдан алып 1773 йылға саҡлы һарытау Волга буйында 105 колония ҡалҡып сыҡҡан, шуларҙан тәүгеһе 1764 йылдың 29 июнендә нигеҙләнгән Түбәнге Добринка (хәҙерге Камышинский районы) булған. Дәүләт 42 колонияға, 63 — саҡырыусылар нигеҙ һалған. 1768 йылдың 26 февралендә сыҡҡан Хөкүмәт Бойороғо менән колонияларға, Волгала немец автономияһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем, рәсми рәүештә документтарҙа ҡулланылған урыҫ атамалары (ҡайһы бер иҫкәрмәләр менән) ҡушылған.

== XVIII—XIX быуаттар ==

=== Волга буйы немецтарының хужалыҡ үҫеше ===
Рәсәйгә Көнбайыш илдәренән колонистар килтереүҙең иң төп буоысарының береһе булып ер эшкәртеүҙе үҫтереү торған. Немец күскенселәре был бурысты үтәргә тейеш булған. Колонистар үҙҙәре менән тыуған илдәренән Рәсәйҙә бөтөнләй ҡулланылмаған тиерлек һабан, салғы, ағас {{comment|һуҡҡыс|молотилка}} килтергән, ер эшкәрткәндә {{comment|өс баҫыулы сәсеү әйләнешен|трёхпольный оборот}} ҡулланғандар. Рәсәйҙә башлыса арыш һәм аҙ һанда бойҙай етештерелгән. Колонистар ауыл хужалығы культураларын байтаҡҡа киңәйткән. Улар {{comment|белотурка|бойҙай сорты}}, картуф сәскән, етен, {{comment|тарма|киндер}} майҙанын ҙурайтҡан, тәмәке һ. б. культуралар үҫтергән. Әммә Рәсәй Көньяғына килеп урынлашҡан шул уҡ немец колонистарынан айырмалы, волга буйы немецтары дөйөм урыҫ ер эшкәртеү культураһын камиллаштырмаған, ә, киреһенсә, урыҫ община ер эшкәртеү системаһын өйрәнгән&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

XVIII быуат аҙағына колонистар тулыһынса туғай бойҙайын һәм тәмәке, арыш, һоло, арпа үҫтереүҙе яйға һалған. Бөтә колонистар ҙа ғәмәлдә йәшелсә үҫтергән. Ер менән файҙаланыуҙың {{comment|үҙгәрмәй торған|неизменная}} системаһы булып өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡалған, ергә {{comment|киҫкен|острая}} ҡытлыҡ кисерелгән урындарҙа хатта дүрт баҫыулы сәсеү әйләнеше лә ҡулланылған. XIX быуат аҙағына бойҙай етештереү ун миллион ботҡа еткән&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

Игенселек һәм етеш тормош үҫеше менән колонияларҙа үҙҙәренең колонист сәнәғәте барлыҡҡа килгән. XIX быуат башына эргәлә һалынған һыу тирмәндәрендә он етештереү, {{comment|май етештереү|маслобойная}} сәнәғәте, ауыл хужалығында ҡулланыу өсөн ҡорамалдар, шулай уҡ йөн материяһын һәм {{comment|сей киндер туҡыма|суровое полотно}} етештереү {{comment|ныҡышмал|интенсивно}} рәүештә үҫешкән. Артабан Һарытау ерҙәрендәге Голый Карамышта, Садовоела (Севастьяновка) һәм Олешняла (хәҙерге Новгород өлкәһе) ҙур масшаб яулаған күн етештереү барлыҡҡа килгән. 1871 йылға колонияларҙа 140 күн һәм 6 {{comment| туң май|салотопенный}} заводы булған&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

Волга буйы немец колонияларында сәнәғәт туҡыусылығы Волгалағы Сарептала үҫешкәнлектән, урындағы туҡыманы ла — сарпинка тип йөрөткәндәр. Бында [[Силезия]] һәм [[Саксония]]нан килтерелгән иләнгән ептән кизе-мамыҡ материялар һәм яулыҡтар етештергәндәр, ә [[Италия]]нан ебәк килтерелгән. Был продукцияға һорау бик күп булғанлыҡтан, 1797 йылда уҡ был фабрикала икенсе таш корпус төҙөлгән. Сит ерҙән сеймалды алдыртыу ҡыйынлыҡтар менән бәйле булғанлыҡтан, Астрахань аша Персиянан килтерелгән кизе-мамыҡтан епте үҙҙәре етештереү ихтыяжы тыуған. Сарептанан башҡа Поповка, Севастьяновка, Норка, Лесной Карамыш еп иләү фабрикалары ла етештереүҙә ҡатнашҡан. Туҡыманы төрлө төҫтәргә буяу өсөн Сарептаның үҙендә буяу оҫтаханаһы ҡоролған. Сарпинка етештереүҙең килемлеге һәм үҫә барған көнәркәшлек 1816 йылда Сарепта производствоһын Һарытауға күсереүгә килтерә, сөнки урындағы эшҡыуарҙар ағалы-энеле эшҡыуарҙар Шехтелдәр сарепталыларҙы туҡыусылыҡ тармағынан  ҡыҫырыҡлап сығарған&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

1850-се йылдарҙа сарпинка етештереү өс эшҡыуар — Шмидт, Эммануил Иванович Борель һәм Рейнеке ҡулында тупланған. Үҙҙәрендә генә түгел, күрше колонияларҙа ла күп һанлы предприятиеға эйә булып, улар күп ваҡ фабриканттарҙың хеҙмәттәре менән файҙаланған. 1866 йылға 69 сарпинка фабрикаһында 6 меңгә яҡын туҡыу  станогы булып, 1156 мең һумлыҡ материал өлгөртөлгән. 1870-се йылдарҙа сарпинка етештереү бөлгөнлөк кисерә һәм эре эшҡыуарҙар төп капиталдарын он етештереү сәнәғәтенә күсергән&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

Сарпинка етештереү үҙәге булып Голый Карамыш ҡалған.  Сарпика етештереү үҫеше А. Л. Степанов эшмәкәрлеге менән бәйле, сөнки ул, әгәр ҡул эше арзанланһа һәм заман модаһы стандарттарына яҡынайһа ғына, ҡулдан эшләнгән сарпика машинала етештерелгәне менән {{comment|ярыша|конкурировать}} ала, тигәнде аңлаған. Эшҡыуар тарҡау сарпинка фабрикаларынан товарищество ойошторған, туҡыу станоктарының камиллаштырылыуына ирешкән. Шуның арҡаһында ярым ебәк, хатта ебәк әйберҙәр етештерелгән, дөйөм алғанда етештерелгән тауарҙарҙың сифаты байтаҡҡа яҡшырған. Биш йыл эсендә Голый Карамыш сарпинка етештереүе бөтә Рәсәйҙә танылған һәм таралған. Сарпинка етештереүҙең килемлелеген һәм әһәмиәтен (XX б. башына) уның үҙәге тип һаналған Вольск өйәҙе Сосновский волосында, ерҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан, хатта аслыҡ йылдарында ла, крайҙа иң яҡшы үҫеш менән билдәләнеүе раҫлай&lt;ref name=&quot;welfare-XIX&quot;/&gt;.

== Волга буйы немецтарының дине һәм дин азатлығы ==
{{main|Религиозная жизнь немцев Поволжья}}

=== Иртә осор ===
Колонистар өсөн {{comment|өҫтөнлөктәр|привилегии}} араһында төп льгота булып {{comment|дин тотоу|вероисповедание}} иреклеге торған. Әммә немец колонистарына, Рус православие сиркәүенең мәнфәғәттәрен ҡыҫыу яғынан бик һаҡ булыуҙы иҫкәртеп, бындай мөмкинлек рөхсәт ителгән&lt;ref name=&quot;religion-E2-manifest&quot;/&gt;. Сит ил кешеләре колония булып, йәғни бер дингә ҡарағандар ғына ултырғанда ғына сиркәү биналарын төҙөү һәм кәрәк һанда патерҙар һәм пасторҙар тотоу рөхсәт ителгән. Рәсәй ҡалаларында йәшәгән колонистарға бындай өҫтөнлөктәр ҡаралмаған&lt;ref name=&quot;religion-E2-manifest&quot;/&gt;.

Колонистарға, «Беҙҙең закондарҙың ҡатылығы менән ҡурҡытып», православ халыҡты үҙ диндәренә күсергә димләү тыйылған&lt;ref name=&quot;religion-E2-manifest&quot;/&gt;. Шул уҡ ваҡытта, [[мосолман]]дарҙы иркенләп христиан диненә күсергә өндәү һәм хатта крепостной итеп алыу рөхсәт ителгән&lt;ref name=&quot;religion-E2-manifest&quot;/&gt;.

Волга буйы немецтары берләшмәһе, Рәсәйгә төрлө сәбәп менән килгәндәрҙең төрлө социаль төркөмдәренән, төрлө илдәрҙән һәм төбәктәрҙән килгән бер нисә төркөм һәм тулҡын күскенселәрҙең ҡушылыу һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, Волга буйы немецтары тормошоноң бер төрлөлөгө тураһында әйтеп тороп та булмай. Рәсәйгә Екатерина II саҡырыуы буйынса йәшәргә килгән колонистарҙың төп төркөмдәре рим йолаһы лютерандары һәм католиктары булғвн. Шулай, волга буйы немецтарының буласаҡ биләмәһе үҙәгендә — Һарытауҙа — три четверти проживавших там немцев на конец XVIII быуат аҙағына унда йәшәгән немецтарҙың дүрттән өс өлөшө (ләкин 1774 йылда Крәҫтиән һуғышы баш күтәреүселәре талағандан һуң, бары тик 20 кеше генә тере ҡалған) протестант һәм бары тик дүрттән бер өлөшө генә — католик булған&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р.
 |часть         = 2.6. Городские немцы в царствование Екатерины II
 |ссылка часть  = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;hmenu01=12&amp;hmenu0=2
 |заглавие      = История немцев России: Учебное пособие
 |оригинал      = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch
 |ссылка        = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&amp;lng=
 |викитека      = 
 |ответственный = Иларионова Т. С
 |место         = М.
 |издательство  = МНСК-Пресс
 |год           = 2007
 |страницы      = 86
 |страниц       = 544
 |серия         = BIZ-Bibliothek
 |isbn          = 5-98355-016-0
 |тираж         = 3000}}&lt;/ref&gt;.

=== XIX быуат ===
XIX быуатта Волга буйы немецтары католик берләшмәһе менән ситуация байтаҡ ҡатмарлы булған. Рәсәйҙә момент появления колонист-католиктар килгән осорҙа уның территорияһында бер католик епискобы ла булмаған, ә империя хөкүмәте Волга буйының төрлө колонияларындағы католик динле 6 мең кешегә бер патер менән генә сикләнергә булған&lt;ref name=&quot;religion-XIX&quot;/&gt;. 
Динлеләрҙең лютеран сиркәүе идаралығындағы күп һанлы тәртипһеҙлектәр буйынса ризаһыҙлыҡтары властарҙың бөтә идара итеү системаһын үҙгәреүенә килтергән. 1810 йылда айырым орган —  Сит ил диндәренең рухани эштәре буйынса Баш идаралығы булдырылған. [[Александр I]] батшаның 1819 йылдың 20 июль Бойороғо менән инжил-лютеран сиркәүендә [[Швеция]]лағы, [[Дания]]лағы, [[Пруссия]]лағы кеүек вәкәләткә эйә епископ саны индерелгән: епископ барлыҡ протестант сиркәүҙәре һәм руханиҙары менән идара итә&lt;ref name=&quot;religion-XIX&quot;/&gt;. Бынан тыш, Петербургта, уға юстиц-коллегияның барса функциялары күсергә тейеш булған, инжил-лютеран Генераль консисторияһы барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;religion-XIX&quot;/&gt;, ул 1819 йылдың 25 октябре монарх бойороғо менән Һарытауҙа булдырыла; ойошманың тулы атамаһы былай булған: ''протестант общиналары менән идара и итеү һәм күҙәтеү өсөн инжил-лютеран консисторияһы''; уның функцияһына Һарытау, Астрахань, Воронеж, Тамбов, Рязань, Пенза, Сембер, [[Ҡаҙан]], [[Ырымбур]] губерналары менән етәкселек итеү ингән, епископ һәм Һарытау суперинтенданты итеп дини тәғлимәт докторы Игнатий Аурелий Фесслер тәғәйенләнгән&lt;ref name=&quot;religion-XIX&quot;/&gt;.
1832 йылда рәсәй императоры [[Николай I]] рәсми рәүештә Рәсәй империяһы территорияһындағы лютеран сиркәүҙәре суперинтенденты итеп тәғәйенләнә. Ул фәҡәт дөйөм ойоштороу мәсьәләрен генә түгел, ләкин богослужение тртибенә үҙгәрештәр индереү, пастор санын алыуҙы ла, дини мәсьәләләрҙе лә хәл иткән.

=== XX быуат ===
Коммунистар 1920-1921 йылдарҙағы крәҫтиән ихтилалдарын баҫтырғандан һуң, христиан руханиҙарына рәсми властары яғынан аяуһыҙ репрессиялар ябырылған&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;, шулай уҡ улар артынан килгән 1921—1922 йылғы сиркәү байлыҡтарын күпләп тартып алыуҙар реквизиции ябырылғандан һуң, сиркәү коммунистик режимға ҡарата нейтраль позиция алған һәм өлкәнең сәйәси тормошона ҡыҫылмау позицияһын алған. {{comment|Баш сәйәси идаралык|ГПУ}} йәшерен донесениеһы тексына ярашлы,
{{цитата|өлкә буйынса лютеран һәм католик руханиҙары үҙҙәренең дини культтары һәм матди хәлдәрен яҡшыртыуҙан башҡа сиктәргә сыҡмайҙар&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;.}}

Волга буйы немецтары араһында партия һәм комсомол ойошмалары алып барған әүҙем атеистик пропаганда ғәмәлдә уңышҡа өлгәшмәгән&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;. Киреһенсә, халыҡ башына төшкән ҡайғы һөҙөмтәһе булараҡ берләшмәлә динилек көсәйеүе күҙәтелгән&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;. Атап әйткәндә, был динилек волга буйы немецтарының традицион диндәре&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;: лютеранлыҡ, католицизм йүнәлешендә үҫешмәгән, ә булған ағымдарҙың эсендәге сектантлыҡ («йырлаусы ағай-эне», «бейеүсе ағай-эне» һ. б. булараҡ барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;religion-XX&quot;/&gt;.).

== Волга буйы немецтары АССР-ы ==
{{main|АССР немцев Поволжья}}

=== Нигеҙ һалыныуы ===
[[Файл:ASSR Nemtsev Povolzya 1922.jpg|320px|мини|слева|Волга буйы немецтары АССР-ы картаһы. 1922 йыл]]
1918 йылдың 19 октябрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары СНК декреты менән Һарытау һәм Һамар губерналары территориялары өлөштәренән была образована первая в РСФСР-ҙа тәүге автономлы өлкә — административ үҙәге Һарытау ҡалаһында (1918 йылдың 19 октябренән 1919 йылдың майына саҡлы) булған Волга буйы немецтары АССР-ы (автономлы өлкәһе, шулай уҡ Волга буйы немецтарының хеҙмәт коммунаһы тип тә йөрөтөлгән), артабан Марксштадт ҡалаһы административ үҙәк булған (1919 йылдың майынан 4 июненә тиклем Екатериненштадт тип аталған). 1922 йылдың 24 июленә тиклем автономлы өлкәнең административ үҙәге автономияға 22 июндә ҡушылған Покровск ҡалаһына күскән (1931 йылда исеме Энгельс тип үҙгәртелгән).

=== Тормош-көнкүрештәре ===
[[Файл:Volga German03.png|thumb|left]]
{{викитека-текст|ru|Волга буйы немецтары АССР-ы Баш сәйәси идаралығының ГПУ АССР НП ВКП(б) өлкә комитетының яуаплы секретарына 1932 йылдың 1 ғинуарында баҫылған «Волга буйы немецтары АССР-ы сәйәси торошо тураһында» Доклад яҙмаһы}}

Немец ауылындағы коллективизация хәсрәтле эҙемтәләргә алып килгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot;/&gt;. Тарихсыларҙың баһаһына ярашлы, мғңләгән иң бай крәҫтиән хужалыҡары юҡ ителгән, хужалары атылған, ҡулға алынған, төрмәгә ултыртылған, һөргөнгә оҙатылған, йәки, иң ахырҙа, «кулактар» махсус ҡасабаларҙа дәүләт батрактарына әйләнгәндәр&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Яңы ғына барлыҡҡа килгән көсһөҙ колхоздар, бигерәк тә тәүге йылдарында, ауыл хужалығы етештереүендәге юғалтыуҙарын ҡапларлыҡ булмаған, бигерәк тә дәүләт, ауылдан аҙыҡ-түлекте һығып алырлыҡ уңайлы «һауын һыйырҙай» күреп, уларға нығынырға ирек бирмәгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

Немецтар йәшәгән төбәктрҙә былай ҙа көсөргәнешле аҙыҡ-түлек ситуацияһын күтәрә алмаҫлыҡ әҙерләүҙәр күләме киҫкен рәүештә аяҡтан йыҡҡан&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Дәүләт ауылдағы хәлдең үҙгәреүен иҫәпкә алмаған һәм икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек әҙерләүҙең нормаһын үҙгәртмәгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Крәҫтиәндәрҙең үҙҙәренә ҡалған аҙыҡ-түлек көндән-көн аҙая барған. Немец ауылдарына аслыҡ янаған, иң ярлы хужалыҡтарҙа аслыҡтан интеккәндәр йә теләнселәргә сығып киткәндәр&lt;ref&gt;см. текст: [[:s:Докладная записка 1 января 1932 г. ГПУ АССР НП ответственному секретарю обкома ВКП(б) О политическом состоянии АССР немцев Поволжья|Докладной записки от 1 января 1932 г. от ГПУ АССР НП ответственному секретарю обкома ВКП(б) «О политическом состоянии АССР немцев Поволжья»]]&lt;/ref&gt;.

Колхоз хужалыҡтарында хаос хөкөм һөргән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Колхозсылар үҙ хәлдәрен үҙҙәре хәл итә алмаған, улар өҫтән төшкән күрһәтмәләрҙе генә үтәргә тейеш булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Ирекле крәҫтиән хеҙмәте ялланыусыларҙың хеҙмәт повинносына әүерелгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Всё это усугублялось постоянными злоупотреблениями на местах, вопиющим насилием и беззаконием&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

==== 1931—1933 йылдарҙағы аслыҡ ====
[[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1977-086-29A, Rußlanddeutsche Flüchtlinge.jpg|left|250px|thumb|Волга буйы немецтары Ҡыҙыл Тәре хеҙмәткәрҙәре ҡурсалауында Германияға китәләр. 1929 йылдың 2 декабре, Свинемюнде.]]
1931—1932 йй. ҡышында Покровский, Фёдоровский, Марксштадтский, Краснокутский һ. б. кантондрының күп ауылдарында, бөтә булған иген уңышы дәүләткә тапшырылғанлыҡтан, аслыҡ башлана&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. {{comment|Волга буйы немецтары АССР-ы Баш сәйәси идаралығы|ГПУ АССР НП}} органдары өлкә комитетҡа ауылдарҙа кешеләрҙең шешенеү, үтә ныҡ ябығыу, ташландыҡ аш ҡалдыҡтарын, үлгән ирле хайуандар мәйеттәрен ашау осраҡтары тураһында еткергәндәр&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Үҙ сиратында, Волга буйы немецтары Республикаһы ВКП(б) өлкә комитеты Мәскәүгә түбәндәгене еткергән
{{цитата|хәҙерге ваҡытта республика буйынса бөтә кантондарҙа ла тиерлек аҙыҡ-түлек менән ғүмерҙә булмаған ҡырҡыу ҡыйынлыҡтар арҡаһында киҫкен сәйәси ҡараш формалаша&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.}}

Аслыҡҡа бәйле ҡайһы бер ауылдарҙа төрлө планлы крәҫтиән сығыштары күҙәтелгән. Ҡайһы бер ауылдарҙа халыҡ түбәндәге йөкмәткеле «Совет власын тәбрикләйбеҙ, ас халыҡҡа икмәк менән ярҙамдан баш тартмауығыҙҙы һорайбыҙ» тигән транспаранттар менән сыҡҡан, башҡа колхозсылар аҙыҡ-түлек ылауҙарына һөжүм иткән; келәт йоҙаҡтарын ватып, үҙ белдектәренә икмәк алып сығыу осраҡтары булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(сёла Деллер, Александрге, Штразендорф, Орловское и многие другие)&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ күп урындарҙа протест күрһәтеү ысулы булараҡ эшкә сығыуҙан баш тартҡандар&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(с. Фёдоровка, Зихельберг и др.)&lt;/ref&gt;. Волга буйы немецтары АССР-ының бик күп ауылдарында был осорҙа {{comment|Баш сәйәси идаралыҡ|ОГПУ}}тың {{comment|йәшерен ялыусылары |тайные осведомители}} «антисовет баш күтәреүселәргә хас һөйләшеүҙәр» тип {{comment|еткергәндәр|фиксировались}}&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.
{{викитека-текст|ru|Инструкция по применению постановления ЦИК и СНК СССР от 7 августа 1932 г. об охране государственного имущества| т.н. «Закона о колосках».}}

1932 йылдың йәйенә аслыҡ Немец республикаһының ҡалаларында һәм күпселек ауылдарында үҙен һиҙҙергән. Аслыҡтан ҡотолорға теләгән халыҡ яландарҙағы өлгөрөп етмәгән ашлыҡты ташый башлаған хатта.&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Был процесс бөтә СССР-ға хас булғанлыҡтан&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;, 1932 йылдың 7 авгусында хөкүмәт халыҡта «биш башаҡ тураһындағы закон» тигән атама менән билдәлелек алған йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса махсус закон ҡабул иткән, был закон икмәкте хатта аҙ күләмдә урлау өсөн дә атыу кеүек үлем язаһы ҡулланыуҙы раҫлаған. Был закон нигеҙендә, архив документтарына ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында [[7 август]]ан [[1 декабр]]гә тиклем 474 кеше, шулар араһынан — 32 кеше атылырға, 325 кеше - 10 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Хөкөм ителгәндәрҙең күпселге, ас балаларын ашатыу маҡсатында, яландарҙан ашлыҡ урлаған ҡатын-ҡыҙ булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

1932 йылдың көҙөндә сираттағы иген әҙерләү планы буйынса Немецтар Республикаһынан игендең күп өлөшө тағы сығарылған, колхозсыларға ғәмәлдә тәғәм ризыҡ та ҡалмаған. Волга буйы немецтары Республикаһы  ВКП(б) өлкә комитетының икенсе секретары А. Павлов, 1932 йылдың көҙөндә партия өлкә комитеты пленумындағы сығышында асыҡтан-асыҡ былай тигән:
{{цитата|Колхоздарҙа килем бүлеү былай булды: колхозсылар ҡулына беҙ иген бирмәнек, ә уны йәмәғәт туҡланыуына иҫәпләнек, һәм, ысынбарлыҡта, колхозда ашалып бөткән икмәк кенә иҫәпләнде…&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;}}
Был раҫлау признание үҙенән-үҙе 1932—1933 йй. ҡышында СССР крәҫтиәндәренең йәшәрлек сараһы йәки мөмкинлеге ҡалмағанын күрһәтә&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;, йәғни аңлы рәүештә астан үлерлек хәлгә дусар ителә&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

{{викитека-текст|ru|Волга буйы немецтары Республикаһы прокуроры А. Скудраның РСФСР прокуроры А. Вышинскийға Немецтар Республикаһындағы аслыҡ тураһында 1933 й. 27 майындағы Донесениеһы}}
Халыҡтың аслыҡтан үлеүе {{comment|ысынында|ярко выраженный}} сәйәси төҫкә эйә булған. Тәү сиратта, алдан уйланылған ҡара ниәт менән йәшәрлек сырсаһыҙ ҡалған элекке {{comment|хосуси милекселәр|единоличники}}, репрессияланыусыларҙың ғаиләләре, йәғни «совет власы дошмандары» һәләк булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Әммә режимға лояллек һаҡлаған «хеҙмәт ударниктарының» да үлеме етәкселектең бөтә кимәлдәрҙә лә ситуацияны контролдә тота алмаҫлыҡ дәрәжәгә етеүе, аслыҡтың киң йәйелеүе, хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Элегерәк осылки от высланных ранее в [[Ҡаҙағстан]]ға һәм  [[Себер]]гә оҙатылған «кулак» туғандары һалған аҙыҡ-түлек посылкалары һәм аҡсалата ярҙам {{comment|күсереүҙәр|переводы}}е адресаттарға килеп етмәгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt; сөнки {{comment|Баш сәйәси идаралыҡ бүлеге|ОГПУ}} «синфи дошман элементтар»ҙан ярҙам алыуҙы тыйған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. 1933 йыл башында ас ҡаты-ҡыҙҙың һәм балаларҙың иген тейәлгән вагондарҙы абордажға алырға маташыу осраҡтары йышыраҡ ҡабатланған; ҡағиҙә булараҡ бындай прецеденттар милиция нарядтары һәм ОГПУ отрядтары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. , 1933 йылда аслыҡ иң ҡыҙған мәлдә Волга буйы немецтары Республикаһы иген һәм башҡа аҙыҡ-түлек экспортлау планын үтәргә тейеш булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Шул йылда республиканан бер нисә мең тонна иген, 29,6 т. [[бекон]], 40,2 т. аҡ май, 2,7 вагон ҡош-ҡорт түшкәһе, 71 т. ҡара ҡарағат һ. б. экспортланған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

Өйрәнелгән урындарынан, колхоздарҙан ҡалаларға, төҙөлөштәргә ҡасып китеү аслыҡтан ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы булған. Крәҫтиәндәрҙең ауылдан ҡасып китеүе 1930 йылда башлана, һәм артабанғы йылдарҙа тағы көсәйгән, ә 1933 йылда 100 меңдән артыҡ кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

Түбәндә килтерелгән таблицала Волга буйы немецтары Республикаһында коллективизация һәм 1931—1933 йй. аслыҡ йылдарында халыҡ (кеше) үлеме осрағы бирелгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Йылдар
! 1925/28
! 1929
! 1930
! 1931
! 1932
! 1933
|-
| Вафат булыусылар һаны
| 12365
| 14606
| 16777
| 14055
| 20152
| 50139
|}

Күрһәтелгән мәғлүмәт аша {{comment|Яңы Иҡтисади Сәйәсәт|НЭП}} йылдары тамамланыуға һәм етди йәмғиәти кире {{comment|үҙгәрештәр|потрясения}} алып килгән коллективизация йәйелдерелгән йылдарҙа, бигерәк тә 1933 йылда, халыҡтың өҙлөкһөҙ ҡырылыуына килтергән. Йыш ҡына каннибализм, каннибализм маҡсатында үҙҙәренең сабыйҙарын үлтереү осраҡтары һ. б. күҙәтелгән.

1933 й. сентябренән иген тапшырыу (1932 й. менән сағыштырғанда байтаҡ кәметелгән) планын, бөтә төр бурыстарын үтәгән, орлоҡҡа ҡалдырыу, страховой һәм фураж фонды булдырған колхоздарға ғына артып ҡалған игенде колхозсыларға бүлеп бирергә рөхсәт ителгән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Шулай уҡ иптәш Сталиндың {{цитата|колхоздар большевистик булырға, ә колхозсылар мул тормошта йәшәргә тейеш тигән күрһәтмәһен үтәргә &lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;колхозсылар араһында килемде бүлеү күмәк халыҡтың тантанаһы итеп үткәрергә кәрәк булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;

1933 йылдың көҙөндә Волга буйы немецтары Республикаһы һәм башҡа төбәктәрҙәге немец райондары икмәк әҙерләүҙең яңы системаһы буйынса дәүләт планын бер ҡасан да булмағанса иртә үтәгән; партия органдарына крәҫтиән ғаиләләрен икмәк һәм [[фураж]] менән мотлаҡ тәьмин итеү күрһәтмәһе бирелгән &lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта урындағы властарҙың өҫтәмә фондтар булдырыуы һәм иген етештереү буйынса юғары пландар ҡабул итеүе кеүек үҙешмәкәрлеге ҡәтғи тыйылған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. 1933 й. ноябрь — декабрендә илдең партия-совет етәкселеге Волга буйы немецтары Республикаһының күп  кантондарына&lt;ref&gt;шулай уҡ Украинаның, Ҡырымдың һәм Төньяҡ Кавказдың немец райондарына &lt;/ref&gt; хәлһеҙләнгән мал-тыуарҙарн ашатыу өсөн фураж бүленгән, һәм был 1933—1934 йй. ҡышҡы айҙарында мал башының ниндәйҙер кимәлдә һаҡланып ҡалыуына килтергән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

Алда илдәләнгән бөтә саралар ҙа немецтар йәшәгән ерҙәрҙә аслыҡтың кире тәьҫирен яйлап еңергә булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Шулай, архив мәғлүмәттәренә ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында 1933 йылдың ноябренә вафат булыусылар һаны арыу йәшәгән йылдар күрһәткесенә тиклем кәмегән, ә былтырғы, 1932 йылдың октябрендәге, күрһәткес 1,5 тапҡырға яҡын артвҡ булған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;. Әммә былар барыһы ла ҡуллаыу кимәленең түбән булыуы менән билдәләнгән; СССР-ҙа йәшәгән немец халҡының (шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың да) туйғансы ашай алмауы байтаҡ йылдарға һуҙылған&lt;ref name=&quot;collectivisation&quot; /&gt;.

==== 1930-сы йылдарҙағы репрессиялар ====
По мере обострения отношений между СССР и Германией ухудшалось и отношение к советским немцам. В 1935—1936 годах более двухсот тысяч немцев было выселено из приграничной зоны на Украине в Казахстан&lt;ref name=&quot;Полян1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Бугай&quot;/&gt;. В 1937—1938 годах [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]] была проведена так называемая «немецкая операция». Согласно приказу народного комиссара внутренних дел СССР № 00439 от 25 июля 1937 года, все немцы, работавшие на предприятиях оборонной промышленности (или имеющих оборонные цеха) должны были быть арестованы. С 30 июля начались аресты и увольнения, а с осени 1937 началась массовая операция. С наибольшей силой она затронула приграничные зоны и окружение столичных городов; сама АССР пострадала непропорционально слабо. Согласно директиве [[Ворошилов, Климент Ефремович|наркома обороны СССР]] 200ш все немцы, в числе представителей всех национальностей, не входящих в состав Советского Союза, были уволены из армии (часть впоследствии восстановлена)&lt;ref name=&quot;Рогинский&quot;/&gt;. В конце 1930-х гг. за пределами [[АССР]] НП были закрыты все национально-территориальные образования — немецкие национальные сельсоветы и районы, а школы с преподаванием на родном немецком языке переведены на русский.

=== Волга буйы немецтарын депортациялау ===
{{main|Депортация немцев в СССР}}
После издания Указа Президиума Верховного Совета СССР «О переселении немцев, проживающих в районах Поволжья» от 28 августа 1941 года была ликвидирована [[Республика немцев Поволжья|Автономная Республика немцев Поволжья]] и произведена тотальная [[Депортация народов в СССР|депортация немцев]] из [[АССР немцев Поволжья|АССР]]. Для этой цели заранее (по воспоминаниям жителей АССР НП, ещё 26 августа) на территорию АССР НП были введены войска [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]]. Немцам было отдано распоряжение в течение 24 часов подготовиться к переселению и с ограниченным количеством своего имущества прибыть в пункты сбора. Немецкие жители республики были вывезены в отдалённые районы Сибири, Казахстана и Средней Азии. Согласно этому указу в сентябре-октябре 1941 г. было депортировано 446 480&lt;ref&gt;''Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»:'' док-ты, факты, коммент. / Вступ. ст., сост., послесл. д-ра ист. наук, проф. Н. Ф. Бугая. — М.,1992. С. 37&lt;/ref&gt; советских немцев (по другим данным 438 280&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Бруль В. И.
 |часть         = Депортированные народы в Сибири (1935—1965 гг.). Сравнительный анализ
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Наказанный народ: репрессии против российских немцев
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Звенья
 |год           = 1999
 |том           = 
 |страницы      = 101
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = }}&lt;/ref&gt;). В сентябре 1941 года многие [[военнообязанный|военнообязанные]] лица немецкой национальности были отправлены с фронта в тыловые части. В последующие месяцы депортация коснулась почти всего немецкого населения, проживающего на территории Европейской России и Закавказья, не занятых [[вермахт]]ом&lt;ref name=&quot;Полян2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Чебыкина&quot;/&gt;. Переселение немцев производилось постепенно и завершилось к маю 1942 года. Всего в годы войны было переселено до 950 тыс. немцев&lt;ref&gt;''Земсков В. Н.'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 94&lt;/ref&gt;.
367 000 [[русские немцы|немцев]] было депортировано на восток (на сборы отводилось два дня): в республику [[Республика Коми|Коми]], на [[Урал]], в [[Казахстан]], [[Сибирь]] и на [[Алтайский край|Алтай]].

=== 1979 йылда автономия булдырырға маташыу ===
{{main|Немецкая автономия в Казахстане}}
В июне 1979 года возникло предложение о создании новой ''Автономной немецкой Республики в Казахстане'', со столицей в городе [[Ерментау]]. Целью данного предложения властям было поднятие вопроса о текущих условиях существования поволжских немцев. На тот момент, в Казахстане проживало примерно 936 тысяч этнических немцев, и они были третьей по величине этнической группой в республике, после казахов и русских. 16 июня 1979 года в [[Целиноград]]е на улицы вышла демонстрация протеста против данного предложения. Как результат данных протестов, боясь негативной реакции этнического большинства республики, а также опасаясь создания прецедента (также на тот момент существовала возможность возникновения таких же тенденций в среде [[уйгуры|уйгуров]]), [[ЦК КПСС]] отклонил предложение о создании автономии немцев Поволжья в Казахстане.

== Хәҙерге ситуация ==
[[Файл:Bundesarchiv Bild 137-000471, Russland, Dorf Streckerau an der Wolga.jpg|thumb|[[Новокаменка (Саратовская область)|Штреккерау]], 1920 год (сегодня — село Новокаменка, [[Ровенский район (Саратовская область)|Ровенский район]], [[Саратовская область]])]]

Поволжские немцы не сумели возвратиться в регион Поволжья в том количестве, в каком их забрала оттуда советская власть. Им не было позволено селиться там в течение десятилетий. После войны многие поволжские немцы остались жить в том регионе, куда их распределило НКВД в момент депортации — [[Урал]], [[Сибирь]], [[Казахстан]] (178400 человек на 2009 год — 1,07 %&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.eng.stat.kz/news/documents/eng_ПН2009_1112_1new.ppt
 |title       = The Results Of The National Population Census in 2009
 |date        = 2010
 |publisher   = The Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan
 |accessdate  = 2011-08-30
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65aPGkxl1?url=http://www.eng.stat.kz/news/documents/eng_%D0%9F%D0%9D2009_1112_1new.ppt
 |archivedate = 2012-02-20
 |deadlink    = no
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425112029/http://www.eng.stat.kz/news/Documents/eng_%D0%9F%D0%9D2009_1112_1new.ppt |date=2012-04-25 }}&lt;/ref&gt; от всего населения современного Казахстана — самоопределяются как немцы), [[Киргизия]] и [[Узбекистан]] (примерно 16 тысяч — 0,064 % от населения страны). После длительного периода гонений, немцы восстановили свою жизнь в местах нового проживания, их количество там возрастало естественным образом, и им удалось сохранить свою уникальную культурную аутентичность, свои культурные традиции. Десятилетия после войны, некоторые из них всё чаще поднимали вопрос относительно переселения обратно, туда, где ранее существовала Автономия немцев Поволжья. Однако на местах бывшего проживания сами переселенцы встречали жёсткий отпор со стороны населения, вселённого в их старые дома тем же сталинским режимом в тот же момент и занимавшего их родные земли.

=== СССР-ҙың тарҡалыуы һәм миграция ===
С конца 1980-х годов и [[Распад СССР|падения коммунистического режима в СССР]], некоторые этнические немцы в малом количестве (относительно всего населения города) вернулись в город [[Энгельс (город)|Энгельс]], но значительно большее их число эмигрировало в Германию. [[Переселенцы из стран бывшего СССР в Германии|Уезжавшее большинство]] пользовалось [[Немецкие переселенцы#Федеральный закон о изгнанных|немецким законом о возвращении]] — законодательным документом, дающим возможность получения немедленного гражданства Германии тем, кто бы сумел доказать свой статус беженца или репатрианта с немецкими национальными корнями или же является потомком такового гражданина какой-либо страны. Данное переселение происходило невзирая на тот факт, что многие поволжские немцы к тому времени уже очень плохо говорили по-немецки или совсем не владели языком.

{{Основная статья|Всесоюзное общество советских немцев «Возрождение»}}

В Октябре 1991 года состоялся ранее неоднократно перенесённый властями I Съезд немцев СССР, на который возлагались надежды о разрешении вопроса переселения немцев обратно в Поволжье, а также о компенсациях пересленцам пострадавшим в ходе депортации, однако фактически у делегатов съезда не было никаких возможностей решить возникшие проблемы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.geschichte.rusdeutsch.ru/23|title=Глава 10. НЕМЦЫ В НОВОЙ РОССИИ - История немцев России|publisher=www.geschichte.rusdeutsch.ru|accessdate=2018-04-04}}&lt;/ref&gt; Символичным «итогом» форума стало подписание в Ноябре того же года между [[Коль, Гельмут|Колем]] и [[Ельцин, Борис Николаевич|Ельциным]] формального заявления о взаимной поддержке расселённых по советскому союзу немцев и непрепятствии им в выезде из страны. Сам Ельцин на създе не присутствовал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.geschichte.rusdeutsch.ru/23/61|title=10.4. Из совместного заявления Президента    РСФСР Б.Ельцина и канцлера ФРГ Г.Коля, подписанного в Бонне 21 ноября 1991 г. - История немцев России|publisher=www.geschichte.rusdeutsch.ru|accessdate=2018-04-04}}&lt;/ref&gt;

С момента получения независимости прибалтийскими государствами многие этнические российские немцы начали возвращаться для постоянного проживания в [[Калининградская область|Калининградскую область]] (бывшую часть [[Восточная Пруссия|Восточной Пруссии]]); таковой процесс получил особенно широкое распространение среди поволжских немцев из сибирских частей России и из Казахстана. Данное движение только возросло после того, как Германия приостановила широкую практику предоставления права свободного возвращения и получения гражданства лицам немецкой национальности из стран бывшего Советского Союза. На момент всероссийской переписи 2002 года на территории Калининградской области проживало 8 340 немцев, что представляет собой 0,87 % всего населения области.

К концу 1990-х годов Германия усложнила процесс предоставления гражданства потомкам этнических немцев, особенно тем из них, кто не говорит на поволжском диалекте немецкого языка. Определённое количество немецких семей, иммигрировавших в Германию ранее, переехало в ряд других мест, как, например, в канадскую провинцию Манитоба (город [[Штайнбах (Манитоба)|Штайнбах]]), где в настоящий момент образован крупнейший в мире ареал проживания этнических немцев-меннонитов&lt;ref name=&quot;CEO&quot;/&gt;.

По [[Перепись населения СССР (1989)|переписи населения СССР 1989 года]] в СССР проживало 2 038 603 немцев, в том числе — 842 295 человек в [[РСФСР]] и 957 518 в [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахской ССР]]&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_89.php Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения республик СССР по полу и национальности]&lt;/ref&gt;.

Согласно [[Всероссийская перепись населения 2002 года|Всероссийской переписи населения 2002 года]], в России проживало 597 212 немцев&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls
 |title       = 1. Национальный состав населения
 |date        = 2004
 |work        = Том 4 - «Национальный состав и владение языками, гражданство». // Всероссийская перепись населения 2002 года
 |format      = xls
 |publisher   = Федеральная служба государственной статистики
 |accessdate  = 2011-08-30
 |lang        = ru
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65CSs13pg?url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls
 |archivedate = 2012-02-04
 |deadlink    = no
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109173322/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |date=2020-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

По [[Всероссийская перепись населения (2010)|Всероссийской переписи населения 2010 года]], в России проживало 394 138 немцев и четыре [[Меннониты в России|немца-меннонита]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx
 |title       = 1. Национальный состав населения
 |date        = 2004
 |work        = Том 4 - «Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство». // Всероссийская перепись населения 2010 года
 |format      = xls
 |publisher   = Федеральная служба государственной статистики
 |accessdate  = 2014-07-05
 |lang        = ru
 |archiveurl  = 
 |archivedate = 
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620143101/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx |date=2013-06-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғөрөф-ғәҙәттәре ==
К примечательным обычаям поволжских немцев относится т. н. «венчание покойников» ({{lang-de|Totenhochzeit}}). Особенность этого погребального обряда заключалась в том, что умершие младенцы и девушки считались будущими ангелами, «невестами Господа», поэтому их хоронили в свадебных нарядах. Подобные церемонии считались торжественными и лишёнными траурного антуража&lt;ref&gt;[http://forum.wolgadeutsche.net/viewtopic.php?f=31&amp;t=3426 Траурные церемонии у немцев России и Пoволжья]&lt;/ref&gt;{{Проверить авторитетность|6|09|2017}}. Мертвецов хоронили разутыми и порицалось открытое выражение скорби&lt;ref&gt;[http://museum-nso.org/?pid=122 Похоронная обрядность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019225341/http://museum-nso.org/?pid=122 |date=2013-10-19 }}{{мёртвая ссылка|число=06|месяц=09|год=2017}}&lt;/ref&gt;.

Помимо общехристианских праздников поволжские немцы как и прочие немцы отмечали в октябре [[Праздник урожая]]. На Пасху, считалось, детям приносит сладости [[пасхальный заяц]]&lt;ref&gt;[http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm Лютеранские праздники у немцев в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020030934/http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm |date=2013-10-20 }}{{мёртвая ссылка|число=06|месяц=09|год=2017}}&lt;/ref&gt;.

Рождество праздновали более религиозные люди. В доме украшали ёлку и проводили богослужения, где кроме чтения библии и проповеди в этот вечер (24 декабря) читали стихи в виде вопросов и ответов связанных с Рождеством Христовым. Детям дарили сладости и фрукты за прочтение стишка.

== Волга буйы немецтарының аш-һыуы ==
К числу особенностей кухни поволжских немцев называют [[Курица|куриный]] [[суп]] с лапшой, [[клёцки]], [[шницель]], [[картофель]]ное пюре, [[Колбаса|колбасы]]. Из десертов популярен [[штрудель]] или [[сладкие гренки]]&lt;ref&gt;[http://velia.su/category/povolzhe Кухня российских немцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020005126/http://velia.su/category/povolzhe |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt; с [[кофе]] (или его имитацией)&lt;ref&gt;[http://www.proza.ru/2011/11/25/680 Кухня российских немцев сто лет назад]{{подст:не АИ}}&lt;/ref&gt;. По праздникам часто готовили гуся с тушенной [[Капуста|капустой]]&lt;ref&gt;[http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=186%3A2010-06-01-10-08-27&amp;catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&amp;Itemid=103&amp;lang=kz&amp;107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 Немцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020015727/http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=186%3A2010-06-01-10-08-27&amp;catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&amp;Itemid=103&amp;lang=kz&amp;107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Волга буйы немецтарының кейеме ==
Традиционной женской одеждой поволжских немцев была белая [[рубаха]], синяя [[юбка]], передник-[[фартук]], шнурованный лиф-корсаж и чепец. Мужская одежда состояла из белой рубахи с отложным воротником, [[жилет]]а, узких брюк по колено, куртки (синий полукафтан) и [[башмак]]ов с пряжкой (или сапогов). На голове — чёрная широкополая [[шляпа]]&lt;ref&gt;[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-41788/ Эволюция костюма. Как менялся костюм первых немецких переселенцев на Руси?]&lt;/ref&gt; или [[картуз]]&lt;ref&gt;[http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev Национальные костюмы и одежда немцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020014603/http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
* [[:en:Flüchtlinge|Беженцы]] ({{lang-de|Flüchtlinge}}) — немецкий пропагандистский фильм [[1933 год]]а

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Герман, Аркадий Адольфович.
 |заглавие      = Немецкая автономия на Волге. 1918-1941
 |место         = М.
 |издательство  = BiZ Bibliothek (ЗАО «МСНК-Пресс»)
 |издание       = 2-е, исправленное и дополненное
 |год           = 2007
 |страниц       = 576
 |isbn          = 978-5-98355-030-8
 |тираж         = 3000
}}
* Традиционная культура и конфессиональность поволжских немцев // «Старая Сарепта» и народы Поволжья в истории России (Материалы конференции II Сарептских встреч). Сборник тезисов. — Волгоград: ВолГУ, 1997.
* {{книга
 |автор         = Клаус А. А.
 |заглавие      = Наши колонии. Опыты и материалы по истории и статистике иностранной колонизации в России
 |место         = СПб.
 |издательство  = Типография В.В. Нусвальта
 |ссылка        = http://wolgadeutsche.net/bibliothek/DjVu/Klaus.djvu
 |издание       = Выпуск I
 |год           = 1869
 |страниц       = 516}}
* {{книга
 |автор         = Зиннер П. И.
 |заглавие      = Немцы Нижнего Поволжья. Выдающиеся деятели из колоний Поволжья
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Саратов
 |издательство  = 
 |год           = 1925
 |страниц       = }}
* Томан И. Б. Из истории общеобразовательной школы АССР Немцев Поволжья // Школа и мир культуры этносов. Вып.2. М., 1995.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* «[http://wolgadeutsche.net/ Geschichte Der Wolgadeutschen]» — научно-популярный исторический сайт{{ref-ru}}
* [http://cvgs.cu-portland.edu/ The Center for Volga German Studies at Concordia University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903074146/http://cvgs.cu-portland.edu/ |date=2008-09-03 }}{{ref-en}}
* [http://www.grhs.org/ Germans from Russia Heritage Society]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20040607174107/http://www.webbitt.com/volga/ Volga Germans]{{ref-en}}
* [http://www.ahsgr.org/ American Historical Society of Germans from Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511075251/http://www.ahsgr.org/ |date=2020-05-11 }}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20040406032540/http://www.lib.ndsu.nodak.edu/grhc/ Germans from Russia Heritage Collection North Dakota State University]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20080321211753/http://www.lib.ndsu.nodak.edu/grhc/history_culture/history/volga-germans.htm German Memories — Volga Germans Migration Towards Americas]{{ref-en}}
* {{статья|автор=Герман А.А.|заглавие=Трудовая коммуна|ссылка=http://wolgadeutsche.net/bibliothek/wolga/wolga_10_1989.htm|язык=ru|издание=Волга|тип=литературный журнал|место=Саратов|год=1989|номер=10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130616233949/http://wolgadeutsche.net/bibliothek/wolga/wolga_10_1989.htm|archivedate=2013-06-16}}

{{Нормативный контроль}}
{{Российские немцы}}

[[Категория:Российские немцы]]
[[Категория:Немцы Поволжья]]
[[Категория:Милли аҙсылыҡтар]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>qo05t7gexhxveai53iz82i83kx59myw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Георгий таҫмаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154398</id>
    <revision>
      <id>1300320</id>
      <parentid>1299131</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T01:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30900" sha1="0j0y38pkmcoy13u3gossbcsv3d0hd1k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Георгий таҫмаһы''' — символик таҫмаларҙы таратыу буйынса [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[Еңеү көнө]]н байрам итеүгә арналған йәмәғәт акцияһы. 2005 йылдан алып «РИА Новости» һәм йәштәргә социаль ярҙам күрһәтеү буйынса төбәк йәмәғәт ойошмаһы (РООСПМ) - «Студенттар ойошмаһы» - башланғысы менән үткәрелә.

Шул ваҡыттан алып йыл һайын үткәрелгән традицион акцияға әүерелә һәм йәмәғәт ойошмалары, предприятиелар һәм дәүләт бюджеты иҫәбенә 24 апрелдән 12 майға тиклем үткәрелә&lt;ref name=spb&gt;[http://www.assembly.spb.ru/manage/page/?tid=633200141 Закон Санкт-Петербурга «О бюджете Санкт-Петербурга на 2008 год и на плановый период 2009 и 2010 годов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427070929/http://assembly.spb.ru/manage/page?tid=633200141 |date=2011-04-27 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда Георгий таҫмалары 30-ҙан ашыу илдә таратыла.  Акция үткәрелгән алты йыл эсендә бөтә донъяла 50 миллиондан ашыу таҫма таратыла. Акция үткәреү буйынса иң әүҙем илдәр — [[Рәсәй]], [[Греция]], [[Франция]], [[Италия]], [[Абхазия]], [[Латвия], [[Бөйөк Британия]], [[АҠШ]], [[Германия]], [[Ҡытай]], [[Вьетнам]], [[Бельгия]], [[Афғанстан]], шулай уҡ [[Молдова]] һәм [[Белоруссия]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rian.ru/victory_news/20100413/221801239.html |date=2010-04-13 |title=Более 300 тысяч «георгиевских ленточек» раздадут на Кубани|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65a292Enc?url=http://ria.ru/victory_news/20100413/221801239.html|archivedate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blr.rs.gov.ru/node/425 |title=Проведение международной акции «Георгиевская ленточка» в Республике Беларусь |website=Представительство Россотрудничества в Республике Беларусь |accessdate=2015-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518072600/http://blr.rs.gov.ru/node/425 |archivedate=2015-05-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518072600/http://blr.rs.gov.ru/node/425 |date=2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ruvek.ru/?module=news&amp;action=view&amp;id=16230 В Молдавии к юбилею Победы волонтеры начали раздавать Георгиевские ленточки / Новости / Русский век]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://krorm.ru/news/analitika/311-gheorghievskaia-lenta.html В Молдове стартовала акция «Георгиевская ленточка» — Конгресс русских общин Республики Молдова&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Георгий таҫмаһы тышҡы күренеше һәм төҫө буйынса «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы ҡалыбының таҫмаһына тап килә. Әлеге акция сиктәрендә таратылған таҫмалар Георгий таҫмалары тип атала. Георгий таҫмаһы [[Екатерина II]] дәүерендә [[Рәсәй империяһы]]ның юғары наградаһы — Изге Георгий ордены — менән бергә барлыҡҡа килә.

Ойоштороусылар билдәләүенсә, акцияның төп маҡсаты — «бер нәмәгә ҡарамаҫтан яңы быуынға, кем һәм ниндәй хаҡ менән кешелек тарихындағы иң ҡурҡыныс һуғышта еңеү яулағанын, кемдең вариҫтары булып ҡалабыҙ, нимә менән һәм кем менән ғорурланырға тейешбеҙ, кемде иҫләргә тейешбеҙ икәнде оноттормаҫҡа»&lt;ref name=&quot;история&quot;&gt;[http://gl.9may.ru/action_history/ История акции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213005717/http://gl.9may.ru/action_history/ |date=2012-02-13 }} // Официальный сайт акции «Георгиевская ленточка»&lt;/ref&gt;.

Акция «Олатайымдың Еңеүе — минең Еңеү», «Бәйлә. Әгәр исеңдә тотһаң!!», «Мин хәтерләйем! Мин ғорурланам!», «Беҙ — Бөйөк Еңеү вариҫтары!», «Еңеү өсөн олатайға рәхмәт!» һәм башҡа лозунгылар аҫтында үткәрелә&lt;ref name=&quot;история&quot; /&gt;.

== Дөйөм мәғлүмәт ==
XVIII быуаттан башлап Георгий таҫмаһы юғары армия наградаһы — Изге Георгий ордены (Георгий тәреһе) өлөшө була. Георгий таҫмаһы I, II һәм III дәрәжә [[Дан ордены]]ның һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалының ҡалыбындағы таҫманы ҡабатлай.

[[Файл:Возложение венка к Могиле Неизвестного Солдата - 02.jpg|мини|300px|{{center|Бөйөк Ватан һуышының 70-йыллығына арналған тантанаға килгән илдәр етәкселәренең Билдәһеҙ һалдат ҡәберлегенә һалған тажындағы Георгий таҫмаһы, &lt;br&gt;2015 йылдың 9 майы}}]]

Әлеге таҫманы «Гвардия таҫмаһы» тип исемләү дөрөҫлөккә тап килер ине, тигән фекерҙәр бар, сөнки Георгий таҫмаһының төҫтәре — һары һәм ҡара (1769 йылғы статут) йәки ҡыҙғылт һары һәм ҡара (1913 йылғы статут) ә Гвардия таҫмаһының төҫтәре — алтын-ҡыҙғылт һары һәм ҡара. Ысынында геральдик күҙлегенән ҡыҙғылт һары һәм һары — шул уҡ алтын төҫө. Мәҫәлән, урыҫ полководецы Михаил Кутузов рәссам Роман Волков портретында ҡара-ҡыҙғылт һары Георгий таҫмаһы менән һүрәтләнгән (1813 йыл). Совет власы осоронда Георгий таҫмаһы юҡҡа сығарыла (1917 йылғы «Бөтә хәрбиҙәрҙе хоҡуҡтарҙа тигеҙләү тураһында» декреты) һәм бер тапҡыр ҙа дәүләт наградаларында ҡулланылмай&lt;ref&gt;Декрет СНК РСФСР «[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5316/ Об уравнении всех военнослужащих в правах]» от 16 декабря 1917 года&lt;/ref&gt;. 1942 йылда хәрби Дан ордены ҡалыбын Гвардия таҫмаһы биҙәй.

«Георгий таҫмаһы» акцияһы 2005 йылда Еңеүҙең 60-йыллығына интернет-проекттары директоры Наталья Лосева башланғысы менән старт ала («Наша Победа. День за днем» проекты) (һуңыраҡ — ОРН ФГУП РИА Новости етәксеһенең беренсе урынбаҫары)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cn.ru/news/245451/ |title=Наталья Лосева: я была в шоке от того, как люди поняли и приняли идею — Электронный город (Новосибирск)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2008-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508120936/http://www.cn.ru/news/245451/ |archivedate=2009-05-08 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508120936/http://www.cn.ru/news/245451/ |date=2009-05-08 }}&lt;/ref&gt;(һуңғараҡ — ОРН (Берләштерелгән яңылыҡтар редакцияһы) етәксеһенең беренсе урынбаҫары (ФГУП РАМИ «[[РИА Новости]])»&lt;ref&gt;[http://visualrian.ru/images/item/375350 Открытие фотовыставки «Георгиевская ленточка» в Москве | Библиотека изображений «РИА Новости»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Александр Привалов.|date=14 мая 2007|url=http://www.expert.ru/columns/2007/05/14/raznoe/print|title=О|publisher=[[Эксперт (журнал)|Журнал Эксперт]]|accessdate=2010-08-13|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521000723/http://www.expert.ru/columns/2007/05/14/raznoe/print|archivedate=2007-05-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521000723/http://www.expert.ru/columns/2007/05/14/raznoe/print |date=2007-05-21 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ акция ойоштороусыһы булып &quot;Студенческая община&quot;ның экс-лидеры, хәҙерге ваҡытта ГАУК «Мосгортур» директоры Василий Овчинников&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://premia.mn.ru/premia_projects/20121128/331710712.html |title=Московские новости / Премия Московских новостей&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2015-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150216123248/http://premia.mn.ru/premia_projects/20121128/331710712.html |archivedate=2015-02-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216123248/http://premia.mn.ru/premia_projects/20121128/331710712.html |date=2015-02-16 }}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://kultura.mos.ru/presscenter/news/detail/1067751.html Василий Овчинников назначен директором Московского агентства организации отдыха и туризма&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216132350/http://kultura.mos.ru/presscenter/news/detail/1067751.html |date=2015-02-16 }}&lt;/ref&gt; иҫәпләнә. Киң мәғлүмәт саралары фекеренсә, акцияның авторы шәхсән Наталья Лосева&lt;ref&gt;[http://gazeta.spb.ru/152358-0/ Георгиевская ленточка превращается в инструмент пиара и аксессуар одежды (фото) — Общество — Gazeta.Spb&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kovrov-tv.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=8121670 |title=Ковровское телевидение — КОВРОВ-ТВ — Первый городской телеканал — Георгиевская ленточка&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2009-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228222137/http://kovrov-tv.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=8121670 |archivedate=2014-02-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228222137/http://kovrov-tv.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=8121670 |date=2014-02-28 }}&lt;/ref&gt;.Тыуған ҡалаһы [[Новосибирск]]иҙағы урындағы гәзиткә биргән интервьюһында Лосева ошолай тип белдерә&lt;ref&gt;Статья «Я была в шоке от того, как люди поняли и приняли идею» на портале «Электронный город» от 9 мая 2007 года, http://www.cn.ru/news/245451/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508120936/http://www.cn.ru/news/245451/ |date=2009-05-08 }}&lt;/ref&gt;:

{{цитата|Акция бер ниндәй ҙә географик  бәйләүҙәрһеҙ башланғайны. Мин планлаштырғандың барыһы — Новосибирскиға иң яҡын дуҫтарыма һәм туғандарыма бер нисә таҫма ебәреү ине. Әммә акция башлауҙан бер аҙна үткәс тә РИА «Новости» бинаһын штурм менән тиерлек  ала башланылар. Тәүлегенә 24 сәғәт бында таҫма алырға теләүселәрҙең сираты торҙо. Кешеләрҙең шул тиклем идеяны аңлауы һәм ҡабул итеүе мине аптыратты.}}

== «Георгий таҫмаһы» акцияһы кодексы ==
[[Файл:Old-w.jpg|thumb|Санкт-Петербургта оло йәштәге ҡатын георгий таҫмаһы менән, 2015 йылдың 9 майы.]]

Георгий таҫмаларын ҡулланыу «Георгий таҫмаһы» акцияһы кодексы регламенты менән билдәләнә, кодекс 10 пункттан тора&lt;ref name=&quot;kodex&quot;/&gt;. Акция дәүләт, урындағы үҙидара органдары, шулай уҡ коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмалар менән финанслана. Акция инициаторҙары фекере буйынса, таҫма бушлай таратылырға тейеш&lt;ref name=&quot;kodex&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gl9may.ru/about/codex |title=Кодекс «Георгиевской ленточки» |accessdate=2016-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160531084258/http://gl9may.ru/about/codex |archivedate=2016-05-31 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531084258/http://gl9may.ru/about/codex |date=2016-05-31 }}&lt;/ref&gt;.

«Георгий таҫмаһы» акцияһы — сәйәси һәм коммерция булмаған акция.

# Акцияның маҡсаты — Еңеү көнө символын булдырыу
# Был символ — ветерандарға ҡарата ихтирам белдереү, һуғыш яланында һәләк булғандарҙың яҡты иҫтәлегенә хөрмәт күрһәтеү, фронт өсөн барыһын да биргән кешеләргә рәхмәт әйтеү символы.
# «Георгий таҫмаһы» геральдик символы түгел, ә Георгий таҫмаһының традицион биколорын сағылдырған символик таҫма,
# Акцияла оригиналь Георгий һәм Гвардия наградалары таҫмаларын ҡулланыу тыйыла.
# «Георгий таҫмаһы» һатыу-һатып алыу объекты була алмай.
# «Георгий таҫмаһы» тауар һәм хеҙмәттәрҙе алға һөрөү өсөн ҡулланыла алмай. Таҫманы тауар ҡабы элементы итеп йәки тауар янына ҡушып биреү сифатында ҡулланыу тыйыла.
# «Георгий таҫмаһы» бушлай таратыла. Таҫма сауҙа учреждениеһы клиентына тауар йәки хеҙмәттәр өсөн алмашҡа бирелмәй.
# Сәйәси маҡсаттарҙа ниндәй ҙә булһа партиялар йәки хәрәкәттәр «Георгий таҫмаһын» ҡуллана алмай.
# «Георгий таҫмаһы»нда бер йәки ике яҙыу булыуы мөмкин: таҫманы етештергән ҡала/дәүләт исеме. Башҡа яҙыуҙар таҫмала тыйыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Опубликован Кодекс|url=https://regnum.ru/news/610368.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2018-05-07|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200518083716/https://regnum.ru/news/610368.html |date=2020-05-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== 2005 ===
Таҫма тәүге тапҡыр 2005 йылдың яҙында таратыла. Активистар таҫмаларҙы метро станциялары янында, сауҙа үҙәктәрендә таратларар йәки уларҙы парковкала торған автомобилдәрҙең антенналарына бәйләп ҡуялар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rian.ru/online/20050513/39979664.html |title=«Повяжи Георгиевскую ленточку». Итоги и будущее акции {{!}} online конференции {{!}} Лента новостей «РИА Новости» |accessdate=2011-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101014181625/http://www.rian.ru/online/20050513/39979664.html |archivedate=2010-10-14 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014181625/http://www.rian.ru/online/20050513/39979664.html |date=2010-10-14 }}&lt;/ref&gt;. Таҫма тантаналы сараларҙың, мәктәптәрҙә ветерандар менән традицион осрашыуҙарҙың, Рәсәй Федерацияһының күп кенә ҡала байрамдарының атрибуты булып китә. Акцияға Бөйөк ватан һуғышы ветерандары фатиха бирә, әммә акцияның ҡатнашыусылары башлыса йәштәр була&lt;ref name=&quot;все о ленточке&quot;&gt;[http://www.rian.ru/spravka/20070423/64190392.html Вся правда о «Георгиевской ленточке»] // [[РИА-Новости]], 23/04/2007&lt;/ref&gt;. Бөтәһе 800 мең таҫма таратыла.

Георгий таҫмалары сит илдәге Рәсәй илселектәренең күпселегенә ебәрелә.

=== 2006 ===
2006 йылда акция сиктәрендә Рәсәйҙең 900-ҙан ашыу ҡалаһында, яҡын һәм алыҫ сит ил дәрҙә 4 миллиондан ашыу Георгий таҫмаһы таратыла. Акцияла Израиль, АҠШ, Канада, Фарсы ҡултығы илдәре, Европаның күп кенә ҡалалары ҡатнаша. Прогресс М-57 космос карабы Еңеү көнө символын Халыҡ-ара космос станцияһына алып барып еткерә&lt;ref name=&quot;все о ленточке&quot; /&gt;. Акцияға партнерҙар булараҡ BP һәм МТК заправкалау селтәрҙәре, Рәсәй һаҡлыҡ банкы, «Интеррос» холдингы ҡушылалар.

From-UA интернет-изданиеһы һәм «Славян донъяһы» Үҙәге башланғысы менән «Георгий таҫмаһы» акцияһы тәүге тапҡыр Украинала үткәрелә.

=== 2007 ===
2007 йылдан алып «Георгий таҫмаһын» Еңеү көнөндә Ҡыҙыл майҙандағы парадтар ваҡытындаил етәкселәренең пиджак лацкандарында күрергә мөмкин, мәҫәлән, Владимир Путиндың һәм Дмитрий Медведевтың&lt;ref&gt;[http://visualrian.ru/images/item/311505 Военный парад в честь 63-й годовщины Победы в Великой Отечественной войне, «РИА Новости»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://visualrian.ru/images/item/152725 А. Сердюков, М. Фрадков, В. Путин, «РИА Новости»]&lt;/ref&gt;.

2007 йылда урыҫ диаспоралары булған бөтә илдәрҙә лә үтә. Акцияға Советтар Союзына ҡағылышы булмаған илдәр ҙә ҡушыла. Бөтә донъя буйынса 10 миллиондан ашыу таҫма таратыла&lt;ref name=&quot;все о ленточке&quot; /&gt;.

2007 йылда тәүге тапҡыр Словакияла һәм Чехияла үтә, ойоштороусыһы Slovnik.org. интернет-порталы.

Ҡайһы бер интернет-сайт ҡулланыусыларына&lt;ref&gt;Например, [[NoNaMe]]: [http://nett00ns-doc.nnm.ru/operaciya_georgievskaya_lentochka Операция «Георгиевская ленточка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419120340/http://nett00ns-doc.nnm.ru/operaciya_georgievskaya_lentochka |date=2008-04-19 }}&lt;/ref&gt; Георгий таҫмаһын аватарка сифатында ҡулланырға тәҡдим итәләр.

=== 2008 ===
[[Файл:Георгиевкая лента ветерану ВОВ.JPG|thumb|right|228px|Бөйөк Ватан һуғышы ветеранына Георгий таҫмаһын бәйләйҙәр. 2009 йыл]]
2008 йылда Рәсәйҙең бөтә төбәктәре тиерлек акцияла ҡатнаша башлай. Төбәк һәм урындағы хакимиәттәре, «афгансылар» ветеран ойошмалары һәм предприятелар 2 миллион самаһы Георгий таҫмаһына заказ бирәләр&lt;ref&gt;{{cite web|date=3 апреля 2008|url=http://www.rian.ru/society/20080403/102881397.html|title=Около 2 млн «георгиевских ленточек» заказали в регионах России|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65a2FOYVI?url=http://ria.ru/society/20080403/102881397.html|archivedate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;. Ҡарасай-Черкесияла — миллион ярым, Төньяҡ Осетияла - 20 мең, Коми Республикаһында — 400 меңдән ашыу таҫма, 1,8 миллиондан ашыу таҫма Санкт-Петербург ҡалаһында таратыла&lt;ref name=&quot;история&quot; /&gt;.

Яҡын һәм алыҫ сит илдәр иҫәбенән иң әүҙем ҡатнашыусылар — Греция, унда 20 меңдән ашыу таҫма таратыла, шулай уҡ [[Украина]], [[Үзбәкстан]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Германия]], [[Бельгия]], [Молдавия]] (Приднестровье), [[Исландия]], [[Бөйөк Британия]], [[АҠШ]], [[Ҡытай]], [[Вьетнам]], [[Афғанстан]], [[Мексика]] (бөтәһе 30-ҙан ашыу ил ҡатнаша).

Мәскәүҙә беренсе тапҡыр «Георгий таҫмаһы» Хәрби кино фестивале үткәрелә&lt;ref name=&quot;история&quot; /&gt;.

2008 йылда Эстония Дәүләт телерадиоһыгың урыҫ телле редакцияларына «Георгий таҫмаһы» акцияһы тураһында телгә алыу тыйыла&lt;ref&gt;{{cite web|date=24 апреля 2009|url=http://www.regnum.ru/news/1155843.html|title=Русскоязычным редакциям Гостелерадио Эстонии запретили упоминать акцию «георгиевские ленточки»|publisher=[[REGNUM]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65a2KkL0S?url=http://www.regnum.ru/news/1155843.html|archivedate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;.

=== 2009 ===
Февраль айында хәҙерге Рәсәй тарихында иң иң масссауи патриотик халыҡ акцияһына арналған фотография күргәҙмәһе үткәрелә&lt;ref name=&quot;история&quot; /&gt;.
Псков өлкәһендә аҡ мәрмәрҙән эшләнгән хәтер ғибәҙәтханаһы асыла. Эстән ғибәҙәтхана Георгий таҫмаһы рәүешендә яһалған постаментта Георгий тәреһе меннә биҙәлгән. Ошондай туғыҙ ғибәҙәтхана төҙөлгән.

=== 2010 ===
«Георгий таҫмаһы» акцияһы Героой-ҡалаллары буйынса Бөйөк Ватан һуғышының 65-йыллығына арналған автопробегтың символы була. Һәр ҡалала югереүҙә ҡатнашыусылар таҫмалар тарата.

=== 2011 ===
«Георгий таҫмаһы» бик ҙур таҫмаларға һәм хатта һүрәттәрҙә сағылдырыла. Мәҫәлән, Амурҙа оҙонлоғо 8 метр һәм киңлеге 50 сантиметр булған таҫманы студенттар үҙаллы тегәләр һә, шарҙарға беркетеп, һауаға осоралар. Томск ҡалаһында ике ҙур Георгий таҫмаһын тегәләр. Железногорскиҙа граффити оҫталары ҡала үҙәгендә бик ҙур таҫманы эшләйҙәр.

9 майҙа Карелия таможня хеҙмәткәрҙәре Рәсәй-Финляндия сиген үтеүсе туристарға таҫмалар тарата.

«Георгий таҫмаһы» проекты сиктәрендә 11-18 июндә Севастополь — Балаклава — Артек — Севастополь маршруты буйынса «Диңгеҙ корпусы — герой — ҡалалар 2011» халыҡ-ара крейсер яхталарының елкәнле регатаһы үткәрелә.

=== 2012 ===
27 апрелдә Бөтә Рәсәй күргәҙмәләр үҙәге (ВВЦ) майҙансыҡтарындағы ВВЦ «Йәштәр ҡалаһы» спорт-ял сараһы үтә, шулай уҡ унда волонтерҙар таҫмалар тарата&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2012/04/26/molodej-anons.html Анонс Российской газеты о Городе молодежи]&lt;/ref&gt;.

Проект «Rap info» РИА новости проекты Еңеү көнөнә бағышланған махсус тапшырыу әҙерләй. Ойоштороусылар эшләгән тарих видеодәресен акцияһы сайтында ҡарап була ине.

Бөтә донъя бйынса 7 миллиондан ашыу таҫма таратыуҙан тыш, «виртуаль» таҫмалар бүләккә алыу мөмкинлеге тыуа. «Синыфташтар» (OK.ru) социаль селтәре таҫма һүрәтен фотографияға урынлаштырыу буйынса бушлай сервис аса. Бөтәһе бындай таҫма 22 мллион урынлаштырыла.

Георгий таҫмалары Еңеү көнөндә никахлашҡан йәштәргә, шулай уҡ ғаилә тормошо юбилейын билдәләгән ирле-ҡатындарға тапшыралар.

20 меңдән ашыу таҫма Рәсәй МВД-на тапшырыла, уларҙы ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре 4 майҙан алып тәртип боҙоусыларға һәм теләгән бөтә автомобиль йөрөтөүселәргә тараталар. Ленточка тапшырҙы, 20 меңдән ашыу булған Рәсәй эске эштәр министрлығы, 5 майҙа хеҙмәткәрҙәре менән боҙоуҙарҙы туҡтатыуға һәм уларҙы таратырға теләүселәр барыһы ла ябай стационар постары н автолюбитель ДПС Мәскәүҙә.

=== 2013—2015 ===
[[Файл:ГеоргиевскаяЛенточкаАлмаАта9Мая2013.JPG|thumb|Алматыла йәштәр Еңеү көнөндә Георгий таҫмалары менән.  ([[Ҡаҙағстан]]). [[2013 йыл]]]]
[[Файл:Билборд Георгиевская ленточка.jpg|thumb|{{center|Георгий таҫмалары биралаү урында күрһәтелгән реклама реклама стендә. [[Мәскәү]],  [[2015 йыл]]}}]]
Акция сиктәрендә 2014 йылдың 5 майында «Еңеү энергияһы» проекты сиктәрендә Смоленскиҙа иң оҙон Георгий таҫмаһын күреп булды. Таҫманың оҙонлоғо яҡынса 400 метр, киңлеге — 36,5 сантиметр. Сарала 500-ҙән ашыу волонтер ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Сайт&quot;&gt;[http://www.mrsk-1.ru/ru/press/news/company/?id_4=89281 Смоленские энергетики в честь празднования Дня Победы представят самую протяжённую Георгиевскую ленту в России]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{иҫкәрмәләр|group=&quot;~&quot;}}

;Сығанаҡтар
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://gl9may.ru/ Акция «Георгиевская ленточка». Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501150728/http://gl9may.ru/ |date=2015-05-01 }}
* {{LJ-community|pobeda_ru|Коммьюнити акции «Георгиевская ленточка»}}
* [http://lenta.ru/articles/2012/04/24/georg/ Lenta.ru Без подтекста. Кто и зачем раздает россиянам георгиевские ленточки]
* [https://web.archive.org/web/20090511000912/http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=673083%2F Связанные одной лентой, статья в журнале «Власть»]
* [http://www.fontanka.ru/2007/05/10/077/ Георгиевская ленточка — национальный проект или фенечка]

[[Категория:Еңеү көнө]]
[[Категория:2005 йыл Рәсәйҙә]]</text>
      <sha1>0j0y38pkmcoy13u3gossbcsv3d0hd1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грета Тунберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154450</id>
    <revision>
      <id>1300330</id>
      <parentid>1209522</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T04:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22094" sha1="t7t9o845vcboza1heuivbevq2y7x0zn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг''' ({{Lang-sv|Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg}}; 3 ғинуар 2003 йыл) — 15 йәшенән [[Риксдаг|швед парламенты]] эргәһендә ҡаршылыҡ белдерә башлаған швед уҡыусыһы. Ул [[Риксдаг]] алдында даими рәүештә «климат өсөн мәктәп забастовкаһы» тип яҙылған плакат менән ултыра, шул ысул менән климат буйынса Париж килешеүе нигеҙендә климаттың үҙгәреүенә ҡаршы көрәш буйынса кисектергеһеҙ эшмәкәрлеккә саҡыра. Уның ғәмәле башҡа илдәрҙәге йәштәргә шундай уҡ демонстрациялар үткәреүгә этәргес була. Был ҡаршылыҡты улар «климат өсөн мәктәп забастовкаһы» йәки «киләсәк өсөн йомалар» тип атала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Greta Thunberg, schoolgirl climate change warrior: ‘Some people can let things go. I can’t’|first=Jonathan|last=Watts|url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/11/greta-thunberg-schoolgirl-climate-change-warrior-some-people-can-let-things-go-i-cant|work=The Guardian|date=2019-03-11|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Грета [[2003 йыл]]дың [[3 ғинуар]]ында [[Стокгольм]] ҡалаһында тыуа. Уның әсәһе Малена Эрнман — швед опера йырсы, атаһы — актёр Сванте Тунберг. Олатаһы — актёр Олоф Тунберг.

[[2018 йыл]]дың ноябрендә TEDx конференцияһында Грета, климат үҙгәреүе тураһында беренсе тапҡыр 8 йәшендә ишетеүен, әммә ни өсөн бер кем дә бының өсөн бер нәмә лә эшләмәүен аңламауын белдерә.

Йылда 11 йәшендә Грета депрессия кисерә, һөйләшмәй һәм ашамай башлай. Ике ай эсендә 10 килограмға ябыға [сығанағы 40 көн күрһәтелмәгән]. Һуңынан уға — Аспергер синдромы&lt;ref name=&quot;eko&quot;&gt;[https://mel.fm/ekologiya/1376298-greta_thunberg «Я хочу, чтобы вы запаниковали». Как Грета Тунберг прогуляла школу и стала главным экоактивистом мира]&lt;/ref&gt;, фәнни-компульсив тарҡалыу&lt;ref&gt;[https://blogs.spectator.co.uk/2019/02/whats-behind-climate-change-activist-greta-thunbergs-remarkable-rise-to-fame/ What’s behind climate change activist Greta Thunberg’s remarkable rise to fame?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714031256/https://blogs.spectator.co.uk/2019/02/whats-behind-climate-change-activist-greta-thunbergs-remarkable-rise-to-fame/ |date=2019-07-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ft&quot;&gt;[https://www.ft.com/content/4df1b9e6-34fb-11e9-bd3a-8b2a211d90d5 Greta Thunberg: ‘All my life I’ve been the invisible girl’]&lt;/ref&gt; һәм селектив мутизм диагнозы ҡуйыла. Грета фекеренсә, селектив мутизм уның өсөн, «кәрәк ваҡытта ғына фекер белдереү мөмкинлеге. Хәҙер — тап шундай ваҡыт». Аспергер синдромын ул «бүләк», тип иҫәпләй, күпселектән айырмалы рәүештә, ул уның донъяны ҡабул итеүен «ҡара-аҡ төҫтәрҙә» билдәләй. Ата-әсәһе уның ҡәтғилеген һәм принципиаллеген ошо синдром менән бәйләй.

[[2018 йыл]]дың майында Грета Тунберг ''Svenska Dagbladet'' швед гәзите ойошторған климат тураһындағы мәҡәләләр конкурсы еңеүселәренең береһе була. Уның мәҡәләһе гәзиттә баҫылғандан һуң Dalsland Fossilfritt экология ойошмаһы активисы Бу Торен бәйләнешкә сыға ({{Lang-sv|Bo Thorén}}). Тунберг уларҙың бер нисә осрашыуында ҡатнаша һәм уларҙың береһендә Торен мәктәп уҡыусыларының климат үҙгәреүенә ҡаршы баш күтәрә алыр ине, тигән фекер әйтә. Тунберг белдереүенсә, идея [[Флорида]] штаты мәктәптәрендә атыштарҙың йышайыуы сәбәпле, Америка уҡыусыларының забастовкаларына нигеҙләнә. Ул башҡа йәштәрҙе был сарала ҡатнашырға өгөтләй, әммә береһен дә ҡыҙыҙҡһындыра алмай, шуға күрә яңғыҙы ғына ҡаршылыҡ акцияһы башлай. Швециялағы үҙенең мәктәп забастовкаһы хаҡында Тунберг: «Әгәр ҙә ҡаршылыҡ күрһәтмәһәм, эстән үлгәндәй булам», — ти&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=The Swedish 15-year-old who's cutting class to fight the climate crisis|first=David|last=Crouch|url=https://www.theguardian.com/science/2018/sep/01/swedish-15-year-old-cutting-class-to-fight-the-climate-crisis|work=The Guardian|date=2018-09-01|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;.

Гретаның атаһына уның дәрес ҡалдырыуы оҡшамай, әммә ул, уның фекерен мәктәптә ихтирам итәләр, тип белдерә һәм ҡыҙының бәхетле булыуын теләй&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Грета ғаиләһен веганлыҡҡа күсергә һәм углерод эҙҙәрен кәметеү өсөн самолетта осоуҙы туҡтатырға инандыра&lt;ref name=&quot;eko&quot;/&gt;.

== Экологик әүҙемлек ==
Грета бөтә донъя буйынса кешеләрҙе «мәктәп забастовкаларына» илһамландыра. Уның асылы — йома көн дәрестәр урынына балалар урамға сығып, сәйәсмәндәрҙең һәм йәмәғәтселектең иғтибарын климат көрсөгөнә йәлеп итергә тырыша.

[[2018 йыл]]дың декабрендә һәм 2019 йылдың майында Грета БМО-ның генераль секретары Антониу Гуттерреш менән осраша һәм ул забастовкаларҙы хуплап: «Минең быуын климаттың драмтик үҙгәрешен еңә алманы. Йәштәр быны тоя. Уларҙың асыулы булыуына аптырайһы түгел», — ти&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The climate strikers should inspire us all to act at the next UN summit {{!}} António Guterres|first=António|last=Guterres|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/mar/15/climate-strikers-urgency-un-summit-world-leaders|work=The Guardian|id=0261-3077|date=2019-03-15|accessdate=2019-05-23}}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың ғинуарында Тунберг Давос форумында ҡатнаша. Сараға поезда килә&lt;ref&gt;https://nplus1.ru/material/2018/11/30/carbon-footprint&lt;/ref&gt;. Ул сәйәсмәндәрҙе һәм бизнесмендарҙы тәүәккәллеккә саҡыра&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/environment/2019/jan/25/our-house-is-on-fire-greta-thunberg16-urges-leaders-to-act-on-climate 'Our house is on fire': Greta Thunberg, 16, urges leaders to act on climate // The Guardian, 25.01.2019]&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың 21 февралендә Европа социаль-иҡтисади комитеты конференцияһында сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-climatechange-teen-activist/swedish-student-leader-wins-eu-pledge-to-spend-billions-on-climate-idUSKCN1QA1RF|title=Swedish student leader wins EU pledge to spend billions on climate|author=Clare Roth|date=2019-02-21|publisher=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың 29 — 31 мартында [[Берлин]]да, Бранденбург ҡапҡалары алдына йыйылған 25 000 кеше алдында сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cleanenergywire.org/news/greta-thunberg-joins-german-students-climate-protest-berlin|title=Greta Thunberg joins German students for climate protest in Berlin|date=2019-03-29|publisher=Clean Energy Wire|lang=en|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;. 30 мартта Грета [[:en:Goldene Kamera|«Алтын камера»]] махсус немец призына лайыҡ була. Приз тапшырыу тантанаһындағы телмәрендә ул билдәле кешеләрҙе үҙҙәренең йоғонтоһон климат кризисы менән көрәшкә ярҙам итеүҙә ҡулланырға саҡыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.plantbasednews.org/post/greta-thunberg-celebrities-face-climate-crisis|title=Greta Thunberg Calls Out Celebrities To Face Climate Crisis In Powerful Speech|publisher=www.plantbasednews.org|lang=en|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың апрелендә [[Страсбург]]та Европа парламенты вәкилдәре менән осрашыуҙа ул ҡатнашыусыларҙы өсөн «Брексит өсөн ашығыс өс саммит йыйыу һәм тирә-яҡ мөхиттең, климаттың боҙолоуына бағышланған бер генә ашығыс саммит йыймауҙа» тәнҡитләй. Уның сығышы оҙайлы көслө алҡыштарға күмелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Forget Brexit and focus on climate change, Greta Thunberg tells EU|first=Jennifer|last=Rankin|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/apr/16/greta-thunberg-urges-eu-leaders-wake-up-climate-change-school-strike-movement|work=The Guardian|date=2019-04-16|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың майында Шварцнеггер тарафынан Париж килешеүен тормошҡа ашырыуҙы ашыҡтырыу маҡсатында ойошторолған конференцияла [[Арнольд Шварценеггер]], БМО-ның генераль секретары һәм Австрия президенты менән осраша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.energylivenews.com/2019/05/29/greta-thunberg-and-arnie-team-up-to-terminate-climate-change/|title=Greta Thunberg and Arnie team up to terminate climate change|date=2019-05-29|publisher=Energy Live News|lang=en-US|accessdate=2019-06-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705183308/https://www.energylivenews.com/2019/05/29/greta-thunberg-and-arnie-team-up-to-terminate-climate-change/ |date=2019-07-05 }}&lt;/ref&gt;. Һуңғы доклад яҙып МГЭИК-тың һуңғы докладынан өҙөмтә килтереп, ул: «Әгәр беҙ яҡынса 2030 йылға тиклем бер ни ҙә эшләмәһәк, кире ҡайтарып һәм контролләп булмаған сылбырлы реакция башланасаҡ. Ҡайтыу нөктәһен үтеп китәсәкбеҙ», — ти&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hQ0D-ZSgLis|title=Greta Thunberg Joins Arnold Schwarzenegger &amp; More To Deliver Speeches On Climate {{!}} TIME|date=2019-05-28|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары һәм премиялары ==
[[2019 йыл]]дың мартында швед [[Риксдаг]]ының оппозициялағы Һул фирҡәнең ике депутаты (Йенс Хольм һәм Хокан Свеннелинг)&lt;ref&gt;[https://uz.sputniknews.ru/world/20190423/11323892/Kult-Grety-Turnberg-kak-shkolnitsa-zavoevala-mir-progulivaya-uroki.html Культ Греты Турнберг: как школьница завоевала мир, прогуливая уроки]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Riksdag_parties&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.riksdagen.se/sv/ledamoter-partier/|title=Ledamöter &amp; partier|last=Riksdagsförvaltningen|accessdate=2018-06-11}}&lt;/ref&gt;), Норвегия стортингының оппозицион Һул социалистик партияһының өс депутаты (Фредди Андре Овстегорд, Мона Фагерос һәм Ларс Халтбреккен)&lt;ref&gt;[https://www.wonderzine.com/wonderzine/life/news/241893-greta-thunberg-nobel-nominee 16-летнюю Грету Тунберг выдвинули на Нобелевскую премию мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627135049/https://www.wonderzine.com/wonderzine/life/news/241893-greta-thunberg-nobel-nominee |date=2019-06-27 }}&lt;/ref&gt;) Грета Тунбергты Нобелдең тыныслыҡ премияһына тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.spletnik.ru/buzz/chronicle/88577-shkolnitca-nominirovana-na-nobelevskuyu-premiyu-mira.html|title=Шведская школьница Грета Тунберг номинирована на Нобелевскую премию мира|accessdate=2019-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/шведская-экоактивистка-грета-тунберг-выдвинута-на-нобелевскую-премию-мира/a-47919541-0|title=Шведская экоактивистка Грета Тунберг выдвинута на Нобелевскую премию мира {{!}} DW {{!}} 14.03.2019|accessdate=2019-07-20}}&lt;/ref&gt;. Быны улар, әҙәр беҙ бер нәмә лә эшләмәһәк, [[глобаль йылыныу]] һуғышҡа, низағҡа һәм ҡасаҡтар барлыҡҡа килеүгә сәбәп буласаҡ, тип дәлилләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ecowatch.com/greta-thunberg-nobel-peace-prize-2631637803.html?rebelltitem=6|title=Greta Thunberg—Swedish Teen who Inspired School Climate Strikes—Nominated for Nobel Peace Prize|date=2019-03-14|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]да Швецияла Йыл ҡатын-ҡыҙы тип иғлан ителә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Schulstreik fürs Klima – Klimaaktivistin Greta Thunberg in Schweden &quot;Frau des Jahres&quot;|author=dpa|url=https://www.zeit.de/news/2019-03/08/klimaaktivistin-greta-thunberg-in-schweden-frau-des-jahres-190308-99-297313|date=8 March 2019|accessdate=8 March 2019|language=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190309164608/https://www.zeit.de/news/2019-03/08/klimaaktivistin-greta-thunberg-in-schweden-frau-des-jahres-190308-99-297313|archivedate=8 March 2019}}&lt;/ref&gt;.

[[2018 йыл]]да «Time» Гретаны йылдың иң йоғонтоло 25 үҫмер араһында индергән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/5463721/most-influential-teens-2018/|title=TIME's 25 Most Influential Teens of 2018|lang=en|date=2018-12-07|accessdate=2019-08-08}}&lt;/ref&gt;. [[2019 йыл]]дың апрелендә Time уны, йылдың йоғонтоло 100 кешеһенең береһе, тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567758/greta-thunberg/|title=Greta Thunberg: The 100 Most Influential People of 2019|lang=en-us|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;. Ә 2019 йылдың майында ул журнал тышлығында сыға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/collection-post/5584902/greta-thunberg-next-generation-leaders/|title=How Teen Climate Activist Greta Thunberg Got Everyone to Listen|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың 7 июнендә Грета һәм Fridays for future («Киләсәк хаҡына йома») хәрәкәте Намыҫ илсеһе исемен — Аmnesty internationalдың юғары наградаһын ала. Грета әйтеүенсә, был награда климатты яҡлау забастовкаһында ҡатнашҡан барыһыныҡы ла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/06/greta-thunberg-and-fridays-for-future-win-ambassador-of-conscience-2019-award/|title=Climate activists Greta Thunberg and the Fridays for Future movement honoured with top Amnesty International award|publisher=www.amnesty.org|lang=en|accessdate=2019-06-08}}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың июлендә Францияла Грета Нормандияға төшөү ветерандағы ҡатнашлығында «Азатлыҡ премияһын» ала . Премияның аҡсалата өлөшө — 25 000 евро. Грета был аҡсаны эшләү өсөн «климат ғәҙеллеге өсөн эшләүсе һәм планетаның көньяғында ғәҙәттән тыш экологик һәм климатик хәл-торошҡа дусар булған кешеләргә ярҙам итеүсе»&lt;ref&gt;[http://www.lefigaro.fr/flash-actu/l-egerie-du-climat-greta-thunberg-recompensee-en-france-20190721 Climat: Greta Thunberg lauréate du Prix Liberté en Normandie] // Le Figaro, 21.07.2019&lt;/ref&gt; дүрт ойошмағы бирәсәге тураһында белдерә.

== Эшмәкәрлегенә баһа ==
Британия журналисы Джо Сандлер Кларк фекере буйынса, Тумбергтың климат өсөн мәктәп забастовкалары иғтибар үҙәгенә сыҡҡас, климат үҙгәреүен инҡар итеүселәр уны «дискредитацияларға» тырыша&lt;ref name=&quot;Vice-GWPF&quot;&gt;{{Cite news|title=The Climate Change Deniers Trying to Discredit Greta Thunberg|author=Joe Sandler Clarke|url=https://www.vice.com/en_uk/article/mbzg8q/the-climate-change-deniers-trying-to-discredit-greta-thunberg|work=Vice|date=7 February 2019}}&lt;/ref&gt;. ''[[The Guardian]]'' һул либераль баҫмаһы кллумнисы Адитья Чакрабортти, Грета Тунбергты тәнҡитләү «шәхси бысраҡ өйөү» формаһын алды, тип билдәләй.

''Contrepoints'' француз либертариан баҫмаһынан Дрие Годефреди Гретаның нефть тармағы вәкиләде адресына ғәйеп ташлауына бәйле,15 йәшлек тәнҡитле аңы үҫешмәгән баланың асыҡтан-асыҡ кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тураһында фекер йөрөтөүен шик аҫтана ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.contrepoints.org/2019/01/30/335907-quand-lecologie-politique-embrigade-les-enfants|title=Quand l’écologie politique embrigade les enfants|date=2019-01-30|publisher=Contrepoints|lang=fr|accessdate=2019-05-14}}&lt;/ref&gt;.

Швецияла Грета Тунберг эшмәкәрлеге айырым уң сәйәсмәндәр һәм публицистар тарафынан тәнҡиткә дусар була. Журналист Изобель Хэдли-Кампц Hufvudstadsbladet фин гәзитендә, сәйәсмәндәрҙе Тунбергтың уларға ҡарағанда үҙ эшен яҡшыраҡ башҡарыуы тынғы бирмәй, тигән фекер белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Heidi Hakala|url=https://www.hbl.fi/artikel/svartmalandet-av-greta-thunberg-kritikerna-skjuter-budbararen/|title=Svartmålandet av Greta Thunberg: &quot;Kritikerna skjuter budbäraren&quot;|lang=fi|date=2019-04-25|accessdate=2019-08-03}}&lt;/ref&gt;.

== Библиография ==
* {{Китап|автор=Грета Тунберг, Малена Эрнман, Сванте Тунберг, Беата Тунберг|часть=|ссылка часть=|заглавие={{Не переведено|:sv:Scener ur hjärtat|Сцены из сердца}}|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Стокгольм|издательство=Bokförlaget Polaris|год=2018|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=9789177951339|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Грета Тунберг|часть=|ссылка часть=|заглавие={{iw|No One Is Too Small to Make a Difference}}|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Лондон|издательство=[[Penguin Books]]|год=2019|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=9780141991740|тираж=|ref=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.theguardian.com/profile/greta-thunberg Greta Thunberg is 15 years old and lives in Stockholm, Sweden]
* [https://www.theguardian.com/world/2019/mar/11/greta-thunberg-schoolgirl-climate-change-warrior-some-people-can-let-things-go-i-cant ''Watts J.'' Greta Thunberg, schoolgirl climate change warrior: ‘Some people can let things go. I can’t’] // [[The Guardian]], 11 Mar 2019.{{ref-en}}

[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Швецияла тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:2003 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>t7t9o845vcboza1heuivbevq2y7x0zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзержинский Феликс Эдмундович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154497</id>
    <revision>
      <id>1300332</id>
      <parentid>1299660</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T07:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69726" sha1="m7y6vhhyh1cajorlbicmlv3d8bkn4jr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{Lang-pl|Feliks Dzierżyński}} {{Ipa|[ˈfɛliks dʑerˈʐɨɲski]}}; &lt;small&gt;ҡушаматтары&lt;/small&gt; '''Тимер Феликс''', '''ФД''', &lt;small&gt;йәшерен [[псевдоним]]дары:&lt;/small&gt; ''Яцек, Якуб, Переплетчик, Франек, Астроном, Юзеф, Доманский''; [[ 11 сентябрь]] [[1877 йыл]] — [[20 июль]] [[1926 йыл]]) — [[Совет Рәсәйе]]нең [[Польша|поляк]] сығышлы революционеры, [[СССР]]-ҙың [[дәүләт]]  эшмәкәре, бер нисә наркомат етәксеһе, тәү сиратта [[Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһы]]н ([[Контрреволюция һәм саботажға ҡаршы көрәш буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы]] - [[ВЧК]]-ны) ойоштороусы һәм уның тәүге етәксеһе.

РСДРП (б) Үҙәк комитеты секретары (1917), РКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1919—1920, 1921—1924), РКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат (1921, 1924—1926). ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат.

== Октябрь революцияһына тиклем ==
[[Файл:Sulima_herb.svg|мини|Дзержинскийҙарҙың дворян гербы — Сулима]]
Поляк дворяны, Дзержиново утары хужаһы, гимназия уҡытыусыһы [[Дзержинский Эдмунд Иосифович|Эдмунд Иосифович Дзержинскийҙың]] улы. Әсәһе — Хелена Дзержинская, профессор Янушевский Игнатийҙың ҡыҙы.

Феликс Дзержинскийға суҡындырыу ваҡытында ике исем — Феликс Шченсны (Feliks Szczęsny) бирелә (латин һәм поляк исемдәре, икеһе лә бәхетле тип аңлатыла; хәйерле тыуыу хөрмәтенә — бала табыу алдынан әсәһе асыҡ баҙға төшөп китә, әммә балаға зыян килмәй, бала ваҡытынан алда тыуһа ла, һау-сәләмәт булып тыуа. Ғаиләлә туғыҙ бала була&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.expressnews.by/345.html|title=ДЗЕРЖИНСКИЙ ПРОТИВ ПИЛСУДСКОГО ← Экспресс НОВОСТИ|accessdate=2013-03-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421144231/http://www.expressnews.by/345.html |date=2013-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
Феликс бала саҡтан ксендз булырға хыяллана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;
{{Cite web|url=http://www.proza.ru/2008/08/29/15|title=Две стороны жизни Дзержинского - аверс|accessdate=2009-09-18}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://materik.ru/problem/detail.php?ID=10784&amp;print=Y|title=Самые русские из… русофобов}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731080343/http://materik.ru/problem/detail.php?ID=10784&amp;print=Y |date=2017-07-31 }}&lt;/ref&gt;, хатта рим-католик дини семинарияһына уҡырға инергә ниәтләнә.

1887—1895 йылдарҙа гимназияла уҡый, шунда уҡ 1895 йылдың көҙөндә Литва социал-демократик ойошмаһына инә (беренсе псевдонимдары: ''Якуб'', ''Яцек''). Документтары буйынса Дзержинский беренсе класта ике йыл уҡыған, һигеҙенсе класты бөтөрмәгән: — Закон Божий — «яҡшы», логика, латин теле, алгебра, геометрия, математик география, физика, тарих, француз — «ҡәнәғәтләнерлек», ә урыҫ һәм грек теле — «ҡәнәғәтләнерлек түгел»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Федоткина Т.|заглавие=Палач Королевства любви|ссылка=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/11/21/130978-palach-korolevstva-lyubvi.html|издание=Московский Комсомолец|год=1998|номер=71, 5 сентября}}&lt;/ref&gt;.

Һөнәрселек һәм фабрика уҡыусылары тәңәрәктәрендә пропаганда эшен алып бара. 1897 йылдың июлендә ялыу буйынса ҡулға алына һәм Ковен төрмәһенә яҡынса бер йылға ултыртыла. 1898 йылда 3 йылға полиция күҙәтеүе аҫтына [[Вятка губернаһы]]на (Нолинск ҡалаһы) ебәрелә. Бында ул махорка фабрикаһына эшкә төшә һәм эшселәр араһында пропаганда алып бара. бының өсөн уны Нолинскиҙан 500 километр алыҫлыҡта ятҡан Кайгородское ауылына һөрәләр, унан ул 1899 йылдың авгусында кәмәлә ҡаса һәм башта [[Вильнюс|Вильноға]], артабан — [[Варшава|Варшаваға]] барып етә.

Дзержинский профессиональ революционер булып китә. Литва социал-демократик партияһының Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына инеү яҡлы була, милли мәьәләләрҙә [[Роза Люксембург]] менән фекерҙәш була. 1900 йылда Литва һәм Польша Короллеге социал-демократтарының беренсе съезында ҡатнаша (СДКПиЛ).

1900 йылдың ғинуар айында ҡулға алына һәм Варшава цитаделендә ултыртыла, һуңынан — [[Седльце]] төрмәһенә. 1902 йылдың ғинуарында 5 йылға Вилюйскиға һөрөлә, бер аҙ ваҡыт Александров централының төрмәһендә тотола. 1902 йылдың июнендә һөргөн урынына китеп барышлай Верхоленскиҙан кәмәлә ҡаса һәм сит илгә сыға. [[Берлин]]да СДКПиЛ конференцияһында сит ил партия комитеты секретары итеп һайлана. Шулай уҡ Швейцарияла эшләй. «Червона штандар» («Ҡыҙыл Байраҡ») гәзитен сығара башлай һәм [[Краков]]тан Поляк Батшалығына легаль булмаған әҙәбиәтте ебәреү менән шөғөлләнә. СДКПиЛ-дың 4-се съезы делегаты (1903 йылдың июле), уның Баш Идаралығы ағзаһы итеп һайлана.

1905 йыл революцияһы ваҡиғалары осоронда Беренсе май демонстрацияһына етәкселек итә, хәрби-революцион ойошмала ҡатнаша. 1905 йылдың июлендә Варшава ҡалаһында ҡулға алына, октябрь айында амнистия буйынса иреккә сығарыла.

=== РСДРП ағзаһы ===
РСДРП-ның 4-се съезында (1906, Стокгольм) СДКПиЛ территориаль ойошма булараҡ РСДРП-ға инә.
Дзержинский РСДРП-ның 4 съезы делегаты итеп һайлана, партияның үҙәк органына индерелә, РСДРП-ның хәрби-революцион ойошмаһында поляк социал-демократтарының вәкиле була.1906 йылдың июленән сентябргә тиклем- Петербургт, артабан Варшавала була һәм унда декабрҙә ҡулға алына; 1907 йылдың июнендә залогка азат ителә. РСДРП-ның 5-се съезында (1907) ситтән Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1908 йылдың апрелендә Варшавала тағы ла ҡулға алына. 1909 йылда бөтә хоҡуҡтарынан ғүмерлеккә мәхрүм ителә һәм мәңгелеккә Себергә һөрөлә (Енисей губернаһы, Канск өйәҙе, Бельское ауылы). 1909 йылдың ноябрендә [[Капри|Каприға]] [[Максим Горький|М. Горькийға]] ҡаса. 1910 йылда Краковҡа күсенә, унан йәшерен рәүештә Польшаның рәсәй өлөшөнә сығып йөрөй.

1910 йылдың мартында партия сәркәтибе һәм партияның баш идаралығы казначейы булараҡ [[Краков]]та эшләй, унда С. С. Мушкат менән тормошон бәйләй. 1911 йылдың февралендә, [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] сәйәсәте менән ҡәнәғәт булыуы тураһында яҙа.

Варшаваға 1912 йылдың ғинуарында әйләнеп ҡайтҡандан һуң 1914 йылдың сентябрендә ҡабаттан ҡулға алына һәм 1914 йылдың 3 апрелендә 3 йылға каторга эштәренә хөкөм ителә; Орел централында ултыра. 1916 йылда өҫтәмә рәүештә 6 йыл каторгаға хөкөм ителә, Мәскәүҙә бутырка төрмәһендә ултыра. Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың 1 мартында, азат ителә.

Үҙенең партияһы менән РСДРП(б) составына инә, РСДРП-ның мәскәү комитеты һәм Мәскәү советы башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана. РСДРП(б)-ның 7-се (Апрель) конференцияһы делегаты була, бында ул милләттәрҙең үҙбилдәнеш хоҡуҡтарын яҡлап, сығыш яһай; РСДРП(б)-ның 6-сы съезы делегаты итеп һайлана, съезда РСДРП(б Үҙәк Комитетына Һәм Үҙәк Комитеты Секретариатына ағза итеп һайлана. Демократик кәңәшмәһендә (1917 сентябрь) ҡатнаша.

Октябрь революцияһын әҙерләүҙә әүҙем эш алып бара, Мәскәүҙә ҡыҙыл Гвардия отрядтарын ойоштора. алып бара, Мәскәүҙә Ҡыҙыл Гвардия отрядтарын ойоштора. 1917 йылдың 10 (23) октябрендә РСДРП Үҙәк комитетының ултырышында ҡатнаша, ултырышта власты ҡораллы баҫып алыу тураһында ҡарар сығарыла. Хәрби-революцион үҙәге составына индерелә, түңкәрелеште ойоштороуҙа ҡатнаша. [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы|Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының 2-се Бөтә Рәсәй съезында]] ҡатнаша. ВЦИК һәм ВЦИК Президиумына һайлана, ә 21 октябрҙә — Петроград ҡала Советы исполкомына. 25 октябрҙә баш почтамтты һәм телеграфты баҫып алыу менән етәкселек итә.

== Октябрь революцияһынан һуң ==

=== ВЧК-ОГПУ һәм НКПС етәкселегендә ===
{{Врезка|Выравнивание=left|Ширина=275px|Заголовок=|Содержание=[[Яков Петерс]] хәтерләй: «1917 йылдың 7 декабрендә  контрреволюция менән көрәш мәсьәләһе тикшерелгән Совнарком ултырышында Комиссияны етәкләргә теләүселәр бар ине. Әммә [[Ленин]]  Дзержинскийҙы… „пролетар якобинисы“ тип атаны. Феликс Эдмундович ултырыштан һуң күңелһеҙ генә итеп, ул хәҙер Робеспьер булһа, Петерс Сен-Жюстер инде, тине. Әммә беҙҙең икебеҙҙә лә көлкө ҡайғыһы юҡ ине…»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10318146@fsbPublication.html|title=Под гнётом обаяния : Яков Петерс, которого мы не знаем|author=Съянова Е.|date=2003-10-14|publisher=Федеральная служба безопасности Российской Федерации|accessdate=2012-04-18|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;}}1917 йылдың 6 (19) декабрендә [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Совнарком]], Дзержинскийға хөкүмәт учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең забастовкалар ихтималлығын асыҡлау маҡсатында махсус комиссия булдырырыуҙы йөкмәтә&lt;ref&gt;{{Китап|часть=Из протокола № 20 заседания СНК от 6 (19) декабря 1917 г.|заглавие=В. И. Ленин и ВЧК : Сб. документов (1917—1922 гг.)|издание=2-е изд., доп|место=М.|издательство=Политиздат|год=1987|страницы=152|тираж=85000}}&lt;/ref&gt;, икенсе көндө үк Халыҡ Комиссарҙары Советы ултырышында Дзержинский «Саботаж менән көрәш буйынса комиссия ойоштороу һәм уның составы тураһында» доклады менән сығыш яһай. Халыҡ Комиссарҙары Советы хуплауы буйынса Контрреволюция һәм саботаж менән көрәшеү өсөн Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы ойошторола, Дзержинский уның рәйесе итеп тәғәйенләнә һәм 1922 йылдың февраленә тиклем ГПУ итеп үҙгәртелгәнгә тиклем әлеге вазифаны биләй (1918 йылғы өҙөктән тыш).

Дзержинский, башҡа етәкселәр менән берлектә, совет дәүләт язалау сәйәсәтен, шул иҫәптән айырым кешеләргә һәм сәйәси мотивтар буйынса шәхестәр категорияларна ҡарата, әҙерләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Сәйәсәт күмәк атып үлтереүҙәрҙе һәм концентрацион лагеры селтәрен үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-09-30|title=Интервью Ф.Э. Дзержинского сотруднику «Укрроста»|url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018665|publisher=www.alexanderyakovlev.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/search#q=Роман%20Гуль%20Дзержинский Дзержинский: (Начало террора)/ Роман Гуль. — 2-е изд., испр. — Нью-Йорк : Мост, 1974. — 162, 3 с.; 19 см./Место хранения в РГБ: RZ Тим 3-1/1-372] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Роман%20Гуль%20Дзержинский |date=2019-11-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1019829 Письмо в ЦКК РКП(б) о карательной политике Советского государства от 17.02.1924]&lt;/ref&gt;. ВЧК һәм уның ГПУ, ОГПУ һәм НКВД вариҫтары кеүек, [[Сталин репрессиялары|СССР-ҙағы бөтә сәйәси репрессияларға]] туранан-тура бәйләнеше бар.

Язалау учреждениеһы башлығы булараҡ Дзержинский большевиктар үткәргән Ҡыҙыл террорҙың төп фигура булып тора.
[[Файл:RIAN_archive_481417_Document_granting_Felix_Dzherzhinsky_title_of_Honored_security_officer.jpg|мини|Ф. Э. Дзержинскийға Почетлы чекист званиеһын биреү тураһындағы Грамота ]]
Һул коммунист булараҡ Үҙәк Комитетта Брест килешеүенә ҡул ҡуйыуға ҡаршы сығыш яһай, әммә партияның тарҡалыуын хәстәрләп, 1918 йылдың 23 февралендә тауыш бирмәй ҡала. 1918 йылдың 7 июлендә ВЧК хеҙмәткәрҙәре тарафынан Германия илсеһе В. Мирбахты үлетереү тураһында эш буйынса шаһит булараҡ ВЧК рәйесе вазифаһынан отставкаға китә; 22 августа ҡабаттан әлеге вазифаға тәғәйенләнгән. [[Сталин]] раҫлауынса, Дзержинский ниндәйҙер этапта әүҙем троцкист була, әммә артабан ул үҙенең ҡарашын үҙгәртә һәм Троцкийға ҡаршы бик әүҙем көрәшә:
{{Цитата башы}}
Бар беҙҙә тағы ла бер яңылыш, киң таралған ҡараш. Йыш ҡына, 1922 йылда шул-шул кеше Троцкий өсөн тауыш биргән, тиҙәр. Был бит хата. Кешенең йәш булыуы мөмкин, аңламаған ғына, һуғыш суҡмары булған. Дзержинский Троцкий өсөн тауыш биргән, хатта былай ғына тауыш биреп ҡалмаған, ә асыҡтан-асыҡ Ленин алдында Ленинға ҡаршы Троцкийҙы яҡлаған. Һеҙ шуны беләһегеҙме? Ул нимәләлер битараф булып ҡала торған кеше түгел. Ул бик әүҙем троцкист булған һәм бөтә ГПУ-ны Троцкийҙы яҡлау өсөн күтәрергә уйлаған. Килеп кенә сыҡмаған…

Иң яҡшыһы — кешеләр тураһында уларҙың эштәре буйынса фекер йөрөтөргә. Икеләнгән кешеләр булған, һуңынан ситләштеләр, асыҡ, намыҫлы рәүештә ситләштеләр, һәм беҙҙең менән бер сафта бик яҡшы итеп троцкистар менән көрәшәләр. Бик яҡшы итеп Дзержинский көрәште, бик яҡшы иптәш Андреев көрәшә&lt;ref name=&quot;grachev62&quot;&gt;{{книга
 | автор         = Сталин И.В.
 | часть         = Выступление на расширенном заседании Военного Совета при Наркоме обороны 2 июня 1937 года (неправленная стенограмма)
 | заглавие      = Сочинения
 | ссылка        = http://grachev62.narod.ru/stalin/t14/t14_48.htm
 | место         = М.
 | издательство  = “Писатель”
 | год           =  1997
 | том           = 14
 | страницы      = 214–235
}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата аҙағы}}

1919 йылдың ғинуарында Иосиф Сталин менән бергә Пермь районында Ҡыҙыл Армияның еңелеү сәбәптәрен асыҡлау маҡсатында Үҙәк комитеты һәм Оборона Советы комиссияһын булдыра&lt;ref&gt;[http://statehistory.ru/books/pod-red--D--P--Nenarokova_Revvoensovet--Respubliki/24 под ред. Д. П. Ненарокова. Липицкий С. В. Сталин Иосиф Виссарионович. Реввоенсовет Республики. История России. Библиотека]&lt;/ref&gt;. 1919 йылдың мартынан 1923 йылдың июленә тиклем бер үк ваҡытта- эске эштәр наркомы һәм ВОХР ғәскәрҙәренең, ә 1920 йылдың ноябренән— войск ВНУС ғәскәрҙәренең хәрби советы рәйесе була. 1919 йылдың авгусынан 1920 йылдың июленә тиклем бер үк ваҡытта ВЧК-ның Махсус бүлеге начальнигы&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.tinlib.ru/istorija/kontrrazvedka_sh_it_i_mech_protiv_abvera_i_cru/p1.php Вадим Абрамов Контрразведка Щит и меч. против Абвера и ЦРУ / Контрразведка. Щит и меч против Абвера и ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234337/http://www.tinlib.ru/istorija/kontrrazvedka_sh_it_i_mech_protiv_abvera_i_cru/p1.php |date=2013-12-30 }}&lt;/ref&gt;. 1919 йылдың сентябрендә һәм 1920 йылдың октябрендә Мәскәү Оборона Комитеты рәйесе. 1920 йылдың февраленән — Главкомтруд буйынса Баш комитеттың начальнигы. Апрель айынан — РКП(бС Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат, 1921 йылдан- Ойоштороу бюроһы ағзаһы.

Украинала баш күтәреүселәр хәрәкәте менән көрәштә етәкселек итә. 1920 йылда Польша менән һуғыш ваҡытында тыл начальнигы, 1920 йылда Көньяҡ-Көнбайыш фронты тылы начальнигы һәм бер үк ваҡытта Польша коммунистик эшселәр партияһының Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы була. 1921 йылдың 14 апреленән 1923 йылдың 6 июленә тиклем — РСФСР юлдар наркоматы комиссары. 1923 йылдың 6 июленән 1924 йылдың 2 февраленә тиклем — СССР юлдар наркоматы комиссары. Тимер юлдарының техник базаһын тергеҙеү менән етәкселек итә, тимер юлы транспортының эшен яйлай, урлау, хужаһыҙлыҡ, коррупциялар менән аяуһыҙ көрәшә&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1019396 Письмо о задачах Экономического отдела ТО ГПУ от 25.06.1922]&lt;/ref&gt;. Дзержинский көрәштәштәренә ошолай яҙа:
{{Цитата башы}}
Беҙҙәге юлдарҙа, хужаһыҙлыҡ өлкәһендә урлауҙар иҫ китмәле хәлдә… Вагондарҙан урлауҙар, кассаларҙа урлауҙар, складтарҙа урлауҙар, подрядтарҙа урлауҙар, заготовкаларҙа урлауҙар. Был башбаштаҡлыҡты еңеү өсөн ныҡ нервылар һәм ихтыяр көсө кәрәк…
{{Цитата аҙағы}}

1922 −1923 йылдарҙа — рәйесе, ГПУ (ОГПУ). 1922—1923 йылдарҙа — ГПУ (ОГПУ) рәйесе. 1923 йылдың сентябренән — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ рәйесе. 1923 йылдың башында Кавказ аръяғы крайкомы һәм грузин коммунистары араһындағы низағты тикшереү буйынса Үҙәк Комитеты комиссияһын етәкләй, Сталин менән берлектә Үҙәк Комитеты директиваһына яуап биргән крайкомдың һәм нейтралитет һаҡлау линияһы яҡлы була.

[[Рәсәйҙең дәүләт сиге|Дәүләт сиктәре]] һағын көсәйтеү саралары буйынса комиссия рәйесе вазифаһын биләй.

=== Ҡараусыһыҙлыҡ менән көрәш ===
Коммунистик хужалыҡтың етәксеһе булараҡ бер үк ваҡытта балаларҙың тормошон яҡшыртыу буйынса комиссия рәйесе була (балалар ҡараусыһыҙлығы менән көрәш). Дзержинский балалар учреждениелары системаһын — приёмник-распределителдәр, балалар йорттары, «коммуналар» һәм балалар «ҡаласыҡтары» ойоштора. Әлеге учреждениеларҙа меңдәрсә мәхрүм ителгән балалар медицина ярҙамы, белем, аш-һыу, әһм, иң мөһиме, артабанғы үҫеш мөмкинлеге алалар&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921]&lt;/ref&gt;. Дзержинский исемендәге коммуна базаһында (етәксеһе А. С. Макаренко) үҙенә күрә предприятие булдырыла, бында үҫмерҙәр «ФЭД» исеме аҫтында ул йылдарҙағы иң заманса фотоаппараттар сығаралар. Элекке ҡараусыһыҙ ҡалған балаларҙан 8 кеше артабан СССР Фәндәр академияһы академиктары булып китә, шул иҫәптән генетик Николай Петрович Дубинин, механика өлкәһендә ғалим Сергей Алексеевич Христианович&lt;ref&gt;[http://www.prometeus.nsc.ru/science/schools/xristian/about/notman.ssi НОТМАН Р. К. БЕСПРИЗОРНИК ИЗ ДВОРЯН [ВОСПОМИНАНИЯ О С. А.ХРИСТИАНОВИЧЕ]]&lt;/ref&gt; һәм башҡалар. Әйтергә кәрәк, ул осорҙа рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы яҡынса 5 000 000 бала ҡараусыһыҙ ҡалған.

=== Спорт тормошо менән етәкселек итеү ===
Дзержинский эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре өсөн яҡшы физик форма мөһим икәнен аңлай. Уның башланғысы менән «Динамо» ДСО-һы ойошторола. 1923 йылдың 18 апрелендә йәмғиәттең ойоштороу йыйылышы уҙғарыла. Тренерҙар сифатында Мәскәүҙәге иң яҡшы спорт кадрҙары йәлеп ителә. Булдырылған спорт йәмғиәте үҙенең эшмәкәрлеген бик тиҙ арала киңәйтә. 1926 йылға «Динамо» спорт йәмғиәте 200-ҙән ашыу ячейканы үҙ эсенә ала. Бөгөнгө көндә «Динамо» иң ҙур спорт йәмғиәте булып һанала.
[[Файл:19240000-molotov_dzershinsky_moskow_kremlin.jpg|мини|Ф. Э. Дзержинский В. М. Молотов менән]]

== Халыҡ хужалығының юғары советы ==
1924 йылдан — партияның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. 1924 йылдың февраленән СССР ВСНХ-һы рәйесе. Сәнәғәт үҫешенең төп факторы — «киң крәҫтиән баҙарына ориентация» һәм «ауылдың хәле яҡшырмай тороп, индустриялләшергә ярамай» тип һанаған Дзержинский ваҡ шәхси сауҙаның үҫеше өсөн сығыш яһай.

Илдең металлургия комплексының үҫеше мәсьәләләре менән бик әүҙем шөғөлләнә. 1924 йылда уның башланғысы менән РСФСР ВСНХ Главметалл урынына ''МеталлЧК'' комиссияһы булдырыла, уны ул үҙе етәкләй&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

Лева һәм берләшкән оппозицияның ҡаршы көрәштә ҡатнаша, сөнки улар, уның фекере буйынса, партия менән янай үткәрелгән берҙәмлек һәм Нэп. Шуның менән бергә хөкүмәт иҡтисади сәйәсәте менән белдерҙе закондың 1925—1926 йылдарҙа, отставкаға китәсәге тураһындағы менән бәйле тип һорай. Дәүләт һәм спорт тураһында фекер өҫтөнлөктәрҙе, атап әйткәндә, армияға металлопромышленность базаһы сифатын үҫтереү. Идара итеү системаһын ҡырҡа үҙгәртергә кәрәк тип һанай, еңер өсөн бюрократик «фалиж менән тормош», тип иҫәпләй илдең кире осраҡта «үҙ диктатор табып, революция похоронщик, — ниндәй булһа ла ҡыҙыл уның ҡәләме костюмда ине»&lt;ref&gt;[http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21_print%3Dtrue%26id%3D10317995%40fsbPublication.html ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913162846/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21_print%3Dtrue%26id%3D10317995%40fsbPublication.html |date=2019-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[Ленин Владимир Ильич|Ленинды]] ерләүҙе ойоштороу буйынса комиссияны етәкләй.

== Үлеме һәм ерләнеүе ==
[[Файл:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|Большевистик лидерҙар Феликс Дзержинскийҙың кәүҙәһе менән табутты алып баралар.]]
1926 йылдың 20 июлендә СССР иҡтисады торошона арналған Үҙәк Комитеты Пленумында Дзержинский ике сәғәтлек доклад менән сығыш яһай, уны уҡыған саҡта ауырыуы йөҙөнә сыҡҡан була. Докладта ул Г. Л. Пятаковты, уны ул «сәнәғәттең иң эре дезорганизаторы» тип атай, һәм үҙен политкандарса тотҡан [[Каменев Лев Борисович|Лев Каменевты]] ҡаты тәнҡитләй.

Ошо көндә уҡ Дзержинский йөрәк өйәнәгенән вафат була.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Добрюха Н.|заглавие=Отчаяние Дзержинского|ссылка=http://www.izvestia.ru/news/328565|издание=Известия|год=2007, 11 сентября}}&lt;/ref&gt;.

22 июлдә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.

== Хәтер ==
Дзержинскийҙың исеме СССР-ҙың күп кенә ҡалаларына һәм ауылдарына, бер нисә заводҡа, фабрикаларға, караптарға һәм башҡа объекттарға бирелә. Ҡала урамдарында «Тимер Феликстың» һәйкәлдәре, бюстары барлыҡҡа килә. Уның исеме урамдарға һәм майҙандарға, мәктәптәргә һәм институттарға бирелә.

2014 йылда «хәрби конфликттар шарттарында Ватанды һәм дәүләт мәнфәғәттәрен яҡлау буйынса шәхси составтың хәрби ғәмәлдәрҙә, өҫтәүенә дәүләттең оборонаға һәләтлеген нығытыуҙа ҡаҙаныштарын иҫәпкә алып, күмәк батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ, сыҙамлылыҡ һәм тәүәккәллек күрһәткән өсөн» Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] Рәсәй Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәренең оператив тәғәйенешле айырым дивизияһына (хәҙер — Рәсәй милли гвардияһының Ғәскәрҙәр берләшмәһе) « Ф. Э. Дзержинский исемендәге» (1994 йылғы үҙгәртеп ҡороуға тиклем дивизия ошо исемде йөрөтә) почетлы исем биреү тураһында Указға ҡул ҡуя.

1966—1997 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы милли гвардияһы ғәскәрҙәре Һарытау хәрби институты Дзержинский исемен йөрөтә. Милли гвардия ғәскәрҙәренең федераль хеҙмәте башланғысы менән институтҡа әлеге исемде ҡайтарыу планлаштырыла.&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/719276 Росгвардия возвращает имя Дзержинского и Красное Знамя]&lt;/ref&gt;

== Дзержинский — сәнғәттә ==
* ''Будь, как Дзержинский, честным и смелым,''
: ''Верность Отчизне доказывай делом!''
:: &lt;small&gt;СССР пионерҙары речевкаһы.&lt;/small&gt;

=== Әҙәбиәттә ===
* ''Маяковский В. В.'' Хорошо! — 1927.
* ''Герман'' Ю. П. Рассказы о Дзержинском.
* ''Семёнов'' Ю. С. Горение: Роман в 4 книгах.
* ''Багрицкий Э. Г''. [https://web.archive.org/web/20101218002200/http://litera.ru/stixiya/authors/bagrickij/pyl-po-nozdryam.html ТВС]. Стихотворение.
* ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 1974. — (Жизнь замечательных людей)
* ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 1976. — (Жизнь замечательных людей)
* ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1977. — 384 с. (Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Вып. 3 (558))
* ''[[Алексиевич Светлана Александровна|Алексиевич С. А.]]'' Меч и пламя революции. Неман, 1977.
* ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 1985. — (Жизнь замечательных людей)
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)

=== Кино сәнғәтендә ===
* Владимир Покровский («Ленин в Октябре», 1937)
* Василий Марков («Ленин в 1918 году», 1939, «Яков Свердлов», [[1940 йыл|1940]], «Свет над Россией», 1947)
* ? («Клятва», 1946)
* Владимир Емельянов («Вихри враждебные», 1953)
* Густав Холоубек («Солдат Победы» (Польша, 1953)
* Александр Ануров («Правда», 1957)
* Олег Ефремов («Рассказы о Ленине», 1957)
* Адольф Шестаков («В дни Октября», 1958)
* Василий Ливанов («Синяя тетрадь», 1963)
* Анатолий Ромашин («Именем революции», 1963)
* Игорь Класс («Заговор послов», «Первый посетитель», 1965)
* Василий Лановой («Шестое июля», 1968, «Бой на перекрёстке», 1982, «Золотая голова на плахе», 2004)
* Юльен Балмусов («Слуша-ай!», 1963, «На одной планете», 1966, «Залп „Авроры“», 1965, «Сокровища республики», 1964)
* Анатолий Фалькович («Чрезвычайное поручение» 1965, «Крах», 1968, «Почтовый роман» 1969, «Карл Либкнехт» 1970, «Кремлёвские куранты» 1970, «Петерс» 1972, «Последний подвиг Камо», 1973, «Моя судьба», 1973)
* Александр Гай («Посланники вечности», «Сердце России», 1970)
* Пётр Гарлицкий («Особых примет нет», 1978)
* Кшиштоф Хамец («Крах операции „Террор“», 1980)
* Том Белл («Рейли: король шпионов» / ''Reilly: Ace of Spies'', телесериал, Великобритания, 1983)
* Михаил Козаков («Государственная граница. Мирное лето 21-го года», 1980, «20-е декабря», 1981, «Синдикат-2», 1981)
* Кирилл Козаков («Курьерский особой важности», 2013)
* Майкл Дес Баррес («Северная сторона» / ''Northern Exposure'', телесериал, США, 1994)
* Владимир Талашко («Ленин в огненном кольце», 1993, «Под знаком Скорпиона», 1995)
* Леонид Казаков («Романовы. Венценосная семья», 2001)
* Алексей Пушкин («Две любви», 2003)
* Александр Мезенцев («Есенин», 2005)
* Кресимир Дембский («Варшавская битва. 1920», 2011)
* Фарид Тагиев («Страна Советов. Забытые вожди», 2016)
* Борис Ивушин («Троцкий», [[2017 йыл|2017]])
* Максим Дахненко («Крылья Империи», 2017)

=== Музыка сәнғәтендә ===
* Янка Дягилева — По трамвайным рельсам
* Ляпис Трубецкой — Бесы
* Аквариум — Таможенный Блюз
* Merlin — Still Alive
* Егор Летов — КГБ
* Mama Russia — Железный Феликс

=== Видеояҙмаларҙа ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* {{Youtube|hGk17FPV2Wo|Разведопрос: писатель Сергей Кредов про Дзержинского.|logo=1}}
* {{Youtube|dv8UWHC-24k|Хроники Царьграда: Железный Феликс|logo=1}}
* {{Youtube|yMy4AZyoOCE|ЖЗЛ. Жизнь и смерть Железного Феликса|logo=1}}
{{Столбцы/конец}}

=== Филателияла ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 552 stamp (Feliks Dzerzhinsky 10k).jpg|&lt;small&gt;1937 йылғы 10 тин&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 553 stamp (Feliks Dzerzhinsky 20k).jpg|&lt;small&gt;1937 йылғы 20 тин&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 554 stamp (Feliks Dzerzhinsky 40k).jpg|&lt;small&gt;1937 йылғы 40 тин номиналы&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 555 stamp (Feliks Dzerzhinsky 80k).jpg|&lt;small&gt;1937 йылғы 80 тин номиналы&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1951 CPA 1623 stamp (25th death anniversary of Felix Dzerzhinsky (1877-1926), bolshevik revolutionary and official. Portrait).jpg|&lt;small&gt; [[1951 йыл]]: &lt;br&gt; Үлеүенә - 25 йыл&lt;/small&gt;
Файл:Rus Stamp-Dzerzhinski-1962.jpg|&lt;small&gt;[[1962 йыл]]&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1977 CPA 4695 stamp (Birth centenary of Felix Dzerzhinsky, 'Iron Felix', Bolshevik revolutionary and official, led Cheka and OGPU).jpg|&lt;small&gt;[[1977 йыл]] &lt;br&gt; Тыуыуына - 100 йыл&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 158 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Памятник Дзержинскому Ф. Э. Ленина улица, 42. Сквер кинотеатра «Родина»''

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
;Дзержинскийҙың хеҙмәттәре
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственной политики. — М., ЦУП ВСНХ СССР, 1925. — 136 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственного строительства СССР. — М., ГИЗ, 1928. — 224 с.
* {{Китап|автор=Дзержинский Ф. Э.|заглавие=Из дневника|ответственный=Пер. Ф. Кон. Предисл. и прим. С. Дзержинской|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1939|страниц=128|серия=портр., ил.|тираж=25 000}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник и письма. — М., Молодая гвардия, 1956.
* {{Китап|автор=Дзержинский Ф. Э.|заглавие=Избранные произведения: в 2-х т.|место=М.|издательство=Госполитиздат|год=1957|страниц=Т. 1 - 564, Т.2. - 372.}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник. Письма к родным. — М., Молодая гвардия, 1958
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1966.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2-х т. Изд. 2-е, доп. — М., Политиздат, 1967. — Т.1. — 590, Т. 2. — 416 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1967.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2-х т. Изд. 3-е, перераб. и доп. — М., Политиздат, 1977. — Т.1. — 494, Т. 2. — 536 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — Минск, 1977
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1984.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Я Вас люблю… Письма к М. Николаевой. — М.: Кучково поле, 2007. — 224 с.

;Дзержинскиәй тураһында хәтирәләр
* {{Китап|автор=[[Микоян, Анастас Иванович|Микоян А. И.]]|заглавие=Феликс Дзержинский|место=М.|издательство=[[Партиздат]]|год=1937}}
* {{Китап|автор=|часть=Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР|заглавие=''[[Валентинов, Николай Владиславович|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина|место=М.|издательство=Современник|год=1991|ref=Валентинов}}
* {{Китап|автор=Дзержинская С. С.|заглавие=В годы великих боёв|место=М.|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1975}}
* {{Китап|заглавие=О Феликсе Дзержинском|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1987}}

;Биографиялар, тикшеренеүҙәр
* {{Китап|автор=Велидов А. С.|заглавие=Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина|место=М.|издательство=[[Современник (издательство)|Современник]]|год=1998}}
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 Феликс Дзержинский/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Изд-во Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.]
* {{Китап|заглавие=Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом]|место=М.|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|год=1951|страниц=[170]|серия=ил., карт.}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Дзержинский Феликс Эдмундович|издание=Политические партии России : Энциклопедия|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996}}
* {{Китап|автор=Дмитриев Ю.|заглавие=Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1968|страниц=224}}
* {{Китап|автор=Зубов Н. И.|заглавие=Ф. Э. Дзержинский : Биография|место=М.|издательство=[[Госполитиздат]]|год=1963|страниц=335|серия=ил., портр.}}
* {{Мәҡәлә|автор=Касис В., Колосов Л.|заглавие=Капкан для террориста|издание=13 новелл о советских разведчиках : кн. 3|место=М.|издательство=Международная книга|год=1992}}
* {{Китап|автор=Кон Ф.|заглавие=Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1939|страниц=108|серия=ил., портр.}}
* Гуль Р. Б. Дзержинский. Начало Террора. — Дом Книги, 1936
* {{Китап|автор=[[Корольков, Юрий Михайлович|Корольков Ю. М.]]|заглавие=Феликс — значит счастливый…: Повесть о Феликсе Дзержинском|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1974|серия=[[Пламенные революционеры]]|страниц=463}}
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' Дзержинский: от Астронома до Железного Феликса. М., 2017.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений] //Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // [[Новейшая история России]]. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf Дзержиново в судьбе «Железного Феликса»] // [[Новейшая история России]]. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского] // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств]]. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo Первая ссылка Дзержинского] // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf Здоровье «Железного Феликса»] // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: [[КубГАУ]], 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{Китап|автор=[[Рейфилд, Дональд|Рейфилд Д.]]|заглавие=Сталин и его подручные|ответственный=авторск. пер. с англ., расширенн. и доп|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2008|страниц=576|isbn=978-5-86793-651-8|часть=Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК|страницы=70−121}}
* {{Китап|заглавие=Рыцарь революции|место=М.|издательство=Политиздат|год=1967}}
* {{Китап|автор=Сорин С. Г.|заглавие=Товарищ Дзержинский : Поэма|место=М.|издательство=[[Советский писатель (издательство)|Советский писатель]]|год=1957|страниц=63}}
* {{Китап|заглавие=Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография|место=М.|издательство=Политиздат|год=1977|страниц=494}} || {{Китап|заглавие=|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1983|страниц=494}}
* {{Китап|заглавие=Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения|место=М.|издательство=Кучково поле; Мастерская Зарубина|год=2007|страниц=146}}
* {{Китап|заглавие=Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926|место=М.|издательство=Материк|год=2007|страниц=872|серия=Россия XX век. Документы}}
* {{Китап|автор=Хацкевич А. Ф.|заглавие=Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм|место=Мн.|год=1957}}
* {{Китап|автор=Кудрявцев Ф.|заглавие=Александровский централ. Из истории сибирской каторги|издательство=ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство|место=Иркутск|год=1936}}
{{Refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Сайт, посвящённый Ф. Э. Дзержинскому]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' [http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |date=2008-10-16 }}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович. ''На сайте «Хронос»''&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;
* {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html}}
* Сайт [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ России]]. [https://web.archive.org/web/20130119031325/http://fsb.ru/fsb/history/leaders/single.htm%21id%3D10309221%40fsbBiography.html Биография Дзержинского]
* [http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |date=2008-06-02 }}
* ''Т. Федоткина.'' [http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 Палач королевства любви]
* [http://specnaz.ru/article/?1197 Строитель новой экономики России]
* [http://ricolor.org/history/rsv/portret/dzerginsky Неразгаданные тайны первочекиста. Георгий Николаев]{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года]
* [https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921]
{{start box}}
{{succession box | before=[[Кедров Михаил Сергеевич|М. С. Кедров]]| title= [[ВЧК]]--ның Махсус бүлеге начальнигы | years= август 1919 г. — июль 1920 г. | after=[[Менжинский Вячеслав Рудольфович|В. Р. Менжинский]]}}
{{end box}}
{{Библиоинформация}}

{{навигационная полоса
|имя         = СССР Дәүләт именлеге органдарының етәкселәре
|заглавие    = [[Проект:Рәсәй тарихы/Исемлектәр/совет дәүләт именлеге органдарының етәкселәре|ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ-МВД-КГБ-АФБ совет дәүләт именлеге органдарының етәкселәре]] 
|класс_списков = hlist hlist-items-nowrap
|содержание =
; СССР
: [[Дзержинский Феликс Эдмундович|{{s|Дзержинский}}]]
: [[Менжинский Вячеслав Рудольфович|Менжинский]]
: [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягода]]
: [[Ежов Николай Иванович|Ежов]]
: [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]]
: [[Меркулов Всеволод Николаевич|Меркулов]]
: [[Абакумов Виктор Семёнович|Абакумов]]
: [[Огольцов Сергей Иванович|Огольцов]] (в.в.б.)
: [[Игнатьев Семён Денисович|Игнатьев]]
: [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] (1953)
: [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]]
: [[Серов Иван Александрович|Серов]]
: [[Лунёв Константин Фёдорович|Лунёв]] (в.в.б.)
: [[Шелепин Александр Николаевич|Шелепин]]
: [[Ивашутин Пётр Иванович|Ивашутин]] (в.в.б.)
: [[Семичастный Владимир Ефимович|Семичастный]]
: [[Андропов Юрий Владимирович|Андропов]]
: [[Федорчук Виталий Васильевич|Федорчук]]
: [[Чебриков Виктор Михайлович|Чебриков]]
: [[Крючков Владимир Александрович|Крючков]]
: [[Шебаршин Леонид Владимирович|Шебаршин]] (в.в.б.)
: [[Бакатин Вадим Викторович|Бакатин]]&lt;br&gt;

; РСФСР
: [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Дзержинский]]
: [[Петерс Яков Христофорович|Петерс]] (в.в.б.)
: [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Дзержинский]]
: [[Иваненко Виктор Валентинович|Иваненко]]
: [[Баранников Виктор Павлович|Баранников]]

}}&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{nocat|}}}||[[Категория:Персоналии:Спецслужбы СССР]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Навигационная таблица
|имя                       = Рәсәй Эске эштәр бүлеге етәкселәре
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|заголовок = [[Рәсәй Эске эштәр министрҙары исемлеге|Рәсәй һәм СССР Эске эштәр министрҙары (наркомдары)]]
|стиль_заголовков =  text-align:left;

|заголовок1 = [[Файл:Coat of arms of the Russian Empire.svg|20px|Герб Российской империи]] &lt;small&gt;[[Рәсәй империяһының Эске эштәр министрлығы|Рәсәй империяһы]] (1802—1917)&lt;/small&gt;
|список1 = [[Кочубей Виктор Павлович|Кочубей]] • [[Куракин Алексей Борисович|Куракин]] • [[Козодавлев Осип Петрович|Козодавлев]] • [[Голицын Александр Николаевич|Голицын]] • [[Кочубей Виктор Павлович|Кочубей]] • [[Кампенгаузен Балтазар Балтазарович|Кампенгаузен]] • [[Ланской Василий Сергеевич|Ланской]] • [[Закревский Арсений Андреевич|Закревский]] • [[Блудов Дмитрий Николаевич|Блудов]] • [[Строганов Александр Григорьевич (1795)|Строганов]] • [[Перовский Лев Алексеевич|Перовский]] • [[Бибиков Дмитрий Гаврилович|Бибиков]] • [[Ланской Сергей Степанович|Ланской]] • [[Валуев Пётр Александрович|Валуев]] • [[Тимашев Александр Егорович|Тимашев]] • [[Маков Лев Саввич|Маков]] • [[Лорис-Меликов Михаил Тариэлович|Лорис-Меликов]] • [[Игнатьев Николай Павлович|Игнатьев]] • [[Толстой Дмитрий Андреевич|Толстой]] • [[Дурново Иван Николаевич|Иван Дурново]] • [[Горемыкин Иван Логгинович|Горемыкин]] • [[Сипягин Дмитрий Сергеевич|Сипягин]] • [[Плеве Вячеслав Константинович|Плеве]] • [[Святополк-Мирский Пётр Дмитриевич|Святополк-Мирский]] • [[Булыгин Александр Григорьевич|Булыгин]] • [[Дурново Пётр Николаевич|Пётр Дурново]] • [[Столыпин Пётр Аркадьевич|Столыпин]]&amp;nbsp;{{это избранная статья}} • [[Макаров Александр Александрович|Макаров]] • [[Маклаков Николай Алексеевич|Маклаков]] • [[Щербатов Николай Борисович|Щербатов]] • [[Хвостов Алексей Николаевич|Алексей Хвостов]] • [[Штюрмер Борис Владимирович|Штюрмер]] • [[Хвостов Александр Алексеевич|Александр Хвостов]] • [[Протопопов Александр Дмитриевич|Протопопов]]

|заголовок2 =[[Файл:Russian coa 1917.svg|20px|Герб Российской республики]]&lt;small&gt; [[Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәте|Ваҡытлы хөкүмәт]] (1917) &lt;/small&gt;
|список2 = [[Львов Георгий Евгеньевич|Львов]] • [[Церетели Ираклий Георгиевич|Церетели]] • [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Авксентьев]] • [[Никити, Алексей Максимович|Никитин]]

|заголовок3 =[[Файл:Coat of Arms of Russia (1919).png|20px]]&lt;small&gt; [[Аҡ хәрәкәт]] (1918—1919)
|список3 =  [[Пепеляев Виктор Николаевич|Пепеляев]]

|заголовок4 = [[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px|Герб РСФСР]] &lt;small&gt;[[РСФСР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты|РСФСР]] (1917—1931)&lt;/small&gt;
|список4 = [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] • [[Петровский Григорий Иванович|Петровский]] • [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Дзержинский]] • [[Белобородов Александр Георгиевич|Белобородов]] • [[Толмачёв Владимир Николаевич|Толмачёв]]

|заголовок5 = [[Файл:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|20px|Герб СССР]] &lt;small&gt;[[СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты|СССР]] (1934—1960)&lt;/small&gt;
|список5 = [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягода]] • [[Ежов Николай Иванович|Ежов]] • [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] • [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]] • [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] • [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]] • [[Дудоров Николай Павлович|Дудоров]]

|заголовок6 = [[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px|Герб РСФСР]] &lt;small&gt;[[РСФСР-ҙың Эске эштәр министрлығы|РСФСР]] (1955—1966)&lt;/small&gt;
|список6 = [[Стаханов, Николай Павлович|Стаханов]] • [[Тикунов, Вадим Степанович|Тикунов]]

|заголовок7 = [[Файл:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|20px|Герб СССР]] &lt;small&gt;[[СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы|СССР]] (1966—1991)&lt;/small&gt;
|список7 = [[Щёлоков Николай Анисимович|Щёлоков]] • [[Федорчук Виталий Васильевич|Федорчук]] • [[Власов Александр Владимирович|Власов]] • [[Бакатин Вадим Викторович|Бакатин]] • [[Пуго Борис Карлович|Пуго]] • [[Трушин Василий Петрович|Трушин]] &lt;small&gt;(в.в.б.)&lt;/small&gt; • [[Баранников Виктор Павлович|Баранников]]

|заголовок8 = [[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px|Герб РСФСР]] &lt;small&gt;[[РСФСР-ҙың Эске эштәр министрлығы|РСФСР]] (1989—1991)&lt;/small&gt;
|список8 = [[Трушин Василий Петрович|Трушин]] • [[Баранников Виктор Павлович|Баранников]] • [[Дунаев Андрей Фёдорович|Дунаев]]

|заголовок9 = [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px|Герб Российской Федерации]] &lt;small&gt;[[Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы|Рәсәй Федерацияһы]] (1991 йылдан)&lt;/small&gt;
|список9 = [[Дунаев Андрей Фёдорович|Дунаев]] • [[Ерин Виктор Фёдорович|Ерин]] • [[Куликов Анатолий Сергеевич|Куликов]] • [[Маслов Павел Тихонович|Маслов]] &lt;small&gt;(в.в.б.)&lt;/small&gt;  • [[Степашин Сергей Вадимович|Степашин]] • [[Рушайло Владимир Борисович|Рушайло]] • [[Грызлов Борис Вячеславович|Грызлов]] • [[Нурғәлиев Рәшит Ғүмәр улы|Нурғәлиев]] • [[Колокольцев Владимир Александрович|Колокольцев]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Категория:Навигационные шаблоны:Персоналии СССР]]
[[Категория:Шаблоны:Государственные органы]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]]
[[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]]
[[Категория:Польша революционерҙары]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:Литва революционерҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:СССР махсус хеҙмәттәре]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1926 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1877 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>m7y6vhhyh1cajorlbicmlv3d8bkn4jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дринфельд Гершон Ихелевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155803</id>
    <revision>
      <id>1300335</id>
      <parentid>1228120</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T09:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10409" sha1="q5m80lsqr9kmaisgjyf03rmd5cd5e4u" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{ФШ|Дринфельд}}
'''Гершон Ихелевич Дринфельд''' ([[29 февраль]] [[1908 йыл]] — [[18 август]] [[2000 йыл]]) — украин совет математигы.  Физика-математика фәндәре докторы.

== Биографияһы ==
Гершон Ихелевич Волынь губернаһы Григоровка ауылында Дринфельд  Дринфельд Ихель Иосифович (? — 1927, [[Хмельницкий|Проскуров]])&lt;ref&gt;В Проскурове отец работал на шоссейном строительстве, затем каменщиком на керамическом заводе.&lt;/ref&gt; һәм Ита Пинхасовна ғаиләһендә тыуған. Бала сағында ғаилә  Иҫке Константиновҡа күсеп килә. 1922 йылда Проскуровта   (Хмельницкий ҡалаһы)  ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, итекселә өйрәнсек була һәм шунда уҡ ағас бысыу эшендә  эшләй 1927 йылда  [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Халыҡ мәғарифының Киев  институты]]на уҡырға инә, профессор М.Ф. Кравчук тарафынан  фәнни эшкә йәлеп ителә. 1931 йылда институтты тамамлағандан һуң уҡытыусы һәм Г.В. Пфейффер етәкселеге аҫтында УССР ФА математика институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып ҡалдырыла&lt;ref&gt;[http://jmagr.ilt.kharkov.ua/jmag/pdf/7/m07-0366r.pdf Памяти Г. И. Дринфельда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217082723/http://jmagr.ilt.kharkov.ua/jmag/pdf/7/m07-0366r.pdf |date=2018-02-17 }}&lt;/ref&gt;. 1937 йылдан — Киев аҙыҡ-түлек сәнәғәте технологияһы институтында юғары математика кафедраһы  мөдире&lt;ref&gt;[http://matematika.nuft.edu.ua/index.php/uk/istoriia-kafedry История кафедры высшей математики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216220217/http://matematika.nuft.edu.ua/index.php/uk/istoriia-kafedry |date=2017-12-16 }}&lt;/ref&gt;.

1943—1945  йылдарҙа Өфө авиация институтында юғары математика кафедраһы менән етәкселек итә&lt;ref&gt;Гордимся прошлым, строим будущее. УГАТУ 85 лет / сост. М. А. Филимонов; Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. — Уфа: РИК УГАТУ, 2017. — 379 с. ISBN 978-5-4221-1028-5.&lt;/ref&gt;.

1945—1962  йылдарҙа  [[В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты|Харьков дәүләт университетының]]&lt;ref&gt;[http://timeua.info/100113/69981.html Гениальная математическая династия из Харькова]&lt;/ref&gt; математик анализ кафедраһы менән етәкселек итә.

Физика-математика фәндәре кандидаты (1935), физика-математика фәндәре докторы (1941)&lt;ref&gt;[http://www.mathsociety.kiev.ua/Drinfeld_G.html Дрінфельд Гершон Іхельович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224224124/http://www.mathsociety.kiev.ua/Drinfeld_G.html |date=2007-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

Бер үк ваҡытта 1950 йылда   ябылған Харьков математика институтының директор урынбаҫары була. 1945 йылда, һуғыш ваҡытында туҡтатылған Харьков математика йәмғиәте эштәрен яңырта,  Харьков университетының механика- математика  факультетында математика әҙәбиәте кабинетын ойоштора. Шулай уҡ Харьков авиация институтында (математика һәм системалы анализ кафедраһы мөдире)&lt;ref&gt;[https://faculty4.khai.edu/ru/site/kafedra-visshei-matemati.html Кафедра математики и системного анализа ХАИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205161056/http://faculty4.khai.edu/ru/site/kafedra-visshei-matemati.html |date=2019-12-05 }}&lt;/ref&gt;, Ауыл хужалығын механизациялау  институтында, Украина политехник  ситтән тороп  уҡыу институтында һәм Советтар Союзы маршалы Н.И. Крылов исемендәге ракета ғәскәрҙәренең  Харьков юғары хәрби команда-инженер училищеһында уҡыта. 1952—1953 йылдарҙа космополитизм менән көрәш буйынса кампаниялар барышында эҙәрлекләүгә дусар була.

Фәнни хеҙмәттәре дифференциаль тигеҙләмәләрҙең интеграль инварианттар теорияһы, ихтималлыҡ теорияһы  һәм математика тарихы  өлкәһендә. Бер нисә дәреслек   («Вступ до вищої математики», Киев, 1932, һәм «Теория детермінантів», Киев, 1933, икеһе лә  М. Ф. Кравчук менән берлектә), «Введение в математический анализ» (Харьков, 1971, И. А. Яковлев   менән берлектә), «Введение в математический анализ» ([[Харьков]], 1971, И. А. Яковлев  менән берлектә),  «Трансцендентность чисел π и ε» (1952), «Квадратура круга и трансцендентность числа π» (1976) һәм  «Интерполирование и способ наименьших квадратов» китаптары (1984) авторы

== Ғаиләһе ==

* Ҡатыны — Фрида Иосифовна Луцкая-Литвак (1921—2011), филолог-классик
** Улы — Владимир Гершонович Дринфельд, математик.
* Ҡустыһы — Вольф Ихелевич Дринфельд (1912—1943),   Шәкәр сәнәғәте институтын тамамлаған, Цыбулевский шәкәр заводында баш инженер урынбаҫары; фронтта һәләк була&lt;ref&gt;В честь него был назван сын Г. И. Дринфельда — математик Владимир (среди домашних Воля) Дринфельд.&lt;/ref&gt;.

== Баҫмалары ==

* ''Г. И. Дринфельд''. Трансцендентность чисел π и ε. — Харьков: Издательство Харьковского государственого университета имени А. М. Горького, 1952. — 76 с.
* ''Г. И. Дринфельд''. Математический анализ. — Харьков: Издательство Харьковского государственого университета имени А. М. Горького, 1953. — 64 с.
* ''Г. И. Дринфельд''. Дополнения к общему курсу математического анализа. — Харьков: Издательство Харьковского государственого университета, 1958. — 118 с
* ''В. Н. Слепушенко, И. А. Яковлев, Г. И. Дринфельд''. Аналитическая геометрия (учебное пособие для слушателей ХВКИУ). — 3-е издание. — Харьков: ХВКИУ, 1971. — 251 с.
* ''Г. И. Дринфельд, И. Я. Рябчикова, Р. Н. Слепушенко''. Практикум по приближенным вычислениям. — Харьков: ХВКИУ, 1971. — 99 с.
* ''Г. И. Дринфельд, И. А. Яковлев''. Введение в математический анализ. — Харьков: Харьковское высшее военное училище имени Маршала Советского Союза Н. И. Крылова, 1971. — 43 с.
* ''Г. И. Дринфельд''. Квадратура круга и трансцендентность числа π. — Киев: Вища школа, 1976. — 83 с.
* ''G. I. Drinfeld''. Quadratur des Kreises und Transzendenz von [pi]. Berlin: VEB Deutscher Verlag der Wissenschaften, 1980. — 138 p.
* ''Г. И. Дринфельд''. Интерполирование и способ наименьших квадратов. — Киев: Вища школа, 1984. — 102 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.mathnet.ru/links/fb0b6517ea1dd507b7ac8b2a23bda0f0/inta48.pdf Г. И. Дринфельд «Интегральная геометрия»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Фән докторҙары]]
[[Категория:2000 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:18 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Киев университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>q5m80lsqr9kmaisgjyf03rmd5cd5e4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваньян Леонид Львович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156387</id>
    <revision>
      <id>1300307</id>
      <parentid>1296838</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T18:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7113" sha1="2153vaewt9ofsuwccoh8sdm7tnzxu4i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ваньян Леонид Львович''' ([[9 март]] [[1932 йыл]] — [[31 октябрь]] [[2001 йыл]]) — [[СССР]] һәм Рәсәй ғалимы-геофизигы, техник фәндәр докторы (1964), профессор (1972), РАЕН мөхбир ағзаһы, Король астрономия йәмғиәтенең ассоциацияланған ағзаһы (1994)&lt;ref name=&quot;researchgate&quot;/&gt;.

250 ғилми баҫма&lt;ref&gt;[https://istina.msu.ru/workers/837485/ Ваньян Л. Л.]&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән, 7 монография һәм 1 уйлап табыу авторы&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/689727 Изобретатель Ваньян Л. Л.]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1932 йылдың 9 мартында Мәскәүҙә тыуған.&lt;ref name=&quot;researchgate&quot;/&gt;

1954 йылда Мәскәү нефть институтының геология разведкаһы факультетын тамамлай. 1958 йылда &quot;Некоторые вопросы теории частотных электромагнитных зондирований горизонтальных напластований темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005996223 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата техн. наук]&lt;/ref&gt; 1964 йылда «Электромагнитные зондирования по методу становления поля» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора техн. наук&lt;/ref&gt;

СССР Геология министрлығының разведканың геофизика ысулдары Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында (ВНИИ Геофизика, хәҙер разведканың георазведка ысулдары Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты), СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Геология һәм геофизика институтында, СССР ФА Себер бүлеге Сахалин комплекслы ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙер РФА ДВО Рәсәй Фәндәр академияһының диңгеҙ геологияһы һәм геофизика институты), СССР Фәндәр академияһының ер физикаһы институтында (хәҙер О. Ю. Шмидт Ер физикаһы интситуты), СССР ФА космос тикшеренеүҙәре институтында эшләй. Новосибирск дәүләт университеты, [[Мәскәү дәүләт университеты]] һәм Мәскәү геология разведкаһы институтында уҡыта.&lt;ref name=&quot;researchgate&quot;&gt;[https://www.researchgate.net/publication/270774167_Leonid_Lvovich_Vanyan_1932-2001 Leonid Lvovich Vanyan 1932—200]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

1974 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Л. Л. Ваньян СССР ФА Океанологияһы институтында электромагнит ҡырҙарының лаборатория мөдире (хәҙер П. П. Ширшов исемендәге РФА Океанология институты).&lt;ref&gt;[https://en.ocean.ru/index.php/scientific-directions/morskaya-geologiya-i-geokhimiya/item/83-laboratoriya-geofizicheskikh-polej Лаборатория электромагнитных полей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205170926/https://en.ocean.ru/index.php/scientific-directions/morskaya-geologiya-i-geokhimiya/item/83-laboratoriya-geofizicheskikh-polej |date=2019-12-05 }}&lt;/ref&gt; Разведка геофизикаһы һәм планетар геоэлектрикаһы мәсьәләләрен хәл итеүгә ҡарата электромагнит тикшеренеүҙәр өлкәһендәге белгес.

Һуңынан Израилгә китә.&lt;ref&gt;[http://iki.cosmos.ru/books/2010iki45.pdf О Поле… Поле… С. И. Климов]&lt;/ref&gt; 2001 йылдың 31 октябрендә вафат була.&lt;ref name=&quot;researchgate&quot;/&gt;

Миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;igm&quot;&gt;[https://www.igm.nsc.ru/images/history/book/49_igig_total_687-696.pdf Лаборатория электромагнитных полей: люди и дела]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/rus/person131111 Профиль на Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205180941/http://www.mathnet.ru/rus/person131111 |date=2019-12-05 }}
* [http://geofdb.com/authors/view?id=1707 Журнал &amp;#x22;Геофизика&amp;#x22; — Автор Ваньян Л. Л.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.cosmic-rays.ru/articles/13/201505.pdf Предисловие к послесловию. Л. М. Зелёный]
* [http://www.ifz.ru/fileadmin/user_upload/news/2011/berd_book_1.pdf Материалы Пятой всероссийской школы-семинара имени М. Н. Бердичевского и Л. Л. Ваньяна по электромагнитным зондированиям Земли — ЭМЗ-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205140033/http://www.ifz.ru/fileadmin/user_upload/news/2011/berd_book_1.pdf |date=2019-12-05 }}
* [http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2002A%26G....43a..32./A000036.000.html Obituaries. Leonid Lvovich Vanyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206062314/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2002A%26G....43a..32./A000036.000.html |date=2019-12-06 }}{{ref-en}}
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:2001 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:31 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>2153vaewt9ofsuwccoh8sdm7tnzxu4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виргинский Виктор Семёнович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156660</id>
    <revision>
      <id>1300312</id>
      <parentid>1241929</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T21:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8782" sha1="e8wogf2869jhtnqy1jysmw4kxn9zh6b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Виргинский Виктор Семенович''' (псевдонимы, төп фамилияһы — Гуревич; ([[5 сентябрь]] [[1908 йыл]] — [[1989 йыл]]) — [[СССР]] тарихсыһы, тәбиғәт белеме һәм техника тарихы өлкәһендәге белгес, [[Фән докторы|тарих фәндәре докторы]] (1951), Мәскәү дәүләт педагогия университеты профессоры (1954)&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович&quot;&gt;[http://mpgu.su/scientists/virginskiy-viktor-semenovich/ Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Виктор Семенович Виргинский 1908 йылдың 5 сентябрендә [[Мытищи]] ҡалаһында тыуған. 1924 йылда Сергиево (хәҙер [[Сергиев Посад]]) ауылында туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң 1925 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтына уҡырға инә, уны [[1930 йыл]]да тамамлай. Н. Г. Чернышевский исемендәге Мәскәү тарих, философия һәм әҙәбиәт институтында уҡый, уны 1939 йылда тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Виктор Виргинский Новосибирскиҙа эвакуацияла була&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович&quot;/&gt;.

Мәскәү тарих, философия һәм әҙәбиәт институтында «Французская металлургия во время Великой Французской революции XVII в.» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, СССР ФА Тарих институтында «Возникновение русских железных дорог и железнодорожный вопрос в России до начала 40-х гг. XIX в.» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович&quot;/&gt;.

Виктор Семенович СССР Сит ил эштәре Халыҡ комиссариатының Мәскәү халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтында эшләй, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағында Юғары партия мәктәбенең ситтән тороп уҡыу бүлегенең Мәскәү консультация пунктында уҡытыусы-консультант булып эшләй&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович&quot;/&gt;.

[[1947 йыл]]дан сәйәси һәм фәнни белемде таратыу буйынса Бөтә Союз йәмғиәтенең ғәмәли ағзаһы булып тора, 1949—1951 йылдарҙа —Ҙур Совет Энциклопедияһы нәшриәтенең «Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы»&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович2&quot;&gt;[http://mpgu.su/scientists/virginskiy-viktor-semenovich/ Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович]&lt;/ref&gt; мөхәрририәтендә штаттан тыш мөхәррир һәм мәҡәләләр авторы.

Виктор Семенович Мәскәү ҡалаһының юғары 10 уҡыу йортонда эшләй, [[1951 йыл]]дан алып — В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында 30 йылдан ашыу уҡыта, лекциялар, спецкурстар, боронғо замандан алып 20 быуат аҙағына тиклем СССР тарихы буйынса практик дәрестәр үткәрә, фәнни эштәр менән шөғөлләнә, диссертация яҡлау буйынса аспиранттар әҙерләй&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович&quot;/&gt;. 1964—1965 йылдарҙа тарих факультетында үҙе әҙерләгән «Фән һәм техника тарихы» лекциялар курсын уҡый, 1989 йылда үҙенең вафатына тиклем ғилми эшмәкәрлек менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович&quot;/&gt;.

Виктор Семенович Виргинский 1989 йылда [[Мәскәү]]ҙә вафат була.

== Китаптары == 
* История техники железнодорожного транспорта. Вып. I—IV. М., 1936;
* Начало парового судоходства в России (из истории русской транспортной техники до 40-х гг. прошлого века). М., 1948;
* Возникновение железных дорог в России до начала 40-х гг. XIX в. М., 1949;
* Русские изобретатели Черепановы и их роль в развитии горно-металлургического производства. М., 1952;
* Владимир Федорович Одоевский. Естественнонаучные взгляды. 1804—1869 гг. М., 1975;
* Очерки истории науки и техники. 1870—1917 гг. / В. Ф. Хотеенков менән авторҙашлыҡта . М., 1988;
* «Жизнь замечательных людей» серияһында «Черепановы» китабы сыға(1957)&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович3&quot;&gt;[http://mpgu.su/scientists/virginskiy-viktor-semenovich/ Учёные МПГУ. Виргинский, Виктор Семёнович]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Список книг серии «Жизнь замечательных людей»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(%D0%B2%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%20%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87) Библиография на РГБ. Виргинский, Виктор Семёнович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(%D0%B2%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%20%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87) |date=2019-11-26 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01001337867 РГБ. Виргинский, Виктор Семёнович]
* [https://i.irklib.ru/cgi/irbis64r_61/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%92%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%2C%20%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%20%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Иркутская областная универсальная научная библиотека им. И. И. Молчанова-Сибирского. Виргинский, Виктор Семёнович]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://plamber.com.ua/author/4583/ Виргинский Виктор Семёнович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211103657/https://plamber.com.ua/author/4583/ |date=2019-12-11 }}

[[Категория:XX быуат тарихсылары]]
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:1989 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>e8wogf2869jhtnqy1jysmw4kxn9zh6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Власова Татьяна Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156687</id>
    <revision>
      <id>1300314</id>
      <parentid>924814</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T21:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7752" sha1="62uppzr75hl14a24c9q3sez5ka9v0a8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Власова Татьяна Владимировна''' ([[1915 йыл]]—[[2008 йыл]]) — совет физигы-[[География|географы]], география фәндәре кандидаты, доцент, [[Фән докторы|география фәндәре докторы]] (1970), Мәскәү педагогия дәүләт ниверситетының физик география һәм геоэкология кафедраһы профессоры (1970)&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Власова Татьяна Владимировна&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Власова Татьяна Владимировна&quot;&gt;[http://geoman.ru/ggnames/item/f00/s00/e0000450/index.shtml Власова Татьяна Владимировна]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Власова Татьяна Владимировна 1905 йылда [[Мәскәү]] ҡалаһында тыуған. Мәктәпте тамамлап, артабан чертеж һыҙыусы булып  эшләй. 1934 йылда Татьяна Власова [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның география факультетын уҡырға инә уны тамамлағандан һуң, Мәскәү дәүләт университетында аспирантурала уҡыуын дауам итә, әммә тамамлай алмай,  [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башлана&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Власова Татьяна Владимировна&quot;/&gt;. Власова Иркутск ҡалаһында эвакуацияла була, унда Иркутск дәүләт педагогия институтының тәбиғәт-география факультетында уҡыта&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Власова Татьяна Владимировна&quot;/&gt;. Һуңынан туға Мәскәү  ҡалаһына  ҡайта, 1946 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Власова Татьяна Владимировна&quot;/&gt;.

1947 йылда «Региональные особенности  природы Европы»  темаһы буйынса яҡланған кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, һуңынан В.П. Птемкин исемендәге Мәскәү ҡала педагогия институтында география факультетының физик илде өйрәнеү кафедраһында доцент булып эшләй. «Материктарҙың физик географияһы»  дәреслеге  буйынса [[1970 йыл]]да Татьяна Владимировна  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм ошо йылдан Мәскәү педагогия дәүләт университетының физик география һәм геоэкология кафедраһында профессор булып эшләй. Татьяна Владимировна арҡаһында «Региональные аспекты взаимодействия человека и природы» махсус семинар ойошторола, ул бер нисә өҙөклөк менән  20 йылдан күберәк эшләй&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Власова Татьяна Владимировна&quot;&gt;[http://mpgu.su/scientists/vlasova-tatyana-vladimirovna/ Учёные МПГУ. Власова Татьяна Владимировна]&lt;/ref&gt;. 

Фәнни эштәр менән шөғөлләнә, карта менән ҡоро Ерҙе комплекслы физик-географик районлаштырыу буйынса үҙенсәлекле системаһын төҙөй&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Власова Татьяна Владимировна&quot;/&gt;.

Власова Татьяна Владимировна СССР Мәғарифы министрлығы ҡарамағындағы ғилми-методик советтың физик географияһы буйынса комиссияның рәйесе булып тора, МДПИ -ның география факультетында ғилми дәрәжәләр биреү буйынса Ғилми советтың рәйесе була, МДУ-ла география фәндәре докторлығы дәрәжәһен биреү буйынса совет ағзаһы булып тора&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Власова Татьяна Владимировна&quot;/&gt;.

Татьяна Владимировна түбәндәге  китаптар авторы булып тора: «Венгрия» (1948), «Физико-географическое районирование Венгрии» (1954), «Физическая география частей света» (1961), «Физическая география материков. Евразия. Африка» (1981), «Физическая география материков (с прилегающими частями океанов). Северная Америка, Южная Америка, Австралия и Океания, Антарктида» (1983), «Физическая география материков и океанов» (2002)  һәм башҡалар&lt;ref name=&quot;Учёные МПГУ. Власова Татьяна Владимировна&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Власова Татьяна Владимировна&quot;/&gt;.

2008 йылда [[Мәскәү]]ҙә вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0) Библиография на РГБ. Власова, Татьяна Владимировна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0) |date=2019-11-26 }}
* [https://elib.rgo.ru/handle/123456789/204871 Власова, Татьяна Владимировна (1915—2008)]
* [http://catalog.unatlib.org.ru/cgi-bin/1/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IKNBU&amp;P21DBN=IKNBU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=4&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0,%20%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 НБ Удмурской республики. Власова, Татьяна Владимировна]
* [https://www.academia-moscow.ru/authors/detail/44689/ Власова Татьяна Владимировна]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:XX быуат географтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса географтар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:География фәндәре докторҙары]]
[[Категория:2008 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>62uppzr75hl14a24c9q3sez5ka9v0a8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янченко Николай Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157364</id>
    <revision>
      <id>1300293</id>
      <parentid>1251960</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T13:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16129</id>
      </contributor>
      <origin>1300293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7572" sha1="10lxaw9nog3dqxr420tu4a91wvx2acs" xml:space="preserve">{{фш| Янченко}}
{{Ук}}
'''Николай Александрович Янченко''' ({{lang-uk|Микола Олександрович Янченко}}; 1959—2026, [[Винница өлкәһе]] Канава а.) — украин эстрада йырсыһы һәм композиторы, [[Украина]]ның халыҡ (2016) һәм атҡаҙанған артисы (2007).

== Биографияһы ==
Николай Александрович Янченко [[1959 йыл]]да Винница өлкәһе Тывров районы Канава ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс һәм урта белемде Канава, Колюхов, Сутисок уҡыу йорттарында ала. Тульчин мәҙәниәт-ағартыу училищеһын тамамлағас, драма коллективы режиссёры специальносын ала. 20 йылдан ашыу Винница өлкәһе Черневцы районы Моевка ауылында мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе булып эшләй. Ижади йәштәрҙең кураторы була һәм төрлө художестволы проекттар һәм музыкаль коллективтар ойоштороуҙы рухландыра, атап әйткәндә, «Любимая, любимый» вокаль дуэты шулай барлыҡҡа килә.
Винница өлкә советының бер нисә саҡырылыш депутаты. Өлкә советының мәҙәниәт, рухи һәм тарихи мираҫ буйынса даими комиссияһы ағзаһы.
[[Файл:Микола_Янченко_на_сцені_в_Канаві.JPG|слева|мини|Николай Янченко Канава сәхнәһендә]]
Украинаның бәләкәй ауылдарын һаҡлау өсөн сығыш яһай. [[2008 йыл]]дың 2 авгусында Канавала Илья пәйғәмбәр көнөндә йыл һайын үткәрелә торған «Мамина піч» («Әсәй мейесе») тигән этно-йыр фестивален ойоштора, йыл һайын уны үҙе алып бара, унда йыл да меңәрләгән тамашасы һәм билдәле ижади коллективтар һәм йырсылар йыйыла, классик украин йыр репертуарын башҡарыусы Украина халыҡ артисы Николай Свидюктан башлап үҙ төркөмө «Strong Time» менән рок вокалисы Александр Онофрийчукҡа тиклем төрлө жанрҙа һәм йүнәлештә сығыш яһаусылар ҡатнаша.

[[Винница]] ҡалаһында йәшәй.
[[Файл:На_фестивалі_&quot;Мамина_піч&quot;_в_Канаві.JPG|слева|мини|Канавала «Мамина піч» фестивалендә]]

== Ижады ==
Әүҙем йырлау һәм композиторлыҡ эшмәкәрлеген 1993 йылда башлай. Тәүге йыр йыйынтығы — [[:uk:Моївка|«Моївське]] весілля». Бөтәһе 100-ҙән ашыу йыр яҙған, улар араһында «Наливай, кума», «Дай Бог», «Перелаз» тигәндәре айырыуса популяр булып киткән. Аудиоальбодарының күбеһе Винницалағы «Мед» фирмаһы (етәксеһе — В. И. Маринчук) менән хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһендә донъя күрә, был фирма Винница ерендә &quot;йәшел туризм&quot;ды үҫтереүгә үҙ өлөшөн индерә.

Музыкаль әҫәрҙәренең төп темаһы — тыуған ергә һөйөү, этник үҙлелекте, украинлыҡтың сығанаҡтарын, изгелек, инаныс, һөйөү, ата-әсәгә хөрмәт кеүек мәңгелек ҡиммәттәрҙе раҫлау.

== Маҡтаулы исемдәре ==
* Украинаның халыҡ артисы (22.08.2016);
* Украинаның атҡаҙанған артисы (21.02.2007).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* 14 грудня 2014 — 55 років тому народився Микола Олександрович Янченко // Знаменні і пам’ятні дати [[Винница өлкәһе|Вінниччини]] 2014 року: хронол. довід. / уклад. О. Ю. Антонюк, Г. М. Авраменко; відповід. за вип. Н.І. Морозова; Упр. культури і туризму Вінниц. обл. держ. адмін., Вінниц. ОУНБ ім. К. А. Тімірязєва; — [[Винница|Вінниця]]: ТОВ Консоль, 2013. — С. 284—285.
* Тамтура Анатолій, Коваль Олександр. Історія Тиврівщини. — Вінниця: ФОП Барановська Т. П., 2012. — 444 с.
* Тиврівщина. Краєзнавчі нариси. — смт Тиврів: ТОВ Нілан-ЛТД, 2012. — 306 с.
* Гумен Є. Повінь пісень над Бугом! // Маяк. — 2008. — 8 вересня.
* Нагачевський А. На «маминій печі». // Маяк. — 2010. — 6 серпня
* Редько Тетяна. Народний кум зібрав «Мамину піч». // 33 канал. — 2011. — 10 серпня. — С. 12.
* Поліщук Людмила. &quot;Ту хату в Канаві на березі Південного Бугу, де зараз «Родинне гніздо» зеленого туризму, будували мої дід та бабуся. // 33 канал. — 2011. — 17 серпня. — С. 8.
* Усатюк Володимир. На «маминій печі» ширшає коло друзів. // Маяк. — 2011. — 9 серпня
* Поліщук Людмила. «Мамина піч» зібрала понад 5 тисяч глядачів. // 33 канал. — 2012. — 8 серпня. — С. 12
* Нагачевський А. «Мамина піч» організувала співоче поле над Бугом-рікою. // Маяк. — 2012. — 7 серпня

== Һылтанмалар ==
* [http://vk.com/mamynapich Етно-пісенний фестиваль «Мамина піч»]
* [http://uatuc.com Тульчинське училище культури] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823211209/https://uatuc.com/ |date=2019-08-23 }}
* [http://www.vinrada.gov.ua Офіційний сайт Вінницької обласної ради]
* [https://web.archive.org/web/20130613064716/http://rda.tivrovrada.org.ua/ Офіційний сайт Тиврівської районної державної адміністрації]
* [http://zeleniyturizm.com.ua Садиба «зеленого туризму» «Родинне гніздо» у Канаві]

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Украинаның халыҡ артистары]]
[[Категория:1959 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Украина йырсылары]]</text>
      <sha1>10lxaw9nog3dqxr420tu4a91wvx2acs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Долорес Ибаррури</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159971</id>
    <revision>
      <id>1300334</id>
      <parentid>1198939</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T08:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13849" sha1="hq4vwsu3edu7y36nwpkfevwf1tta4f1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Доло́рес Иба́ррури — рус телендә традицион рәүештә өсөнсө ижеккә баҫым менән әйтелә — Доло́рес Ибарру́ри Го́мес''' (исп. ''Dolores Ibárruri Gómez'', шулай уҡ ''Пассиона́рия'' булараҡ билдәле (исп. ''Pasionaria'', «страстная», йәки «цветок страстоцвет», баск. Dolores Ibarruri, «Pasionaria»; ([[1895 йыл|1895 йылдың 9 декабре]], Гальярта, Бискайя провинцияһы — [[12 ноябрь]] [[1989 йыл]]дың [[12 ноябрь|12 ноябре]], [[Мадрид]]) — испан һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, йыл 1936—1939 йылдарҙағы [[Граждандар һуғышы]]нда республика хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша, аҙаҡ Франко диктатураһына оппозиция эшмәкәре.

Оҙайлы ваҡыт дауамында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа йәшәй (1960-сы йылдар башында совет гражданлығын ала), ә уның берҙән-бер улы, Рубен, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына баҫа һәм Сталинград янындағы алыштарҙа [[1942 йыл]]да һәләк була. [[1942]]—[[1960 йыл]]дарҙа — Испания Коммунистик партияһы генераль секретары, ә [[1960 йыл]]дан ғүмеренең аҙағына тиклем — уның рәйесе.

Франко үлгәндән һуң һәм Хуан Карлос I осоронда партиялар легалләшкәс, Испанияға ҡайта һәм [[1977 йыл]]да Кортесыға депутат итеп һайлана.

== Биографияһы ==
Долорес Ибаррури баск сығышлы таусы ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда Соморростро ҡалаһы социалистик ойошмаһына инә һәм эшселәр өсөн тәғәйенләнгән баҫмаларҙа Пассионария (Страстная — христиан {{comment|ураҙаһы|пост}} дини Страстный аҙнаһында шул псевдоним менән баҫылып сыҡҡан беренсе мәҡәләһе) исеме аҫтында сығыш яһай. Бер нисә йылдан ул Испания коммунистар партияһы ағзаһы була (1920 йылдың апрелендә нигеҙ һалынған). Артабанғы осорҙа — бер нисә коммунистик гәзит мөхәррире, Испан Коммунистар партияһының Бискай өлкә комитеты ағзаһы; 1930 йылдан алып Үҙәк комитет ағзаһы, 1932 йылдан Политбюро ағзаһы (1960 йылдан — КПИ Башҡарма комитеты), 1932—1942 йылдарҙа КПИ Үҙәк комитеты секретары.

1932 йылдан ҡатын-ҡыҙҙар араһында КПИ эшен етәкләй, КПИ ЦО 1931—1933 йылдарҙа КИП-ның үҙәк органдарының береһе — «Мундо обреро» («Obrero Mundo») гәзите мөхәррире. Долорес алты тапҡыр ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. [[Коммунистик интернационал|Коминтернды]]ң 7 конгресында (1935 йыл) Коминтерн башҡарма комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана.

1936 йылда Ибаррури кортесы депутаты, 1937 йылда — кортесының вице-рәйесе итеп һайлана. Испания компартияһы етәксеһе булараҡ, ул Граждандар һуғышы һәм 1936—1939 йылдарҙағы италия-герман интервенцияһы осоронда ҙур роль уйнай. [[1936 йыл|1936 йылдың 18 июлендә]] үткән митингта данлыҡлы фразаһын яңғырата: «[[:ru:Но пасаран|¡No pasarán!]]» — {{comment|«Они не пройдут!»|«Улар үтмәҫ!»}}.{{Цитата башы}}
«Әгәр фашистарға Испаниялағы енәйәттәрен дауам итергә мөмкинлек бирһәк, агрессив фашизм Европаның башҡа халыҡтарына ла ябырыласаҡ. Беҙгә хәҙер ярҙам кәрәк, көрәшер өсөн самолёттар һәм пушкалар кәрәк … Испан халҡы, тубыҡланып йәшәгәнсе, аяғөҫтө алышып үлеү яҡшыраҡ, тип иҫәпләй». ''Д. Ибарруриҙың Париж ҡалаһындағы митингыла һөйләгән телмәренән (1936 йылдың 3 сентябре)''&lt;ref name=&quot;bibliotekar-encSlov-11-53&quot;&gt;[http://bibliotekar.ru/encSlov/11/53.htm Лучше умереть стоя, чем жить на коленях], Энциклопедический словарь крылатых слов и выражений, Вадим Серов&lt;/ref&gt;
{{Цитата аҙағы}}1939 йылдан — СССР-ҙа эмиграцияла.

1939—1945 йылдарҙағы Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Ибаррури, диктатор Франко испан халҡын гитлер Германияһы яғында һуғышҡа ылыҡтырыуына ҡамасаулау маҡсатында, испандарҙың берҙәм милли фронтҡа берләшеүе өсөн әүҙем көрәшә. Халыҡ-ара антифашистик хәрәкәттә ҡатнаша. Ибарруриҙың улы — Рубен Руис Ибаррури (1920—1942) — [[Советтар Союзы Геройы]], [[Волгоград|Сталинградта]] һәләк булған. Волгоград ҡалаһының үҙәгендә Геройҙар Аллеяһында, Мәңгелек ут һәм Дан монументы эргәһендә һәйкәл ҡуйылған.

1942 йылда (Хосе Диас үлгәндән һуң) Ибаррури КПИ генераль секретары була. Испания Коммунистар партияһының 5-се съезында (1954 йыл) отчёт доклады менән сығыш яһай. ИКП Үҙәк комитеты пленумдарында 5-се съездан һуң Ибарруриҙың докладтары Испаниялағы хәлгә һәм ИКП тактикаһына, Франко диктатураһын юҡ итеү, Испанияның милли бойондороҡһоҙлоғо һәм демократлаштырылыуы өсөн эшсе синыф һәм барлыҡ демократик көстәрҙең берҙәм хәрәкәт итеүенә арналған. ИКП-ның 6-сы съезында (1960 йыл) ул Испан Коммунистар партияһының 40-йыллығы тураһында доклад менән сығыш яһаны. Был съезда ул ИКП рәйесе итеп һайлана.

[[1975 йыл]]да, Франко үлгәндән һуң, илде демократлаштырыу башланғас, Долорес Ибаррури тыуған иленә ҡайта. Франко диктатураһы ҡолатылғандан һуң, [[1977 йыл]]ғы тәүге демократик һайлауҙарҙа ул Кортесыға һайлана, һәм тәүге еврокоммунистик партияларҙың береһен кәүҙәләндерә. Долорес Ибаррури 94-се йәшендә пневмониянан вафат була.

Ибаррури — күп китап һәм публицистик мәҡәләләр авторы. Үҙәк Комитеттың төҙөү буйынса &quot;Испания Коммунистар партияһы тарихы&quot;н төҙөү (1960 йыл; урыҫ. теленә тәржемә — 1961 йыл) комиссияһын етәкләгән. Уның «Берҙән-бер юл» тигән автобиографик китабы рус теленә (1962 йыл), француз, итальян, немец, инглиз һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән. Шулай уҡ уның 1966 йылда баҫылып сыҡҡан «[[:ru:Но пасаран|¡No pasarán!]]» («Они не пройдут» Улар үтмәҫ!) автобиографияһы билдәле. Долорес — «1936-1939 йылдарҙа Испанияла һуғыш һәм революция» (урыҫ. теленә тәржемә, 1 т., 1968) коллектив хеҙмәт авторҙарының береһе.

Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик федерацияһы (1945 йыл) нигеҙ һалыусы булараҡ, Ибаррури халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡан. «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» Халыҡ-ара Ленин премияһы лауреаты (1964 йыл). [[Мәскәү дәүләт университеты|МДУ]]-ның ''honoris'' ''causa'' докторы (1961).

== Наградалары ==
* [[Ленин ордены]]
* [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы ордены]] (08.12.1975)
* СССР миҙалдары

== Ғаиләһе ==
Долорес Ибарруриҙың алты балаһы булған: биш ҡыҙы (улар араһында дүртәүһе сабый сағында вафат була, тере ҡалған ҡыҙы Амайя Руи́с-Ибáррури (Amaya Ruiz Ibárruri) (исп. &lt;span lang=&quot;es&quot;&gt;''Amaya''&lt;/span&gt;) әлеге ваҡытта Мадрид ҡалаһында йәшәй) һәм ул Рубен ({{Lang-es|Rubén}}), 22 йәшендә Сталинград алышында һәләк булған.

== Хәтер ==
Долорес Ибаррури урамдары Атбасар, [[Екатеринбург]], Борисов, [[Чернигов]] ҡалаларында бар.

Липецк ҡалаһындағы урамға Рубен Ибаррури исеме бирелгән.

2015 йылдың октябрендә баҫылып сыҡҡан Украин милли хәтер институтының Декоммунизация тураһындағы законына эләккән кешеләр исемлегенә&lt;ref&gt;[http://www.memory.gov.ua/publication/spisok-osib-yaki-pidpadayut-pid-zakon-pro-dekomunizatsiyu СПИСОК ОСІБ, ЯКІ ПІДПАДАЮТЬ ПІД ЗАКОН ПРО ДЕКОМУНІЗАЦІЮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007165331/http://www.memory.gov.ua/publication/spisok-osib-yaki-pidpadayut-pid-zakon-pro-dekomunizatsiyu |date=2015-10-07 }}&lt;/ref&gt; Ибарруриҙың исеме лә индерелгән.

== Әҫәре ==
* '''Единственный путь'''. — {{М.}}: Государственное издательство политической литературы, 1962.
== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 153 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Здание, где жила Долорес Ибаррури''

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|заглавие=Ибаррури Долорес}}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/6488/ИБАРРУРИ Совет тарихи энциклопедияһы]
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/6150/ИБАРРУРИ Фәлсәфәүи энциклопедияһы]
* [https://web.archive.org/web/20111021052850/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/SPibarruri.htm International биографияһы Spartacus]
* [http://artamonova.es/ruso/html/euskadi/dolores.shtml Басктар иле тураһында Долорес Ибаррури]

[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Халыҡтар дуҫлығы өсөн» Халыҡ-ара Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Социализм еңеүе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1989 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>hq4vwsu3edu7y36nwpkfevwf1tta4f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вильнюстағы ваҡиғалар (1991)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160271</id>
    <revision>
      <id>1300311</id>
      <parentid>1278193</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T20:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64791" sha1="216gwedroebwho4v0ft6ku6lwv9c563" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вильнюста 1991 йылдың 11-13 ғинуарындағы ваҡиғалар''', литва тарихнамәһендә '''Ғинуар ваҡиғалары''' булараҡ билдәле ({{Lang-lt|Sausio įvykiai}}) — Литваның СССР составынан сыҡҡандан һуң биш йыл үткәс, 1991 йылдың 11 — 13 ғинуары осорондағы бәрелештәр. Башлыса [[Вильнюс]]та булалар&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/2274959.html Вильнюс, январь 1991-го. Москвичи в поддержку независимости литовцев]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ был көндәрҙә совет ғәскәрҙәре элемтә үҙәктәрен, хәрби һәм граждан объекттарын баҫып алыу, республиканың башҡа ҡалаларында — Вильнюс тирәһендәге ҡасабаларҙа, каунаста, Клайпедала — юлдарҙы көсәйтелгән рәүештә патруллек итеү, армия тарафынан Шауляуҙа мэрия бинаһы баҫып алыу буйынса ғәмәлдәр үткәрелә. Ваҡиғалар шулай уҡ [[Алитус]]та һәм Варенда күҙәтелә&lt;ref&gt;[http://vilnews.com/2013-01-11188 Vilnews. By Aage Myhre, Editor-in-Chief The voice of international Lithuania]&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың ғинуарында [[Ригала 1991 йылдың ғинуар ваҡиғалары|ошондай сыуалыштар]] Ригала ла була (ысынында ғәскәри частар һәм ауыр техника ҡулланылмай), унда ла бер нисә ҡорбан була.

== Тарих башы ==
1990 йылдың 11 мартына ҡараған төндә Литва ССР-ы Юғары Советы Витаутас Ландсбергис етәкселегендә Литваның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Литва союздаш республикалары араһында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән беренсе республика була. Республика территорияһында [[СССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһы|СССР Конституцияһы]] ғәмәлдәре туҡтатыла һәм 1938 йылғы Лива Конституцияһы ғәмәлгә индерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Уйти, чтобы остаться…|publisher=Журнал «[[Коммерсантъ-Власть]]», №11|url=https://www.kommersant.ru/doc/265962|date=1990-03-19}}&lt;/ref&gt;. СССР хөкүмәте һәм сит ил илдәре ул ваҡытта Ливаның бойондороҡһоҙлоғон танымай.

22 мартта «Совет граждандарының хоҡуҡтарын тәьмин итеү буйынса өҫтәмә саралар, Литва ССР-ының территорияһында СССР Союзы суверенитетын һаҡлау тураһында» президент указы баҫтырыла, уға ярашлы Литва халҡының һәм ойошмаларының ҡоралды тартып алыу ҡаралған була. Яуап итеп, Литва Республикаһы Юғары Советы уның граждандарына ҡаршы башҡа дәүләт тарафынан» көс ҡулланыуҙы әҙерләү билдәләп үтелә һәм «үҙ протестары менән көс ҡулланыу мөмкинлегенә ҡаршылыҡ күрһәтеү» үтенесе белдерелә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Обращение Верховного Совета Литовской Республики от 22.03.1990 «К народам, правительствам и людям доброй воли мира»|издание=Ведомости Верховного Совета и Правительства Литовской Республики|год=1990|номер=10|страницы=394—395}}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ көндө совет десантсылары ҡала комитеты бинаһын баҫып алалар. 24 мартта улар — Юғары партия мәктәбен, ә таңға Политпросвет йортон биләйҙәр&lt;ref name=&quot;Десант&quot;&gt;{{Cite web|title=Литва: Двадцатый день независимости|publisher=Журнал «[[Коммерсантъ-Власть]]», №13|url=https://www.kommersant.ru/doc/266046|date=1990-04-02}}&lt;/ref&gt;.

18 апрелдән өлөшләтә Литваның энергетик блокадаһы башлана&lt;ref name=&quot;Независимая газета&quot;&gt;{{Cite web|title=Деньги и судьба империи|publisher=[[Независимая газета]]|url=http://www.ng.ru/ideas/2006-07-03/9_ussr.html|author=[[Гайдар, Егор Тимурович|Гайдар, Егор]]|date=2006-07-03}}&lt;/ref&gt;.

27 апрелдә Литва Юғары Советы бинаһы янында «Советтар Союзы тарафынан Литваны оккупициялауға» ҡаршы протест митингыһы уҙғарыла, унда 500 егет «оккупацион армияла хеҙмәт итеүҙән баш тартыу билдәһе йөҙөнән» хәрби билетын яндыра&lt;ref name=&quot;Блокада&quot;&gt;{{Cite web|title=Хроника блокадной Литвы|publisher=Журнал «[[Коммерсантъ-Власть]]», №16|url=https://www.kommersant.ru/doc/266195|date=1990-04-30}}&lt;/ref&gt;.

== Ваҡиғалар хроникаһы ==
1991 йылдың 7 ғинуарында К. Прунскен етәксеклегендә Литва хөкүмәте аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙы шаҡтай күтәрә (республика буйынса уртаса 3,2 тапҡырға, йәғни «хаҡтарҙы либералләштерә». «Альфа» подразделениеһы хеҙмәткәрҙәре шул уҡ көндө Вильнюсҡа килеп етә, йәғни ваҡиғалар булырын бер кем белмәгән саҡта уларға әҙерлек башлана. Хаҡтарҙы күтәреү һәм &quot;Альфа&quot;ны ҡулланыу бер үк ваҡытта планлаштырылған тип күҙалларға була&lt;ref name=&quot;ostr&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]|заглавие=Глупость или измена? Расследование гибели СССР|ссылка=https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-35.html|место=М.|издательство=Крымский мост-9Д|год=2011|страницы=35|страниц=863|isbn=978-5-89747-068-6}}&lt;/ref&gt;.

Киләһе көндө Вильнюс граждандар комитеты һәм советтар яҡлы «Берҙәмлек» коммунистик ойошмаһы Литва Юғары Советы бинаһы янында митинг ойошторалар, унда ҡатнашусылар төп аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙы төшөрөүҙе, литва хөкүмәтен отставкаға ебәреүҙе талап итәләр һәм хатта бинаға баҫып инергә маташалар&lt;ref name=&quot;Власть&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;. Радио һәм телевидение буйынса сығышында Юғары Советы рәйесе Витаутас Ландсбергис бойондороҡһоҙлоҡ яҡлыларҙы парламент, хөкүмәт биналарын һәм иң мөһим инфраструктура объекттарын баҫып алыуға юл ҡуймаҫҡа саҡыра.

8 ғинуарҙа СССР Юғары Советы сессияһында сығыш яһаған Союз парламентының Милләттәр палатаһы рәйесе Рафиҡ Нишанов Литвала барлыҡҡа килгән хәлдәр буйынса «борсолоуын белдерә» һәм СССР Юғары Советына «Литва халҡынан Союз етәкселегенә респупубликала тәртип булдырыу буйынса күп һанлы телеграммалар» килеүе тураһында еткерә&lt;ref name=&quot;Власть&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;. Бер үк ваҡытта, 8-9 ғинуарҙа Литваға Псков десант дивизияһы һәм башҡа частар хәрбиҙәре йүнәлтелә.

9 ғинуарҙа сәғәт 16-ла Литва Республикаһы Юғары Советы бинаһы янында башлыса урыҫ телле вәкилдәренән торған күп меңле халыҡ йыйыла, уларҙың ҡулдарында — «Долой парламент! СССР Союзы йәшәһен» һүҙҙәре яҙылған лозунгылар&quot;&lt;ref name=&quot;Власть&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

10 ғинуарҙа СССР Президенты [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачёв]] конститутцияға ҡаршы акттарҙы кире ҡағыуҙы һәм союз Конституцияһы ғәмәлдәрен тергеҙеүҙе талап итә. 11ғинуар көнө дауамындая совет частары Вильнюстаҫы матбуған йортон, Нименчинола ретрансляция телевидениеһы узелын, Вильнюста, Алитуста, шауляйҙа КПСС-тың башҡа биналары баҫып алына. Литва Республикаһы Юғары Советы халыҡты урадарға сығырға һәм Юғары Советы биналары, радиоүҙәге, телефон станциялары биналарын һаҡлауҙа ҡатнашырға саҡыра, Литва Сит ил министрлығы үҙ сиратында СССР Сит ил министрлығына «республика территорияһында совет хәрбиҙәренең оккупацион ғәмәлдәренә бәйле» протест нотаһын юллай&lt;ref name=&quot;Власть&quot;/&gt;. Шул уҡ көндө Литва Компартияһы Үҙәк Комитетында Юозас Ермалавичюс Литва ССР-ы Милли ҡотҡарыу комитетын булдырыу тураһында иғлан итә, ул Литвала берҙән-бер легитим орган була. КПСС Үҙәк Комитеты милли бүлеге мөдире С В. Михайлов Литвалағы хәлдәр тураһында КПСС Үҙәк Комитетына хәбәр итә:
{{Цитата башы}}
«КПСС Үҙәк Комитеты яуаплы хеҙмәткәрҙеренең хәбәр итеүе буйынса (Казюлин, Удовиченко иптәштәр), находящихся в Литве, быйылғы йылдың 11 ғинуарында Вильнюста десантсылар Матбуғат йорто һәм ДОСААФ (унда Крайҙы һаҡлау департаменты) биналарын, ә Каунаста офицерҙар курсы бинаһын үҙ контроле аҫтына ала. Әлеге операция, дөйөм алғанда, көслө бәрелештәрһеҙ үтә. […] Урындағы ваҡыт менән сәғәт 17-лә Литва Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетында пресс-конференция үткәрелә, унда Үҙәк Комитетының идеология бүлеге мөдире иптәш Ермолавичюс Ю. Ю. Литвала Милли ҡотҡарыу комитетын булдырыу тураһында хәбәр итәләр. Әлеге Комитет властың бөтә тулылығын үҙ өҫтөнә ала. Ул радиоүлсәү приборҙары заводында урынлашҡан (директор иптәш Бурденко О. О.). […]»&lt;ref name=&quot;Независимая газета&quot;/&gt;
{{Цитата аҙағы}}

Киске сәғәт 20-лә Вильнюс менән тимер юлы бәйләнеше өҙөлә, төнгө сәғәт 1-ҙә (12 ғинуар) ҡораллы һалдаттар төркөмө Костюшко урамындағы Крайҙы һаҡлау департаменты штаб-фатирын баҫып ала, ә десантсылар үҙ ҡарамағы аҫтына Вильнюстағы телефон узелын алалар, һөҙөмтәлә ҡаланың тышҡы донъя менән бәйләнеше ярты сәғәткә өҙөлә&lt;ref name=&quot;Власть&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Seimas_Palace_during_January_13_events_in_Vilnius_Lithuania.jpg|мини|220x220пкс|Юғары Совет Вильнюстағы ваҡиғалар ваҡытында]]
12-һенән 13-сө ғинуарға ҡараған төндә ике совет бронетехникаһы колоннаһы (7-се гвардия. дшд(г) десантсылары) «Альфа» төркөмө ярҙамында) үҙенең даими дислокация урынынан («Төньяҡ ҡаласыҡ»), юлдың бөтә һыҙаттарын биләп, Вильнюс үҙәгенә юллана. Береһе, тип фараз ителә, меңәрләгән халыҡ йыйылған парламентҡа, икенсеһе — шулай уҡ күп халыҡ йыйылған телевизион башняға.

Ул төндә, совет ғәскәрҙәре телевизион башняны штурмалағанда, 13 кеше һәләк була һәм, кәм тигәндә, 140 кеше яралана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=On This Day 13 January, 1991: Bloodshed at Lithuanian TV station|publisher=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/13/newsid_4059000/4059959.stm}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; (һәләк булыусылар араһында — «Альфа» төркөмө лейтенанты В. В. Шатских).
Юғары Совет бинаһына һөжүм үткәрелмәй.

Прокуратура билдәләүенсә, майҙанда атыш алып барыла, икенсе яҡтан, хәрби командование, атыу тик һауаға һәм башлыса пуляһыҙ патрондар менән башҡарылды, тип белдерә. Танк орудиелары ла йәҙрәһеҙ пулялар менән ата&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Иванов В. В.|заглавие=Гекатомба. Трилогия. Часть 2. Страшная ночь. К вопросу о жертвах ночи 13 января 1991 г. в Вильнюсе. Сборник документов|место=Вильнюс|год=2006}}&lt;/ref&gt;. Был факт әлегә тиклем кире ҡағылмаған.

Һуңынан СССР вазифалы кешеләренән бер кем дә үҙ өҫтөнә яуаплылыҡты алырғка теләмәй. Эске эштәр һәм оборона министрҙары шулай уҡ үҙҙәренең ҡыҫылышы булмауында ышандыралар ине&lt;ref&gt;Литературная газета, 1991, № 2 от 16 января, стр. 1.&lt;/ref&gt;. СССР президенты [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М.]] [[Горбачёв Михаил Сергеевич|С. Горбачев]] та СССР Ҡораллы көстәренең әлеге акцияһы тураһында бер ни белмәгәнен һәм уға хәлдәр тураһында иртәнсәк кенә хәбәр итеүҙәрен белдерә. Һуңыраҡ Горбачев, «Альфа» яугирҙарына уның исеменән ҡулдан яҙылған бойороҡ күрһәткән (һуныңан уны йыртып ташлағандар) тип белдерә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Грачев, Андрей Серафимович|заглавие=Горбачев|место=М.|издательство=Вагриус|год=2001|isbn=5-264-00573-7}}&lt;/ref&gt;.

1997 йылда Крайҙы һаҡлау министрлығының элекке министры Аудрюс Буткявичюс инглиз журналистарына 1991 йылдың ғинуарында телебашняны уратып алған халыҡҡа туның боевиктары аттылар. тип һөйләй. Матбуғатта Аудрюс Буткявичюстың 2000 йылда «Обзор» гәзитенә ошондай уҡ әйтеп биреүе тураһында телгә алына .

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр юғары ил етәкселәренең берҙәм тактикаһы тураһында фекер йөрөтәләр: күңелһеҙ хәлдәр тыуғанға тиклем профилактик эштәр башҡарылмай, киреһенсә уларға үҫешергә мөмкинлек бирелә, һуңынан уларҙы баҫтырыу өсөн аҙ һанлы көстәр ҡулланып, конфликт киҫкенләшеү нөктәһенә һәм халыҡ ярһыу хәленә еткәс, ҡаты саралар ҡулланыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]|заглавие=Глупость или измена? Расследование гибели СССР|ссылка=https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-9.html|место=М.|издательство=Крымский мост-9Д|год=2011|страницы=9|страниц=863|isbn=978-5-89747-068-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Гусейнов, Вагиф Алиовсат оглы|Гусейнов В. А.]]|заглавие=Больше, чем одна жизнь. Кн. 2|ссылка=https://b-ok.cc/book/3216582/50a147|место=М.|издательство=2013|страницы=295|страниц=421}}&lt;/ref&gt;.
 

== Ҡорбандар ==
[[Файл:Burial_ceremony_of_January_13_events_victims_in_Vilnius_(2).jpg|мини|Һәләк булғандарҙы ерләү церемонияһы: Вильнюс, 1991 йыл]]
Литва прокуратураһы тикшереүенә ярашлы, 15 кеше һәләк булған (13 кеше — фажиғә төнөндә, тағы ике кеше алған яраларҙан вафат була), 900 кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.prokuraturos.lt/Pirmaspuslapis/Rezonansin%C4%97sbylos/ITd%C4%97l19910113%C4%AFvyki%C5%B3Lietuvoje/tabid/485/Default.aspx Расследование событий 1991 г. Прокуратурой Литвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151214204603/http://www.prokuraturos.lt/Pirmaspuslapis/Rezonansin%C4%97sbylos/ITd%C4%97l19910113%C4%AFvyki%C5%B3Lietuvoje/tabid/485/Default.aspx |date=2015-12-14 }}&lt;/ref&gt;:

* {{Флаг|Литва|1989}} Асанавичюте Лорета Степасовна — рәсми версия буйынса, «автотранспорт средствоһы» аҫтына эләгеү һөҙөмтәһендә һәләк була. Иванов Валерий мәғлүмәттәре буйынса, Лорета Асанавичюте хәстәханаға тере көйөнсә килтерелә һәм 13 ғинуарҙа 13 сәғәт тирәһендә ҡан юғалтыуҙан вафат була; һынған һөйәктәре табылмай&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
* {{Флаг|Литва|1989}} Вайткус Витаутас Пранасович — атып үлтерелә; тәнендә «аҫтан өҫкә» тейгән үлемесле пулялар яралары табыла.
* {{Флаг|Литва|1989}} Гербутавичюс Дарюс Антанасович — атып үлтерелә; тәнендә «өҫтән аҫҡа» тейгән үлемесле пулялар яралары табылған.
* {{Флаг|Литва|1989}} Друскис Виргиниюс Аугустович — атып үлтерелә; тәнендә «өҫтән аҫҡа» тейгән үлемесле пулялар яралары табылған.
* {{Флаг|Литва|1989}} Каволюкас Альгимантас Юозасович — автомашина йәки бронемашина өҫтөнән үтеү сәбәпле һәләк була.
* {{Флаг|Литва|1989}} Канапинскас Альгидас Эдвардович — үҙ өҫтөндә алып барған взрывпакеттың осраҡлы рәүештә шартлау һөҙөмтәһендә һәләк була.
* {{Флаг|Литва|1989}} Концявичюс Витаутас — утлы яралар ала, уларҙың эҙемтәләренән 1991 йылдың 18 ғинуарында вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/30012019-lzhets-v-belom-khalate-litovskiy-khirurg-sovral-v-teleefire-o-sobytiyakh-13-yanvarya/|title=Лжец в белом халате: литовский хирург солгал в телеэфире о событиях 13 января|publisher=Владислав Швед|date=2019-01-30}}&lt;/ref&gt;.
* {{Флаг|Литва|1989}} Масюлис Титас Повиласович|— аты үлтерелә; алдан артҡа ҡарай пуля каналдары табылған.
* {{Флаг|Литва|1989}} Матулка Альвидас — миокард инфарктынан вафат була. Ҡайһы берҙәр үлем сәбәптәрен Ғинуар ваҡиғалары менән туранан-тура бәйле булыуын ши аҫтына ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.specnaz.ru/articles/208/27/1969.htm|title=«Скотный двор» Ландсбергиса|author=Владислав Швед|publisher=Спецназ России|date=2014-01-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Тәржемәһеҙ 3|Respublika (газета, Литва)|Respublika|lt|Respublika (dienraštis)}}, № 3, 1991 год&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Lietuvos rytas]], № 3, 1991 год&lt;/ref&gt;.
* {{Флаг|Литва|1989}} Мацюлявичюс Видас Йонасович — атып үлтерелә; тәнендә «өҫтән аҫҡа» ҡарай үлемесле пулялар яралары табылған.
* {{Флаг|Литва|1989}} Повилайтис Аполинарас Юозасович — атып үлтерелә; тәнендә «алдан артҡа» ҡарай үлемесле пулялар яралары табылған.
* {{Флаг СССР}} СССР КГБ идаралығының «А» төркөмө лейтенанты Шатский Виктор Викторович — телебашняны штурмлағанда арҡаһына пуля яраһынан һәләк була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Болтунов, Михаил Ефимович|М. Е. Болтунов]]|часть=Кого спас лейтенант Виктор Шатских?|заглавие=«Альфа» — смерть террору|издательство=Эксмо, Яуза|год=2003}}&lt;/ref&gt;.
* {{Флаг|Литва|1989}} Шимулёнис Игнас Зигмасович — автомобиль йәки бронемашина өҫтөнән үтеү сәбәпле һәләк булған&lt;ref name=&quot;ostr&quot;/&gt;; ете пуля яраһы табылған, (береһе «өҫтән аҫҡа» һәм «аҫтан өҫкә», экспертиза буйынса, үлгәндән һуң эшләнгән).
* {{Флаг|Литва|1989}} Юкнявичюс Римантас Римантасович — атып үлтерелә; тәнендә «алдан артҡа» ҡарай үлемесле пулялар яралары табылған.
* {{Флаг|Литва|1989}} Янкаускас Роландас Брониславович — автомобиль йәки бронемашина өҫтөнән үтеү сәбәпле һәләк булған.

== Донъя реакцияһы ==
Литвалағы Союз көс структураларының ғәмәлдәрен Рәсәй, Украина, Белоруссия, Ҡаҙағстан Юғары Советтары, шулай уҡ Моссовет һәм Ленсовет ғәйепләй&lt;ref name=&quot;Независимая газета&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/2274248.html Литва, прости нас! — сегодня мы начинаем серию репортажей о событиях в Вильнюсе в январе 1991 года]&lt;/ref&gt;.

''The New York Times'' гәзите Михаил Горбачев адресына бик ҡаты тәнҡитләй&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1991/01/15/opinion/no-aid-for-a-repressive-moscow.html No Aid for a Repressive Moscow. The New York Times. January 15, 1991.]&lt;/ref&gt;, әммә ул, төндәге ваҡиғалар тураһында «бер нәмә лә белмәнем», тип белдерә.

== Енәйәт эше ==

=== Беренсе процесс ===
Вильнюс телебашняһын штурмлағандан һуң Литва прокуратураһы Литва ССР-ы Енәйәт Кодексының 2 бүлеге 88 статья буйынса енәйәт эше ҡуҙғата (дәүләт түңкәрелешен башҡарырға маташыу)&lt;ref name=&quot;Следствие&quot;&gt;{{Cite web|title=Дело о перевороте в Литве: следствие окончено, преступники разбежались|publisher=Журнал «Коммерсантъ»|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=2056&amp;print=true|date=1991-12-23|author=Водо, Владимир|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 1991 йылдың декабренә тикшереү 23 кешенең ғәйеплелеген билдәләй, улар араһында СССР оборона минстры (1991 йылдың 28 авгусына тиклем) Дмитрий Язов, СССР КГБ рәйесе (1991 йылдың 28 авгусына тиклем) Крючков Владимир һәм КПСС Үҙәк комитеты секретары Олег Шенин, шулай уҡ Литва ССР-ы коммунистар партияһының үҙәк комитеты секретары Миколас Бурокявичюс, Юозас Ермалавичюс, Науджюнас Альгимантас, Вильнюс гарнизонының элекке элекке командующийы генерал-майор Владимир Усхопчик, Вильнюс ОМОН-ы командиры Болеслав Макутынович. 1991 йылдың 17 декабрендә Литва Юғары Совенты РСФСР Президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцинға]] хат юллай һәм ғәйепләнеүселәрҙе Литва суд органдарына биреүҙе үтенә.

1996 йылдың июнендә 48 кеше ғәйепләгән енәйәт эше Вильнюс округ судына тапшырыла, әммә шул уҡ йылдың октябрь айында суд 42 кешегә ҡарата прокуратураға судға тиклемге эште кире ҡайтара, сөнки улар йәшенгән булалар&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[https://ru.delfi.lt/news/politics/golovatov-vernulsya-v-moskvu-smi-utverzhdayut-chto-pri-vmeshatelstve-mid-i-prokuratury-rossii.d?id=47684905 Головатов вернулся в Москву: СМИ утверждают, что при вмешательстве МИД и прокуратуры России]&lt;/ref&gt;.

1996 йылдың октябрь аҙағында М. Бурокявичус һәм Литва коммунистар партияһының ҡайһы бер лидерҙары өҫтөнән 1991 йылдың 13 ғинуарында Вильнюс телебашняһы янында кешеләр һәләк булыуы тураһындағы эш буйынса суд ойошторола. Уларға «дәүләт ҡоролошон үҙгәртергә маташыу» һәмрадио һәм телевидение биналарын баҫып алыу маҡсатында ВДВ, КГБ һәм МВД частарын ойоштороу ғәйебе тағыла.

1999 йылдың 23 авгусында был эш буйынса Миколас Бурокявичюсҡа, Юозас Ермалавичюсҡа, Юозас Куолялисҡа, Ляонас Бартошявичюс Ляонасҡа,Ярослав Прокоповичҡа һәм Станисловас Мицкявичюсҡа хөкөм ҡарарҙары иғлан ителә.

1992 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем&lt;ref&gt;[http://telegraf.by/in_belarus/68152.html Литва вручила Белоруссии ноту по поводу Усхопчика]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Литва Генпрокуратураһы [[Беларусь|Беларусь Республикаһына]] хәҙерге белорус граждандары генерал Владимир Усхопчикты (ул ваҡытта Вильнюс гарнизоны командующийы) һәм майор Станислава Юоненены («Совет Литва» гәзитенең ул саҡтағы баш мөхәррире) биреү тураһында талаптар ҡуя.

Бөтә тикшереү осоронда Рәсәйҙән, Белоруссиянан, Германиянан тик кире яуаптар алынған.

=== Срогы үтеү сәбәпле ғәйепләүҙе яңынан квалификациялау ===
2010 йылда&lt;ref name=&quot;lenta1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2017/07/03/1991/ Еще двум россиянам предъявили обвинение по делу о событиях 1991 года в Вильнюсе]&lt;/ref&gt; Литва енәйәт кодексы нормалары үҙгәртелә, 23 ғәйепләнеүсенең (21 кеше Рәсәй граждандары) енәйәт эштәре кешелеккә ҡаршы һәм хәрби енәйәттәр тип яңынан квалификациялана. Бындай енәйәтәргә срок үтеү ҡулланылмай, максималь яза — ғүмерлеккә иректән мәхрүм итеү&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. Бынан тыш, бындай енәйәттәр буйынса судҡа тиклемге тикшереүҙәр 2010 йылдан алып ғәйепләнеүселәрһеҙ ҡарала ала.

2010 йылда Белоруссияла Владимир Усхопчиктан һорау алына.

Хәҙерге ваҡытта ғәйепләнеүселәр Европа Берлегенең бөтә илдәрендә эҙләүгә иғлан ителгән, уларҙы ҡулға алыу Европа ордерҙары бирелгән. Дүрт ғәйепләнеүсе вафат булған.

2011 йылдың июлендә [[Австрия]] аэропортында «А» төркөмө командирының урынбаҫары Михаил Головатов тотола, ул, Литва запросы буйынса, дөйөм Европа эҙләүендә була, әммә ул бик тиҙ арала азат ителә. Уны иреккә сығарыу Литва властарының һәм уң йәмәғәтселектең ризаһыҙлығын тыуҙыра&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://actualcomment.ru/news/27672/ Прибалтика обиделась на ЕС из-за Головатова]&lt;/ref&gt;. Австрия властары үҙ ғәмәлдәрен нигеҙләүгә ирешә алалар&lt;ref&gt;Заведующий отделом уголовной юстиции минюста Австрии Кристиан Пилнацек заявил, что тот факт, что Михаил Головатов командовал отрядом спецназа спецназначения КГБ при штурме телебашни, «не является достаточным доказательством вины». &lt;br&gt;Как утверждает газета «Kleine Zeitung», предоставленное Литвой после повторного обращения резюме на англ. языке было «пересказом исторических событий», в которых не было «вменяемых конкретному лицу» преступлений. Между тем, согласно утверждению Пилнацека, «ответственность лица за преступление должна быть убедительно доказана». [[Европейский комиссар по вопросам юстиции, фундаментальным правам и гражданству|Еврокомиссар по вопросам юстиции]], основных прав и гражданства Вивиан Рединг сказала, что решение не противоречит законодательству — подобные запросы применимы только в том случае, если события, в связи с которыми направлен запрос, произошли после 2002 года. На это министр юстиции Литвы ответил, что «непонятно, какой информации могло недоставать».// Экспресс-неделя, № 29, 21 июля 2011&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың март айында ғәйепләнеүсе Юрий Мель — Рәсәй гражданы, элекке совет офицерыКалининград өлкәһеннә Литваға ингән саҡта тотола һәм ҡулға алына&lt;ref name=&quot;prigovor&quot;&gt;{{Cite news|last=Бенюшис|first=Вайдотас|title=В Литве за военные преступления заочно осуждены Язов, Головатов и Усхопчик|url=https://ru.delfi.lt/news/live/v-litve-za-voennye-prestupleniya-zaochno-osuzhdeny-yazov-golovatov-i-ushopchik.d?id=80727931|accessdate=2019-04-21|work=[[Delfi]]|date=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 13 ноябрендә Литва генераль прокуратураһы 1991 йылдың 13 ғинуарындағы судға тиклемге тикшереү эшен тамамлай. Ғәйепләнеүселәр, уларҙы яҡлаусылар. зыян күреүселәр судҡа тиклемге тикшереү материалдары менән 2015 йылдың 12 майына тиклем таныша алды. Бынан һуң 700 томдан торған эш судҡа тапшырыла. Барыһы эш буйынса Рәсәй, белоруссия һәм Украинаның 69 гражданы үтә. Улар бөтәһе лә хәрби енәйәттәрҙә һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләнә. Уларҙың күбеһе сит илдәрҙә йәшәй, һәм уларҙы тотоу өсөн махсус Европа ордерҙары бирелгән&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/1262532/#ixzz3JFi6ZrJO В Литве завершили расследование дела о штурме телебашни в 1991 году] // НТВ.Ru, 13 ноября 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20141113/1033112704.html ГП Литвы завершила расследование по делу о событиях 13 января 1991 г], 13 ноября 2014 &lt;/ref&gt;.

2015 йылдың июнендә Вильнюс ОМОН-ы командирҙары Болеслав Макутынович һәм Владимир Разводов Вильнюс округ суды тарафынан аҡланалар&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2740945 Вильнюсских омоновцев освободили от военных преступлений]&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 31 авгусында Литва прокуратураһы Вильнюс телецентрын штурмлау тураһындағы эште судҡа тапшыра&lt;ref&gt;[http://www.dw.com/ru/дело-о-штурме-телецентра-в-вильнюсе-передано-в-суд/a-18683499 Дело о штурме телецентра в Вильнюсе передано в суд]&lt;/ref&gt;.

=== Икенсе процесс ===
2016 йылдың 27 ғинуарында Вильнюс округ суды эштке ҡарай башлай. Эш буйынса зыян күреүселәр булараҡ −500 тирәһе кеше, ғәйепләнеүселәр булараҡ — 65, хөкөм эскәмйәһенә ике генә кеше — Рәсәй граждандары Юрий Мель һәм Геннадий Иванов&lt;ref&gt;[https://ru.delfi.lt/news/live/rassmotrenie-dela-13-yanvarya-prokurory-predlagayut-po-suschestvu.d?id=70230934 Рассмотрение дела 13 января: прокуроры предлагают по существу]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/3621161-v-vylnuise-nachalsia-sud-po-delu-o-krovavykh-sobytyiakh-1991-hoda В Вильнюсе начался суд по делу о кровавых событиях 1991 года]&lt;/ref&gt;. Енәйәт яуаплылығына йәлеп ителгән кешеләр араһында — элекке КГБ офицеры Михаил Головатов, элекке СССР оборона министры Дмитрий Язов, Совет Армияһының Вильнюс гарнизонының элекке командующийы Владимир Усхопчик, Литва коммунистар партияһының элекке икенсе секретары Владислав Швед, элекке Литва компартияһы үҙәк комитетының секретары Альгимантас Науджюнас&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.svoboda.org/a/27589005.html|title=Суд над 1991-м|publisher=Радио Свобода|accessdate=2016-12-03}}&lt;/ref&gt;

Шулай уҡ суд шаһит булараҡ СССР Президенты [[Михаил Горбачев]]ты ла йәлеп итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Литовский суд намерен допросить Горбачева|first=RIA|last=Novosti|url=https://rian.com.ua/world_news/20161017/1017829981.html|work=РИА Новости Украина|accessdate=2016-12-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220033541/http://rian.com.ua/world_news/20161017/1017829981.html |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;. Горбачев судҡа килмәй.

2017 йылдың июлендә ғәйепләнеүселәр исемлегенә тағы ике Рәсәй гражданы индерелгәне билдәләнә, әммә уларҙың исемдәре асылмай&lt;ref name=&quot;lenta1&quot;/&gt;.

Рәсәй властары яғынан суд процесына ҡаршылыҡ күҙәтелә. 2016 йылдың октябрендә [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы]] 1991 йылдың 13 ғинуары ваҡиғалары тураһында суд процесы буйынса белдереү яһай&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/2204604.html ГД приняла заявление о «судилище» по делу о событиях 1991 г. в Литве: текст — ИА REGNUM&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826030915/https://regnum.ru/news/polit/2204604.html |date=2017-08-26 }}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата башы}}Союздаш республиканың СССР составынан сығарыу бер мәл процесы була алмай, Литва Республикаһының бойондороһоҙлоҡ яулау көнө итеп 1991 йылдың 6 сентябрен иҫәпләргә кәрәк — СССР Дәүләт Советы «Литва Республикаһы бойондороҡһоҙлогон таныу тураһында» Ҡарарын ҡабул итеү көнө. Әлеге ҡарарҙы ҡабул иткәндән һуң Литва Республикаһы һәм уның ООН-ғп инеүе халыҡ-ара танылыу таба.&lt;br&gt;
Ошо уҡ ваҡытта элекке СССР граждандары 2000 йылғы Литва Республикаһы Енәйәт кодексының бер нисә  статьялары буйынса ҡаралған енәйәттәрҙә ғәйепләнәләр, өҫтәүенә, 2011 йылдың 31 мартында ғәмәлгә индерелгән редакцияһында, шул уҡ ваҡытта әлеге ваҡиғалар 1991 йылдың 13 ғинуарында була.&lt;br&gt;
Ошо уҡ ваҡытта 1950 йылдың 4 ноябрендәге кеше хоҡуҡтарын яҡлау һәм төп азатлыҡтар тураһындағы Европа конвенцияның 7-се статьяһына ярашлы бер кем дә ниндәйҙер эш йәки ғәмһеҙлек башҡарыу өсөн хөкөм ителә алмай, сөнки милли йәки халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса енәйәт булараҡ һаналмаған.Оҡшаш положениелар 1948 йылдың 10 декабрендәге Дөйөм кеше хоҡуҡтары декларацияһының 11-се статьяһында 1966 йылдың 16 декабрендәге граждан һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында Халыҡ-ара пакттың 15-се статьяһында бар.
{{Цитата аҙағы}}
2019 йылдың 27 мартында Вильнюс округ суды хөкөм ҡарарын иғлан итә. Юрий Мель ете йылға иректән мәхрүм ителә, Геннадий Иванов — дүрт йылға, ҡалған 65 ғәйепләнеүсе 4 йылдын алып 14 йылға ситтән тороп хөкөм ителәләр. Суд 1991 йылғы ваҡиғаларҙы ССР-ҙың Литва республикаһына ҡаршы агрессияның дауамы тигән һығымтаға килә һәм 1940 −1990 йылдарҙа Литва Республикаһы оккупацияланған дәүләт булған, 1990—1991 йылдарҙа СССР 1940 йылда башлаған агрессияһын дауам иткән, тип билдәләй&lt;ref name=&quot;prigovor&quot;/&gt;.

== Вағиғаларға ҡарата төрлө версиялар ==
[[Файл:Památník_obětí_Masakru_u_Vilniuské_televizní_věže.jpg|справа|мини|220x220пкс|Вильнюс телебашняһы эргәһендәге һәйкәл]]
[[Файл:Vilnius_crosses_near_tv_tower.jpg|справа|мини|Вильнюс телебашняһы эргәһендәге иҫтәлекле тәреләр]]

=== Литва власының рәсми версияһы ===
Литва власының рәсми версияһына ярашлы, бөтә яраланғандар һәм һәләк булыусылар совет ғәскәрҙәре, шулай уҡ МВД подразделениелары һәм СССР КГБ 7-се Идаралығының &quot;А&quot;төркөмө ғәмәлдәренән зыян күрәләр: йәғни, совет һалдаттары атҡан. 2011 йылдың 18 июлендәге «А» төркөм ветерандары хәрби патрондарҙы ҡулланыуҙан баш тарталар, шулай 1991 йылдың 12-се ғинуарынан 13-нә ҡараған төндә оперативниктар ғәмәлдәренән бер Литва гражданы зыян күрмәне, тип белдерәләр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.alphagroup.ru/press-service/news_association/3587|title=Заявление ветеранов Альфы|publisher=Международная ассоциация ветеранов подразделения антитеррора «Альфа»|date=2011-07-18|accessdate=2020-05-03|lang=ru|archiveurl=http://web.archive.org/web/20110723100001/https://www.alphagroup.ru/press-service/news_association/3587|archivedate=2011-07-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723100001/https://www.alphagroup.ru/press-service/news_association/3587 |date=2011-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

=== Альтернатив версиялар ===
Альтернатив ҡараштарға ярашлы, бөтә 14 һәләк булған граждандар протест белдереүселәрҙең билдәле ғәмәлдәренән килеп сыҡҡан. Литва Республикаһында сәйәсмәндәр һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре тарафынан бындай белдереүҙәр һәләк булыусыларҙы мыҫҡыллау булараҡ ҡабул ителде.

==== Невзоровтың версияһы ====
Ленинград журналисты А. Г. Невзоров. («600 секунд» популяр тапшырыуҙың алып барыусыһы) шул ваҡытта республикаға ваҡиғаларҙы яҡтыртыу маҡсатында килә һәм митингысылар араһында була. 1991 йылдың 15 ғинуарында Үҙәк телевиденының беренсе каналында уның «Наши» исемле телефильм-репортажы күрһәтелә. Был репортжда Невзоров Вильнюс ОМОН-ын һәм Литва территорияһында совет ғәскәрҙәрен геройҙар итеп күрһәтә. Сюжет ижтимағи резонанс тыуҙырҙы, ҡайһы бер сәйәсмәндәр уны тыныс халыҡҡа ҡаршы көс ҡулланыуҙы аҡлау маҡсатын ҡуйған фальшивка тип исемләне&lt;ref name=&quot;KM&quot;&gt;[https://megabook.ru/Article.asp?AID=620648 ВИЛЬНЮССКИЕ СОБЫТИЯ В ЯНВАРЕ 1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109182434/http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=620648 |date=2011-11-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1999-09-03|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=224886|title=Телевизионные скандалы Александра Невзорова|publisher=Коммерсантъ № 159 (1803)|accessdate=2010-08-14|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2008-02-07|url=https://inosmi.ru/world/20080207/239444.html|title=Четыре сбоку, 'наших' нет|publisher=[[ИноСМИ.ру]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/663fHws4u?url=https://inosmi.ru/world/20080207/239444.html#|archivedate=2012-03-10}}&lt;/ref&gt;.

Урындағы «Обзор» аҙналыҡ гәзитенә 2000 йылдың апрель-июлендә биргән интервьюларында&lt;ref&gt;[http://www.obzor.lt/news/n1610.html Режиссёр трагедии 13 января 1991 года в Вильнюсе: «Я планировал жертвы»] // [[REGNUM|ИА REGNUM]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Обзор», № 15 (170), апрель 2000 г.&lt;/ref&gt;, 1990—1991 йылдарҙа Литва Крайҙы һаҡлау департаментының элекке начальнигы А. Буткявичус В. Ландсбергис менән берлектә провокациялар әҙерләүе һәм халыҡты ғәскәрҙәргә ҡаршы барыуҙы ойоштороуы тураһында һөйләй, шулай уҡ ул, минең кешеләр араһында бер кемдең дә ҡоралы булманы, сөнки беҙ хәрби үҙәк машинаһы ҡоралһыҙ кешеләргә һөжүи итеүен күрһәтергә тейеш ине, тип билдәләй&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/ideas/2000-08-04/7_victory.html «Он победил СССР без оружия»] интервью Буткявичуса «[[Независимая газета|Независимой газете]]&lt;nowiki/&gt;», 4 августа 2000&lt;/ref&gt;.

Литва коммунистар лидеры Бурокявичус, халыҡ араһында «Буткявичустың боевик-провокаторҙары», шулай уҡ «Польшанан килгән ҡала шарттарындағы алыштар буйынса Америка белгестәре» эш итә ине, тип белдерә.

Ошо уҡ мәғлүмәттәрҙе Литва яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Витаутас Петкявичюс раҫлай, ул ваҡытта Петкявичус Литва Сеймында Милли хәүефһеҙлеге комитеты башлығы була&lt;ref&gt;«Обзор», 14.10.2002 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;телепрограмма «Неделя», 14 апреля 2000&lt;/ref&gt;.

«Советская россия» гәзите йыйған мәғлүмәттәр буйынса, совет ғәскәрҙәренең ҡыҫылышына аныҡ дәлилдәр юҡ. Гәзит мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандарҙың береһе, йәнәһе, 1891 йылғы Мосин винтовкаһынан атып үлтерелгән, был винтовка Совет Армияһы ҡоралдары исемлегенән күптән алынған була, әммә улар, бик аҙ һанда, баш күтәреүселәрҙә булыуы билдәле, ә ҡайһы бер ҡорбандар автомобиль тапатыуҙан һәләк булған. Шулай уҡ гәзит, В. Петкявичустың 1991 йылдың 13 ғинуарында «Саюдис» литва ойошмаһының 20 боевиктары күрше ҡыйыҡ баштарынан йыйылған кешеләргә атыуы тураһында белдереүен инҡар итә, тип яҙа&lt;ref&gt;[http://www.sovross.ru/old/2006/01/01_7_1.htm Бурокявичюс — символ мужества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924104520/http://www.sovross.ru/old/2006/01/01_7_1.htm |date=2015-09-24 }}, Строгий В. // [[Советская Россия (газета)|Советская Россия]], № 1 (12780), 12 января 2006&lt;/ref&gt;.

==== Сапожникова версияһы ====
2016 йылда шаһиттарҙың дәлилдәренә һәм документтарға нигеҙләнгән Галина сапожникованың «Кто кого предал? Как убивали СССР и что стало с теми, кто пытался его спасти?» исемле тикшеренеү китабы сыға. Ошо китап өсөн мәғлүмәттәр йыйған саҡта Галина Сапожникова ҡулға алына һәм Литванан ҡыуыла, уға илгә инеү ҡәтғи тыйыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/13042017-kak-litva-soblyudaet-printsip-svobody-slova/|title=Как Литва «соблюдает» принцип свободы слова|author=Носович, Александр|date=2017-04-13|publisher=www.rubaltic.ru|lang=ru|accessdate=2020-02-15}}&lt;/ref&gt;. Журналист фекеренсә, 1991 йылдың ғинуарында Вильнюста хәрби провокация үткәрелгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/270616-litovsky-zagovor/|title=«Жертвоприношение независимости Литвы планировались закулисой Ландсбергиса»|author=Сапожникова, Г.М.|date=2016-06-27|publisher=www.rubaltic.ru|lang=ru|accessdate=2020-02-15}}&lt;/ref&gt;. «Совет республикалары араһында Литва „төҫлө революция“, технологияһын һыналған һәм уның ярҙамында Советтар Созы тарҡалды», — тип Галина Сапожникова иҫбатлай, был фекергә ул башҡа илдәрҙә һәм континенттарҙа үткәрелгән сценарийҙар менән танышыуҙан һуң килә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2016/06/02/galina-sapozhnikova-prezentovala-v-rime-knigu-o-prestupleniiah-v-litve.html|title=Галина Сапожникова презентовала в Риме книгу о преступлениях в Литве|author=Нива Миракян|date=2016-06-02|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2020-02-16}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ ул, 1991 йылдың 13 ғинуарында Вильнюста бик күп сит ил журналистары йыйылыуы тураһында яҙа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2018/05/17/v-ssha-vyshla-zapreshchennaya-v-litve-kniga-o-sobytiyah-yanvarya-1991-goda|title=В США вышла запрещенная в Литве книга о событиях января 1991 года|date=2018-05-17|publisher=EADaily|lang=ru|accessdate=2020-02-16}}&lt;/ref&gt;.

Журналист 1991 йылдың 13 ғинуарындағы 15 үлемдең һәр береһен ентеклә рәүештә тикшерә. Мәҫәлән, ул , 20 йәшлек лейтенант Виктор Шацких, йәнәһе, үҙ кешеләре тарафынан үлтерелгән тигән уйҙырманы кире ҡаға: ул спецназовсылар сылбырында иң аҙаҡҡы булып бара һәм уны арттан атып үлтерәләр. Ҡорбандар ете төр ҡоралдан яраланған, шул иҫәптән антиквар 1898 йылғы Мосин винтовкаһынан. Ҡайһы берҙәре осраҡлы пуляларҙан һәләк була, әммә армия ҡоралында булған Калашников автоматынан түгел. шулай уҡ Вильнюс телебашняһы янында 1940 йылғы Шпагн пистолет-пулемметынан гильзалар табыла&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/15012018-tragediya-13-yanvarya-v-litve-proizoshla-iz-za-naivnosti-gorbacheva-i-bezumiya-landsbergisa/|title=Трагедия 13 января в Литве произошла из-за наивности Горбачева и безумия Ландсбергиса|author=Алексей Гусев|date=2018-01-15|publisher=rubaltic.ru|lang=ru|accessdate=2020-02-16}}&lt;/ref&gt;.

Саподжников шулай уҡ М. Горбачевҡа ышанмауын белдерә: «КГБ спецназы — „Альфа төркөмө“ — баш командующийы рөхсәтенән тыш Литваға ике бортта бер нисек тә оса алмай»&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

==== Ивановтың версияһы ====
Йәмәғәт эшмәкәре, «Саюдис»ҡа альтернатив ойошма етәксеһе Валерий Иванов дәүләткә ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнеп, төрмәлә 3 йыл ултыра. Үҙенең «Литовская тюрьма: Дневник политзаключённого» (1996) китабында 1991 йылдың 13 ғинуарындағы ваҡиғаларҙы һүрәтләй һәм 1997 йылда уны «һәләк булғандарҙы мыҡыл иткән өсөн» тағы бер тапҡыр хөкөм итәләр. Беренсе тапҡыр уны, балаһын балалар баҡсаһына алып барған саҡта, 1991 йылдың 27 ноябрендә ҡулға алалар. Литва төрмәһендә уны ҡаты режимлы блок карцерына — шкафҡа-ултырталар&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26567/3583003/|title=Литовский историк Валерий Иванов: «Я пообещал забрать сына из детского сада и ушел в тюрьму на три года»|author=Галина Сапожникова|date=2016-08-13|publisher=[[Комсомольская правда]]|lang=ru|accessdate=2020-02-16}}&lt;/ref&gt;.

Үҙенең күрһәтмәләрендә Иванов, танк аҫтына эләккән Лорета Асанавичутены хәстәханаға тере килеш алып киләләр һәм ул операция алдынан үҙенең адресын әйтә, тип күрһәтә. 13 ғинуарҙа әле уға крдиограмма эшләйҙәр, ә көндөҙгө сәғәт 1-ҙә ул ҡан юғалтыуҙан операция өҫтәлендә вафат була&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Ярыу документтарына ярашлы, һыңған һөйәктәре табылмай. Шулай уҡ ул пуляларҙың траекторияһы буйынса кемдер митингысыларға атыуы, ә тиҙ ярҙам машиналары ваҡиғалар урынанын күмәк яралыларҙы алып китеүен имтация тип иҫбатлай: машиналарҙың ишектәре ябыкҡ килеш ҡала, һуңынан улар «мигалкаларын» тоҡандыралар һәм майҙандан китәләр. иванов һүҙҙәренсә, был инсценировка сит ил журналистарына «Совет Армияһы хәрбиҙәренең тыныс граждандарын» язалауын күрһәтеү өсөн ойошторола&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Литва тарихы]]
* [[Алматыла декабрь ваҡиғалары]]
* Тбилиси ваҡиғалары (1989)
* Баҡы ваҡиғалары (1990)
* Дүшәмбе күмәк сыуалыштары (1990)
* 1990 йылғы Ош ваҡиғалары
* [[Ригала 1991 йылдың ғинуар ваҡиғалары]]
* [[СССР тарҡалыуы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]|заглавие=Глупость или измена? Расследование гибели СССР|ссылка=https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-1.html|место=М.|издательство=Крымский мост-9Д|год=2011|страниц=863|isbn=978-5-89747-068-6}} Архивная копия от 17 августа 2019 на Wayback Machine
* {{Китап|автор=Пустобаев, Михаил|заглавие=Хроника агрессии|ссылка=http://lib.memo.ru/b/3293.html|место=Вильнюс|издательство=Amzius|год=1994|страниц=239}}
* {{Китап|автор=Rupšytė, Angonita|заглавие=1991-ųjų sausis-rugsėjis: nuo SSRS agresijos iki tarptautinio pripažinimo|место=Vilnius|издательство=Valstybės žinios|год=2008|allpages=346|isbn=978-9986-18-186-6}}

== Һылтанмалар ==
* ''Гущин В. И.'' [https://web.archive.org/web/20110101111216/http://www.fondsk.ru/news/2010/12/29/kto-stojal-za-sobytijami-v-litve-i-latvii.html Кто стоял за событиями декабря 1990-го — января 1991 года в Литве и Латвии?]
* [http://krasnoe.tv/node/8478 1991 год в Литве: взгляд коммуниста] ''Интервью с Ю.&amp;amp;nbsp;Ю.&amp;amp;nbsp;Ермалавичюсом''
* [http://www3.lrs.lt/pls/inter/dba_intra.w5_show?p_r=4073&amp;p_k=2&amp;p_b=4030 Сборник фотографий и материалов]{{ref-en}}
* [http://www.kp.ru/daily/25816.4/2794758/ Неужели в 1991-м в Вильнюсе «свои стреляли в своих»? Часть 1-я и 2-я. Комсомольская правда 12-13 января 2012]
* [https://www.2000.ua/v-nomere/forum/puls/vitautas-plechkajtis-ne-nado-zastavljat-s-soboj-druzhit_arhiv_art.htm Витаутас Плечкайтис: «Не надо заставлять с собой дружить»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725185227/https://www.2000.ua/v-nomere/forum/puls/vitautas-plechkajtis-ne-nado-zastavljat-s-soboj-druzhit_arhiv_art.htm |date=2018-07-25 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=2SFnU4qDHDw 14 передача «Исторический процесс»] (обсуждение исторических параллелей между [[Ғәрәп яҙы|твиттерными революциями]] и Перестройкой, возможность повторения «вильнюсского» сценария, принимает участие А. Палецкис), РТР, 25.01.2012 (видео)
* Владислав Швед. [http://www.specnaz.ru/articles/196/1/1771.htm Литва обвиняет «Альфу»] // «Спецназ России» от 31 января 2013
* [http://www.amic.ru/news/206534/ МИД РФ обвинил Литву в фальсификации событий 1991 года в Вильнюсе] // 26 января 2013
* [http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130507192407.shtml Литва хочет судить 20 граждан РФ и Белоруссии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305030909/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130507192407.shtml |date=2016-03-05 }} // РБК, 07 мая 2013
* [http://www.laisve15.lt/ laisve15.lt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202130257/http://www.laisve15.lt/ |date=2018-02-02 }} — портал 15-й годовщины событий{{ref-lt}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=ALahu5khABw События 12-13 января в Вильнюсе] (видеохроника)
* д/ф «Приговоренные. Капкан для группы „Альфа“»
* [https://svpressa.ru/politic/article/163817/]
* [https://svpressa.ru/politic/article/163819/]
* [https://aif.ru/archive/1652170 Кризис в Прибалтике. Информация к размышлению]{{ref-ru}}
* [https://newsbalt.ru/analytics/2012/11/pervyy-obvinitelnyy-prigovor-svide/ Первый обвинительный приговор свидетельнице вильнюсских событий 1991 года: Где же ложь?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219015931/https://newsbalt.ru/analytics/2012/11/pervyy-obvinitelnyy-prigovor-svide/ |date=2018-02-19 }}{{ref-ru}}
[[Категория:СССР тарҡалыуы]]
[[Категория:Үҙгәртеп ҡороу]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:1991 йылдың ғинуары]]</text>
      <sha1>216gwedroebwho4v0ft6ku6lwv9c563</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Голубев Владимир Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164660</id>
    <revision>
      <id>1300326</id>
      <parentid>1052262</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T03:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15727" sha1="b45a9u1017muz95juakk8urayjdio88" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Голубев Владимир Васильевич''' ({{Тыуған көнө|3|12|1884|21|11}}, [[Сергиев Посад]] — {{Үлгән көнө|4|12|1954}}, Мәскәү) — [[СССР]]-ҙың ғалим-математигы, механигы. [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультеты профессоры һәм деканы. СССР фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1934), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1943), инженер-техник хеҙмәт генерал-майоры.

{{Цитата башы}}
Каждый хороший учитель должен фанатически верить в абсолютную правильность своих утверждений, так как иначе он не убедит своих учеников.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;Из слова В. В. Голубева в день семидесятилетия, 3 декабря 1954 г. // Вестник МГУ, 1955, № 2, с. 143—158.&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Биографияһы ==
Дин әһеле ғаиләһендә тыуған. 1-се Мәскәү гимназияһын алтын миҙал менән тамамлағандан һуң, 1903 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетына (математика бүлегенә) уҡырға инә. 1905 йылда, революция ваҡиғаларында эшлекле ҡатнашҡандан һуң, Д. Ф. Егоров кәңәше буйынса Н. Н. Лузин бергә Парижға китә, унда улар билдәле математиктарҙың лекцияларын тыңлайҙар. 1908 йылда В. В. Голубев, дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса диплом эше яҙып, [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай.

1906 йылдан В. В. Голубев Мәскәүҙең урта уҡыу йорттарында эшләй, 1911 йылдың ҡышында магистрлыҡ имтихандары тапшыра, ләкин тик 1914 йылдан һуң, Европа университеттарына ҡабат барып килгәс кенә, бер юлы бер нисә юғары уҡыу йортонда: Мәскәү бәйләнеш юлдары инженерҙары институтында, Император техник училищела, Шанявский исемендәге университетта уҡыта башлай.

1917 йылдан, Һарытау университетының физика-математика факультеты деканы В. Д. Зерновтың үтенесе буйынса магистрлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң&lt;ref&gt;Владимир Дмитриевич Зернов — внук профессора [[Зернов, Николай Ефимович|Н. Е. Зернова]].&lt;/ref&gt;, унда профессор вазифаһын биләй. 1918—1919 йылдарҙа ул — физика-математика факультеты деканы, 1919 йылда — проректоры, 1920 йылдан — Һарытау университеты ректоры (1922 йылға тиклем)&lt;ref name=&quot;sgu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://school-15.sgu.ru/index.php?id=6|title=Биография В. В. Голубева на Sgu.ru|accessdate=2009-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110305032647/http://school-15.sgu.ru/index.php?id=6|archivedate=2011-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305032647/http://school-15.sgu.ru/index.php?id=6 |date=2011-03-05 }}&lt;/ref&gt;. 1925 йылда, Н. Е. Жуковскийҙың һәм С. А. Чаплыгиндың ҡанат теорияһы буйынса хеҙмәттәрен өйрәнеп, ул аэромеханика менән ҡыҙыҡһына башлай.

1930 йылдан алып — Үҙәк аэрогидродинамика институтының өлкән инженеры һәм Мәскәү университеты профессоры: тәүҙә аэромеханика буйынса лекциялар уҡый, 1931 йылдан университеттың физика-математика факультетында асылған механика бүлексәһе менән етәкселек итә. 1932 йылдан башлап үҙенең вафатына тиклем — был бүлектә үҙе ойошторған аэромеханика кафедраһы мөдире (1955 йылдан — аэромеханика һәм газ динамикаһы кафедраһы) һәм бер үк ваҡытта Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһында юғары математика кафедраһына етәкселек итә{{Sfn|Механика в Московском университете|1992}}. 1933 йылда халыҡ мәғарифы комиссариаты приказы менән Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты ойошторола, һәм В. В. Голубев уның беренсе деканы була; 1935 йылға тиклем, ә ҡабат — 1944—1952 йылдарҙа ул ошо вазифаны биләй&lt;ref name=&quot;mgu&quot;&gt;{{Cite web|url=https://math.msu.ru/content_root/history/deans/golubev.html|title=Первый декан механико-математического факультета профессор Владимир Васильевич Голубев|accessdate=2009-10-23|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;

В. В. Голубев төрлө лекциялар курсы уҡый: ҡанат теорияһы, эллиптик функциялар һәм уларҙың гидромеханикаға ҡушымтаһы, кәкере йөҙҙәр тирәләй ағыу, дифференциаль тигеҙләмәләрҙең аналитик теорияһы, ауыр ҡаты есемдең хәрәкәтһеҙ нөктә тирәләй хәрәкәте тигеҙләмәләрен интеграллау буйынса һәм башҡалар. Шуның менән бергә ул айырым лекторлыҡ талантлына эйә була, уның ғәҙәттән тыш тәьҫирле телмәре ишаралар, мимика һәм .интонациялар менән ҡушылып бара. Ул үҙенең лекцияларында фән эшмәкәрҙәре, теге йәки был асыштың шарттары тураһында һөйләргә ярата (һәм белә){{Sfn|Механика в Московском университете|1992}}

1934 йылда СССР фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. В. В. Голубев 1939 йылда бригинженер званиеһында Ҡыҙыл Армия кадры итеп алына; ә 1944 йылда уға инженер-авиация хеҙмәтенең генерал-майоры хәрби званиеһы бирелә.

Үҙенең етмеш йәшлек юбилейын байрам иткәндән һуң төндә кинәт вафат була{{Sfn|Механика в Московском университете|1992|страницы=112}}.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүлбашҡа әктәре ==
* [[Ленин ордены]]
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* дүрт [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] 
* миҙалдар&lt;ref&gt;Владимир Васильевич Голубев (к столетию со дня рождения)&lt;/ref&gt;
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (22.11.1942)

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
В. В. Голубевтың төп ғилми хеҙмәттәре аэромеханика һәм [[Комплекслы анализ|комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһы]] буйынса.

С. Чаплыгиндың аэромеханика өлкәһендәге хеҙмәттәрен дауам итә. Механизацияланған ҡанат теорияһын эшләй.   .
Шулай уҡ В. В. Голубев ҡағыусы ҡанат теорияһын эшләй{{Sfn|Механика в Московском университете|1992}}.

В. В. Голубевтың математиканан төп хеҙмәттәре аналитик функциялар теорияһы һәм [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләрҙең]] аналитик теорияһы менән бәйле. Шулай уҡ урыҫ фәне тарихы буйынса эштәр (шул иҫәптән Рәсәйҙә механика тарихына, Чебышевтың, Жуковскийҙың, Чаплыгиндың тормошо һәм ижадына арналған мәҡәләләр) авторы.

== Төп хеҙмәттәре ==
* Теория крыла аэроплана в плоскопараллельном потоке. — Труды ЦАГИ, 1927.
* Теория крыла аэроплана конечного размаха. — Труды ЦАГИ, 1931.
* Лекции по теории крыла. — М. — Л., 1949.
* Лекции по аналитической теории дифференциальных уравнений. 2-е изд. — М. — Л., 1950.
* Лекции по интегрированию уравнений движения тяжёлого твёрдого тела около неподвижной точки. — М., 1953.
* Однозначные аналитические функции. Автоморфные функции. — М., 1961.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Математика в СССР за тридцать лет. 1917—1947: Сб. статей, под ред. А. Г. Куроша и др., М.—Л., 1948 (имеется библиография трудов).
* Памяти Владимира Васильевича Голубева, «Известия Академии наук СССР. Отделение технических наук», 1954, № 12 (имеется библиография научных трудов).
* Владимир Васильевич Голубев [Некролог], «Вестник Московского университета», 1955, № 2.
* Владимир Васильевич Голубев [Некролог], «Прикладная математика и механика», 1955, т. 9, вып. 2 (имеется библиография трудов).
* {{Китап|автор=Колягин Ю. М., Саввина О. А.&amp;nbsp;|часть=|заглавие=Дмитрий Фёдорович Егоров. Путь учёного и христианина|место=М.|издательство=ПСТГУ|год=2010|страниц=302|isbn=978-5-7429-0611-7|тираж=1000}}.
* {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Владимир Васильевич Голубев (к столетию со дня рождения)|ссылка=http://mi.mathnet.ru/rus/umn/v40/i1/p225|автор издания=|издание=Математический сборник|тип=журнал|место=М.|год=1985|том=40|номер=1|страницы=225—230}}
* {{Китап|заглавие=Механика в Московском университете / Под ред. К. А. Рыбникова|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1992|страниц=168|isbn=5-211-01979-2|ref=Механика в Московском университете}}.
* {{Китап|автор=Голубев В. В.|заглавие=Лекции по аналитической теории дифференциальных уравнений|место=М.-Л.|издательство=ГОСТЕХТЕОРИЗДАТ|год=1941|страниц=400|ref=Лекции по аналитической теории дифференциальных уравнений}}

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|заглавие=Голубев Владимир Васильевич}}
* {{Сотрудник РАН|50163|Владимира Васильевича Голубева}}
* ''Голубев В. В.'' [https://web.archive.org/web/20120113142205/http://rogov.zwz.ru/Scilib/Avia/Goloubeff.djvu Труды по аэродинамике] ГТТЛ, 1957, 985 c.
* [http://mi.mathnet.ru/umn7024 Владимир Васильевич Голубев (к шестидесятилетию со дня рождения)]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Успехи математических наук, 1:1(11) (1946), 229—231.
* [https://math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm3.pdf Мехматяне вспоминают. Вып. 2] / Демидович В. Б. Механико-математический факультет МГУ
* Голубев Владимир Васильевич (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 23 декабря 2017.

[[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]]
[[Категория:Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһы уҡытыусылары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1954 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1884 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>b45a9u1017muz95juakk8urayjdio88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165353</id>
    <revision>
      <id>1300337</id>
      <parentid>1288045</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T11:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6423" sha1="a8e3um31702zjpz58he0cwwooes0hr0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дәүләтова Камилә Йәүҙәт ҡыҙы''' ([[21 октябрь]] [[1962 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-сәйәсмән, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[дәүләт]] органдары  хеҙмәткәре. 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, 2010 йылдан — йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, 2011 йылдан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, 2014 йылдан — мәғариф министры урынбаҫары; 2016—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының фәнни инновацион эштәр буйынса проректоры. Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш (2003—2007) Дәүләт думаһы депутаты. Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2007). 

== Биографияһы ==
Камилә Йәүҙәт ҡыҙы Дәүләтова [[1962 йыл]]дың [[21 октябрь|21 октябрендә]] Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһенең Ильич ҡалаһында тыуған.

1984 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай.

1996—1997 йылдар — Өфө ҡала хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса идаралығы начальнигы. 1997—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Йәштәр эштәре буйынса дәүләт комитеты рәйесе булып эшләй.

1998—2000 йылдар — БР Министрҙар Кабинеты ҡарамағындағы Йәштәр эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы. 2000—2003 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте буйынса дәүләт комитеты рәйес.

2003—2007 йылдар — Рәсәй Федерацияһының дүртенсе саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты.

2008—2010 йылдар — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары. 2010—2011 йылдар — Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары. 2011 йыл — Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, мәҙәниәт министры вазифаһын башҡара. 2014 йылдан — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры урынбаҫары.

== Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары ==
* Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2002).
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының «Йәштәр сәйәсәте өлкәһенең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе (2002).
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе (2002).
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы Рәйесенең Рәхмәт хаты (2006).
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы (2007).

== Һылтанмалар ==
* [http://viperson.ru/people/davletova-kamilya-zhaudatovna Давлетова Камиля Жаудатовна – биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026174613/http://viperson.ru/people/davletova-kamilya-zhaudatovna |date=2021-10-26 }}
* [https://www.erbp.ru/people/15084 Давлетова Камиля Жаудатовна]
* [http://www.gosduma.net/structure/deputies/23195/ Давлетова Камиля Жаудатовна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://regnum.ru/news/polit/196314.html Список депутатов Государственной Думы по одномандатным избирательным округам]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.bashinform.ru/news/618261-kamilya-davletova-naznachena-zamestitelem-ministra-obrazovaniya-bashkortostana/ Камиля Давлетова назначена заместителем министра образования Башкортостана]
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}
[[Категория:Бер мандатлы округтарҙан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1962 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>a8e3um31702zjpz58he0cwwooes0hr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туҙға яҙылған грамоталар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167182</id>
    <revision>
      <id>1300310</id>
      <parentid>1185997</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T19:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqyal batyr</username>
        <id>48210</id>
      </contributor>
      <origin>1300310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17784" sha1="hiqkoh2d08mcl4ct6chvrx7x7j5xqhh" xml:space="preserve">{{Ҡалып:Таҙартырға}}
[[Файл:Berest_gramata_n_155.jpg|мини|Грамота № 155 (фрагмент). Перевод: «От Полчка (или Полочка)…(ты) взял (возможно, в жёны) девку у Домаслава, а с меня Домаслав взял 12 гривен. Пришли же 12 гривен. А если не пришлёшь, то я встану (подразумевается: с тобою на суд) перед князем и епископом; тогда к большому убытку готовься…». Из собрания Исторического музея]]
[[Файл:USSRStampPostalHistory1978B.jpg|мини|СССР Почта маркаһы (1978)]]
'''Туҙға яҙылған грамоталар''' — [[Туҙ|Боронғо Рустың ҡайын ҡабығында]], туҙға яҙылған яҙмалары ҡомартҡылары (XI—xv быуаттарҙа). Был ҡомартҡылар көнбайыш славяндары теле һәм көнкүрешен, тарихын һүрәтләүсе яҙмалар. 2020 йылда [[Бөйөк Новгород|Бөйөк Новгородта]] һәм тағы ла Рәсәйҙең башҡа  100 ҡалаларында, Украина һәм Белоруссияла табылған яҙмалар. 

== Туҙға яҙылған грамоталарҙың асылыуы ==
[[Файл:Bb001.gif|справа|мини|Прорись берестяной грамоты № 1. Она сильно фрагментирована, однако состоит из длинных и совершенно стандартных фраз: «С такого-то села позёма и дару шло столько-то», поэтому легко восстанавливается]]
Рустә йәшәүе билдәле археолог һәм туҙға яҙып грамоталары енә тиклем буласаҡ. Изге монастырҙың Сергия радонежского «иң китап түгел хартияһы писаха, әммә берестеха» (Иосиф Волоцкий). Музейында һаҡланған архив һәм һуңғы байтаҡ, башлыса [[Иҫке тәртип православиеһы|старообрядсы]] документтар, хатта тотош китап яҙылған махсус эшкәртеү (расслаивать) [[туҙ]] (XVII—XIX быуаттар). Һарытау янында волга буйында крәҫтиәндәр, силос соҡорҙары рок, табыу 1930 йылдан XIV быуат алтын урҙа туҙған грамоталары&lt;ref name=&quot;Poppe&quot;&gt;''[[Поппе, Николай Николаевич|Поппе Н. Н.]]'' Золотоордынская рукопись на бересте // ''Советское востоковедение'', 1941, т. 2. — С. 81—134.&lt;/ref&gt;. Был яҙмаларҙың барыһы ла эшләнгән ҡаралар.

Урта быуаттарҙағы Рустың туҙға яҙылған грамоталар иң тәүҙә [[Бөйөк Новгород|Бөйөк Новгородта]] табыла, сөнки унда тәбиғәт шарттары, тупраҡ ҡатламы уларҙың һаҡланғанлығына уңайлы була. Бында [[XIX быуат]] аҙағында  бик үк ышаныслы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, туҙға яҙылған грамоталарҙың фрагменттары асылған була, йәнәһе, уларҙың Новгород боронғоһы музейында һаҡланғандары тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм уны асыусы археолог, урында ғы һәүәҫкәр В. С. Передольский  булған. Василий Передольский, сығанаҡтарҙы өйрәнеү өсөн кәрәкле белемгә эйә булмағанлыҡтан, был өҙөк текстарҙы уҡый алмай, ә уның коллекцияһының күп өлөшө 1920-се йылдарҙа юғала&lt;ref&gt;''Константин Шурыгин'' [http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/history/385/ Берестяная грамотность]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Янин, Валентин Лаврентьевич|Янин В. Л.]]'' [http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Ianin_novgorod/?id=2842 Берестяная почта столетий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801000350/http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Ianin_novgorod/?id=2842 |date=2017-08-01 }}&lt;/ref&gt;. Үҙенең Новгород боронғоһо тураһындағы баҫмаларында В. С. Передольский үҙ коллекцияһындағы туҙ грамоталары тураһында телгә алмай.

1930-сы йылдарҙа Новгородта А. В. Арциховский етәкселегендә эшләгән археологик экспедиция күп тапҡырҙар киҫелгән ҡайын туҙҙарын һәм уларҙы соҡоп яҙыу өсөн һөйәктән йә металдан эшләнгән ҡоралдарын (писалоларҙы) таба; хәйер, башта был яҙыу ҡоралдарын ҡаҙау йәки «билдәһеҙ предмет» тип һанайҙар. Был боронғо Новгородтың стило-писалолары 953-989 йылдар ҡатламында табыла&lt;ref&gt;''Колчин С. А., Янин В. Л.'' Археологии Новгорода 50 лет // Новгородский сборник. 50 лет раскопок Новгорода. — М., 1982. — С. 94.&lt;/ref&gt;. Шул экспедиция сағында уҡ Арциховскийҙың уйында был туҙға яҙылған табыштың грамота булыуы тураһындағы гипотезаһы барлыҡҡа килә. Әммә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] (ул саҡта Новгородта немец оккупацияһы аҫтында була) археологтарҙың эшен туҡтата, һәм туҡтатылған ҡаҙыуҙар бары тик 1940-сы йылдар аҙағында ғына яынан башлана.

[[26 июль]]. [[1951 йыл]]. Неревский ҡаҙыуҙарында № 1 туҙға яҙылған грамота табыла: унда  өс ер биләүсе файҙаһына: Фома, Иев һәм өсөнсөһө, бәлки, Тимофей- файҙаларына феодаль йөкләмә (повинность) исемлеге яҙылған була. Был грамотаны новгородта йәшәүсе Нина Акулова табып ала (ул үҙенең йөклө сағындағы ялы ваҡытында аҙ-маҙ аҡса эшләргә тип археологтарға ярҙам иткән була). Хәҙерге көндә уның ҡәберенә ошо грамота хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылған&lt;ref&gt;Памятник создан по инициативе родственников Н. Ф. Акуловой при поддержке Администрации Великого Новгорода и Новгородской археологической экспедиции. На новом памятнике изображена та самая грамота № 1 и короткая надпись: «Её руками 26 июля 1951 года была найдена первая берестяная грамота».&lt;/ref&gt;).  Бысраҡҡа батҡан туҙ төргәкте күреп,ул ҡаҙыуҙар участкаһы начальнигы Гайда Авдусина Андреевнаны үҙе янына ҡырып ала, ә тегеһе — төргәкте Арциховскийға күрһәтә, шатлығынан Арциховский Акуловаға премия бирә&lt;ref name=&quot;Кудряшов&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кудряшов К.&amp;nbsp;|заглавие=Тень бересты|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2011|номер=31 за 3 августа|страницы=37|ссылка=http://www.aif.by/press-center/item/14047-beresta.html|язык=ru|тип=газета|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806152812/http://www.aif.by/press-center/item/14047-beresta.html|archivedate=2016-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В честь этой находки [[26 июля]] в Новгороде отмечается ежегодный праздник — «День берестяной грамоты»&lt;/ref&gt;. Беренсе туҙға яҙылған грамотаның ҡатламы датаһын Арциховский XV быуат аҙағына ҡарай тип билдәләй. Текст төргәген тулыһынса уҡыу өсөн, экспедицияның реставраторы Алексей Кирьянов артефакттарҙы уҡыуҙың яңы методикаһын ҡуллана: содалы йылы һыу менән туҙ башта бик ентекләп йыуыла , ике быяла араһына йәйеп  ҡыҫтырып һалына һәм ошондай хәлендә палеография белгесе Михаил Николаевич Тихомировҡа тапшырыла, уныһы текстағы яҙманы уҡый. Бөйөк Новгородта асылған туҙға яҙылған грамотаға һәйкәлВеликий урамындағы №3 йорто алдында 2019 йылдың 23 авгусында ҡуйыла&lt;ref&gt;[https://53news.ru/novosti/50216-na-novgorodskoj-ulitse-velikoj-poyavilsya-zamechatelnyj-pamyatnik-zemlyaki-beregite-nashego-onfimku.html На новгородской улице Великой появился замечательный памятник. Земляки, берегите нашего Онфимку!], 23.08.2019&lt;/ref&gt;.

Ошо уҡ археология миҙгелендә тағы ла  9 туҙға яҙылған документ табыла, улар бары тик [[1953 йыл|1953 йылда]] ғына баҫмаларҙа яҙылып сыға (башта грамоталар тураһында совет фәненең идеология мәсьәләләре контроле аҫтында торғанлығы арҡаһында матбуғатта был асыш тураһында яҙмайҙар)). Иң тәүге грамоталарҙың датаһы xii быуат менән билдәләнгән.

Асыштары күрһәтеүенсә, барлыҡ грамоталар туҙға сыйып яҙылған һәм ундағы текстары бик еңел генә уҡыла.
[[Файл:Віцебская_берасцяная_грамата.jpg|мини|Витебскиҙа табылған туҙ грамотаһы.]]
1952 йылда уҡ беренселәрҙән булып туҙға яҙылған грамоталары Гнездовский ҡаласығында [[Смоленск]] янында, артабан Псковта — 1958 йылда, Витебскиҙа — 1959 йылда табыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Янин В. Л.|заглавие=Я послал тебе бересту…|издание=3-е изд|место=М.|издательство=Школа «Языки русской культуры»|год=1998|страницы=413—414}}&lt;/ref&gt;. 

== Һаны ==
[[Файл:Место_находки_первой_берестяной_грамоты_в_Великом_Новгороде.jpg|мини|Бөйөк Новгородта, 1-се туҙға яҙылған грамота табылған ерҙә, ҡуйылған иҫтәлекле билдә  (Неревский ҡаҙыуында)]]


Әлеге ваҡытта археологик ҡаҙыныу эштәре ваҡытында туҙға яҙылған грамоталар табылған боронғо ҡалалар (һаны 2020 йылдың 8 июненә ҡарата күрһәтелгән):
{| class=&quot;wikitable&quot;
| width=&quot;40%&quot; |Бөйөк Новгород
| align=&quot;center&quot; |1132 грамота&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; һәм 1 туҙға төшөрөлгән бәләкәй икона
|-
|[[Иҫке Русса|Старая Русса]]
| align=&quot;center&quot; |51
|-
|[[Торжок]]
| align=&quot;center&quot; |19
|-
|[[Смоленск]]
| align=&quot;center&quot; |16
|-
|[[Псков]]
| align=&quot;center&quot; |8
|-
|[[Тверь]]
| align=&quot;center&quot; |5
|-
|[[Мәскәү|Москва]]
| align=&quot;center&quot; |4
|-
|Звенигород Галицкий ([[Украина]])
| align=&quot;center&quot; |3{{Sfn|Зализняк|2004|с=346—347}}
|-
|Мстиславль ([[Беларусь|Белоруссия]])
| align=&quot;center&quot; |2
|-
|[[Витебск]] (Белоруссия)
| align=&quot;center&quot; |1
|-
|Старая Рязань
| align=&quot;center&quot; |1
|-
|[[Вологда]]
| align=&quot;center&quot; |1
|}

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=[[Арциховский, Артемий Владимирович|Арциховский А. В.]], [[Янин, Валентин Лаврентьевич|Янин В. Л.]]&amp;nbsp;|заглавие=Новгородские грамоты на бересте (из раскопок 1962—1976 гг.)|место=М.|издательство=Наука|год=1978|страниц=192|ref=Арциховский, Янин}}
* {{Китап|заглавие=Берестяные грамоты: 50 лет открытия и изучения|ответственный=Под ред. [[Янин, Валентин Лаврентьевич|В.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Янина]]|место=М.|издательство=Индрик|год=2003|страниц=336|isbn=5-85759-251-8}}.
* {{Китап|автор=[[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]]&amp;nbsp;|заглавие=Древненовгородский диалект. 2-е изд|место=М.|издательство=Языки славянской культуры|год=2004|страниц=872|isbn=5-94457-165-9|ref=Зализняк}}.
* {{Китап|автор=[[Черепнин, Лев Владимирович|Черепнин Л. В.]]&amp;nbsp;|заглавие=Новгородские берестяные грамоты как исторический источник|место=М.|издательство=Наука|год=1969|страниц=438}}
* {{Китап|автор=[[Янин, Валентин Лаврентьевич|Янин В. Л.]]&amp;nbsp;|заглавие=Я послал тебе бересту…|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1965|страниц=192}}
* {{Китап|автор=[[Янин, Валентин Лаврентьевич|Янин В. Л.]]&amp;nbsp;|заглавие=Я послал тебе бересту… 3-е изд|место=М.|издательство=Школа &quot;Языки русской культуры&quot;|год=1998|страниц=464|isbn=5-7859-0044-0|ref=Янин, 1998}}
* {{Китап|автор=[[Янин, Валентин Лаврентьевич|Янин В. Л.]], [[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]]&amp;nbsp;|заглавие=Новгородские грамоты на бересте (из раскопок 1977—1983 гг.)|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=312|ref=Янин, Зализняк}}
* ''Faccani R.'' Iscrizioni novgorodiane su corteccia di betulla. — Udine, 1995.
* Янин В. Л., Зализняк А. А. [https://web.archive.org/web/20131023055918/http://files.istorichka.ru/FTP/Srednevekovaja_Rus%60/Berestjanye_gramoty/NGB90-96(X).pdf Новгородские грамоты на бересте (из раскопок 1990—1996 годов)]

== Һылтанмалар ==

* [http://gramoty.ru Древнерусские берестяные грамоты. Полная база данных: фотографии, прориси, тексты, переводы…]
* [http://slavic.uchicago.edu/archived/bblphotos Фотографии берестяных грамот и других памятников Новгородской культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424201020/https://slavic.uchicago.edu/archived/bblphotos |date=2020-04-24 }}, факультет славистики Университета Чикаго, США.
* [http://www.trud.ru/issue/article.php?id=200601190072801 Интервью с академиком Валентином Лаврентьевичем Яниным]
* [https://web.archive.org/web/20110424190138/http://www.polit.ru/lectures/2006/11/30/zalizniak.html Научно-популярная лекция академика Андрея Анатольевича Зализняка]
* [https://www.youtube.com/watch?v=v1Wmaxc5DN8 Видеолекция о берестяных грамотак на портале Полит.ру]
* [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20898/video_id/156390/viewtype/ Лекция]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Зализняка А. А.'' «Берестяные грамоты»
[[Категория:Псков тарихы]]
[[Категория:Археологик артефакттар]]
[[Категория:Бөйөк Новгород тарихы]]</text>
      <sha1>hiqkoh2d08mcl4ct6chvrx7x7j5xqhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герман Наталья Мирчевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174690</id>
    <revision>
      <id>1300321</id>
      <parentid>1287349</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T02:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9469" sha1="d79cgt6xcrqmot5obezt13ilgmi34nw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Наталья Мирчевна Герман''' ({{Lang-mo|Natalia Gherman}}; [[20 март]] [[1969 йыл|1969]], [[Кишинёв]], [[Молдавия Совет Социалистик Республикаһы|Молдова ССР-ы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Молдова|Молдавия]] дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.  2017  тйылдан Үҙәк Азия буйынса БМО-ның генераль секретарының махсус вәкиле&lt;ref&gt;[https://unrcca.unmissions.org/ru/%D0%B3-%D0%B6%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-2017-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%B5-0 Региональный центр ООН по превентивной дипломатии для Центральной Азии. Специальные представители Генерального секретаря ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820160134/https://unrcca.unmissions.org/ru/%D0%B3-%D0%B6%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-2017-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%B5-0 |date=2020-08-20 }}&lt;/ref&gt;.

Беренсе вице-премьер-министр, 2013 йылдың 30 майынан 2016 йылдың  20 ғинуарына тиклем Молдованың сит ил эштәре  һәм Европа интеграцияһы министры. 2015 йылдың 21 июненән 21 июленә тиклем Молдова Республикаһының  Премьер-министры.

Молдавияның беренсе президенты Мирча Снегурҙың ҡыҙы.

== Биографияһы ==
Наталья Мирчевна Герман 1969 йылдың 20 мартында  [[Кишинёв]] ҡалаһында тыуған. Молдова дәүләт университетында [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Немец теле|немец телдәрен]]ең  филология факультетын тамамлай. 1992 йылда Бухареста сәйәси һәм административ тикшеренеүҙәрҙең милли мәктәбен тамамлай. 

[[Австрия]]ла илсе вазифаһын биләй, [[ОБСЕ]] ҡарамағында даими вәкил һәм Венала башҡа халыҡ-ара ойошималарҙа даими вәкил ([[2002 йыл|2002]]—[[2006 йыл|2006]]), [[Швеция]], [[Норвегия]] һәм [[Финляндия]]ла ([[2006 йыл|2006]]—[[2009 йыл|2009]] йылдарҙа илсе вазифаларын биләй. 

[[2009 йыл]]дың  [[29 июнь|29 июнендә]]  Герман Наталья министр Андрей Стратан тәҡдиме буйынса  Европа интеграцияһы һәм сит ил эштәре министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм Молдавия менән Европа Союзы араһында ассоциация тураһында килешеү төҙөү буйынса баш һөйләшеүсе итеп тәғәйенләнә. 

[[2013 йыл]]дың [[30 май]]ында  Герман Наталья [[Лянкэ, Юрий Григорьевич|Юрий Лянкэ]] хөкүмәтендә беренсе  вице-премьер-министр, Европа интеграцияһы һәм сит ил эштәре министры итеп төғәйенләнә.  

[[2017 йыл]]дың сентябрь айында [[Ашхабад]]та резиденцияһы менән Үҙәк Азияның превентив дипломатия буйынса Төбәк үҙәктең махсус вәкиле һәм етьәксеһе итеп тәғәйенләнә.&lt;ref&gt;[https://turkmenportal.com/blog/12826/mezhdunarodnym-forumom-otmetili-v-turkmenistane-10letnii-yubilei-rcpdca Международным форумом отметили в Туркменистане 10-летний юбилей РЦПДЦА]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tdh.gov.tm/news/en/articles.aspx&amp;article10449&amp;cat11 Состоялась Международная конференция «РЦПДЦА: 10 лет сотрудничества с Центральной Азией в целях мира и процветания региона»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.uzdaily.uz/ru/post/34157 Наталья Герман возглавит Региональный центр превентивной дипломатии в Центральной Азии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://unrcca.unmissions.org/ru/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8E-%D0%B2-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D0%B4 Спецпредставитель Наталья Герман Провела Лекцию В Институте Международных Отношений Мид Туркменистана | Рцпдца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020204255/https://unrcca.unmissions.org/ru/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8E-%D0%B2-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D0%B4 |date=2020-10-20 }}&lt;/ref&gt;

Молдованың евроинтеграцияһы һәм ЕАЭС Таможня союзына интеграцияға ҡаршы сығыш яһай, Молдавияла Рәсәй телеканалдарын ретрансляциялауҙы тыйыу яҡлы булып тора&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22apr2014/telemold.html Новости NEWSru.com :: Молдавия приняла решение отказаться от российских телеканалов, которые занялись пропагандой «альтернативы евроинтеграции»]&lt;/ref&gt;.

== Сит телдәрҙе белеүе ==
Молдаван теленән тыш, румын, урыҫ, француз һәм немец телдәрендә һөйләшә.

== Наградалары ==

* Республика ордены ([[2014 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-nicolae-timofti-a-semnat-un-decret-privind-conferirea-distinctiilor-de-stat-unui-grup-de-deputati-ministri-membri-ai-guvernului-si-inalti-functionari-publici Президент Николае Тимофти наградил государственными наградами группу депутатов, членов правительства и высокопоставленных государственных служащих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231025095451/https://presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-nicolae-timofti-a-semnat-un-decret-privind-conferirea-distinctiilor-de-stat-unui-grup-de-deputati-ministri-membri-ai-guvernului-si-inalti-functionari-publici |date=2023-10-25 }}&lt;/ref&gt;
* Поляр йондоҙоноң 1 класлы Командор ордены ([[Швеция]], [[2010 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.md/comunicate-presa-md/483763/ Viceministrului Afacerilor Externe şi Integrării Europene, dnei Natalia Gherman, i-a fost conferit Ordinul Regal Steaua Polară] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805065234/http://www.mfa.gov.md/comunicate-presa-md/483763 |date=2016-08-05 }}&lt;/ref&gt;
* «Төрөкмәнстандың нейтралитетына  25 йыл» юбилей миҙалы (2020, [[Төркмәнстан]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20130918114335/http://www.vipmagazin.md/people/Gherman_Natalia_people/biografia Gherman Natalia]
* [http://www.mfa.gov.md/viceministri-nonjs-js/ Биография Наталии Герман на сайте МИДЕИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505141208/http://www.mfa.gov.md/viceministri-nonjs-js/ |date=2019-05-05 }}
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Молдавия сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Кишинёвта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1969 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>d79cgt6xcrqmot5obezt13ilgmi34nw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Губин Андрей Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176839</id>
    <revision>
      <id>1300331</id>
      <parentid>1291297</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T05:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37429" sha1="5prsrbtl2f463ym78igjg56dm4q7kvu" xml:space="preserve">{{ФШ|Губин}}
{{Ук}}
'''Губин Андрей Викторович''' (төп исем-шәрифе — '''Клементьев Андрей Валерьевич'''&lt;ref name=&quot;Об отчиме на liveinternet.ru&quot;&gt;''Михаил Филимонов''. [http://www.liveinternet.ru/users/1381914/post33208247/ Отчим Губина после смерти стал отцом.] // liveinternet.ru (9 марта 2007 года)&lt;/ref&gt;); ([[30 апрель]] [[1974 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] эстрада поп-музыканты, йырсы, композитор, шағир, автор-башҡарыусы, музыкаль продюсер. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2004).

Сәхнә [[псевдоним]]ы (1990 йылдан) — «Андрей Губин»&lt;ref name=&quot;Об отчиме на liveinternet.ru&quot;/&gt;.

== Биографияһы ==
Андрей Губин 1974 йылдың 30 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. Черниковка биҫтәһендә йәшәй, йәйге айҙарҙа Краснокама районы үҙәге [[Николо-Берёзовка]] ауылына өләсәһенә барып йөрөй&lt;ref name=&quot;биография на сайте andreygubin.ru&quot;/&gt;

1981 йылда [[Мәскәү]]гә күсәләр, ата-әсәһе ҡуртымға бер бүлмәле фатир алырға мәжбүр була, әсәһенең пропискаһы булмағанға күрә эшкә төшә алмай, атаһы ғилми хеҙмәткәр һәм карикатурсы булып эшләй. Андрей атаһына ярҙам итеп, карикатуралар төшөрә&lt;ref name=&quot;биография на сайте andreygubin.ru&quot;/&gt;

Йыш ҡына улар бер фатирҙан икенсеһенә күсә, сөнки Мәскәүҙә пропискаһыҙ йәшәү рөхсәт ителмәй, шуға күрә Андрей төрлө мәктәптәрҙә уҡый. 13 йәшкә тиклем малай һаҡау була, әсәһе уға логопедия буйынса китаптар уҡырға бирә, һәм ул үҙ аллы һаҡаулығынан арына&lt;ref name=&quot;биография на сайте andreygubin.ru&quot;&gt;http://www.andreygubin.ru/main.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530060011/http://www.andreygubin.ru/main.htm |date=2018-05-30 }}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптең өлкән синыфында [[шахмат]], [[футбол]] менән мауыға, хатта бер аҙ Мәскәү үҫмерҙәр йыйылма командаһы өсөн уйнай, әммә аяғы һынғандан һуң [[спорт]]ты ташлай. Журналист булырға хыяллана, «Огонек» журналына мәктәптәге хәлдәрҙе фашлап, хат яҙа. 241-се мәктәпте тамамлай, әммә уға аттестат бирелмәй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=AwSc5AUyjEg Андрей Губин о травле в школе]&lt;/ref&gt;

=== Музыкаль һәм телевидениелағы эшмәкәрлеге ===
==== 1980-се йылдар ====
12 йәшендә беренсе шиғырын яҙа («Атай»), тәүге йыры етенсе класта уҡығанда яҙыла («Мальчик-бродяга»)&lt;ref name=&quot;биография на сайте andreygubin.ru&quot;/&gt;

[[1989 йыл]]да «Мин — бомж» исемле музыкаль дискы сыға, артабан тағы ике үҙешмәкәр альбомы — «Аве Мария» һәм «Принц һәм принцесса» — донъя күрә&lt;ref name=&quot;биография на сайте andreygubin.ru&quot;/&gt;.{{Внешнее изображение}}Гитараһында уйнап ул үҙе яҙған йырҙарҙы Үҙәк телевидениеһы янында йырлай һәм ошонда «До 16 и старше» тапшырыуы мөхәррире менән таныша (һылтанма).

1989 йылда Георгий Галустьянға интервью бирә һәм «балалар телеканалы» өсөн «Аве Мария» йырын башҡара&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nsChlIhmDXQ Детский видеоканал. Андрей Губин (1989)]&lt;/ref&gt;.

[[Кишинёв]] ҡалаһында үҙенең тәүге клибын төшөрә («Наша школа с военным уклоном»), хәрби ролен атаһы башҡара&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=TfHsMOq9X8c Андрей Губин — неизданные песни в передаче «Вы очевидец»]&lt;/ref&gt;.

1989 йылдан алып СССР Дәүләт телерадиоһы Беренсе программала «16 йәшкә тиклем һәм һуңынан» йәштәр программаһында журналист булып эшләй. Ошо ваҡыттан билдәлелек яулай башлай.

==== 1990-сы йылдар ====
1990 йылда, Андрей Макаревичҡа биргән интервюһынан һуң, үҙен музыкаға бағышларға ниәт ҡыла, әммә һуңынан был аҙымын хаталы булғанын таный.

1990 йылда «Йырлап алайыҡ, дуҫтар!» тапшырыуында «Аве Мария» менән ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9AxtZ732ORU Андрей Губин «Аве Мария» («Наверное, это весна…»), ответы на вопросы. Споемте, друзья (1990)]&lt;/ref&gt;.

Мәскүҙә Гнесиндар исемендәге дәүләт музыка училищеһына вокал бүлегенә уҡырға инә, әммә беренсе курстан һуң, дәрестәргә йөрөмәгән өсөн ҡыуыла. Һөҙөмтәлә профессиональ музыкаль белемһеҙ ҡала.

[[1994 йыл]]да «Славутичтың Алтын көҙө» исемле фестивалдә ҡатнаша, унда ул Леонид Агутин менән таныша. Агутин Андрей Губиндың «Мальчик-бродяга» альбомындағы һәр бер йырын 250 долларға аранжировкалай.

[[1995 йыл]]дың аҙағынаса тәүге альбомдың ярты миллион оригиналь күсермәһе һатыла.

1998—1999 йылдарҙа «Карамельки» поп-төркөмөнөң «Шуба-дуба» клибында төшә.

[[1998 йыл]]да «Только ты» («Һин генә») икенсе студия альбомы сыға. Әлеге программа менән әртист 1998—1999 йылдарҙа Рәсәйҙә, Ҡаҙағстанда, Белоруссияла һәм Украинала сығыш яһай.

==== 2000-се йылдар ====
2001 йылда «Лучшее» (Иң яҡшыһы) дискын сығара һәм бер аҙ ваҡытҡа гастролдәрен һәм концерттарын туҡтата.

2002 йылда уның дүртенсе «Всегда с тобой» («Һәр саҡ һинең менән») студия альбомы донъя күрә.

2004 йылды «DJ Путин» агитацион йырын яҙҙыра, уны «Шаурма рекордз» лейбы «Путин тураһында йырҙар» дискыла сығара&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Гераскина|first=Алла|title=Песни о главном. Владимир Путин как новый лирический герой|url=http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/36n/n36n-s29.shtml|accessdate=2018-06-19|work=[[Новая газета]]|date=2005-05-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613050404/http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/36n/n36n-s29.shtml |date=2018-06-13 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың аҙағында [[Киркоров Филипп Бедросович|Филипп Киркоров]] өсөн «Ла-ла-ла» йырын яҙа. Әммә уны йәш йырсы Жанна Фриске башҡара. Һуңғараҡ Фриске Губиндың «Мама Мария» йырын да йырлай.

2004 йылда дүртенсе Йондоҙҙар фабрикаһында «Девушки как звезды» («Ҡыҙҙар йондоҙҙар кеүек») йырын фабриканттар Тимати, Антон Зацепин һәм Настя Кочеткова менән бергә йырлай&lt;ref&gt;{{Youtube|YT86Qh4gHnU|Андрей Губин и Тимати, А.Зацепин, А.Кочеткова -Девушки как звёзды Фабрика 4}}&lt;/ref&gt;, бынан һуң «Йондоҙҙар фабрикаһы-4» проекты педагогы Игорь Николаев «Ниже ростом только Губин» йырын яҙа һәм уны Антон Зацепинға бүләк итә. Андрей Губин бик ныҡ үпкәләй һәм хатта Николаевты судҡа бирергә уйлай, уны боксер алышына ла саҡыра, әммә Николаев баш тарта. Әлеге йыр Зацепиндың 2008 йылғы альбомына инә, 2012 йылда ғына Зацепин Губиндан ғәфү үтенә&lt;ref&gt;[http://www.andreygubin.ru/pressa/pr_04.htm //AndreyGubin.narod.Ru — Сайт Певца, Композитора и Поэта Андрея Губина//] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210710084743/http://www.andreygubin.ru/pressa/pr_04.htm |date=2021-07-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pravda.ru/news/culture/26817-andrei_gubin/ Андрей Губин подал в суд на Игоря Николаева ]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[https://www.ntv.ru/novosti/348536/ Ранивший Андрея Губина певец попросил прощения]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Youtube|VvybzVRDnuI|Антон Зацепин - Ниже ростом только Губин}}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Александра Балакирева менән бергә «Время романтиков» («Романтиктар дәүере») йырын «Йондоҙҙар фабрикаһы-5»-тә дуэт менән йырлай&lt;ref&gt;{{Youtube|C_gdSazBAno|Андрей Губин, Александра Балакирева «Время романтиков»}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылда сәхнәнән китә, Канада һәм Германила йырҙар яҙа, 2006 йылда Рәсәйгә әйләнеп ҡайта.&lt;ref&gt;{{Youtube|6yVNBTH7RJw|Андрей Губин — Мама Мария (последнее выступление)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Youtube|FiDp_GpCNEs|Андрей Губин в программе «Невероятные истории любви» (2009)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Youtube|p5P3oIrbFTw|Андрей Губин в программе «Меломания» (2008)}}&lt;/ref&gt;

2007 йылда «Лена» исемле яңы йыр яҙа. Шулай уҡ Юлия Береттаның продюсеры була.

2009 йылда интернет киңлектәренә тамамланмаған «Нежность» («Наҙ»). йыры эләгә.

2000-се йылдарҙан [[2010 йыл|2010 йылдың]] ғинуарына тиклем Катя Гордондың иртәнге шоуы продюсеры була&lt;ref&gt;[https://blognews.am/rus/news/152788/kak-seiychas-zhivut-zvezdiy-2000-kh-foto.html Как сейчас живут звезды 2000-х (Фото)]&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ Майк Мироненко өсөн бер нисә йыр яҙа.

==== 2010-сы йылдар ====
Сәхнәнән китә һәм авторлыҡ гонорарҙарына йәшәй, кеше араһында күренмәй тиерлек. Яңы йырҙар яҙам, тип интервьюларында әйтә һәм алкоголь менән мауығыуынан баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.kleo.ru/items/news/2009/11/06/gubin.shtml Андрей Губин планирует вернуться на сцену.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426115022/http://www.kleo.ru/items/news/2009/11/06/gubin.shtml |date=2011-04-26 }} // kleo.ru, 6 ноября 2009 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.andreygubin.ru/pressa/pr_56.htm Он-лайн общение Андрея Губина с поклонниками в чате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111113809/http://www.andreygubin.ru/pressa/pr_56.htm |date=2012-01-11 }} // andreygubin.ru (30 апреля 2011)&lt;/ref&gt;.

2012 йылда [[Беренсе канал]]да «Пусть говорят» («Һөйләһендәр әйҙә») тапшырыуы геройы була&lt;ref name=&quot;Пусть говорят на 1tv.ru&quot;&gt;''Ведущий: [[Малахов, Андрей Николаевич|Андрей Малахов]]''. Программа «Пусть говорят» — Выпуск от 26 октября 2012 года: [https://www.1tv.ru/shows/pust-govoryat/vypuski-i-dramatichnye-momenty/andrey-gubin-zhizn-posle-stseny-pust-govoryat-vypusk-ot-26-10-2012 «Андрей Губин: жизнь после сцены»] // «[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]&lt;nowiki/&gt;» (ВИДЕО)&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 6 июнендә «[«Россия-1»]] каналындағы «Прямой эфир» тапшырыуында ҡатнаша&lt;ref&gt;Программа «Прямой эфир», Выпуск от 6 июня 2017 года. Ведущий: [[Корчевников, Борис Вячеславович|Борис Корчевников]]. [https://russia.tv/video/show/brand_id/5169/episode_id/1509714/ Андрей Губин: «Мне подписали смертный приговор…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610035419/http://russia.tv/video/show/brand_id/5169/episode_id/1509714|date=2017-06-10}} // «[[Россия-1|Россия]]&lt;nowiki/&gt;» (ВИДЕО)&lt;/ref&gt;.
25 июндә «Звезды сошлись» («Йондоҙҙар берләште») ток-шоуы геройы була ([[НТВ|НТВ)]]&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/peredacha/Zvezdy_soshlis/m61281/o449977/video/ Звезды сошлись / Выпуск десятый] // НТВ&lt;/ref&gt;. 23 сентябрҙә «Секрет на миллион» («Бер миллионлыҡ сер») ток-шоуҙа ҡатнаша (НТВ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://namtv.ru/tv/sekret-na-million-andrej-gubin-2017/|title=Секрет на миллион - 23.09.2017. Андрей Губин|accessdate=2018-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180529054128/https://namtv.ru/tv/sekret-na-million-andrej-gubin-2017/|archivedate=2018-05-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180529054128/https://namtv.ru/tv/sekret-na-million-andrej-gubin-2017/ |date=2018-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ғаиләһе ===
{{Внешнее изображение|image1=[http://personarb.ru/db/foto/957338_GubinAV.JPG дядя Андрея — Андрей Викторович Губин]|image2=[https://s8.cdn.eg.ru/upimg/photo/196343.jpg Андрей с отцом Виктором Викторовичем Губиным]|image3=[https://img1.liveinternet.ru/images/foto/b/3/583/1523583/f_17214120.jpg Андрей с мамой Светланой Васильевной Губиной]|image4=[http://img.liveinternet.ru/images/attach/1/3146/3146847_14.jpg Андрей с сестрой]}}Губиндар [[Өфө|Өфөгә]] Мәскәүҙән 1952 йылда күсәләр.

* Губиндың ҡартатаһының ҡартатаһын Мәскәүҙән Амур өлкәһенә һөрәләр, ҡартатаһының атаһын Совет власының тәүге йылдарында төрмәлә үлтерәләр&lt;ref name=&quot;andreygubin.ru&quot;&gt;[http://www.andreygubin.ru/pressa/pr_03.htm //AndreyGubin.narod.Ru — Сайт Певца, Композитора и Поэта Андрея Губина//] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928141855/http://www.andreygubin.ru/pressa/pr_03.htm |date=2017-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
* Атаһы яғынан ҡартатаһы — [[Губин Виктор Евдокимович]] (1919—1996), [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|ӨДНТУ-ның]] тәүге ректоры.&lt;ref&gt;[http://enc.ural.ru/index.php/Виктор_Евдокимович_Губин Губин Виктор Евдокимович — Свободная энциклопедия Урала (Инженеры Свердловской Области)]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* Атаһы буйынса ҡартәсәһе — Валенитина Емельяновна Губинатеатр училищеһын тамамлауға ҡарамаҫтан Эске эштәр министрлығы мәктәбендә КПСС тарихын уҡыта. Тормош иптәше ҡаршы булғанға күрә сәхнәлә сығыш яһай алмай, Өфөлә тарих факультетын тамамлай.
* Олатаһы — Губин Андрей Викторович (19.10.1959) — 1999—2005 — «Башинвест»&quot; идаралығы рәйесе урынбаҫары, 2005—2011 йылдарҙа — идараһы рәйесе «Үҫеш региональ банкы» идаралығы рәйесе .&lt;ref&gt;[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957338 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911225241/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957338 |date=2018-09-11 }}&lt;/ref&gt;
* Инәһе— Анна Викторовна Губина Ленинградта юғары уҡыу йортон тамамлай.
* Атаһы — Виктор Викторович Губин (1948—2007), Ленинграта юғары уҡыу йортын тамамлай Һәм өфөлә Ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, диссертация яҡлай, күп кенә совет журналдарында карикатуралар баҫтыра, «Труд» гәзитендә эшләй. Андрейҙың продюсеры була, бер нисә тауыш яҙҙырыу студияһы була. 2007 йылдың 3 мартында вафат була&lt;ref name=&quot;Пусть говорят на 1tv.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Жизнь как песня на youtube.com&quot;&gt;{{Youtube|ca5Z481fuwY|Андрей Губин в ток-шоу «Жизнь как песня» в эфире телеканала «НТВ» (2013 год, ведущий: Леонид Закошанский)}}&lt;/ref&gt;.
* Әсәһе — Губина Светлана Васильевна (25.10.1948—14.06.2012), өй хужабикәһе һәм балалар баҡсаһында тәрбиәсе. Йөрәк өйәгәенән вафат була.

Андрей һәм уның һеңлеһе Анастасия әсәһенең тәүге иренең фамилияһына яҙҙырылған булалар.

=== Ауырыуы ===
Андрей Губин ҙур сәхнәнән китеүен сәләмәтлеге менән бәйләй. 2000 йылдар уртаһында уға һул яҡ прозопалгияһы диагнозы ҡуйыла&lt;ref&gt;[https://www.urmc.rochester.edu/neurosurgery/services/conditions/trigeminal-neuralgia.aspx Trigeminal Neuralgia — Conditions — For Patients — UR Neurosurgery — University of Rochester Medical Center]&lt;/ref&gt; , был сирҙән ул бик ныҡ һыҙланыуҙар кисерә&lt;ref name=&quot;Жизнь как песня на youtube.com&quot;&gt;{{Youtube|ca5Z481fuwY|Андрей Губин в ток-шоу «Жизнь как песня» в эфире телеканала «НТВ» (2013 год, ведущий: Леонид Закошанский)}}&lt;/ref&gt;.

=== Шәхси тормошо ===
Андрейҙың тәүге мөхәббәте Елизавета Саутина (Лиза), уға ул «Лиза» йырын арнай. Улар Мәскәү метроһында танышалар. Ул ваҡытта Андрейға — 19, ә Лизаға 17 йәш була, улар тиҙ арала рәсми булмаған никахта йәшәй башлайҙар. Андрейҙың гастролдәре арҡаһында айырылашалар&lt;ref&gt;{{Youtube|CI7myNOkJsM|«Секрет на миллион»: Андрей Губин}}&lt;/ref&gt;. Лиза сит илгә китә һәм унда кейәүгә сыға.

«Карамель» дуэтынан Кобевко Людмила (Люся), уның икенсе музаһына әүерелә, «Только ты» студия альбомы уға арналған.&lt;ref&gt;[http://star-town.net/life/1-rus/5088-gubin.html Андрей Губин раскрыл секреты личной жизни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180524034144/http://star-town.net/life/1-rus/5088-gubin.html |date=2018-05-24 }}&lt;/ref&gt;

Губин бер тапҡыр ҙа рәсми өйләнмәгән, балалары юҡ.

== Ижады ==

=== Йырҙар ===
* 1989 — «Аве Мария»&lt;ref&gt;{{Youtube|ab0U_airpj0|Андрей Губин — Аве Мария (1989г)}}&lt;/ref&gt;
* [[1994 йыл|1994]] — «Лиза»
* [[1995 йыл|1995]] — «Мальчик-бродяга»
* [[1995 йыл|1995]] — «Дай мне слово»
* [[1996 йыл|1996]] — «Ночь»
* [[1997 йыл|1997]] — «Зима-холода»
* 1997 — «Ты говорила»&lt;ref&gt;{{Youtube|_XvMAR5f4mI|Андрей Губин — Ты говорила (1997)}}&lt;/ref&gt;
* [[1998 йыл|1998]] — «Милая моя далеко»
* [[1998 йыл|1998]] — «Я знаю, ты знаешь»
* [[1998 йыл|1998]] — «Птица»
* [[1998 йыл|1998]] — «Забытый тобой»
* [[1999 йыл|1999]] — «День и ночь»
* [[1999 йыл|1999]] — «О тебе мечтаю я»
* [[1999 йыл|1999]] — «Плачь, любовь!»
* [[2000 йыл|2000]] — «Без тебя»
* [[2000 йыл|2000]] — «Облака»
* [[2000 йыл|2000]] — «Было, но прошло»
* [[2001 йыл|2001]] — «Листопад»
* [[2001 йыл|2001]] — «Убегает лето»
* [[2001 йыл|2001]] — «Не бесконечна зима»
* [[2002 йыл|2002]] — «Танцы»
* [[2002 йыл|2002]] — «Будь со мной»
* [[2002 йыл|2002]] — «Она одна»
* [[2003 йыл|2003]] — «К Алине»
* [[2003 йыл|2003]] — «Девушки, как звёзды»
* [[2003 йыл|2003]] — «Я и ты»
* [[2004 йыл|2004]] — «Время романтиков»
* [[2004 йыл|2004]] — «Солнышко»
* [[2004 йыл|2004]] — «Мама Мария»
* [[2004 йыл|2004]] — «Те, кто любит» (совместно с группой «Краски»)
* 2004 — «Путин супер DJ»
* [[2004 йыл|2004]] — «На работу»
* [[2005 йыл|2005]] — «Дверь открой»
* [[2007 йыл|2007]] — «Лена»
* 2009 — «Нежность» (Слита в сеть)

==== Башҡа йырсылар өсөн яҙылған йырҙар ====
Жанна Фриске өсөн: &quot;Ла-ла-ла&quot;, &quot;Мама Мария&quot;&lt;ref&gt;{{Youtube|Yrb75zTVzU0|Жанна Фриске — Мама-Мария (Песня Года 2006)}}&lt;/ref&gt;; Мироненко Майк өсөн: «Привет, малыш!» һәм «Но кого» һәм башҡалар, шулай уҡ «Карамельки» төркөмө, Беретта Юлия, Ранеткалар, Сосо Павлиашвили, Кристина Орбакайте (Ҡар), Цветомузыка өсөн&lt;ref&gt;{{Youtube|ucBb-gSJjYY|Андрей Губин — Хитмейкер? Песни для других артистов}}&lt;/ref&gt;

=== Альбомдар ===

==== Сыҡмаған ====
* 1989 — «Я — бомж» (под гитару, т. 200 экз. соц. — полит. песни)
* 1992 — «Аве Мария»
* 1992 — «Принц и принцесса».

==== Студия ====
{{tracklist
| collapsed       = yes
| headline        = [[1995]] — Мальчик-бродяга
| title1          = Мальчик-бродяга
| note1           = 
| length1         = 
| title2          = Ночь
| note2           = 
| length2         = 
| title3          = Лиза
| note3           = 
| length3         = 
| title4          = Ты дождись меня
| note4           = 
| length4         = 
| title5          = Я всё знаю
| note5           =  
| length5         = 
| title6          = Как же так
| note6           = 
| length6         = 
| title7          = Мой Бог
| note7           = 
| length7         = 
| title8          = Последняя любовь
| note8           = 
| length8         = 
| title9          = Все для тебя
| note9           = 
| length9         = 
| title10         = Звездой моей не станешь ты
| note10          =
| length10        = 
}}
{{tracklist
| collapsed       = yes
| headline        = [[1998]] —  Только ты
| title1          = Зима-холода
| note1           = 
| length1         = 
| title2          = Я знаю, ты знаешь
| note2           = 
| length2         =
| title3          = Милая моя далеко
| note3           = 
| length3         = 
| title4          = День и ночь
| note4           = 
| length4         = 
| title5          = Ты уходишь одна
| note5           =  
| length5         = 
| title6          = Золотая осень
| note6           = 
| length6         = 
| title7          = За тобой…
| note7           = 
| length7         = 
| title8          = Игра
| note8           = 
| length8         = 
| title9          = Птица
| note9           = 
| length9         =
| title10         = Дай Мне Слово
| length10         =
}}
{{tracklist
| collapsed       = yes
| headline        = [[2000]] —  Было но прошло
| title1          = Интродукция
| note1           = 
| length1         = 
| title2          = Облака
| note2           = 
| length2         =
| title3          = Никогда
| note3           = 
| length3         = 
| title4          = Мягкие лапки
| note4           = 
| length4         = 
| title5          = Он тебя не любит
| note5           =  
| length5         = 
| title6          = С тобою рядом
| note6           = 
| length6         = 
| title7          = Было но прошло
| note7           = 
| length7         = 
| title8          = У меня есть ты...
| note8           = 
| length8         = 
| title9          = Белый февраль
| note9           = 
| length9         =
| title10         = Знаю я
| length10         =
| title11         = Дарю цветы
| length11         =
| title12         = Плачь Любовь
| length12         =
}}
{{tracklist
| collapsed       = yes
| headline        = [[2002]] —  Всегда с тобой
| title1          = Танцы
| note1           = 
| length1         = 
| title2          = Будь со мной
| note2           = 
| length2         =
| title3          = Я всегда с тобой
| note3           = 
| length3         = 
| title4          = Крошка
| note4           = 
| length4         = 
| title5          = Он тебя не любит
| note5           =  
| length5         = 
| title6          = Она одна
| note6           = 
| length6         = 
| title7          = Убегает лето
| note7           = 
| length7         = 
| title8          = Осень Пришла
| note8           = 
| length8         = 
| title9          = Девушки как звёзды
| note9           = 
| length9         =
| title10         = Долгими ночами
| length10        =
| title11         = К Алине
| length11        =
| title12         = 
| length12        =
}}

==== Йыйынтыҡтар һәм коллекцион баҫмалар ====
* 2001 — «The Best»
* 2002 — «V.I.P»
* 2003 — «Платиновая коллекция»
* 2004 — «The Best — Время романтиков»
* 2005 — «Дверь открой»
* 2008 — «The Best + DVD»
* 2013 — «С тобою рядом»
* 2014 — «Андрей Губин, [[Влад Сташевский]] — Golden Hits Collection»

=== Видеография ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; |Йылы
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; |Видеоклип
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; |Режиссёры
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; |Альбомы
|-
|1994
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|EG64aGrKFE0|Лиза|logo=1}}»
|Ирина Максимова
| rowspan=&quot;3&quot; |«Мальчик-бродяга»
|-
|1995
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|L2wVE8zGFJU|Мальчик-бродяга|logo=1}}»
|Сергей Кальварский
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1996
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|hyRZh5hlHY0|Ночь|logo=1}}»
|Ирина Максимова
|-
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|nWr-uimBKBA|Дай мне слово|logo=1}}»
|Анатолий Берсенев
| rowspan=&quot;4&quot; |«Только ты»
|-
|1997
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|Q-nuDx6iUpo|Зима-холода|logo=1}}»
|Александр Солоха
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1998
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|Rw5gA8LypDg|Я знаю, ты знаешь|logo=1}}»
|Михаил Хлебородов
|-
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|OtIO6wJsmLE|Птица|logo=1}}»
|Игорь Коробейников
|-
|1999
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|1fLzJFaTtDg|Плачь, любовь|logo=1}}»
|Михаил Хлебородов
| rowspan=&quot;3&quot; |«Было, но прошло»
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2000
| align=&quot;left&quot; |«Было, но прошло» {{Small|(неизданный)}}
|Сергей Кальварский
|-
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|exgKT7nJNOs|Облака|logo=1}}»
|Евгений Митрофанов
|-
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|cVsZQA3UvP4|Без тебя|logo=1}}»
|Ирина Миронова
|«Облака»
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2002
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|timMOZbgDYw|Танцы|logo=1}}»
| rowspan=&quot;2&quot; |Дмитрий Захаров
| rowspan=&quot;5&quot; |«Всегда с тобой»
|-
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|67q6nSZq2X0|Будь со мной|logo=1}}»
|-
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|ztZvlLTbUK0|Она одна|logo=1}}»
| rowspan=&quot;2&quot; |Ирина Миронова
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2003
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|8xcx3SdqL8g|Девушки, как звёзды|logo=1}}»
|-
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|VMjBXLyVbNE|Я всегда с тобой|logo=1}}» {{Small|(feat. [[Орлова, Ольга Юрьевна|Ольга Орлова]])}}
|Дмитрий Захаров
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2004
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|7BbYH7nyLwQ|Солнышко|logo=1}}»
|Ирина Миронова
| rowspan=&quot;2&quot; {{n/a|вне альбома}}
|-
| align=&quot;left&quot; |«{{youtube|JJlc45ZUuXM|Те, кто любит|logo=1}}» {{Small|(feat. [[Краски (группа)|Краски]])}}
|Дмитрий Захаров
|}

=== Фильмографияһы ===
* {{Год в кино|1998}} — Я знаю, ты знаешь

=== Телевидение ===
* [[1989 йыл|1989]] — «До 16 и старше» (Үҙәк телевидениеһының Беренсе каналы)
* [[1996 йыл|1996]] — «Дело вкуса»
* [[1998 йыл|1998]] — «Акулы пера» (ТВ-6)
* [[2000 йыл|2000]] — «Сдобный вечер»
* [[2002 йыл|2002]] — «Напросились» (Муз-ТВ)
* [[2002 йыл|2002]] — «Вторжение»
* [[2003 йыл|2003]] — «Большая стирка» ([[Беренсе канал]])
* [[2005 йыл|2005]] — «Розыгрыш» (Беренсе канал)
* [[2005 йыл|2005]] — «Пять вечеров» (Беренсе канал)
* [[2007 йыл|2007]] — «Детали» (СТС)
* [[2008 йыл|2008]] — «Меломания» (RU.TV)&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Youtube|p5P3oIrbFTw|Андрей Губин в программе «Меломания» (2008)}}&lt;/ref&gt;
* [[2009 йыл|2009]] — «Рождённые в СССР» (Ностальгия)
* [[2009 йыл|2009]] — «Невероятные истории любви» (СТБ)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Youtube|FiDp_GpCNEs|Андрей Губин в программе «Невероятные истории любви» (2009)}}&lt;/ref&gt;
* [[2012 йыл|2012]], [[2007 йыл|2007]] — «Пусть говорят» (Беренсе канал)
* [[2012 йыл|2012]], [[2019 йыл|2019]] — «Сегодня вечером» (Беренсе канал)
* [[2012 йыл|2012]] — «Русские сенсации» ([[НТВ]])
* [[2013 йыл|2013]] — «Жизнь, как песня» (НТВ)
* [[2014 йыл|2014]] — «Я подаю на развод» (Беренсе канал)
* [[2015 йыл|2015]] — «До звезды»
* [[2017 йыл|2017]] — «Ой, мамочки!» (Мир 24)
* [[2017 йыл|2017]] — «Прямой эфир» ([[«Россия-1»|Россия-1]])
* [[2017 йыл|2017]] — «Звёзды сошлись» (НТВ)
* [[2017 йыл|2017]] — «Секрет на миллион» (НТВ)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
— Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2004).
— [[1995 йыл|1995]], [[1996 йыл|1996]], [[1998 йыл|1998, 1999]], [[2000 йыл|2000]], [[2001 йыл|2001]], [[2002 йыл|2002]] һәм [[2004 йыл|2004 йылдарҙа]] Андрей Губин &quot;Йыл йыры&quot;Рәсәй телевизион фестивале лауреаты була. [[2006 йыл]]да ошо уҡ фестивалдең йыр авторы булараҡ лауреаты.

— [[1998 йыл|1998]] һәм [[2003 йыл|2003 йылдарҙа]] «Золотой граммофон» Рәсәй музыкаль премияһы лаураеты («Милая моя» һәм «Девушки как звёзды» йырҙары өсөн).

— [[2004 йыл]]да «Таврия уйындары» фетивалендә ҡатнаша.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.andreygubin.ru Официальный сайт Андрея Губина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} // andreygubin.ru
* [http://www.gubin.aha.ru/ Сервер Андрея Губина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} // gubin.aha.ru
* {{Music.yandex|167066|Андрея Губина}}
* Страница Андрея Губина на Last.fm
* {{Cite news|title=Андрей Губин — биография, информация, личная жизнь, фото, видео|url=http://stuki-druki.com/authors/Gubin-Andrey.php|publisher=// stuki-druki.com|accessdate=2017-06-07|language=ru}}
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса продюсерҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:XXI быуат композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1974 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>5prsrbtl2f463ym78igjg56dm4q7kvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гальперн Самарий Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180043</id>
    <revision>
      <id>1300318</id>
      <parentid>1236176</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T01:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5103" sha1="eda8ctc9xl78sxefz3wkiekt4plw8w6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Самарий Александрович Гальперн''' ([[4 май]] [[1904 йыл]], [[Белосток (ҡала)|Белосток]] — [[15 февраль]] [[1977 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет математигы, физика-математика фәндәре докторы (1961), профессор (1962).

== Биографияһы ==
Инженер Шабтай Гешелевич Гальперн һәм Сара-Лея Симоновна Соловей ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;Запись о рождении доступна на сайте еврейской генеалогии JewishGen.org.&lt;/ref&gt;. 1905 йылда уларҙың ғаиләһе [[Мәскәү]]гә күсеп килә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында эвакуацияланған йылдарҙан башҡа, Самарий Гальперндың ғүмеренең ҡалған өлөшө шунда үтә. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң хеҙмәт мәктәбе итеп үҙгәртелгән 8-се Мәскәү гимназияһында уҡый башлай. Математиканы [[Мәскәү университеты]]н тамамлаған Б. M. Астафьевта өйрәнә, ул уҡыусының математикаға һәләтен аса.

1920 йылда [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]ның математика бүлегенә уҡырға инә. 1924 йылда Мәскәү университетын тамамлай һәм Мәскәү дәүләт университетының кесе ғилми хеҙмәткәре вазифаһына ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта математика бүлегенең беренсе курс студенттарын математик анализдан уҡыта башлай. Бер йылдан Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһына уҡырға инә, унда уның ғилми етәксеһе И. И. Привалов була.

1929 йылда аспирантураны тамамлағандан һуң, Гальперн Ломоносов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институтында уҡыта башлай, унда 1931 йылдан 1932 йылға тиклем юғары математика кафедраһын етәкләй. 1932 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына күсә, башта доцент, ә 1962 йылдан — профессор. 1937 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында. Фән кандидаты (1937). Фән докторы (1961).

С. А. Гальперн — [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр]] (ябай һәм өлөшләтә сығарылмалы) теорияһы белгесе.

Уның уҡыусылары араһында билдәле математиктар күп, шул иҫәптән, В.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Кондратьев, Б. Р. Вайнберг, Ю. С. Сидоров, В. Е. Кондратов, А. А. Локшин, В. М. Леонтович.һәм башҡалар.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=23440 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024094425/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=23440 |date=2021-10-24 }}
* [http://www.mathnet.ru/links/bc26b646f88ea35a8fc61b719a0fb952/rm3349.pdf «Самарий Александрович Гальперн (некролог)». УМН, 33:1(199) (1978), 195—197.]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1977 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>eda8ctc9xl78sxefz3wkiekt4plw8w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гольденвейзер Алексей Львович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180386</id>
    <revision>
      <id>1300327</id>
      <parentid>1295584</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T03:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8891" sha1="i4n41r5l5teoel1slmgg1qiv71epr8m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гольденвейзер Алексей Львович''' ([[12 ғинуар]] 1911 [[Мәскәү]] — [[12 ғинуар]] [[2003 йыл|2003]]) — теоретик механика өлкәһендә совет ғалимы, физика-математика фәндәре докторы (1947), Рәсәй Фәндәр академияһының Механика проблемалары институтының төп ғилми хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Алексей Львович Гольденвейзер 1917 йылдан һуң [[театр]] карьераһын башланған юрист Лев Владимирович Гольденвейзер ғаиләһендә тыуған. Олатаһы — Владимир Соломонович Гольденвейзер (1853—1919) — бәйләнеш юлдары инженеры, публицист. Әсәһе — Ольга Петровна (ҡыҙ фамилияһы Герасимович, 1883—1961) — стенографист булып эшләй. Композитор А. Б Гольденвейзер Алексейҙың ике туған ағайы була.

Ата-әсәһе улдары тыуғандан һуң күп тә тормай айырылышалар, Алексей әсәһе һәм үгәй атаһы — Иосиф Владимирович Парпутти, оперетта артисы тәрбиәһендә үҫә. Анкеталарҙа милләтен урыҫ тип яҙа.

[[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика-математика факультетын тамамлай (1931).

Сәнәғәт ҡоролмаларының Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (1930—1941). 1941—1942 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия]] сафында була, рядовой, [[Түбәнге Тагил]]да 46-сы запастағы уҡсылар бригадаһы составында танк заводында эшләй. Демобилизациялана һәм оборона әһәмиәтендәге фәнни эште башҡарыу өсөн йүнәлтелә.

Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының [[Новосибирск]] филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр (1942—1947), п/я 1027 (1947—1948), Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институты (1948—1950). 1959 йылдан — СССР Фәндәр академияһының механика институты бүлеге мөдире (1965 йылдан — механика проблемалары институты).

1950—1960 йылдарҙа Мәскәү физика-техник институтында Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу инженер-төҙөлөш институтында (математика кафедраһы мөдире) уҡыта.

Физика-математика фәндәре докторы (1947). Профессор (1947).

Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса СССР Милли комитетының тәүге составына инә (1956).

Төп хеҙмәттәре тышлыҡ теорияһы һәм һығылмалылыҡ теорияһы буйынса. Тышлыҡтар теорияһында асимптотик интеграллау ысулдары өҫтәмәһен үҫтерә (динамик мәсьәләләрҙе индереп).

«Фундаментальные проблемы теории тонкостенных конструкций» эше етәксеһе.

== Коллегалары баһаһы ==
Ул шәхси ҡыҙыҡһыныуы булмаған осраҡтарҙа үҙенең аҡыл энергияһын сарыф итеүгә һаҡсыл ҡараны. А. П. Филин&lt;ref&gt;''А. П. Филин'' Очерки об учёных-механиках М.: ИД «Стратегия», 2007 ISBN 5-9234-0074-X&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
* Ҡатыны — Ноэми Евсеевна Гуревич (1913—2001), китапханасы.
** Улы — Гольденвейзер Алексей Алексеевич (22 март 1936 — 2 сентябрь 1996 йыл), инженер-химик, радиоэлектроника өлкәһендә уйлап табыусы; уның ҡатыны — Люблвь Гершевна (Григорьевна), етемә (тыуған 1937), «Нефть хужалығы» журналы редакцияһының яуаплы сәркәтибе&lt;ref&gt;[http://www.oil-industry.ru/images/upload/Arhiv_Jurnala/HX_2005_9/124-126.pdf 25 лет в журнале «Нефтяное хозяйство»]&lt;/ref&gt;.

== Библиография ==
* Теория упругих тонких оболочек, М., 1953; 2-е изд., М., 1976
* ''A. L. Goldenveizer''. Theory of Elastic Thin Shells. Oxford/London/New York/Paris: Pergamon Press, 1961. — 658 pp.
* Свободные колебания тонких упругих оболочек, М., 1979 (совм. с В.&amp;amp;nbsp;Б.&amp;amp;nbsp;Лидским и П. Е. Товстиком).

==Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР төҙөүселәренең академик Б. Галеркин исемендәге Бөтә Союз ғилми инженер-техник йәмғиәте президиумы премияһы, төҙөлөш механикаһы буйынса иң яҡшы эше өсөн (1952)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1970)
* Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы]]  (1998)
* Атҡаҙанған Сорос профессоры&lt;ref&gt;[http://www.pereplet.ru/obrazovanie/stsoros/50.html Список Заслуженных Соросовских Профессоров и Заслуженных Соросовских Учителей]&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Первый состав Российского национального комитета по теоретической и прикладной механике. Составители А. Н. Богданов, Г. К. Михайлов / под редакцией д-ра физ.-мат. наук Г. К. Михайлова. — Москва: «КДУ», «Университетская книга», 2018. — 70 с. ISBN 978-5-91304-805-9

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2909 Статья] на сайте «Летопись Московского университета»
* [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%AC%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%92%D0%95%D0%99%D0%97%D0%95%D0%A0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%9B%D1%8C%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Биография]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте «Российская еврейская энциклопедия»
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=19773 Публикации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102122132/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=19773 |date=2021-11-02 }} на сайте Math-Net.ru
[[Категория:Мәскәү физика-техник университетының уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса механиктар]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:2003 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1911 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>i4n41r5l5teoel1slmgg1qiv71epr8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булгаков Борис Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180609</id>
    <revision>
      <id>1300294</id>
      <parentid>1182398</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T14:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15231" sha1="rqf66u4lw2s4pqos5a5ro3gqpmweete" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Борис Владимирович Булгаков''' ({{Тыуған көнө|25|7|1900|6|8}}, [[Мәскәү]] — {{Үлгән көнө|29|4|1952}}, [[Мәскәү]]) — совет ғалим-механигы, педагог. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты ([[1946 йыл|1946]]).

== Биографияһы ==
1900 йылдың 6 (19) авгусында Мәскәүҙә тыуған.

1923 йылда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] сафынан демобилизацияланғандан һуң [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]на уҡырға инә (ул саҡта уҡ киләсәктә ғалимдың иртә вафатының сәбәбе буласаҡ [[Туберкулёз|туберкулез]] менән ауырый башлаған була){{Sfn|Тюлина|2005|с=22}}. Университетта уҡығанда Булгаков һәм уның дуҫтары Д. Ф. Егоровтың, Н. Н. Лузиндың, П. С. Финиковтың, [[Шмидт Отто Юльевич|О. Ю. Шмидтың]], Н. Ф. Четверухиндың, Н. Н. Бухголецтың, И. В. Станкевичтың, Л. С. Лейбензондың лекцияларын тыңлайҙар{{Sfn|Тюлина|2005|с=8—17}}.

Студент йылдарында Б. В. Булгаков музыка менән мауыға: ул [[фортепиано]]ла бик һәйбәт уйнай, үҙе музыкаль пьесалар ижад итә һәм йыш ҡына Гнесиндар училищеһын виолончель класы буйынса тамамлаған дуҫы һәм курсташы [[Щелкачёв Владимир Николаевич|В. Н. Щелкачев]] менән бергә дуэтта уйнай (Чайковский, Шопен, Моцарт, Мусоргский, Глинка әҫәрҙәрен башҡаралар){{Sfn|Тюлина|2005|с=22}}.

1928 йылда Мәскәү университетын тамамлай{{Sfn|Боголюбов|1983}}. Диплом эше темаһы сифатында профессор Н. Н. Бухгольц Б В. Булгаковҡа диплом яҙыусының фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһенең алыҫ торған цилиндрик торбаны бөтәрләү тураһында мәсьәләне (гироскоптар) бирә. Мәсьәләнең ауырлығы шунда, торбаны сикләгән цилиндрҙың тышҡы һәм эске йөҙҙәре коаксиаль булмайҙар (ингл. &lt;span style=&quot;font-style:italic;&quot; lang=&quot;en&quot;&gt;[[:en:Coaxial|&lt;span title=&quot;Coaxial — версия статьи «Коаксиальность» на английском языке&quot;&gt;Coaxial&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span&gt;)&lt;/span&gt;. Булгаков ҡуйылған мәсьәләне бик яҡшы хәл итә; Бухгольц ул диплом эшен яҡлағанда, был мәсьәләлә Ламенан һуң тәүге тапҡыр яңы ҙур өлөш яһалды тип әйтә{{Sfn|Тюлина|2005}}.

1928—1930 йылдарҙа Б. В. Булгаков Халыҡ хужалығы Юғары Советының Дәүләт нефть тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1930 йылда [[Мәскәү университеты]]нда эшләй, МДУ-ның механика-математика факультетының теоретик механика кафедраһында ассистент, доцент, профессор; 1941 йылдан шулай уҡ СССР Фәндәр академияһының Механика институтында эшләй{{Sfn|Боголюбов|1983}}.

1939 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. 1939 йылдан теоретик механика кафедраһы профессоры. [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның ғәмәли механика кафедраһын ойоштороусы (1941 й., [[Артоболевский Иван Иванович|И. И. Артоболевский]] менән бергә); 1944—1952 йылдарҙа уның беренсе штаттағы мөдире була. Мехматтың бөтә студент-механиктары өсөн мотлаҡ булған «Ғәмәли механика» йыллыҡ курсын, шулай уҡ гироскоптар теорияһы һәм тирбәлеүҙәр теорияһы буйынса махсус курстар уҡый{{Sfn|Механика в Московском университете|1992|с=60—61}}.

Шулай уҡ Мәскәү геолог-разведкалау институтында (1930—1936 йылдарҙа) (профессор, механика кафедраһы мөдире), һәм [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты|Мәскәү юғары техник училищеһында]] (1939—1952) (профессор, авиация приборҙары кафедраһы мөдире) уҡыта.

1946 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана{{Sfn|Боголюбов|1983|с=74}}.

Балалары булмай.
[[Файл:Могила_академика_Бориса_Булгакова.JPG|слева|мини|267x267пкс|Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Булгаковтың ҡәбере.]]

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: тирбәлеүҙәр теорияһы, гироскоптарҙың ғәмәли теорияһы, күҙәтеү системалары, көйләү теорияһы{{Sfn|Боголюбов|1983|с=74—75}}.

Б. В. Булгаков гироскопик маятник теорияһын эшләй, уның хәрәкәтен, ҡаршылыҡ көстәрен иҫәпкә алып, хәрәкәтһеҙ һәм хәрәкәтләнмәле нигеҙҙә өйрәнә. Ул төрлө типтағы авиация гирогоризонттары теорияһына ҙур өлөш индерә (бигерәк тә квази-һығылмалы радиаль коррекциялы аныҡ гирогоризонттарҙың дөйөм теорияһы ентекләп эшләнә һәм уларҙың баллистик тайпылыштары тураһындағы мәсьәлә өйрәнелә). Гироскопик компастар теорияһында уларҙың динамикаһын хәрәкәтһеҙ нигеҙҙә һәм хәрәкәт итеүсе карапта тикшерә; карап оҙайлы манёврлағанда баллистик тайпылыштар тупланыуы тураһында мәсьәләне (гиромаятник теорияһындағы кеүек) хәл итә. Күп гироскоплы системаларҙың дөйөм теорияһын үҫтерә. Хәрәкәттең теүәл тигеҙләмәләрен анализлауға нигеҙләнгән гироскоптарҙың дөйөм теорияһына ла өлөш индерә; гироскоп хәрәкәтенең тотороҡлолоғон тикшерә. Б. В. Булгаковтың 1939 йылда баҫылып сыҡҡан һәм үҙе вафат булғандан һуң 1955 һәм 1976 йылдарҙа яңынан баҫтырып сығарылған «Прикладная теория гироскопов» монографияһы, гироскоптар теорияһы буйынса бөтә белгестәр өсөн өҫтәл китабына әүерелә{{Sfn|Механика в Московском университете|1992|с=63—65}}.

1938 йылда Булгаков навигацияның инерциаль системалары теорияһының фундаменталь нигеҙҙәрен эшләй. Ул системаның төрлө эш режимында уның стационар тороштарын таба, бында объект маневрлағанда тотороҡландырылған майҙансыҡта тайпылыш буласаҡ (йәғни стационар тороштан тайпыласаҡ){{Sfn|Ишлинский|1985|с=353}}.

Тирбәлеүҙәр теорияһында һыҙыҡлы тирбәлеү системаларын һүрәтләүҙең матрицалы һәм операцион иҫәпләмә алымдарын ҡулланыуға нигеҙләнгән дөйөм компактлы формаһын тәҡдим итә. Күп азатлыҡ дәрәжәле һыҙыҡлы булмаған тирбәлеүҙәр системаһын тикшереү ысулдарын эшләй{{Sfn|Боголюбов|1983|с=75}}). Һыҙыҡлы һәм һыҙыҡлы булмаған системаларҙы нормаль координаталарға үҙгәртеү техникаһын камиллаштыра, был уға күп азатлыҡ дәрәжәле һәм күп һыҙыҡлы булмаған функциялы системаларға Ван дер Полдең уртасалаштырыу ысулын дөйөмләштерергә мөмкинлек бирә. Б. В. Булгаковтың «Тирбәлеүҙәр» монографияһы был эштәр циклының һөҙөмтәһе булып тора (1954){{Sfn|Механика в Московском университете|1992|с=75—76}}.

Автоматик көйләү теорияһы өлкәһендә Б. В. Булгаков һыҙыҡлы булмаған көйләнеүсе системаларҙы синтезлау ысулдарын эшләй, шулай уҡ үҙе ҡуйған автотирбәлеүҙәрҙе (күп кенә көйләнеүсе системаларҙа кәрәкмәгән) булдырмау буйынса саралар тураһында мәсьәләне хәл итә, пассив дүрт полюслылар ярҙамында төҙәтеүҙәр сылбырын һөҙөмтәле тормошҡа ашырыу ысулын эшләй{{Sfn|Механика в Московском университете|1992|с=80}}.

Бер нисә уйлап табыу авторы. Мәскәү университетында гироскопистар мәктәбенә нигеҙ һалыусы була; 8 фән кандидаты (МДУ-ла ғына) әҙерләй.

== Библиография ==
* {{Китап|автор=Булгаков Б. В.&amp;nbsp;|заглавие=Прикладная теория гироскопов.&amp;nbsp; 1-е изд|место=М.-Л.|издательство=Гостехиздат|год=1939|страниц=258|ref=Булгаков}} 2-е изд. — {{М.}}: Гостехиздат, 1955. — 355 с. 3-е изд. — {{М.}}: Изд-во Моск. ун-та, 1976. — 401 с.
* {{Китап|автор=Булгаков Б. В.&amp;nbsp;|заглавие=Колебания|место=М.|издательство=Гостехиздат|год=1954|страниц=897|ref=Булгаков}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Боголюбов А. Н.&amp;nbsp;|заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1983|страниц=639|ref=Боголюбов}}
* {{Китап|автор=[[Ишлинский, Александр Юльевич|Ишлинский А. Ю.]]&amp;nbsp;|заглавие=Механика: идеи, задачи, приложения|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страниц=624|ref=Ишлинский}}
* {{Китап|автор=Ким А. А., [[Тюлина, Ирина Александровна|Тюлина И. А.]]&amp;nbsp;|заглавие=Борис Владимирович Булгаков. 1900—1952|место=М.|издательство=Наука|год=2000|страниц=85|isbn=5-02-002481-3|ref=Ким, Тюлина}}.
* {{Китап|заглавие=Механика в Московском университете / Под ред. [[Рыбников, Константин Алексеевич|К. А. Рыбникова]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1992|страниц=168|isbn=5-211-01979-2|ref=Механика в Московском университете}}.
* {{Китап|автор=[[Тюлина, Ирина Александровна|Тюлина И. А.]]&amp;nbsp;|заглавие=Выдающийся учёный и педагог — выпускник физико-математического факультета Московского университета — Владимир Николаевич Щелкачёв|место=М.|издательство=Изд-во ЦПИ при механико-математическом факультете МГУ|год=2005|страниц=40|ref=Тюлина}}

== Һылтанмалар ==
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2188Булгаков Борис Владимирович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) на сайте «Летопись Московского университета»
* {{Сотрудник РАН|49717|Бориса Владимировича Булгакова}}
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=39568 Персональная страница на сайте Общероссийский математический портал]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1952 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:29 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 августа тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>rqf66u4lw2s4pqos5a5ro3gqpmweete</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булинский Александр Вадимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180620</id>
    <revision>
      <id>1300295</id>
      <parentid>1192302</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T14:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6407" sha1="8zlurmlpmuzv8z4g837skbiukeo8uu9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Булинский Александр Вадимович''' ([[5 ноябрь]] [[1952 йыл]], {{ТыуыуУрыны|Мәскәү}}) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] математигы, А. Н. Колмогоров исемендәге премия лауреаты (2021).

== Биографияһы ==
Булинский Вадим Александровичтың (24.01.1911—2006) улы, Александр Людвигович Булинскийҙың (11.05.1880—10.09.1966) ейәне&lt;ref&gt;[http://geroldia.ru/?lang=rus&amp;id=72 Положение о Герольдии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308034532/http://geroldia.ru/?lang=rus&amp;id=72 |date=2012-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының механика-математика факультетын]] тик яҡшы билдәләргә генә тамамлай (1974), шунда уҡ аспирантураны ла тамамлай (1977), А. Н. Колмогоровтың уҡыусыһы. Фән кандидаты (1977), диссертацияһының темаһы «Некоторые предельные теоремы для случайных процессов и полей с перемешиванием»&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/12119/63#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.

1977 йылдан МДУ-ның механика-математика факультетында эшләй, 1996 йылдан — ихтималлыҡ теорияһы кафедраһы профессоры. 1990 йылда «Предельные теоремы для случайных процессов и полей и их статистические приложения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/12119/66#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе ==
Осраҡлы процестар һәм уларҙың ҡушымталары өлкәһендә фундаменталь һөҙөмтәләргә өлгәшә. Үҙәк сикке теоремала; осраҡлы башланғыс мәғлүмәттәр булғанда Бюргерстың күп үлсәмле тигеҙләмәләрен тикшереүҙә; Ньюмен проблемаһында; ҡабатланған логарифмдың функциональ законында яңы һөҙөмтәләр ала; Колмогоров-Петровский-Эрдеш-Феллер интеграль критерийының функциональ аналогын, Штрассен шарына йыйылыусанлыҡ тиҙлеген; тығыҙлыҡты ядро баһалауҙың асимптотик үҙсәнлектәрен һ. б. таба.

«Предельные теоремы для случайных процессов и полей» махсус семинар етәксеһе.

«Фундаменталь һәм ғәмәли математика» журналы редколлегияһында хеҙмәттәшлек итә.

[http://www.bernoulli-society.org/ Халыҡ-ара Бернулли Йәмғиәтенең] ихтималлыҡ теорияһы һәм математик статистика буйынса Европа Комитеты ағзаһы. Америка математика йәмғиәте ағзаһы. Мәскәү математика йәмғиәте идараһы ағзаһы. Сорос профессоры (2000).

8 фән кандидаты әҙерләй. 110-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* РФА-ның А. Н. Колмогоров исемендәге премияһы (2021) — «Предельные теоремы и их приложения» эштәр циклы өсөн
* II дәрәжә фәнни эшмәкәрлек өсөн М. В. Ломоносов исемендәге премия (2009) (А. П. Шашкин менән бергә) «Предельные теоремы для ассоциированных случайных полей и родственных систем» монографияһы өсөн&lt;ref&gt;[http://www.msu.ru/science/prem/prem2009.html МГУ. Премии и награды 2009]&lt;/ref&gt;

== Библиография ==
* «Предельные теоремы для случайных процессов и полей» (1981)
* «Предельные теоремы в условиях слабой зависимости» (1989) ISBN 5-211-01334-4
* «Теория вероятностей» (1994) (учебное пособие)
* «Теория случайных процессов» (2003) (учебник, в соавт. с А.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Ширяевым)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080528014324/http://mech.math.msu.su/staff/bulinsk.htm профиль Булинского А. В. на сайте ММФ МГУ]
* [http://mech.math.msu.su/probab/staff/bulinsk.html профиль Булинского А. В.]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=59805 профиль на сайте www.mathnet.ru]
* [http://www.mathnet.ru/php/showCImages.phtml?type=presentation&amp;ID=3872&amp;option_lang=rus фотогалерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109111516/http://www.mathnet.ru/php/showCImages.phtml?type=presentation&amp;ID=3872&amp;option_lang=rus |date=2021-11-09 }}

[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1952 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>8zlurmlpmuzv8z4g837skbiukeo8uu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вишик Марко Иосифович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180777</id>
    <revision>
      <id>1300313</id>
      <parentid>1181715</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T21:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6467" sha1="t221p2q6npe8xbchui4lts2ktgkvmsr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Марко (Марк) Вишик Иосифович''' (19 октябрь 1921, Львов — 23 июнь 2012, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй математигы.

== Биографияһы ==
8 йәшендә атаһын юғалта, әммә, матди хәлдәре ауыр булыуға ҡарамаҫтан, классик гимназияны тамамлауға өлгәшә.

[[Иван Франко исемендәге Львов милли университеты]]ның физика-математика факультетында уҡый башлай (1939), унда был осорҙа Стефан Банах, Юлиус Шаудер, Станислав Мазур, Бронислав Кнастер һәм Эдвард Шпильрайн уҡыталар. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән бәйле эвакуацияға китә, өлөшләтә йәйәү, өлөшләтә транспортта [[Краснодар]]ға тиклем барып етә, бында эшкә инә. Һуңынан — [[Махачҡала]]ла педагогия институтында уҡый. Көнбайыш Украина өлкәһендә йәшәүсе булараҡ [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] алынмай.

1942 йылда [[Тбилиси]]ға күсә. Тбилиси университетын отличие менән тамамлай (1943).

1943—1945 йылдарҙа ул Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының А. М. Размадзе исемендәге Тбилиси математика институты аспирантураһында [[Векуа Илья Несторович|И. Н. Векуала]] уҡый. 1945 йылда СССР Фәндәр академияһының Математика институты аспирантураһына күсә. 1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, [[Люстерник Лазарь Аронович|Л. А. Люстерник]] ғилми етәксеһе була. 1951 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[Мәскәү энергетика институты]]ның математика кафедраһы профессоры (1953—1965).

[[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетының дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы профессоры (1965—1993), 1993 йылда дөйөм идара итеү проблемалары кафедраһына күсә.

1966—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институтында эшләй. Рәсәй Фәндәр академияһының мәғлүмәттәрҙәрҙе тапшырыу мәсьәләләре институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1993).

Хеҙмәттәре дифференциаль тигеҙләмәләр һәм функциональ анализ өлкәһенә ҡарай.

41 фән кандидаты әҙерләй, шуларҙың 10-һы докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

236 ғилми мәҡәлә һәм 3 монография авторы.

1964 йылдың яҙынан М. И. Вишик мехматта киң халыҡ-ара танылыу алған дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса семинар алып бара.

Ҡатыны — ''Ася Моисеевна Вишик''.
[[Файл:Donskoye Cemetery - Tomb of Vishik.jpg|мини|280x280пкс|Дон зыяратында ҡәбере]]
2012 йылда вафат була. Дон зыяратында ерләнгән (4 уч.)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.moscow-tombs.ru/2012/vishik_mi.htm|title=Московские могилы. Вишик М.И.|accessdate=2021-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Америка фән һәм сәнғәт академияһының почетлы ағзаһы (1990)&lt;ref&gt;[https://www.amacad.org/multimedia/pdfs/classlist_ForeignHonorary.pdf Foreign Honorary Members]&lt;/ref&gt;
* И. Г. Петровский исемендәге премия лауреаты (1992)
* Берлин Ирекле университетының Почетлы докторы (2001)

== Библиография ==
* ''Бабин А. В., Вишик М. И.'' Аттракторы эволюционных уравнений. — {{М.}}: Наука, 1989.
* ''Вишик М. И., Фурсиков А. В.'' Математические проблемы статистической гидромеханики. — {{М.}}: Наука, 1980.
* ''Вишик М. И.'' [http://sins.xaoc.ru/pdf/articles/articles_r024.pdf Фрактальная размерность множеств]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/links/f470a370d9385506a3d7528aa6b67559/rm1594.pdf К 75-летию со дня рождения М. И. Вишик]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm2.pdf Йыйынтыҡ Интервью «Мехматяна хәтерендә» (2008)]
* [http://www.mathnet.ru/links/59828e7e778e3a8b0184d691ec323704/rm9515.pdf Марко Вишик Иосифович (некролог). УМН, 68:2(410) (2013), 197—200]

[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>t221p2q6npe8xbchui4lts2ktgkvmsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Быстрых Фёдор Павлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182805</id>
    <revision>
      <id>1300299</id>
      <parentid>1182434</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T15:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9267" sha1="n78tmpbd6hw3ff8991pa8idetubctoy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Быстрых Федор Павлович''' ({{OldStyleDate3|23.12.1901}}, [[Таҙтүбә (Дыуан районы)|Таҙтүбә]], [[Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың  [[Дыуан районы]] [[Башҡортостан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — [[2 май]] [[1976 йыл|1976]], [[Екатеринбург|Свердловск]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — СССР тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1960), профессор (1961).

== Биографияһы ==
Федор Павлович Быстрых [[1901 йыл]]дың 23 декабрендә ([[1902 йыл]]дың [[5 ғинуар]]ы) [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст өйәҙе]] [[Таҙтүбә (Дыуан районы)|Таҙтүбә]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Дыуан районы) тыуа. 

Мәскәүҙә Н.К.Крупская исемендәге  Коммунистик тәрбиә академияһына уҡырға инә, уны 1929 йылда тамамлай, шунан һуң [[Екатеринбург|Свердловск]] юғары уҡыу йорттарында уҡыта башлай. 

1925—1937 йылдарҙа ВКП(б) ағзаһы,  «троцкистар менән бәйләнеше» өсөн сығарыла, 1957 йылда стажын тергеҙеү менән  1942 йылда ҡабаттан партияға ҡабул ителә. 

1941—1953 һәм 1956—1969 һәм йылдарҙа [[Уральск]] университетының КПСС тарихы һәм марксизм-ленинизм тарихы кафедраһы мөдире булып эшләй.

1953—1956 йылдарҙа  [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]]-ҙа йәшәй, урындағы юғары уҡыу йорттарында эшләй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Попов Н. Н.|title=БЫСТРЫХ Фёдор Павлович|url=http://башкирская-энциклопедия.рф/новости-сайта/2-statya/7692-bystrykh-fjodor-pavlovich.html|publisher=[[Башкирская энциклопедия]]|accessdate=2018-09-16}}{{Недоступная ссылка|date=июня 2020|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Попов Н. Н.|title=БЫСТРЫХ Федор Павлович|url=http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-2-302-bystryh-fedor-pavlovich.html|publisher=[[Уральская историческая энциклопедия]]|accessdate=2018-09-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916202317/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-2-302-bystryh-fedor-pavlovich.html |date=2018-09-16 }}&lt;/ref&gt;.

«Революционное движение и большевистские организации Урала накануне и в период революции 1905—1907 годов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Быстрых, Федор Павлович. Революционное движение и большевистские организации Урала накануне и в период революции 1905-1907 годов (Текст): Автореферат дис. на соискание учен. степени доктора ист. наук|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01005765421|publisher=Оф. сайт РГБ|accessdate=2018-09-16}}&lt;/ref&gt;.

1976 йылдың 2 майында  [[Екатеринбург|Свердловск]]  ҡалаһында вафат була, Широкореченское зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Быстрых Федор Павлович|url=http://skorbim.com/мемориал/быстрых_федор_павлович.html|publisher=Проект «Скорбим»|accessdate=2018-09-16}}&lt;/ref&gt;.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — революция хәрәкәте тарихы, Уралда партия ойошмалары эшмәкәрлеге. 60-тан ашыу фәнни эштәр авторы, улар араһында «Возникновение Уральской областной организации РСДРП(б)» (Свердловск, 1933) һәм ««Большевистские организации Урала в революции 1905—1907 годов»  (Свердловск, 1959).

[[Октябрь Революцияһы ордены]] (1971) һәм «[[«Почёт Билдәһе» ордены]]» менән бүләкләнгән (1961)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Попов Н. Н.|title=БЫСТРЫХ Фёдор Павлович|url=http://башкирская-энциклопедия.рф/новости-сайта/2-statya/7692-bystrykh-fjodor-pavlovich.html|publisher=[[Башкирская энциклопедия]]|accessdate=2018-09-16}}{{Недоступная ссылка|date=июня 2020|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.  Свердловскиҙа профессор В. В. Адамов тәҡдим иткән историографиялағы «яңы йүнәлеш»кә тәнҡит күҙлегенән ҡараған&lt;ref&gt;''[[Камынин, Владимир Дмитриевич|Камынин В. Д.]]'' [https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-istoricheskoy-nauki-na-urale-na-rubezhe-1960-h-1970-h-gg Из истории исторической науки на Урале на рубеже 1960-х — 1970-х гг.] // История и современное мировоззрение. 2019.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Волин&amp;amp;nbsp;Я.&amp;amp;nbsp;Р., Суслов&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Г., Дашевская М. А., Попов Н. Н.'' Ф. П. Быстрых как историк пролетарской революции на Урале // Большевистские организации Урала в период Октябрьской революции и гражданской войны (1917—1920). Свердловск, 1981;
* [http://cdooso.ru/working/editions/limited-editions/elektronnye-malotirazhnye-izdaniya/publication/bystrykh-fjodor-pavlovich-podborka-dokumentov/30#page/1 Быстрых Федор Павлович. Подборка документов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703130738/http://cdooso.ru/working/editions/limited-editions/elektronnye-malotirazhnye-izdaniya/publication/bystrykh-fjodor-pavlovich-podborka-dokumentov/30#page/1 |date=2020-07-03 }} / ЦДООСО, ГАСО [сост. Г. И. Степанова, И. В. Темникова, Е. И. Яркова]. — Екатеринбург: Центр документации общественных организаций Свердловской области, 2001. — 61 с. (Имя в истории);
* Урал в ХХ в.: экономика и политика : тезисы регион. ист. чтений, посвящ. 100-летию со дня рожд. Ф. П. Быстрых. — Екатеринбург, 2001;
* Историки Урала XVIII—XX вв. / глав. ред. В. В. Алексеев. — Екатеринбург : УрО РАН, 2003. — С. 61. — 451 с. — 500 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7691-1332-4&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==

* [https://biography.ideafix.co/indexf0e5.html?base=mag&amp;id=a_0274 Статья] на сайте «Уральский государственный университет в биографиях»
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(быстрых%20федор%20павлович) Некоторые работы на оф. сайте РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(быстрых%20федор%20павлович) |date=2019-11-26 }}
[[Категория:Урал дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Мәскәү юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Екатеринбургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1976 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:2 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Златоуст өйәҙендә тыуғандар]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>n78tmpbd6hw3ff8991pa8idetubctoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182826</id>
    <revision>
      <id>1300305</id>
      <parentid>1217892</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T16:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8349" sha1="s6jrqgsof2h3kslbp4gx8uaezxwzeil" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы''' ([[12 сентябрь]] [[1950 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑электромеханик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). СССР-ҙың уйлап табыусыһы. Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы&lt;ref name=&quot;Бадамшин Р. А.&quot;&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Бадамшин_Рустам_Ахмарович Бадамшин Р. А.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Свободная энциклопедия Урала&quot;&gt;[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Бадамшин_Рустам_Ахмарович Свободная энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102072617/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рөстәм Әхмәр улы Бәҙәмшин 1950 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР‑ының Туймазы районы Уяҙытамаҡ ауылында тыуған.

1973 йылда инженер-электромеханик һөнәре алып авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай: инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, доцент, профессор. 1990 йылдан алып фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары, 2003 йылдан — фәнни һәм инновацион эшмәкәрлек буйынса проректор; бер үк ваҡытта 1994 йылдан башлап Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркының генеральный директоры, 2012 йылдан — «Башҡортостан технопаркы» коммерцияға ҡарамаған партнёрлыҡ идараһы рәйесе. «Вестник УГАТУ» журналының редакция коллегияһы ағзаһы. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008)&lt;ref name=&quot;Свободная энциклопедия Урала&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Бадамшин Р. А.&quot; /&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге төрлө физик тәбиғәтле ҡатмарлы системалар менән идара итеү проблемаларына арналған. Хәрәкәтле энергия сығанаҡтары булған бүленгән системалар менән оптималь идара итеүҙе анализлау һәм синтезлауҙың һөҙөмтәле математик ысулдарын, ток үткәреүсе есемдәрҙе индукцион ысул менән йылытыуҙың идара итеү системаларын булдырыуҙы тәьмин итеүсе техник алымдарҙы уйлап тапҡан. Был юғары етештереүсәнле һәм энергия талап иткән йылытыу ҡорамалдарын яһағанда ҡиммәтле һәм оҙайлы натураль эксперименттарҙан баш тартырға мөмкинлек биргән. Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркын («Башҡортостан» технопаркы) ойоштороу инициаторҙарының береһе һәм директоры (1994 йылдан алып). Төрлө технологик процестар өсөн индукцион йылытыу ҡулайламаларын проектлауҙың ул уйлап тапҡан ысулдары Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының бер нисә предприятиеһында индерелгән. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008). Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы&lt;ref name=&quot;Свободная энциклопедия Урала&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Бадамшин Р. А.&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Бадамшин Рустам Ахмарович&quot;&gt;[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=20316 Бадамшин Рустам Ахмарович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы, 7 уйлап табыуҙарға Рәсәй Федерацияһының авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар&lt;ref name=&quot;Бадамшин Рустам Ахмарович&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы (2008)

== Хеҙмәттәре ==
* Оптимальное терминальное управление системами с распределёнными параметрами при неполном измерении их состояния. Өфө, 1997 (авторҙаш);
* Проблемы управления сложными динамическими объектами в критических ситуациях на основе знаний. М., 2003 (автор7аш);
* Интеллектуальные системы управления и контроля газотурбинных двигателей. М., 2008 (авторҙаш).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Бадамшин_Рустам_Ахмарович Бадамшин Р. А.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Бадамшин_Рустам_Ахмарович Свободная энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102072617/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-02 }}{{ref-ru}}{{V|9|09|2022}} 
* {{БЭ2013|82637}}{{V|9|09|2022}} 
* [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=20316 Бадамшин Рустам Ахмарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518005005/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=20316 |date=2022-05-18 }}


[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>s6jrqgsof2h3kslbp4gx8uaezxwzeil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәкеров Наил Кутлужан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182840</id>
    <revision>
      <id>1300300</id>
      <parentid>1130982</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T15:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5706" sha1="kp4o9anl3oajdo166h8th7esfenpu0p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бәкеров Наил Кутлужан улы''' ([[30 март]] [[1952 йыл]] — [[23 март]] [[2010 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] математигы, профессор, физика-математика фәндәре докторы (1995). Ихтималлыҡ теорияһы һәм математик статистика өлкәһе белгесе.

== Биографияһы ==
Наил Кутлужан улы Бәкеров [[1952 йыл]]дың [[30 март]]ында [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]]ның [[Ҡарағанды]] ҡалаһында тыуа. Атаһы — Кутлу Хакимжан улы Бәкеров — нефтсе, Ҡаҙағстандың атҡаҙанған геологы, геология-минералогия фәндәре кандидаты, әсәһе — Зәкиә Абдрахман ҡыҙы Бәкерова, күҙ табибы.

Наил Ҡутлужан улы 1969 йылда [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]]лә мәктәпте тамамлағандан һуң, [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң тормошон [[Өфө]] менән бәйләй. Бында ул 1974 йылдың ноябренән — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында аспирант була, 1977 йылдың ноябренән — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдың июленән — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалының физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре. Өфөлә Математика институты ойошторолғандан һуң, унда өлкән ғилми хеҙмәткәр (1988 йылдың июленән) һәм әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр (1996 йылдың июненән) булып эшләй.

1979 йылда — кандидатлыҡ, 1995 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (икеһе диссертацияһын да [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]нда яҡлай). Башҡортостандың юғары уҡыу йорттарында уҡытыусы булып эшләй. &quot;Өфө математика журналы&quot;ның мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы була&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/links/7063d38a49733a0a71a013845028b0c0/ufa55.pdf Памяти Н. К Бакирова]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[2010 йыл]]дың [[23 март]]ында өйөнә ҡайтып барғанда машина бәреп китеүҙән һәләк була&lt;ref&gt;[http://matem.anrb.ru/ru/node/114 Соболезнование в связи со смертью Н. К. Бакирова]&lt;/ref&gt;

== Ҡыҙыҡһыныуҙары ==
Наил Бәкеров һыу туризмы, өҫтәл теннисы, карате һәм башҡа спорт төрҙәре менән ҡыҙыҡһына. 80-90-сы йылдарҙа Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың тау йылғаларынан ағып төшә. 50 йәшендә өҫтәл теннисы буйынса спорт мастерлығына кандидат исеме ала&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/pamyati-bakirova-nailya-kutluzhanovicha-osnovnye-raboty-bakirova-n-k/viewer Памяти Бакирова Наиля Кутлужановича]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/rus/person17476 Публикации Н. К. Бакирова на математическом портале Math-Net.Ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429101127/http://www.mathnet.ru/rus/person17476 |date=2022-04-29 }}
* {{Мәҡәлә|заглавие=|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/pamyati-bakirova-nailya-kutluzhanovicha-osnovnye-raboty-bakirova-n-k Памяти Бакирова Наиля Кутлужановича|издание=Уфимский математический журнал|год=2010|том=2|номер=3|страницы=5—6|issn=2074-1863|ref=Уфимский математический журнал}}
* [https://cyberleninka.ru/article/n/pamyati-bakirova-nailya-kutluzhanovicha-osnovnye-raboty-bakirova-n-k/viewer Памяти Бакирова Наиля Кутлужановича]

[[Категория:Рәсәй ғалимдары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡарағандыла тыуғандар]]
[[Категория:1952 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>kp4o9anl3oajdo166h8th7esfenpu0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гончар Андрей Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183511</id>
    <revision>
      <id>1300328</id>
      <parentid>1209521</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T03:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25366" sha1="phovwc2m7y2i4qo9laqi6fk9c4vhcqm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Андрей Александрович Гончар''' ([[21 ноябрь]] [[1931 йыл]], [[Ленинград]] — [[10 октябрь]] [[2012 йыл]], [[Мәскәү]]&lt;ref name=&quot;ria&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ria.ru/science/20121010/770934905.html|title=Математик Андрей Гончар скончался на 81 году жизни|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2012-10-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bfaf6GMV?url=http://www.ria.ru/science/20121010/770934905.html|archivedate=2012-10-25}}&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Математик|математигы]], физика-математика фәндәре докторы (1964). СССР Фәндәр академияһы математика бүлегенең ғилми секретары (1963-1965), ағза-корреспонденты (1974), бүлек бюроһы ағзаһы (1976-2012),  Рәсәй Фәндәр академияһының математика бүлеге буйынса академигы (1987), Рәсәй Фәндәр академияһының вице-президенты (1991-1998). Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумының кәңәшсеһе (1998). Функциялар теорияһы һәм яҡынлашыу теорияһы өлкәһендә белгес. С. Н. Мергеляндың уҡыусыһы.

== Биографияһы ==
1931 йылдың 21 ноябрендә Ленинградта тыуған. Атаһы — Гончар Александр Михайлович (1901 (3) — 1938), комсомол эшмәкәре, хәрби инженер, производство ойоштороусы. Әсәһе — Ханджян Алиса Гевондовна (1907-1995); әсәһе яғынан ағаһы — А. Г. Ханджян. Апаһы — Н. А. Гончар-Ханджян (1937 йылғы)&lt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.inieberega.ru/files/ber48.pdf|title=Безупречное имя. О творческом пути блестящего литератора, переводчика, словесника Наталии Гончар|author=Т. Геворкян|website=Журнал &quot;Иные берега&quot;|description=Статья содержит материалы по семейной биографии|date=№4(8), 2007|pages=54—63|publisher=}}&lt;/ref&gt;

Ҡамауҙа ҡалған Ленинград кешеһе. 10 йәшендә «Тормош юлы» буйлап [[Ладога]] аша ҡамауҙа ҡалған ҡаланан сығарыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://evacuation.spbarchives.ru/card?cardRecordId=2602732|title=Блокада Ленинграда. Эвакуация|publisher=evacuation.spbarchives.ru|accessdate=2019-01-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125183456/https://evacuation.spbarchives.ru/card?cardRecordId=2602732 |date=2019-01-25 }}&lt;/ref&gt;.

Эвакуациянан һуң Ереванда йәшәй һәм уҡый, шунда урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай.

[[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына уҡырға инә, уны 1954 йылда тамамлай (хисаплау математикаһы кафедраһы), [[:ru:Белецкий, Владимир Васильевич|В. В. Белецкий]], [[:ru:Боровков, Александр Алексеевич|А. А. Боровков]], [[:ru:Витушкин, Анатолий Георгиевич|А. Г. Витушкин]], [[:ru:Девянин, Евгений Андреевич|Е. А. Девянин]], [[:ru:Джолдасбеков, Умирбек Арисланович|У. А. Джолдасбеков]], [[:ru:Ершов, Андрей Петрович|А. П. Ершов]], [[:ru:Ильин, Арлен Михайлович|А. М. Ильин]], [[:ru:Кийко, Игорь Анатольевич|И. А. Кийко]], [[:ru:Клюшников, Владимир Дмитриевич|В. Д. Клюшников]], [[:ru:Лидов, Михаил Львович|М. Л. Лидов]], [[:ru:Лунёв, Владимир Васильевич|В. В. Лунёв]], [[:ru:Минлос, Роберт Адольфович|Р. А. Минлос]], [[:ru:Новожилов, Игорь Васильевич|И. В. Новожилов]], [[:ru:Парусников, Николай Алексеевич|Н. А. Парусников]], [[:ru:Росляков, Геннадий Степанович|Г. С. Росляков]], [[:ru:Шестериков, Сергей Александрович|С. А. Шестериков]] курсташтары булалар. 1957 йылда аспирантураны тамамлай. 4 йыл ассистент булып эшләй (1957-1960), шунан һуң механика-математика факультетының математик анализ кафедраһы доценты була (1960-1963). Андрей Гончар 1964 йылда физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе ала.

1964 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның В. А. Стеклов исемендәге математика институтында эшләй. 1965 йылдан 1968 йылға тиклем Математика институты директоры урынбаҫары була. 1972 йылдан комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы бүлеге мөдире булып эшләй.

1967 йылда Мәскәү дәүләт университетында профессор дәрәжәһенә раҫлана. 1966 йылдан 2012 йылға тиклем механика-математика факультетының функциялар теорияһы һәм функциональ анализ кафедраһы профессоры. 1999 йылда «Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры» исеменә лайыҡ була.

1974 йылдың 26 ноябрендә математика бүлеге буйынса СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, 1987 йылдың 23 декабрендә — математика бүлеге академигы, 1991 йылдың 19 декабренән 1998 йылдың 24 мартына тиклем — [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның вице-президенты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ras.ru/presidium/headquarters/vicepresidents.aspx|title=Вице-президенты Российской академии наук|publisher=Российская академия наук|lang=ru|accessdate=2012-10-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BfakVqf3?url=http://www.ras.ru/presidium/headquarters/vicepresidents.aspx|archivedate=2012-10-25}}&lt;/ref&gt;.
1992 йылдан 1993 йылға тиклем ойоштороу директоры вазифаһын башҡара һәм Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондын ойоштороуҙа хәл иткес роль уйнай.

1987 йылдан Рәсәйҙең иң боронғо «Математик йыйынтыҡ» математик журналының баш мөхәррире вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;ria&quot;/&gt;. Бынан тыш, «Вестник Российской академии наук» журналдарының һәм «Наука в России» фәнни-публицистик һәм мәғлүмәт журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы булып тора. Фән, технологиялар һәм мәғариф буйынса [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] Советы ағзаһы&lt;ref name=&quot;ras&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=abeaa1c6-9178-47ed-876c-11b53e29871e|title=Академику Гончару Андрею Александровичу - 80 лет!|publisher=Российская академия наук|accessdate=2012-10-10}}&lt;/ref&gt;.

1998 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның «Фәнни телекоммуникациялар һәм мәғлүмәт инфраструктураһы» ғилми советы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының Юғары аттестация комиссияһы, «1997-2000 йылдарға юғары белемде һәм фундаменталь фәнде интеграциялауға дәүләт ярҙамы» Федераль маҡсатлы программа советы, Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Фән һәм юғары технологиялар буйынса Совет (2001—2012) ағзаһы.

1966 йылда Мәскәүҙә (СССР) математик конгрестарҙа һәм 1986 йылда Берклиҙа (АҠШ) саҡырылған  докладсы була. А. А. Гончар һәм Е. А. Рахмановтың фәнни һөҙөмтәһе 1987 йылда СССР Фәндәр академияһында йылдың иң яҡшы һөҙөмтәләре иҫәбенә инә.

Математик һәм фән ойоштороусы, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Андрей Гончар 2012 йылдың 10 октябрендә 81-се йәшендә вафат була. Андрей Гончар менән хушлашыу 12 октябрҙә сәғәт 11-ҙә Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы бинаһында үтә, ғалим Троекуров зыяратында ерләнә.

== Фәнгә индергән өлөшө ==
Андрей Александрович Гончарҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе ярайһы уҡ киң: комплекслы анализ һәм яҡынлашыу теорияһы, функцияларҙың структур үҙенсәлектәре менән уларҙың рациональ функцияларға яҡынлашыу тиҙлеге араһындағы бәйләнештәрҙе өйрәнеү, рациональ яҡынлашыу теорияһы һәм аналитик функциялар теорияһы.

Андрей Александрович Гончарҙың фәнни тикшеренеүҙәре рациональ һәм гармоник яҡынлашыуҙар теорияһындағы проблемаларҙы, комплекслы анализдың потенциаль теорияһы һәм башҡа бүлектәре теорияһын, функцияларҙың квази-аналитик кластары теорияһын үҙ эсенә ала. Бөтә был өлкәләрҙә лә математика йүнәлештәренең артабанғы үҫешен билдәләүсе билдәле бер һөҙөмтәләргә өлгәшә. Бынан тыш, Андрей Александрович аналитик функцияларҙың аппроксимация теорияһы буйынса бөтә донъяға билдәле фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы була.

Беренсе ғилми хеҙмәттәре функцияларҙың конструктив теорияһының төп проблемаларына — функцияның шымалығы менән уның яҡынлашыу тиҙлеге араһындағы бәйләнешкә арналған. Андрей Александрович Гончар күрһәтеүенсә, иң яҡшы рациональ яҡынлашыуҙарҙың үҙ ирке менән тиҙ кәмеүе аппроксимацияланыусы функцияның өҙлөкһөҙлөк модуленең нулгә ынтылышы менән тап килә. Шул уҡ ваҡытта иң яҡшы рациональ яҡынлашыу тиҙлеге функцияларҙың (полиномдар осрағындағы кеүек) дифференциаль үҙенсәлектәрен тәьмин итә, ауырма тик шунда ғына, был үҙенсәлектәр бөтә ерҙә лә түгел, бөтә ерҙә лә тиерлек гарантиялана. Шулай итеп, рациональ яҡынлашыуҙың бирелгән тиҙлеге кире теоремаларҙың раҫлауҙарында «бүленергә» мөмкин: уның бер өлөшө функцияның яҡшы дифференциаль үҙенсәлектәрен раҫлауға, ә бер өлөшө был үҙенсәлектәр уларһыҙ ҙа булған үҙенсәлекле күмәклекте тасуирлауға китә.

Андрей Александрович был өлкәлә тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәрен билдәләүсе хәҙерге заман Паде яҡынлашыуҙар теорияһына нигеҙ һала. Аппроксимациялар теорияһының кире проблемаларын өйрәнеү барышында ул һиҙелерлек һөҙөмтәләр ала. Андрей Александрович векторлы теоретик-потенциаль тигеҙлек проблемаларын ҡулланыу нигеҙендә рациональ яҡынлашыу теорияһының классик проблемаларын хәл итеүҙең яңы ысулын уйлап сығара, уның ярҙамында Эрмит-паде

һәм дөйөмләштерелгән Паде аппроксимацияларының йыйылыусанлыҡ тиҙлеге тураһында нескә һөҙөмтәләр ала.

Төп ғилми хеҙмәттәренә түбәндәгеләр инә: рациональ функциялар менән иң яҡшы яҡынлашыуҙар тураһында кире теоремалар (1963), рациональ кәсерҙәр менән яҡынлашыу тиҙлеге һәм функцияларҙың үҙенсәлектәре (1968), комплекслы үҙгәреүсәнле функцияларҙың яҡынайыу теорияһы (1970), Аналитик функцияларҙың тигеҙлек бүленеше һәм рациональ яҡынлашыу тиҙлеге (1987).

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

* Демидов премияһы ([[1998 йыл|1998]]);
* Яҡынлашыу теорияһы буйынса хеҙмәттәре өсөн М. В. Келдыш исемендәге Алтын миҙал (1993);
* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (21 март 2007 йыл) — ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?906056 Указ Президента РФ от 21 марта 2007 г. N 404 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Гончара А. А.»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1996 йылдың 24 ноябре) — дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары һәм фән үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1169748 Указ Президента РФ от 24 ноября 1996 г. N 1591 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Гончара А. А.»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1975)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[24 ноябрь]] [[1981 йыл]]) — ''математика фәнен үҫтереүҙәге һәм фәнни кадрҙар әҙерләү өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн һәм тыуыуына илле йыл тулыу айҡанлы''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/142/45193?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 24 ноября 1981 года № 6062—X «О награждении члена-корреспондента Академии наук СССР Гончара А. А. орденом Трудового Красного Знамени»]&lt;/ref&gt;
* Триумф премияһы (2004)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ng.ru/science/2004-12-22/12_triumph.html|title=Очередной научный «Триумф»|publisher=Независимая газета|lang=ru|accessdate=2012-10-10|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;;
* [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|1999 йылда Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы]] ([[29 сентябрь]] [[1999 йыл|1999]]) — ''«Рациональные аппроксимации аналитических функций» хеҙмәттәре циклы өсөн'' &lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1066330 Указ Президента РФ от 29 сентября 1999 г. N 1307 «О присуждении Государственных премий Российской Федерации 1999 года в области науки и техники»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119115700/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1066330 |date=2015-01-19 }}&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы ([[19 август]] 2002) — ''ватан  фундаменталь фәнен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн һәм Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондының 10-йыллығы айҡанлы''&lt;ref&gt;[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=EXP;n=253317;dst=0;ts=E214D1AAEDD0E2416AF1F4C6E81FD872;rnd=0.4472537504667906 Распоряжение Правительства РФ от 19 августа 2002 года N 1125-р «О награждении Почетной грамотой Правительства Российской Федерации Авсюка Ю. Н., Алфимова М. В., Гончара А. А., Пашинина П. П. и Фортова В. Е.»]&lt;/ref&gt;

== Библиография ==

* {{Китап|автор=Гончар А.А., Суетин С.П.|заглавие=Об аппроксимациях Паде мероморфных функций марковского типа|ссылка=|издание=|место=М.|издательство=Математический институт им. В. А. Стеклова РАН (МИАН)|год=[[2004]]|том=|страниц=68|isbn=5-98419-009-5}}
* Progress in approximation theory : An intern. perspective / A.A. Gonchar, E.B. Saff, ed. - New York etc. : Springer, Cop. 1992. - XVIII, 451 с. : ил.; 24 см. - (Springer ser. in computational mathematics).; ISBN 0-387-97901-8 (New York etc.)

; Төп мәҡәләләре (Math-Net.Ru мәғлүмәттәре буйынса)

* ''Гончар А. А.'' [http://www.mathnet.ru/links/495185cf2c724720b47fc1817c9f1c98/tm488.pdf К теореме Н. Н. Боголюбова “острие клина”]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Проблемы современной математической физики, Сборник статей. К 90-летию со дня рождения академика Николая Николаевича Боголюбова, Тр. МИАН, 228, Наука, М., 2000, 24–31.
* ''Gonchar A. A.'' “Rational approximations of analytic functions”, Proceedings of the International Congress of Mathematicians (Berkeley, Calif., 1986), v. 1, 2, Amer. Math. Soc., Providence, RI, 1987, 739–748
* ''Гончар А. А., Рахманов Е. А.'' [http://www.mathnet.ru/links/7d98c01827f7b06f8c1a2044be499c7e/sm2759.pdf Равновесные распределения и скорость рациональной аппроксимации аналитических функций]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Матем. сб., 134(176):3(11) (1987), 306–352.
* ''Гончар А. А., Рахманов Е. А.'' [http://www.mathnet.ru/links/e0857188277039f520b7aa398c5f826c/tm2391.pdf О сходимости совместных аппроксимаций Паде для систем функций марковского типа]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Теория чисел, математический анализ и их приложения, Сборник статей. Посвящается академику Ивану Матвеевичу Виноградову к его девяностолетию, Тр. МИАН СССР, 157, 1981, 31–48

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=8518 Профиль А. А. Гончара и список основных публикаций на портале mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618074316/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8518&amp;option_lang=rus |date=2022-06-18 }}
* {{Сотрудник РАН|60|Андрея Александровича Гончара}}
* [https://www.elibrary.ru/author_items.asp?authorid=4652 Список статей]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в РИНЦ.
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=%D0%93%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%20%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Труды (книги, дисс.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=%D0%93%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%20%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-26 }} в электронном каталоге [[Рәсәй дәүләт китапханаһы|РГБ]].
* [http://isaran.ru/?guid=5AB9F325-47A0-FDDD-C1F4-DD08A1D995CD&amp;q=ru/person О нём] на странице ИСА РАН &quot;Информационные архивы РАН&quot;
* ''Владимир Губарев''. [https://www.pravda.ru/science/1131350-gonchar/ Чаепития в Академии: математика объяснит всё] (беседа с акад. А.А. Гончаром) // Правда, 15.10.2012.
* [https://www.bymath.net/studyguide/great_math/Gonchar/Gonchar.html О нём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223231112/http://www.bymath.net/studyguide/great_math/Gonchar/Gonchar.html |date=2020-02-23 }} на портале &quot;Вся элементарная математика&quot;.

[[Категория:XXI быуат математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>phovwc2m7y2i4qo9laqi6fk9c4vhcqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гребеников Евгений Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183513</id>
    <revision>
      <id>1300329</id>
      <parentid>1296918</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T04:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14860" sha1="7za0o6ccja1ram0mmnsz95mkq6louhs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Евгений Александрович Гребеников''' ({{Тыуған көнө|20|1|1932}}, Слобозия Маре ауылы, [[Измаил|Измаил өйәҙе]], Бессарабия, [[Румыния]] (хәҙерге [[Молдова|Молдавияның]] Кагуль районы) — [[29 декабрь]] 2003, [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй [[Астрономия|астрономы]] һәм математигы. [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты (1971)&lt;ref name=&quot;Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова&quot;&gt;[http://www.mathnet.ru/links/7bac853ecfd1fcd0c2e649e263a8724a/zvmmf10116.pdf Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Дин әһеле һәм һәм башланғыс кластар уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған, атаһы иртә вафат була&lt;ref name=&quot;Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова&quot; /&gt;.

1949 йылда [[Кагул (ҡала)|Кагул]]да 2-се мәктәпте тамамлай. [[Кишинёв|Кишинев]] университетының физика-математика факультетына имтихандарҙы уңышлы тапшырғандан һуң [[Мәскәү дәүләт университеты]] вәкиле тарафынан Мәскәү дәүләт университетында уҡыуын дауам итеү өсөн һайлап алына. Саралар [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталинды]]ң 70 йыллығына бәйле үткәрелә&lt;ref name=&quot;Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова&quot; /&gt;.

1954 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлай, Н. Д. Моисеевтың уҡыусыһы. Мәскәү дәүләт университетына аспирантураға ҡалдырыла, КПСС сафына инә, 1957 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1967 йылда «Качественное исследование дифференциальных уравнений небесной механики» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, доцент, [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты|Патрис Лумумба исемендәге Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының]] математика кафедраһы доценты вазифаһында эшләй.

1969 йылдан 1978 йылға тиклем — Теоретик һәм эксперименталь физика институтының математика бүлеге мөдире һәм Мәскәү электроника институтының кибернетика кафедраһы мөдире.

1978—1988 йылдарҙа Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның иҫәпләү үҙәге директоры һәм шул уҡ ваҡытта Мәскәү авиация институтының алгебра һәм анализ кафедраһы мөдире була.

1986 йылдан 1996 йылға тиклем — [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Иҫәпләү саралары институтының ғилми директоры&lt;ref name=&quot;Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова&quot; /&gt;.

1996 йылдан [[Седльце]] ҡалаһы университетында ([[Польша]]) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының иҫәпләү үҙәгенең хәүефһеҙлек проблемалары һәм һыҙыҡлы булмаған анализ бүлегендә эшләй&lt;ref&gt;[http://www.ccas.ru/depart/nelin/grebenikov.html Гребеников Е. А. (о нём)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405183326/http://www.ccas.ru/depart/nelin/grebenikov.html |date=2017-04-05 }} на портале ВЦ РАН]&lt;/ref&gt;.

== Төп фәнни ҡаҙаныштары ==
[[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлағандан һуң Е. А. Гребеников дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса махсуслаша һәм уларҙың асимптотик тәртибен тикшерә. Яһалма юлдаштарҙың [[Ер]] тирәләй осоу теорияһын төҙөүҙә һәм коллегалары менән бергә [[Леонард Эйлер]]ҙан Анри Пуанкареға тиклем математиктар шөғөлләнгән билдәле өс һан мәсьәләһен хәл итеүҙә яңы алым табыуҙа был теорияның мөһим ғәмәли ҡулланылышын табыуға өлгәшә.

Е. А. Гребеников юлдаштың хәрәкәт шарттарын яҙҙырғанда комплекслы үҙгәреүсәндәргә күсергә тәҡдим итә. Килеп сыҡҡан математик аппарат махсус функцияларға таяна һәм юлдаштарҙың күп тиҫтә йылдар тотороҡло әйләнеүен гарантиялаған сығарылыштар бирә. Был алым Ерҙең яһалма юлдаштарының хәрәкәтен иҫәпләү ысулында ысын мәғәнәһендә революцияға килтерә, иҫәпләү ваҡытын бер-ике сәғәткә тиклем ҡыҫҡарта.

Был хеҙмәте өсөн Евгений Александрович Гребеников 1971 йылда [[СССР Дәүләт премияһы]]на лайыҡ була. Халыҡ-ара астрономия союзы уның хөрмәтенә 1972 йылда асылған (4268) бәләкәй планетаға (астероид) Grebenikov исемен бирә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* 1968 — МАС ағзаһы
* 1971 — [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты
* 1973 — СССР фәндәр академияһының монографиялар конкурсы лауреаты.
* 1980 — [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе|СССР ВДНХ-ның]] алтын миҙалы.
* 1983 — СССР министрҙар Советы премияһы лауреаты.
* 1992 — [[Молдова|Молдова Республикаһының]] почетлы академигы.
* 1992 — 4268 бәләкәй планетаға (астероидҡа) Grebenikov исеме бирелә.
* 1994 — [[Клуж-Напока|Клужда]] ([[Румыния]]) Бабеш-Бояьи исемендәге университеттың почетлы докторы.
* Молдова Техник университетының почетлы докторы.

== Хеҙмәттәре ==
Е. А. Гребеник — 200-ҙән ашыу фән ни мәҡәлә һәм 20 монография авторҙашы.

=== Монографиялары ===
# ''Гребеников Е. А., Рябов Ю. А.'' Новые качественные методы в небесной механике. М.: Наука, 1971, 432 с.
# ''Гребеников Е. А., Абалакин В. К., [[Аксёнов Евгений Петрович|Аксёнов Е. П.]], Дёмин В. Г., Рябов Ю. А.'' Справочное руководство по небесной механике и астродинамике. М.: Наука, 1971, 600 с.
# ''Гребеников Е. А., Абалакин В. К., Аксёнов Е. П., Дёмин В. Г., Рябов Ю. А.'' Справочное руководство по небесной механике и астродинамике. Изд. II, дополн. и переработ. М.: Наука, 1976, 850 с.
# ''Гребеников Е .А.'' Лекции по проблеме трёх тел // Сб. Нелинейные колебания. Киев: Наукова Думка, 1976, 60 с.
# ''Гребеников Е. А., Рябов Ю. А.'' Резонансы и малые знаменатели в небесной механике. М.: Наука, 1978, 180 с.
# ''Гребеников Е. А., Рябов Ю. А.'' Конструктивные методы анализа нелинейных систем. М.: Наука, 1979, 530 с.
# ''Гребеников Е. А.'' Лекции по теории резонансных систем // Труды IX Всесоюзной школы по дифференциальным уравнениям. Киев: Наукова думка, 1973, 85 с.
# ''Grebenikov E., Ryabov J.'' Metoda usrednienia w mechanice nielinioej. Изд-во АН ПНР, 1982, 600 p.
# ''Grebenikov E., Ryabov J.'' Constructive methods in the analysis of nonlinear systems. М.: Мир, 1983, 442 p.
# ''Гребеников Е. А.'' Математическое моделирование в нелинейной механике, 1984, 126 с.
# ''Гребеников Е. А.'', Качественные исследования дифференциальных уравнений небесной механики, рук. Докт. диссерт., МГУ, 1967, 270 с.
# ''Гребеников Е. А., Голубев В. Г.'' Проблема трёх тел в небесной механике. М.: изд-во МГУ, 1985, 240 с.
# ''Гребеников Е. А., Киоса М. Н., Миронов С. В.'' Численно-аналитические методы исследования регулярно возмущенных многочастотных систем. М.: из-во МГУ, 1986, 191 с.
# ''Гребеников Е. А.'' Метод усреднения в прикладных задачах. М.: Наука, 1986, 260 с.
# ''Гребеников Е. А.'' Введение в теорию резонансных систем. М.: изд-во МГУ, 1987, 180 с.
# ''Гребеников Е. А., Рябов Ю. А.'' Поиски и открытия планет, изд. первое и второе. М.: Наука, 1975, 1984, 190с., 225 с.
# ''Гребеников Е. А., Митропольский Ю. А.'' Метод усреднения в исследованиях резонансных систем дифференциальных уравнений, М.: Наука, 1992, 214 с.
# ''Гребеников Е. А., Митропольский Ю. А., Рябов Ю. А.'' Введение в резонансную аналитическую динамику. Москва: Янус-К, 1999, 301 с.

; Ғилми-биографик баҫмалары

Шулай уҡ бер нисә ғилми-биографик китап авторы. Уларҙың береһе уның ғилми етәксеһе — [[Моисеев Николай Дмитриевич (астроном)|Н. Д. Моисеевҡа]] арналған:

* ''Гребеников Е. А.'' Николай Дмитриевич Моисеев, 1902—1955 / Е. А. Гребенников, И. А. Тюлина; отв. ред. В. В. Белецкий. — Москва : Наука, 2007. — 131, [2] с. : ил., портр.; 21 см. — (Серия «Научно-биографическая литература» Российской академии наук).; ISBN 5-02-034104-5

Икенсеһе — [[Николай Коперник]]ка арналған:
* ''Гребеников Е. А.'' Николай Коперник, изд. первое и второе, книга переведена на 18 языков. М.: Наука, 1973, 1982, 100 с., 146 с.

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г|заглавие=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп|ответственный=|ссылка=|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1986|том=|страниц=512|страницы=|isbn=|ref=}}

== Һылтанмалар ==
* [https://proza.ru/2008/08/21/475 Валериан Чобану: Астероид Евгения Гребеникова и Солнце]
* [http://www.ccas.ru/depart/nelin/grebenikov.html Персональная страница на сайте ВЦ РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405183326/http://www.ccas.ru/depart/nelin/grebenikov.html |date=2017-04-05 }}
* ''Керимов М. К.'' [http://www.mathnet.ru/links/6f2219cb63a23b102befd34f16f48c04/zvmmf10116.pdf Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // ЖВМиМФ, 54:11 (2014), 1829—1831.
* [http://www.mathnet.ru/links/7bac853ecfd1fcd0c2e649e263a8724a/zvmmf10116.pdf Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Рәсәй астрономдары]]
[[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:29 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>7za0o6ccja1ram0mmnsz95mkq6louhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васильев Виктор Анатольевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183516</id>
    <revision>
      <id>1300308</id>
      <parentid>1231134</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T18:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13213" sha1="rg3onp5srozb8tqgtiv36dlueld69vd" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Внешнее изображение|image1=[http://www.mccme.ru/dubna/2012/original/2-VVA-1.html XII Летняя школа «Современная математика » (Дубна, 19–30 июля 2012) 2-VVA-1.jpg]|image2=[http://trv-science.ru/uploads/3.16.jpg Математик В. А. Васильев]}}
{{фш|Васильев}}
'''Васильев Виктор Анатольевич''' ([[10 апрель]] [[1956 йыл]], [[Мәскәү]]) — Рәсәй математигы, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы, [[Мәскәү]] математика йәмғиәте президенты&lt;ref name=&quot;Правление&quot;&gt;[http://mms.math-net.ru/prav.php Правление Московского математического общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904110817/http://mms.math-net.ru/prav.php |date=2013-09-04 }} {{V|21|9|2010}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй мәктәп уҡыусылары өсөн олимпиадалар советының математика буйынса эксперт комиссияһы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты.

Топология, интеграль геометрия теорияһы үҙенсәлектәре, иҫәпләү ҡыйынлығы теорияһы, комбинаторика өлкәһендә белгес&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=6bac7269-b493-4368-89a5-54b843199685&amp;print=1 Академику Васильеву Виктору Анатольевичу — 50 лет!] Статья на официальном сайте РАН&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Математиктар ғаиләһендә тыуған, атаһы [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультеты профессоры А.M. Васильев (1923—1987), әсәһе Мая Владимировна Васильева, Потемкин исемендәге Мәскәү ҡала педагогия институтының математика уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[http://1543.ru/teachers/inter/geidman/bp.htm ''Гейдман Б. П.'' «Для меня детская аудитория — это море, которое всю жизнь меня зовет…»]&lt;/ref&gt;.

1978 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын һәм 1981 йылда унда аспирантураны тамамлай, 1982 йылда «Особенности каустик и их приложения к исследованию асимптотик экспоненциальных интегралов и лагранжевых многообразий» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы (етәксеһе — В. И. Арнольд) яҡлай. 1992 йылдан физика-математика фәндәре докторы (диссертацияһы «Дополнения к дискриминантам гладких отображений»).

«Характеристические классы волновых фронтов» хеҙмәттәр серияһы өсөн Мәскәү математика йәмғиәтенең премияһына лайыҡ була (1985). Цюрихта Халыҡ-ара математиктар конгресында пленар доклад менән сығыш яһай (1994)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Victor A. Vassiliev|заглавие=Topology of discriminants and their complements|ссылка=http://www.mathunion.org/ICM/ICM1994.1/Main/icm1994.1.0209.0226.ocr.pdf|издание=Proc. Int. Congress Math. 1994|volume=1|pages=209—226|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231001726/http://www.mathunion.org/ICM/ICM1994.1/Main/icm1994.1.0209.0226.ocr.pdf|archivedate=2013-12-31}}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Стеклов исемендәге математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. 1997 йылдың 30 майынан — РФА-ның математика бүлеге буйынса ағза-корреспонденты, 2003 йылдың 22 майынан — [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы..

Халыҡ-ара математик союздың башҡарма комитеты ағзаһы була (2004—2010). 2007 йылдан 2013 йылға тиклем [[Рәсәй Федерацияһы]] Юғары аттестация комиссияһының математика һәм механика буйынса эксперт советын етәкләй, 2016 йылдан юғары аттестация комиссияһы ағзаһы булып тора. Ғилми тикшеренеүҙәрҙе фальсификациялауға ҡаршы көрәш буйынса [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] комиссияһы рәйесе (2018 йылдан).
[[Файл:Задержание_Российского_академика_Васильева_В._А..jpg|справа|мини|230x230пкс|«[[:ru:Болотное дело|Болотное дело]]» буйынса ғәйепләнеүселәрҙе яҡлау акцияһында ҡатнашҡаны өсөн В. А. Васильевты полиция ҡулға ала (ноябрь 2014)]]
2008 йылдан — юғары иҡтисад мәктәбенең математика факультетының геометрия һәм топология кафедраһы профессоры һәм мөдире. Шулай уҡ Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетында уҡыта.

2010 йылдың 22 июнендә, Мәскәү математика йәмғиәте президенты В. И. Арнольд вафат булыу сәбәпле, йәмғиәт ултырышында В. А. Васильевты Мәскәү математика йәмғиәте президенты вазифаһын башҡарыусы итеп раҫлау тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://mms.math-net.ru/ По данным сайта ММО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019155336/http://mms.math-net.ru/ |date=2013-10-19 }} {{V|28|10|2010}}&lt;/ref&gt; 2010 йылдың 14 сентябрендә уның президенты итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Правление&quot;/&gt;.

[[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның хөкүмәт тарафынан реформаланған Фәндәр академияһына инеүҙән баш тартҡан академиктарың һәм ағза-корреспонденттарын берләштергән «1 июль» клубы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://trv-science.ru/2013/07/16/klub-1-iyulya/ По данным сайта Троицкий вариант]&lt;/ref&gt;.

Түбәндәге журналдарҙың редколлегия ағзаһы:

* «Функциональный анализ и его приложения» (баш редактор урынбаҫары, 2017 йылдан баш редакторы);
* «Известия РАН. Серия математическая»;
* «Moscow Mathematical Journal»;
* «Доклады Академии наук»;
* «Вестник Российской академии наук» (с 2018);
* «Selecta Mathematica, New Series»;
* «Journal of Knot Theory and its Ramifications»;
* «Topology and its Applications».

== Тикшеренеүҙәре йүнәлештәре ==
Үҙенсәлектәр теорияһы, комплекслы анализ, топология, хисаплау ҡатмарлылығы теорияһы, интеграль геометрия, Пикар-Лефшец теорияһы, айырым сығарылмаларҙа дифференциаль тигеҙләмәләр, комбинаторика.

== Төп баҫмалары ==
* V. A. Vassiliev, maps of discriminants Complements of smooth: and applications topology, 2-d extended edition, Translations Math of. Monographs, 98, AMS, Providence, RI, 1994.
* V. A. Vassiliev, Ramified integrals, and singularities lacunas, Math. Appl., 315, Publishers Kluwer Academic, Dorderecht (Netherlands), 1995, pp 289.
* V. A. Vassiliev, and characteristic Legendre classes Lagrange, 2-d edition, and Gordon Publishers Breach, a New York.o., 1993, 273 pp.

Һанап киткән хеҙмәттәренең урыҫ теленә киңәйтелгән тәржемәләре:

* ''Васильев В. А.'' Топология дополнений к дискриминантам, Фазис, Москва, 1997, 536 с.
* ''Васильев В. А.'' Ветвящиеся интегралы, МЦНМО, Москва, 2000, 432 с.
* ''Васильев В. А.'' Лагранжевы и лежандровы характеристические классы, МЦНМО, Москва, 2000, 312 с.

Башҡа хеҙмәттәре:

* ''Арнольд В. И., Васильев В. А., Горюнов В. В., Ляшко О. В.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=intf&amp;paperid=43&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Особенности. I. Локальная и глобальная теория]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Итоги науки и техники. Сер. Совр. пробл. матем. Фундам. напр., том 6, 1988, 256 с.
* ''Арнольд В. И., Васильев В. А., Горюнов В. В., Ляшко О. В.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=intf&amp;paperid=133&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Особенности. II. Классификация и приложения]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Итоги науки и техники. Сер. Совр. пробл. матем. Фундам. напр., том 39, 1989, 256 с.
* Учебник: ''Васильев В. А.'' Топология для младшекурсников. — М.: МЦНМО, 2014
* V. A. Vassiliev, Applied Picard-Lefschetz theory, AMS, Providence RI, 2002, 336 pp.

== Танылыуы ==
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Премияһы 2012 йыл мәғариф өлкәһендә — «Система анализа и оценки научного содержания учебников для средней школы» хеҙмәте өсөн (авторҙаштар менән)&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2012/11/21/premiya-dok.html Распоряжение Правительства Российской Федерации от 15 ноября 2012 г. N 2111-р] «О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2012 года в области образования», п. 6. — «Российская газета» от 21 ноября 2012 г., № 5941 (268).&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй Фәндәракадемияһының И. Г. Петровский исемендәге премияһы «Лакуны гиперболических операторов и ветвление интегралов» эштәр циклы өсөн (2019)&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/about/awards/awdlist.aspx?awdid=66 Премия имени И. Г. Петровского]&lt;/ref&gt;.

== Әҙәби ижады ==
Ҡатыны, шағир һәм тәржемәсе Татьяна Стамова менән бергә «Обыватели небес» исемле шиғырҙар китабын баҫтырып сығара&lt;ref&gt;М.: Линор, 2013.&lt;/ref&gt;. А. Шарапова һүҙҙәренсә, был китапта Виктор Васильев «бер теманың авторы булып күренә — кеше өсөн ҡоллоҡта ҡалыу мөмкин түгел»&lt;ref&gt;[https://www.stihi.ru/avtor/tanvas0203/ Шарапова А. Незнакомый полет // Васильев В. А., Стамова Т. Ю. Обыватели небес. — М., 2013. — С. 4]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|225|Виктора Анатольевича Васильева}}
* [http://www.hse.ru/org/persons/1297545 Профиль В. А. Васильева] на официальном сайте [[Юғары иҡтисад мәктәбе|НИУ ВШЭ]]
* [https://trv-science.ru/tag/viktor-vasilev/ Публикации] в газете «Троицкий вариант — Наука»

[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>rg3onp5srozb8tqgtiv36dlueld69vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дубровин Борис Анатольевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183521</id>
    <revision>
      <id>1300336</id>
      <parentid>1299664</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T09:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6193" sha1="bn21rhodhbatk1ixq7lep02jyclh67e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Борис Анатольевич Дубровин''' (1950 йыл 6 апрель, [[Мәскәү]] — 2019 йыл 19 март, Триест) — СССР һәм Рәсәй математигы, математик физиканың геометрик ысулдары буйынса белгес.

== Биографияһы ==
1972 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлай. Физика-математика фәндәре кандидаты (1976, диссертация темаһы «Конечнозонные потенциалы оператора Штурма — Лиувилля и римановы поверхности»), физика-математика фәндәре докторы (1984, диссертация темаһы «Геометрия абелевых многообразий и римановых поверхностей и нелинейные уравнения»).

1988—1993 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның юғары геометрия һәм топология кафедраһы профессоры.

1993 йылдан 2019 йылға тиклем — «Халыҡ-ара алдынғы тикшеренеүҙәр мәктәбе» (Триест ҡалаһы) Халыҡ-ара институтының математика профессоры.

2010 йылдан — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетының «Н. Н. Боголюбов исемендәге математик физиканың геометрик ысулдары» лабораторияһы мөдире. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның В. А. Стеклов исемендәге математика институтының геометрия һәм топология кафедраһының штаттан тыш хеҙмәткәре.

Оҙайлы ауырыуҙан һуң, 2019 йылдың 19 мартында вафат була (амиотрофик латераль склероз)&lt;ref name=&quot;death&quot;&gt;[https://www.sissa.it/news/remembering-boris-dubrovin].&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: геометрияла һәм физикала интеграль системалар теорияһы: Фробениус күп төрлөлөгө, Громов—Виттен инварианттары, үҙенсәлектәр теорияһы, айырым сығарылмаларҙа интегралланыусы тигеҙләмәләрҙең нормаль формалары, гиперболик системаларҙың Гамильтон ҡуҙғыуҙары, изомонодром деформациялар геометрияһы, Риман йөҙөндә тэта-функцилар һәм һыҙыҡһыҙ тулҡындар.

«Современная геометрия» (М.: [[:ru:Наука (издательство)|Наука]], 1979 — «Современная геометрия. Методы и приложения», 1984 — «Современная геометрия. Методы теории гомологий») уҡыу әсбаптарының авторҙашы ([[:ru:Новиков, Сергей Петрович (математик)|С. П. Новиков]] иһәм [[:ru:Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А. Т. Фоменко]] менән берлектә), улар 1986—2013 йылдарҙа күп тапҡыр яңынан баҫыла [http://aleph.rsl.ru/F/F8RRBIR1M4EIAQ35Q1G5XG52HV69NV84FD2HQ9AC6JL539GSP2-00282?func=find-a&amp;find_code=WSU&amp;request=&amp;request_op=AND&amp;find_code=WAU&amp;request=%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD&amp;request_op=AND&amp;find_code=WPE&amp;request=&amp;request_op=AND&amp;find_code=WTI&amp;request=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;request_op=AND&amp;find_code=WPU&amp;request=&amp;request_op=AND&amp;find_code=WRD&amp;request=&amp;adjacent=Y&amp;x=31&amp;y=11&amp;filter_code_1=WLN&amp;filter_request_1=&amp;filter_code_2=WYR&amp;filter_request_2=&amp;filter_code_4=WLC&amp;filter_request_4=]. 1982 йылдан 1992 йылға тиклем Спринтер нәшриәтендә шулай уҡ китаптың инглиз теленә тәржемәһе баҫылып сыға [https://people.sissa.it/~dubrovin/bd_books.html] [https://www.springer.com/gp/book/9781468499469] [https://www.springer.com/gp/book/9780387961620] [https://www.springer.com/gp/book/9780387972718] [https://www.springer.com/gp/book/9780387972718].

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Ирина, ҡыҙҙары — Лиза һәм Даша&lt;ref name=&quot;death&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://letopis.msu.ru/peoples/6317 Биография] на сайте «Летопись Московского университета»
* [http://www.mi-ras.ru/index.php?c=pubs&amp;id=21899&amp;showmode=years&amp;showall=show&amp;l=0 Список публикаций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911114405/http://www.mi-ras.ru/index.php?c=pubs&amp;id=21899&amp;showmode=years&amp;showall=show&amp;l=0 |date=2018-09-11 }} на сайте МИАН
* [http://www.mathnet.ru/supplement/persons/21899/dubrovin.b.a_photos.pdf Фотоальбом: Дубровин Борис Анатольевич (1950—2019)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220515083916/http://www.mathnet.ru/supplement/persons/21899/dubrovin.b.a_photos.pdf |date=2022-05-15 }}

[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>bn21rhodhbatk1ixq7lep02jyclh67e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185490</id>
    <revision>
      <id>1300322</id>
      <parentid>1296893</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T02:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168942" sha1="dsuqpxpx8s0r03h63ouh46htpv59d7x" xml:space="preserve">{{Договор
 |название= Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе
 |long_name=Договор о ненападении между Германией и Советским Союзом
 |изображение= Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg
 |ширина             = 300px
 |заголовок          = Сталин һәм Риббентроп Кремлдә, 23 август, 1939 йыл
 |тип                = 
 |дата_подготовки    = 
 |дата_подписания    = [[23 август]] [[1939 йыл]] 
 |место_подписания   = {{Флаг|СССР|1923}} [[Мәскәү]], [[СССР]]
 |скреплён_печатью   = 
 |вступление_в_силу  = 
 |условия            = 
 |утратил_силу = «Барбаросса» операцияһы 1941 йылдың 22 июнендә көсө бөтә 
 |подписан           = [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]]&lt;br&gt;Иоахим фон Риббентроп
 |стороны            = {{Флагификация|СССР|1923}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Нацистская Германия}}
 |место_хранения     = 
 |статус             = юҡҡа сыҡҡан
 |языки              = [[немец]] һәм [[рус теле]]
 |website            = 
 |wikisource         =  Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе
}}

[[Файл:Molotov–Ribbentrop_Pact_Page_1.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_1.jpg/200px-Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_1.jpg|мини|299x299пкс|Килешеүҙең тәүге битенең төп нөсхәһе ]]
[[Файл:Molotov–Ribbentrop_Pact_Page_2.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_2.jpg/200px-Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_2.jpg|мини|295x295пкс|Килешеүҙең икенсе битенең төп нөсхәһе]]
'''Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе''' (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Deutsch-Nichtangriffspakt sowjetischer&lt;/span&gt;; шулай уҡ '''Мо́лотов — Риббентроп пакты''' булараҡ билдәле) — [[1939 йыл|1939 йылдың 23 авгусында]] [[Өсөнсө рейх|Германия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] сит ил эштәре ведомствоһы башлыҡтары ҡул ҡуйған хөкүмәт-ара килешеү. СССР Германия менән ошондай ике яҡлы документҡа (Польша, Бөйөк Британия, Франция, Литва, Латвия һәм Эстониянан һуң, Төркиә алдынан) ҡул ҡуйған&lt;ref group=&quot;комм.&quot;&gt;
* 1934 год — [[Декларация о неприменении силы между Германией и Польшей]]
* 1938 год — [[Англо-германская декларация (1938)|Декларация о ненападении между Германией и Великобританией]]
* 1938 год — [[Франко-германская декларация (1938)|Декларация о ненападении между Германией и Францией]]
* 1939 год — [[Договор между Литовской республикой и Германским рейхом]]
* 1939 год — [[Договор о ненападении между Германией и Эстонией]]
* 1939 год — [[Договор о ненападении между Германией и Латвией]]
* 1941 год — [[Договор о дружбе и ненападении между Германией и Турцией]]&lt;/ref&gt;.

Совет-герман килешеүе СССР-ҙың Германияның Антикомминтерн пакт буйынса союздашы [[Япония]] араһында барған Халхин-Гол хәрби хәрәкәттәре барған осорҙа төҙөлгән. Уға ярашлы, килешеү яҡтары бер береңә һөжүм итеүҙән туҡтап тороу йөкләмәһен һәм бер яҡ өсөнсө яҡтың хәрби хәрәкәттәре объекты булғанда нейтралитет үтәүҙе аңлатҡан. Шулай уҡ килешеүҙә ҡатнашыусылар башҡа державалар менән «икенсе яҡҡа туранан-тура йәки ситләтеп ҡаршы йүнәлтелгән» союздаш мөнәсәбәттәре урынлаштырыуҙан баш тартҡан. Яҡтарҙың мәнфәғәттәренә ҡағылған мәғлүмәт менән үҙ-ара алмашыу ҡаралған.

Килешеүҙең төп һыҙаты булып Көнсығыш Европала «территориаль-сәйәси үҙгәртеп ҡороу» осрағына вәкәләтлектәрҙе айырыу тураһындағы Йәшерен өҫтәмә протокол торҙо. Протоколда Латвия, Эстония, Финляндия, «Поляк дәүләте составындағы көнсығыш өлкәләр»&lt;ref&gt;[[s:Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР|Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и Советским Союзом]]&lt;/ref&gt;, Бессарабия һәм Төньяҡ Буковинаны СССР мәнфәғәте өлкәһенә, ә Литва һәм Польшаның көнбайыш өлөшө Германия мәнфәғәттәре сфераһына индерелгән.

Килешеүгә ҡул ҡуйыу, Германиялағы власҡа Милли-социалистик немец эщсе партияһы — НСДАП һәм [[Адольф Гитлер]]ҙың власҡа килеүе һөҙөмтәһендә, совет-герман сәйәси һәм иҡтисади мөнәсәбәттәренең һыуыныу осорон тамамлаған. 1938 йылдың көҙөндә Мюнхенда бөйөк державаларҙың СССР-ҙың Европа сәйәсәтендәге фекерен иҫәпкә алырға әҙер булмауына сираттағы асыҡ дәлил алғас, совет етәкселеге совет мәнфәғәттәрен иҫәпкә алмаған Европа тупланыу тенденцияһын өҙөү яҡлы була. Был йәһәттән 1939 йыл башында Германия экспансияһын дауам итеү Мәскәүҙең мәнфәғәттәренә яуап бирҙе, сөнки ике Европа хәрби-сәйәси төркөмөнөң дә СССР менән килешеүҙә ҡыҙыҡһыныуын ҡапыл арттырҙы, сөнки совет етәкселеге уның үҙ мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып кем менән һәм ниндәй шарттарҙа һөйләшәсәген һайлай алды&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

Совет тарихнамәһенең традицион фекере иһә Советтар Союзының нацистар власҡа килгәндән һуң Европала тыныслыҡты һаҡлау өсөн ҙур тырышлыҡ һалыуына ҡайтып ҡала, бының өсөн 1935 йылда Франция-совет һөжүм итмәү һәм үҙ-ара ярҙам тураһында бер нисә сара күрә. 1938 йылдан 1939 йылдың авгусына тиклем СССР Европала Германия агрессияһын ҡаты тәнҡитләү менән бер нисә тапҡыр сығыш яһай һәм ошо ҡурҡынысҡа ҡаршы тороу өсөн киң халыҡ-ара коалиция, шулай уҡ туранан-тура хәрби ярҙам тәҡдим итә. Шулай итеп, совет-герман һөжүм итмәү тураһындағы пакт Англия менән Францияның агрессияға тәьҫирле ҡаршы тороу тураһында көслө килешеү төҙөргә теләмәүе асыҡтан-асыҡ билдәле булғанда эшләнгән мәжбүри аҙым кеүек тойолған.

Өҫтәмә йәшерен килешеүҙәр төҙөү тураһындағы хәбәрҙәр килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң күп тә үтмәҫтән тарала. Йәшерен протокол тексы 1948 йылда фотокүсермәләр буйынса, ә 1993 йылда яңы табылған төп нөсхәләр буйынса баҫыла&lt;ref name=&quot;Chavkin2007&quot;&gt;''Хавкин Б.'' [http://www1.ku-eichstaett.de/ZIMOS/forum/inhaltruss7.html «К истории публикации советских текстов советско-германских секретных документов 1939—1941 гг.»] // Форум новейшей восточноевропейской истории и культуры — Русское издание. — 2007. — № 1.&lt;/ref&gt;.

1939 йылдың 1 сентябрендә Германия Польшаға баҫып инә башлай, ә 1939 йылдың 17 сентябрендә Польша биләмәһенә совет ғәскәрҙәре баҫып инә&lt;ref name=&quot;Istorik.ru&quot;&gt;[https://istorik.ru/library/documents/molotov_ribbentrop/index.htm Пакт Молотова — Риббентропа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312071917/http://istorik.ru/library/documents/molotov_ribbentrop/index.htm |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;. Польша территорияһын&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/RAZDELI_POLSHI.html?page=0,1 Разделы Польши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014142439/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/RAZDELI_POLSHI.html?page=0,1 |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt; СССР менән Германия араһында бүлешеү (1939 йылдың 28 сентябре) дуҫлыҡ һәм сик тураһындағы килешеүгә һәм шул уҡ йылдың 4 октябрендәге уға өҫтәмә протоколға ҡул ҡуйыу менән тамамлана. 1940 йылда СССР (Финляндия менән һуғыш һөҙөмтәһендә) Балтик буйы илдәрен, Бессарабияны һәм Төньяҡ Буковинаны, шулай уҡ фин территорияһының бер өлөшөн ҡуша.

Германияның Советтар Союзына һөжүм итеүе арҡаһында 1941 йылдың 22 июнендә килешеү көсөн юғалта. 1941 йылдың 30 июлендә Сикорский — Майский Килешеүҙәрен төҙөгәндә, Совет хөкүмәте Польшалағы территориаль үҙгәрештәрҙән һуң, 1939 йылғы совет-герман килешеүҙәре үҙ көсөн юғалтты тип таныны. 1989 йылда СССР халыҡ депутаттары съезы 1939 йылдың 23 авгусындағы йәшерен өҫтәмә протоколға һәм Германия менән башҡа йәшерен килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу фактын ғәйепләй һәм йәшерен протоколдарҙы «ҡул ҡуйған мәлдән алып юридик яҡтан нигеҙһеҙ һәм яраҡһыҙ» тип таный&lt;ref name=&quot;VS1989&quot;&gt;[http://www.lawmix.ru/docs_cccp/1241 Ведомости Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР. 1989. № 29. Ст. 579.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Розанов Г. П.'' Сталин — Гитлер. — М., Международные отношения, 1991. — с. 108&lt;/ref&gt;.

2009 йылда Европа парламенты 23 август — Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу датаһын — сталинизм һәм нацизм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө тип иғлан итте&lt;ref name=&quot;Istorik.ru&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;resolution&quot;&gt;{{ref-en}} [http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2008-0439+0+DOC+XML+V0//EN Declaration of the European Parliament on the proclamation of 23 August as European Day of Remembrance for Victims of Stalinism and Nazism ]&lt;/ref&gt;.

== Совет-герман яҡынайыуының тәүтарихы ==

=== 1933—1938 йылдарҙа Совет-Германия мөнәсәбәттәре ===
[[Файл:MCE hit 1936.jpg|thumb|250px|1936 йылғы Бәләкәй Совет Энциклопедияһы, Гитлерҙың &quot;теоретик ғәриплеге&quot;н һәм &quot;наҙанлығы&quot;н тасуирлап, СССР-ҙың Германияға ҡарата дөйөм уйҙарының йүнәлешен сағылдыра]]
1933 йылда Германияла Гитлер власҡа килеп, «Милли революция» барышында советтарға ҡаршы һәм антикоммунистик эксцестары башланғандан һуң, СССР Германия менән (быға тиклем бик тығыҙ үҫешкән) бар иҡтисади һәм хәрби мөнәсәбәттәрен өҙә&lt;ref name=&quot;Случ1&quot;&gt;''Случ. С. З.'' Сталин и Гитлер, 1933—1941. Расчёты и просчёты Кремля // Отечественная история. — 2005. — № 1. — С. 100—101.&lt;/ref&gt;. 1933 йылдың көҙөндә Липецкиҙағы авиация мәктәбе һәм Советтар Союзы биләмәһендәге Германияның башҡа хәрби объекттары ябыла, ә немец хәрби белгестәре тыуған илдәренә ҡайта&lt;ref&gt;[https://airpages.ru/dc/lipetsk.shtml ''Соболев Д. А., Хазанов Д. Б.'' Липецкая секретная авиашкола. Немецкий след в истории отечественной авиации]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Барятинский М. Б.'' Немецкие танки в бою&lt;/ref&gt;. Ошо ваҡыттан алып М. М. Литвинов етәкләгән СССР Сит ил эштәре Халыҡ Комиссариатының рәсми курсы Европала «Коллектив хәүефһеҙлек» системаһын, йәғни Германияның реваншистик пландарына ҡамасаулаған халыҡ-ара килешеүҙәр системаһын булдырыуға йүнәлтелгән.

Әммә Гитлер, власҡа килгәндән һуң, 1926 йылда СССР менән нейтралитет тураһында төҙөлгән Берлин килешеүен һәм 1931 йылдың 5 майы протоколын ғәмәлдән сығарырға (денонсировать) теләмәй, был документтар киләсәктә лә ғәмәлдә буласаҡ, тип белдерә&lt;ref name=&quot;павлов&quot;&gt;[http://www.mgimo.ru/files/210929/III_reich.pdf Внешняя политика третьего рейха (1933—1945)] / [[Павлов, Николай Валентинович|Н. В. Павлов]] // МГИМО. — 2012.&lt;/ref&gt;.

1933 йылдың декабрендә Франция һәм СССР хөкүмәттәре Европала коллектив хәүефһеҙлек тураһында килешеү төҙөү хаҡында берлектәге тәҡдим индерә. Германияға, Бөйөк Британияға, Финляндияға, Чехословакияға, Польшаға (1918—1939), Эстонияға, Латвияға һәм Литваға килешеүгә ҡушылыу тәҡдиме индерелә. Килешеү проекты «Көнсығыш пакты» тигән исем ала. Германия менән Польшаның унда ҡатнашыуҙан баш тартыуы арҡаһында Көнсығыш пакты тормошҡа ашырылмай&lt;ref&gt;{{БСЭ3|заглавие=Восточный пакт}}&lt;/ref&gt;. 1934 йылдың мартында Польша Германия менән һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, һәм был Гитлер хөкүмәтенең тышҡы сәйәсәтендәге уңыштарының береһе булған.

1935 йылдың мартынан Германия 1919 йылғы Версаль тыныс килешеүенең хәрби статьяларын тулыһынса үтәмәй башлай. Илдә дөйөм хәрби бурыс индерелә һәм армияны яңынан ҡоралландырыу башлана, ләкин был көнбайыш державалары, Версаль тыныслыҡ килешеүе гаранттары, яғынан бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай.

1936 йылдың ноябрендә Германия менән Япония СССР-ға ҡаршы йүнәлтелгән &quot;Антикоминтерн пакты&quot;на ҡул ҡуя, 1937 йылдан Италия ла ҡатнаша. Граждандар һуғышы барышында СССР Испания республикаһы хөкүмәтенә хәрби ярҙам күрһәтә, шул уҡ ваҡытта Германия менән Италия генерал Франконың (17—18 июль путчы) юлын әүҙем яҡлай. 1938 йылдың мартында Германия Австрияға ҡарата аншлюс башҡара һәм Чехословакияға территориаль дәғүәләре менән мөрәжәғәт итә башлай. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Британия һәм Франция Германияға ҡарата «тынысандырыу» сәйәсәтен алып бара&lt;ref name=bse_ww2&gt;{{БСЭ3|заглавие=Вторая мировая война 1939-1945}}&lt;/ref&gt;. 29-30 сентябрҙә Судет өлкәһен Чехословакиянан көсләп алыуҙы һәм Австрия менән сиктәш райондарҙы Германияға тапшырыуҙы күҙ уңында тотҡан Мюнхен килешеүенә ҡул ҡуйыла. Октябрь башында Судет өлкәһе нацист Германияһы тарафынан анексиялана.

=== «Канделаки миссияһы» ===
1934—1937 йылдарҙа Советтар Союзы Германия менән иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе киңәйтергә, сәйәси мөнәсәбәттәрҙе йомшартырға маташа. 1934 йылдың аҙағында Берлинда сауҙа вәкиле вазифаһын Сталиндың шәхси эмиссары Давид Владимирович Канделаки биләй&lt;ref name=&quot;Торчинов&quot;&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kandelaki.html ''Торчинов В. А., Леонтюк А. М''. Вокруг Сталина. Историко-биографический справочник. — СПб: изд-во философского факультета СПбГУ, 2000. — С. 243.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Гладков Т. К.'' Король нелегалов: Документальная повесть о выдающемся разведчике А. Короткове. — М.: Гея итэрум, 2000. — С. 104.&lt;/ref&gt;. Германияла һөйләшеүҙәр алып барғанда, Канделаки уларҙы иҡтисади кимәлдән сәйәси кимәлгә — рейхсист Герман Вильгельм Герингка һәм Империя банкы директоры Ялмар Шахтҡа күсерергә маташа&lt;ref name=&quot;Bezymenskiy04&quot;&gt;''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/04.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава четвёртая — Миссия Канделаки]. — М.: Вече, 2000.&lt;/ref&gt;.

1936 йылда совет яғы Берлинға һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйырға тәҡдим итә. СССР менән Германия араһында дөйөм сик булмау сәбәпле, тәҡдим кире ҡағыла&lt;ref&gt;''[[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://militera.lib.ru/research/nekrich/01.html 22 июня 1941 года]&lt;/ref&gt;. Совет разведкаһы селтәре етәксеһе Вальтер Кривицкий һуңынан, Мәскәү яғынан изге ихтыяр күрһәтеү маҡсатында уға 1936 йылдың декабрендә Германияла разведка эшен кәметергә бойороҡ бирелеүен раҫлаған&lt;ref&gt;''Кривицкий В.'' [http://scepsis.ru/library/id_623.html Я был агентом Сталина].&lt;/ref&gt;.

«Канделаки миссияһы» 1937 йылға тиклем дауам иткән һәм уңышһыҙлыҡ менән тамамланған: немец яғы идеологик һәм сәйәси ҡараштары буйынса СССР менән бәйләнештәрҙе киңәйтеүҙе кәрәкле тип тапмаған&lt;ref name=&quot;Bezymenskiy04&quot; /&gt;.

=== СССР-ҙың тышҡы сәйәсәте стратегияһы ===
1938 йылдың көҙөнән Германия етәкселеге СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыуға өлгәшә башлай. Мюнхен килешеүе (1938 йыл) төҙөлгәндең тәүге көндәренән үк Германияның Мәскәүҙәге илселеге СССР-ҙың тышҡы сәйәсәтен ҡайтанан ҡарау мөмкинлеген күҙаллай&lt;ref name=&quot;павлов&quot; /&gt;. 1938 йылдың 3 октябрендә Германия илселеге советнигы Вернер фон Типпельскирх Мәскәүҙән Германия Сит ил эштәре министрлығына: «Сәйәси прогноз өлкәһенә мөрәжәғәт итеп, Советтар Союзы үҙенең тышҡы сәйәсәтен ҡайтанан ҡараясаҡ, тигән фекерҙән баш тартырға ярамай. Быға бәйле иң элек Германия, Франция һәм Япония менән мөнәсәбәттәрҙе күҙ уңында тоторға кәрәк… Бөгөнгө хәл Германияның СССР менән яңы һәм киңерәк иҡтисади килешеүе өсөн уңайлы мөмкинлектәр аса, тип иҫәпләйем». 19 декабрҙә 1939 йылға совет-герман сауҙа килешеүе оҙайтыла, ә 1939 йылдың башында Германия инициативаһы буйынса иҡтисади һөйләшеүҙәр башлана&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

СССР, «империалистик дәүләттәр» араһында яңы конфликт барлыҡҡа килеү мөмкинлеген күҙаллап, мәнфәғәттәренә төп ҡурҡыныс тип ҡабул итеп, бөйөк державаларҙың берләшеүенә юл ҡуймаҫҡа тырыша. Хәҙерге заман тарихсыһы М. И. Мельтюхов 1938 йылдың аҙағында — 1939 йылдың башына ҡараған бер нисә документты билдәләй, уның фекеренсә, улар совет етәкселегенең Европа аренаһында барған ваҡиғаларҙың асылы һәм СССР-ҙың тышҡы сәйәси ғәмәлдәре тактикаһы тураһындағы күҙаллауҙарын сағылдыра.

Беренсеһе — 1938 йылдың көҙөндә «Большевик» журналында В. Гальянов имзаһы менән «Международная обстановка второй империалистической войны» мәҡәләһе. Мельтюхов әйтеүенсә, ошо псевдоним аҫтында СССР-ҙың сит ил эштәре наркомы урынбаҫары В. Потёмкин йәшеренгән булған. Мәҡәләнән күренеүенсә, ул осорҙағы СССР-ҙың тышҡы сәйәси доктринаһы буйынса, яңы донъя һуғышы башланған да инде — автор 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһындағы донъялағы хәлде үҙгәрткән һәм төп капиталистик державаларҙы «''агрессорҙар''»ға (Германия, Италия, Япония) һәм «''агрессияға юл ҡуйған''» (Икенсе донъя һуғышы барышында Англия, Франция, АҠШ) хәрби акцияларҙы күҙ уңында тотҡан. Мәҡәлә авторы фекеренсә, бындай «юл ҡуйыу» көнбайыш державаларының мәнфәғәттәренә һәм үҙҙәренә зыян килтерә, әммә ысынында иһә «''агрессорҙар''»ҙың һәм Советтар Союзының — &quot;''революция һәм социаль прогресс нигеҙе''&quot;нең бәрелешенә йүнәлтелгән. Артабанғы ваҡиғаларҙың перспективаһы былай ине: «''Икенсе империалистик һуғыш фронты киңәйә бара. Уға бер-бер артлы бер халыҡ артынан икенсеһе йәлеп ителә. Кешелек донъя революцияһын тоҡандырасаҡ бөйөк алыштарға бара… Был икенсе һуғыштың ахыры иҫке, капиталистик донъяның тулыһынса ҡыйратылыуы менән билдәләнәсәк''», ул саҡта «''ике тирмән ташы — үҙенең бөтә ҡеүәтле ныҡлы үҫешендә күтәрелгән Советтар Союзы һәм уға ярҙамға күтәрелгән революция демократияһының емерелмәҫ диуары араһында — капиталистик система ҡалдыҡтары туҙанға һәм көлгә әйләнәсәк''»&lt;ref name=&quot;кризис&quot;&gt;''Мельтюхов М. И.'' Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»&lt;/ref&gt;.

Ошоға оҡшаш идеялар А. А. Ждановтың 1939 йылдың 3 мартында Ленинградта үткән партия конференцияһында сығышында яңғыраны. Унда ул, фашизм — «''донъя реакцияһының, империалистик буржуазияның, агрессив буржуазияның сағылышы''», бигерәк тә Англия менән Францияға янай, тип белдерҙе. Бындай шарттарҙа Англия «Гитлерҙың Советтар Союзы менән һуғышты башлап ебәреүен» теләй, шуға күрә һуғышты үҙенән ситләштереү маҡсатында, Германия менән СССР-ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуйырға («алйотҡа дим бир, ике ҡулына суҡмар бир» — «''чужими руками жар загребать, дождаться положения, когда враги ослабнут, и забрать''», тип тырыша. Жданов белдереүенсә, Мәскәүгә бындай хәйләнең сере аңлашылды, һәм СССР «''Гитлер менән Муссолиниҙы, һис шикһеҙ, Чемберленды ла, ҡыйратырлыҡ замандар килгәнсе көсөбөҙҙө туплаясаҡбыҙ''» тип белдерҙе. Мельтюхов фекеренсә, был материалдар ВКП(б) Үҙәк Комитетының XVIII партия съезына отчёт докладында сағылған (1939 йылдың 10 марты) халыҡ-ара хәлгә характеристиканы тулыландыра. Унда «яңы империалистик һуғыш» башланыуы һәм Англия, Франция һәм АҠШ-тың «герман-япон агрессияһын СССР-ға ҡаршы йүнәлтеү» шарттарында совет тышҡы сәйәсәтенең бурыстары билдәләнә: Советтар Союзы &quot;''киләсәктә лә бөтә илдәр менән тыныслыҡ һәм эшлекле бәйләнештәрҙе нығытыу сәйәсәтен үткәрергә; һаҡ булырға һәм һуғыш провокаторҙарына илебеҙҙе конфликтҡа йәлеп итергә юл ҡуймаҫҡа''; армияның «''хәрби ҡеүәтен нығытырға''» һәм «''халыҡтар араһындағы тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ менән ҡыҙыҡһынған бөтә илдәрҙең хеҙмәтсәндәре менән халыҡ-ара дуҫлыҡ бәйләнештәрен нығытырға''» тейеш ине. Сталиндың телмәр контексынан күренеүенсә, һуғышты «тоҡандырыусылар» — ҡыҫылмау сәйәсәтен алып барған илдәр: Англия, Франция һәм АҠШ була. Был шарттарҙа совет етәкселегенең маҡсаты булып — көрсөктө һәм бөйөк державаларҙың ҡаршылыҡтарын, капиталистик йәмғиәттең һаҡланыу мәсьәләһен ахырғы хәл итеү перспективаһы менән, донъяла үҙенең йоғонтоһон артабан көсәйтеү өсөн файҙаланыу торған&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.petrograd.biz/stalin/14-27.php |title=Речь Сталина на XVIII съезде ВКП(б) |accessdate=2007-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928211025/http://www.petrograd.biz/stalin/14-27.php |archivedate=2007-09-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Риббентроп телмәре Германия менән СССР араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу мөмкинлегенә ишара булараҡ ҡабул ителгән&lt;ref name=&quot;Bezymensky09&quot;&gt;''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/09.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава девятая — Мюнхен и Москва]. — М.: Вече, 2000.&lt;/ref&gt;. Һуңынан, пакт төҙөгәндән һуң, Молотов уны совет-Германия мөнәсәбәттәрендә «боролоштоң башы» тип атай&lt;ref name=&quot;Dashichev2005&quot; /&gt;.

== 1939 йылғы һынылыш ==
[[Файл:В Барселоне националисты.jpg|right|thumb|250px|Барселоналағы (Испания) парадта франкист офицерҙар]]

=== Испан республикаһының ҡолауы ===
1939 йылдың башы республика Испанияһының тулыһынса еңелеүе менән билдәләнә. Советтар Союзының хәрби ярҙамы — совет техникаһын поставкалау, белгестәр, лётчиктар һәм хәрби советниктар ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, республика власы Германиянан һәм Италиянан (шул иҫәптән хәрби частар, айырыуса авиация менән) ярҙам алған генерал Франконан еңелде. Испания күгендә иң яҡшы совет истребителдәре И-16 һәм И-15бис совет лётчиктарының Ме-109В истребителдәрендә осҡан немец лётчиктарының «Кондор» легионынан еңелеүе хәүефле сигнал булған. 1939 йылдың 1 апрелендә Испанияла 1975 йылға тиклем дауам иткән Франко диктатураһы урынлаша.

=== 1939 йылдағы яҙғы-йәйге көрсөк ===
1939 йылдың мартында Чехословакия берҙәм дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай. 14 мартта Словакия республикаһы нацистик Германияһы «ҡурсауы аҫтына бойондороҡһоҙлоҡ» иғлан итә. 15 мартта Германия ғәскәрҙәре Прагаға инеп, Чехияның ҡалған өлөшөн баҫып ала. Германия Чехияла Богемия һәм Моравия Протекторатын ойоштороу тураһында иғлан итә. 14-18 мартта Венгрия Польша булышлығы менән Карпат аръяғын (Закарпатье) баҫып ала.

1938 йылдың октябрендә, Судет өлкәһен тартып алғандан һуң, Германия Польшаның баҫып алынған Тешин Силезияһына алмашҡа Германия Польша Поморьеһы аша Көнсығыш Пруссияға автострада һәм тимер юл һалыуға ризалыҡ биреп, Ирекле Данциг ҡалаһын тапшырыуын, шулай уҡ Польшаның Антикоминтерн пактына ҡушылыуын (йәки Польша етәкселегенең Германия сәйәси партнёры булыуын һәм СССР-ҙың стратегик дошманы булыуын асыҡ белдереүен) талап итә.

1939 йылдың 21 мартында, Чехословакияны тотошо менән бүлгәндән һуң бер аҙна үткәс, Гитлер үҙенең меморандумында йәнә Данциг буйынса талаптарға әйләнеп ҡайта. 26 мартта Польша хөкүмәте рәсми рәүештә Гитлер меморандумынан баш тарта. 21-23 мартта Германия, Литваға ҡарата көс ҡулланыу менән янап, уны Мемель (Клайпеда) өлкәһен тапшырырға мәжбүр итә.

31 мартта Бөйөк Британия, Германия һөжүм иткән осраҡта, Польшаға хәрби ярҙам тәҡдим итә һәм уның бойондороҡһоҙлоғо гаранты булып сығыш яһай. 6 апрелдә был гарантиялар Польша-Британия хәрби конвенцияһында теркәлә. 28 апрелдә Гитлер, рейхстагта сығыш яһап, 1934 йылғы һөжүм итмәү килешмәү тураһындағы Германия-Польша пактының һәм 1935 йылда инглиз-герман диңгеҙ килешеүенең өҙөлөүе тураһында иғлан итә. Өҫтәп әйтер кәрәк, Гитлер үҙенең телмәрендә «Советтар Союзына традицион рәүештә ябырылмай»&lt;ref name=&quot;Shirer-Poland&quot;/&gt;. 22 майҙа Германия менән Италия араһында &quot;Ҡорос пакты&quot;на ҡул ҡуйыла, ә инде икенсе көндө, хәрбиҙәр алдында сығыш яһап, Гитлер Германияның тышҡы сәйәсәтенең төп маҡсатын — «иң ҡеүәтле дәүләттәр» иҫәбенә ҡайтыуҙы билдәләне, «тормош киңлеген» киңәйтеү талабы «сит дәүләттәргә инмәйенсә йәки сит милеккә һөжүм итмәйенсә мөмкин булманы» тип белдерҙе. Шул уҡ ваҡытта Англияны Германияның төп дошманы тип атаған, уға ҡаршы көрәш хәл иткес — «тормош һәм үлем мәсьәләһе» тигән. Рәсәйгә килгәндә иһә, Гитлер «Польшаның яҙмышына ул битараф ҡаласаҡ» тип әйткән; һәм совет иле ҡыҫылған осраҡта ла, «Англияға һәм Францияға һөжүм итергә һәм уларға бер нисә емергес һөжүм яһарға» теләүен белдергән&lt;ref name=&quot;Shirer-Poland&quot;/&gt;

=== Яҙғы-йәйге көрсөк шарттарында совет дипломатияһы ===
Ә 1939 йылдың яҙында Германияның Чехословакияға, Литваға, Польшаға һәм Румынияға ҡарата эшмәкәрлеге Бөйөк Британия менән Францияны Германия экспансияһын туҡтатыу өсөн союздаштар эҙләү менән шөғөлләнергә мәжбүр итә. Бер үк ваҡытта Германия мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу буйынса СССР позицияһын тикшереп ҡараған, әммә советтар яғы көтөп тороу позицияһына өҫтөнлөк биргән&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

Чехияны баҫып алыуға һәм уны Германия составына индереүгә яуап итеп Совет хөкүмәте 18 марттағы нотаһында: «…Чех халҡының үҙ ихтыярын белдереүе булмаһа ла, Германия ғәскәрҙәренең Чехияны баҫып алыуы һәм Германия хөкүмәтенең артабанғы эштәрен башбаштаҡлыҡ, көс ҡулланыу, агрессив тип таныу кәрәк», тип белдерҙе.

18 мартта Германияның Румынияға, уның иҡтисады Рейхҡа хеҙмәт итергә тейешле ультиматум белдерергә йыйыныуҙары тураһында хәбәр килгәс, Германия агрессияһын артабан булдырмау маҡсатында, СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссары Максим Максимович Литвинов инглиз илсеһе аша Мәскәүҙә СССР, Англия, Франция, Румыния, Польша һәм Төркиә илдәренең конференцияһын саҡырырға тәҡдим итә. Әммә Англия яғы был тәҡдимде «ваҡытынан элек» тип таба һәм Англия, Франция, СССР һәм Польшаның Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европа дәүләттәренең бойондороҡһоҙлоғон һәм бөтөнлөгөн һаҡлау ынтылышы тураһында берлектәге декларацияһы менән сикләнергә тәҡдим итте.

17 апрелдә Литвинов, Англияның Польшаға СССР яғынан да бер яҡлы гарантиялар биреү тәҡдименә яуап итеп, «''Балтик һәм Ҡара диңгеҙ араһында һәм СССР менән сиктәш булған көнсығыш Европа дәүләттәренә агрессия осрағында, шул иҫәптән хәрби ярҙам''» тураһында инглиз-француз-совет килешеүе проектын тәҡдим итә. Быға яуап итеп Франция: бер-береһенә хәрби ярҙам күрһәтергәме әллә фигуранттарҙың береһенә ҡаршы Германия агрессияһы осрағында Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәренә теләктәшлек ярҙамы күрһәтергәме — игән ниәттәр тураһында ҡыҫҡа декларация менән сикләнергә тәҡдим иткән.

17 апрелдә халыҡ комиссары М. М. Литвиновтың күрһәтмәһе буйынса Берлиндағы тулы хоҡуҡлы вәкил А. Ф. Мерекалов Германия Сит ил эштәре министрлығының статс-секретары Эрнст фон Вайцзеккерға Германия хәрби командованиеһы вәкилдәренең «Шкода» чех концернының Советтар Союзына артиллерия һәм зенит орудиелары, һыҙмалар комплекты һәм технологик процесты, хәрби тәғәйенләнештәге башҡа материалдарҙы тулы тасуирлау менән бергә дөйөм суммаһы 3,5 миллион АҠШ долларынан ашыу булған ут менән идара итеү системаларын тапшырыуҙы өҙөү маҡсатында алып барылған эшмәкәрлегенә ҡарата ризаһыҙлыҡ белдереп нота тапшырҙы. Яҡтар был сәбәпте үҙ-ара сәйәси зондаж өсөн файҙаланған&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

3 майҙа Бөйөк Британия һәм Францияның совет тәҡдимен ҡабул итмәүе асыҡланғас, М. М. Литвинов урынына В. М. Молотов СССР сит ил эштәре халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә, ул бер үк ваҡытта СССР Халыҡ комиссарҙары Советы башлығы ла булып ҡала. Берлинда быны өмөтләндереүсе билдә тип ҡабул иткәндәр. Бер көндән немец гәзиттәренә СССР-ға йүнәлтелгән төрлө һөжүмдәр тыйыла&lt;ref name=&quot;Sluch&quot;&gt;''Случ. С. З.'' Сталин и Гитлер, 1933—1941. Расчёты и просчёты Кремля // Отечественная история. — 2005. — № 1. — С. 110.&lt;/ref&gt;. 9 майҙа уҡ Берлинда Германия «Рәсәйгә Польшаны бүлеүгә&lt;ref name=&quot;Shirer-Poland&quot;/&gt; йүнәлтелгән тәҡдимдәр индерҙе йәки индерергә йыйына» тигән хәбәрҙәр күпләп яңғыраны.

20 майҙа сит ил эштәре буйынса яңы нарком Германия илсеһенең осрашыу тураһында үтенесенә яуап итеп, Вернер фон дер Шуленбургты ҡабул итте. Унда Германияның иҡтисади һөйләшеүҙәрҙе яңынан башларға әҙерлеге тураһында белдереү яңғыраны. Молотов илсе менән дуҫтарса мөнәсәбәттә һөйләште, иҡтисади һөйләшеүҙәрҙең уңышы өсөн «тейешле сәйәси база булдырылырға тейеш» тип белдерҙе. Шуленбургтың үҙе өсөн был «сәйәси база»ға күрһәтмә көтөлмәгән хәл булды&lt;ref&gt;''Тихомиров А.'' [https://portalus.ru/modules/history/print.php?subaction=showfull&amp;id=1142637848&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; Германия и СССР в 1918—1939 годах: мотивы и последствия внешнеполитических решений]. — М: Гея, 1995.&lt;/ref&gt;. 21 майҙа СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссариатынан Сталин герман-совет килешеүҙәре буйынса бөтә документацияны талап итә&lt;ref name=&quot;Bezymensky15&quot;&gt;''Лев Безыменский.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/15.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава 15: Когда придумали секретный протокол].&lt;/ref&gt;.

=== Япония менән һуғыш ===
1939 йылдың майында япон ғәскәрҙәре Манчжоу-го биләмәһенән Монголияға бәреп инә. 1936 йылдың 12 мартында &quot;СССР һәм Монголия Халыҡ Республикаһы араһында үҙ-ара ярҙам тураһында протокол&quot;да килешелгән йөкләмәләргә ярашлы, Ҡыҙыл Армия Монголияға ярҙамға килә. Совет һәм монгол частары япондарҙың артабанғы һөжүмен туҡтата, әммә ҡоро ерҙә һәм һауала ҡаты һуғыштар йәй буйына дауам итә. Август уртаһына Монголияла япон ғәскәрҙәре төркөмө 75 меңдән ашыу кешенән, 500 артиллерия ҡоралынан, 182 танктан, 700 самолёттан торған, улар айырым 6-сы армияға берләшкән&lt;ref name=&quot;shihsov_av&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Шишов А. В.
 |authorlink  =
 |date        =
 |url         = http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html
 |title       = Россия и Япония. История военных конфликтов
 |format      =
 |work        =
 |publisher   =
 |accessdate  = 2010-02-15
 |language    =
 |description =
 |archiveurl  =
 |archivedate =
}}&lt;/ref&gt;. Совет ғәскәрҙәре Монголия биләмәһенән япондарҙы ҡыйратыу өсөн контрһөжүм әҙерләй. Контрһөжүм 20 авгусҡа билдәләнгән була. Германия менән Италияның Японияның Антикомминтерн пакеты буйынса союздаш булыуын иҫәпкә алғанда, был илдәрҙең Советтар Союзына ҡаршы сығыш яһауына юл ҡуймау айырым әһәмиәткә эйә булған.

== Бөйөк Британия һәм Франция менән 1939 йылғы хәрби һөйләшеүҙәр ==
Совет һәм Рәсәй тарихнамәһендә, Мәскәүҙә башланған һөйләшеүҙәрҙә Бөйөк Британия менән Францияның маҡсаттары түбәндәгенән торған: үҙ илдәреңдән һуғыш хәүефен ситләтеү; совет-герман яҡынайыуына юл ҡуймау; СССР менән яҡынайыуҙы күрһәтеп, Германия менән килешеүгә өлгәшеү; Советтар Союзын киләсәк һуғышҡа йәлеп итеү һәм Германия агрессияһын Көнсығышҡа йүнәлтеү. Ҡағиҙә булараҡ, Бөйөк Британия менән Франция, тыштан ғына һөйләшеүҙәр мөмкинлеген һаҡларға ынтылып, шул уҡ ваҡытта СССР менән тиң хоҡуҡлы союз төҙөргә теләмәгән. Советтан һуңғы осорҙа, Көнбайыштың СССР менән союзға ынтылыуы, ә совет етәкселегенең, киреһенсә, Бөйөк Британия һәм Франция менән союзға ынтылмауы тураһында күрһәтмәләр барлыҡҡа килә. Был һөйләшеүҙәрҙәге СССР-ҙың маҡсаттарына килгәндә, ул бәхәс предметы булып тора. Ҡағиҙә булараҡ, совет етәкселеге дипломаттар алдына өс төп — һуғышҡа юл ҡуймау йәки уны кисектереү һәм Советтарға ҡаршы берҙәм фронт булдырмау бурыстарын ҡуя. Рәсми совет версияһы яҡлылар, 1939 йылдың йәйендә Европала башланған көрсөк шарттарында СССР хәүефһеҙлеген тәьмин итеү совет етәкселегенең стратегик маҡсаты була, тип иҫәпләй; уларҙың оппоненттары, совет тышҡы сәйәсәте &quot;донъя революцияһы&quot;на иҫәп тотоп, Германияның Бөйөк Британия һәм Франция менән бәрелешеүенә булышлыҡ иткән, тип күрһәтә&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

Һөйләшеүҙәр апрелдә башланды, әммә оҙаҡ ваҡыт уларҙа алға китеш күҙәтелмәне. Ниһайәт, 24 майҙа Бөйөк Британия СССР менән союзға инергә ҡарар итә. 27 майҙа Чемберлен, Германия СССР-ҙы нейтралләштерер тип ҡурҡып, Мәскәүҙәге илсегә Гитлер һөжүменә дусар булған дәүләттәргә үҙ-ара ярҙам, хәрби конвенция һәм гарантиялар тураһында пактты тикшереүгә ризалыҡ биргән инструкция ебәрә. Инглиз-француз проекты 17 апрелдәге совет тәҡдимдәре нигеҙендә әҙерләнә.

31 майҙа СССР Юғары Советы сессияһында Молотовтың сығышында Бөйөк Британия менән Францияның позицияһы тәнҡитләнде, уның һүҙҙәренсә, тик юл ҡуйыу менән мауыҡты һәм Балтик буйы дәүләттәренә гарантия бирергә теләмәне. Бындай шарттарҙа, &quot;беҙ Германия һәм Италия менән «эшлекле бәйләнештәрҙән баш тартыуҙы бөтөнләй кәрәк тип тапмайбыҙ», тип билдәләне Молотов. Бының менән Мәскәү Бөйөк Британияға һәм Францияға, шулай уҡ Германияға, баҫым яһарға ынтылды&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

Артабанғы һөйләшеүҙәр өсөн нигеҙ итеп алынған 27 майҙағы (2 июндәге совет төҙәтмәләре менән) Англия-Франция килешеүе проектына ярашлы, союздың үҙ көсөнә инеүе түбәндәге осраҡтарҙа күҙ уңында тотола:
* Европа державаларының береһе (йәғни Германия) һөйләшеп килешелгән яҡтарҙың береһенә һөжүм иткән осраҡта;
* Бельгияға, Грецияға, Төркиәгә, Румынияға, Польшаға, Латвияға, Эстонияға йәки Финляндияға ҡаршы Германия агрессияһы булғанда (килешелгән яҡтарҙың бөтә ошо дәүләттәргә), яҡлау гарантиялары биреүе күҙ уңында тотолғайны;
* әгәр яҡтарҙың береһе өсөнсө Европа иле үтенесе буйынса ярҙам күрһәтеүе арҡаһында һуғышҡа йәлеп ителһә.

1 июлдә Бөйөк Британия һәм Франция Балтик буйы дәүләттәренә гарантиялар бирергә ризалашты.

8 июлдә Бөйөк Британия һәм Франция, дөйөм алғанда, СССР менән килешеү раҫланған, әммә совет яғы ниндәйҙер ташламаларға барыуҙан баш тартҡан яңы талаптар ҡуйған (һүҙ халыҡ-ара хоҡуҡҡа тап килмәгән «ситләтелгән агрессия» төшөнсәһенең киңәйтелгән бирелеше хаҡында бара). Бынан тыш, СССР бер үк ваҡытта сәйәси килешеү һәм хәрби конвенция төҙөүҙе талап итә. 19 июлдә Британия етәкселеге совет-герман бәйләнештәрен ҡатмарлаштырыу һәм Германияға ҡарата үҙ позицияһын көсәйтеү өсөн хәрби һөйләшеүҙәргә ризалашырға ҡарар итә. Хәрби һөйләшеүҙәр совет-герман яҡынайыуына юл ҡуймаҫҡа һәм Германия, һауа шарттары арҡаһында һуғыш асыу ҡарарын ҡабул итмәгәнлектән, көҙгә ҡәҙәр ваҡытты һуҙырға мөмкинлек бирәсәк, тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

23 июлдә совет яғы, сәйәси килешеүгә өлгәшеүҙе көтмәйенсә, Мәскәүҙә хәрби миссияларҙың һөйләшеүҙәрен башларға тәҡдим итте. 25 июлдә инглиздәр, ә 26 июлдә француздар ризалыҡ бирә. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Галифакс, делегация 7-10 көндән ҡуҙғала ала, ләкин уның составы әлегә билдәләнмәгән, тип белдерә. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз миссиялары, иң оҙайлы хәрәкәт итеү ысулы — диңгеҙ аша Ленинградҡа (хәҙер Санкт-Петербург) тиклем һәм артабан поезд менән, Мәскәүгә 5 августа юллана. Миссиялар Мәскәүгә 11 августа ғына килә.

Чемберлен СССР менән килешеүгә өлгәшеүгә, Ҡыҙыл Армияның хәрби потенциалына ышанмай&lt;ref&gt;В личном письме от 28 марта Чемберлен писал: «Должен признаться, что я совершенно не доверяю России. Я не верю, что она сможет вести эффективные наступательные действия, даже если захочет… Более того, её ненавидят и относятся к ней с подозрением многие маленькие государства, особенно Польша, Румыния и Финляндия». [http://www.jourclub.ru/12/202 Feiling К. The Life of Neville Chamberlain. L., 1963. P. 403.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418044626/http://www.jourclub.ru/12/202 |date=2009-04-18 }} На заседаниях кабинета Чемберлен заявлял, что «всё, касающееся союза с Россией, он рассматривает с большим предчувствием беды», абсолютно не верит в «прочность России и сомневается в её способности оказать помощь в случае войны» [http://www.uniros.ru/book/ww2/53.php История России. Англо-франко-советские переговоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008082728/http://www.uniros.ru/book/ww2/53.php |date=2007-10-08 }}.&lt;/ref&gt;, һөйләшеүҙәрҙе Гитлерға баҫым яһау сараһы булараҡ ҡына файҙаланырға өмөтләнә һәм шуға күрә уны төрлө сәбәптәр ярҙамында һуҙа&lt;ref&gt;William L. Shirer, ''The rise and fall of the Third Reich: a history of Nazi Germany''. Simon and Schuster, 1980. p. 504.&lt;/ref&gt;.

Британия һәм Франция хәрби делегацияларына килгәндә, инструкцияларында «килешеү төҙөгәнгә тиклем делегация, сәйәси һөйләшеүҙәр үҫешен күҙәтеп… һөйләшеүҙәрҙе яйлап алып барырға тейеш», тип яҙылып ҡуйылған була. Германия менән килешеүгә ирешергә өмөтләнеп, Британия хөкүмәтенең СССР менән һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә «ҡулды бәйләрлек йөкләмәләргә йәлеп ителеү теләге булмай. Шуға күрә хәрби килешеүҙә мөмкин тиклем дөйөм аныҡламалар менән сикләнергә ынтылырға тырыша»&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

Сталин шулай уҡ Англия һәм Франция менән реаль килешеү төҙөүгә иҫәп тотмаған, ә бер яҡтан — Германия, икенсе яҡтан — Англия менән Франция торған һөйләшеүҙәргә, Европа һуғышынан ситтә ҡалыу маҡсаты менән, дипломатик уйын сараһы булараҡ ҡараған&lt;ref name=&quot;Bezymensky12&quot;&gt;''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/12.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава двенадцатая — Умиротворение по-сталински, или Призрак «второго Мюнхена»]. — М.: Вече, 2000&lt;/ref&gt;

14 августа Бөйөк Британия һәм Францияның хәрби миссиялары менән һөйләшеүҙәрҙә совет яғы Ҡыҙыл Армияның Польша һәм Румыния аша үтеүе тураһында мәсьәләне ҡуҙғата&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;, шунһыҙ, совет яғы фекеренсә, Германияның агрессияһы ихтималлығын сағылдырып булмаясаҡ тигән сәбәп менән, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]н, вильно һәм галиция коридорҙары буйлап, Польша биләмәһе аша үткәреү мәсьәләһен күтәрҙе&lt;ref name=&quot;hiww&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.istorya.ru/book/ww2/53.php|title=История второй мировой войны. 1939—1945 — Англо-франко-советские переговоры — История России. Всемирная, мировая история|author=Редакционная коллегия под руководством А.А.Гречко|website=|date=|publisher=www.istorya.ru|accessdate=2019-06-16}}&lt;/ref&gt;. Һәм был һөйләшеүҙәрҙең «туҡтап ҡалыуына» килтерҙе. Поляктар, Франция яғынан баҫымға ҡарамаҫтан, үҙ биләмәһе аша Ҡыҙыл Армияны үткәреүҙән баш тарта&lt;ref name=&quot;hiww&quot; /&gt;. 17 августа һөйләшеүҙәрҙә тәнәфес яһалды.

17-19 августа Бөйөк Британия һәм Франция Польшаның Ҡыҙыл Армияның үтеүенә ҡарата позицияһын аныҡланы һәм уның ризалығына ирешергә тырышты, ләкин Варшава үҙ фекерендә ҡалды. 21 августа иртән инглиз-француз-совет хәрби һөйләшеүҙәренең һуңғы ултырышы башланды. Уның барышында һөйләшеүҙәрҙең тупикка инеүе асыҡланды. Шуға ҡарамаҫтан, формаль һөйләшеүҙәр өҙөлмәне. 22 августа совет матбуғаты һөжүм итмәү тураһында пакет төҙөү өсөн Мәскәүгә Риббентроптың килеүе тураһында, шул уҡ ваҡытта СССР Бөйөк Британияға һәм Францияға «Германия менән һөжүм итмәү тураһында һөйләшеүҙәр инглиз-француз-совет һөйләшеүҙәрен бер нисек тә туҡтата йәки әкренәйтә алмай» тип хәбәр итә. Шул уҡ көндө Франция, буласаҡ совет-герман пактының әһәмиәтен сикләү йәки уға ҡул ҡуйыуҙы өҙөү мөмкинлегенә эйә булыу өсөн, Польшанан Ҡыҙыл Армияны үткәреү буйынса йәнә ризалыҡ алырға маташа. Ниһайәт, хәрби конвенцияға ҡул ҡуйыу вәкәләттәренә эйә булған француз хәрби миссияһы 22 августа хәрби һөйләшеүҙәрҙе дауам итеүҙе талап итеп ҡарай, әммә совет хәрби миссияһы башлығы, «Польша, Румыния, Англия позициялары билдәһеҙ» тигән һылтау менән, һөйләшеүҙәрҙе дауам итеүҙе ашыҡтырмаҫҡа тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

== Көнсығыш Европа илдәренең сәйәсәте ==
[[Файл:Hitler and Stalin. Wonder how long the honeymoon will last?.jpg|thumb|300px|«Ҡыҙыҡ, бал айы күпме дауам итер икән?». Клиффорд Берримен. («The Washington Star», 1939 йылдың октябре)]]

Көнсығыш Европа илдәре хөкүмәттәре СССР-ға тәрән шикләнеү менән ҡараған. 1939 йылдың майында, Германия менән мөнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүенә ҡарамаҫтан, Польшаның Сит ил эштәре министрлығы Польшаның үҙен СССР менән бер ниндәй ҙә килешеүҙәр менән бәйләргә теләмәүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;hiww&quot; /&gt;.

[[Файл:Mucha 8 Wrzesien 1939 Warszawa.jpg|thumb|left|200px|«Мәскәүҙә Пруссия вассалитеты». «Муха» поляк гәзитенән карикатура, 1939 йылдың 8 сентябре. Имза: «Беҙ, Риббентроп, пактҡа ҡул ҡуйҙыҡ. Ә һин ҡулыбыҙҙы үп, пактты ал, беҙ артабан нимә эшләрбеҙ - уныһын уйларбыҙ»]]
Польшаның һуғышҡа тиклемге сәйәсәтен америка тарихсыһы Уильям Ширер «үҙ-үҙен юҡ итеү» тип билдәләй. Ширер билдәләүенсә, Польша, Версаль системаһына зыян килтереп, 1934 йылдан алып Германияны өҙлөкһөҙ хуплап торған. Шул уҡ ваҡытта Польша менән Германия араһында Германия биләмәһен ике өлөшкә бүлгән Данциг коридоры айҡанлы киҫкен территориаль бәхәс тә булған. 1919—1921 йылдарҙағы совет-поляк һуғышы барышында Польша үҙ сиген Керзон линияһынан көнсығышҡа күсереүе арҡаһында (бының һөҙөмтәһендә 6 миллион самаһы этник белорус һәм украин Польша биләмәһендә ҡалған) Польша менән СССР араһындағы мөнәсәбәттәр һалҡынса булған. Пилсудский вафат булғандан һуң, Польша сәйәсәтен, СССР менән низағ (конфликт) яҡлы Бек һәм Рыдз-Смиглы кеүек совет-поляк һуғышы ветерандары билдәләгән. Шулай итеп, Ширер буйынса, Польша сиге «ике күршеһе менән бер үк ваҡытта бәхәсләшеү мөмкинлегенә эйә булырлыҡ ярайһы уҡ көслө лә, Германия өсөн дә, СССР өсөн дә ҡәнәғәтләнерлек торошта булмаған»&lt;ref name=&quot;Ширер&quot;&gt;''[[Ширер, Уильям|Ширер У.]]''&lt;span&gt; «Взлет и падение Третьего рейха»&lt;/ref&gt;.

Эстония тарихсыһы доктор Магнус Илмьярв билдәләүенсә, Балтик буйы илдәре, тарихи үҙенсәлектәре арҡаһында ла, режимдарҙың айырмаһы арҡаһында ла, СССР-ға  ышанмай, шикләнеп ҡараған. 1939 йылдың йәйендә башланған инглиз-француз-совет һөйләшеүҙәре уларҙа ҡурҡыу тойғоһо тыуҙырған, был илдәргә ингәс, Ҡыҙыл Армия унда большевиктар режимын индерәсәк һәм, ахырҙа, китмәй ҡаласаҡ тип ҡурҡҡан. Өҫтәүенә, Балтик буйы илдәре Мюнхен тәжрибәһенән һуң Бөйөк Британия һәм Францияның Германия агрессияһы осрағында уларҙы яҡлау буйынса үҙ бурыстарын үтәй алыуына ышанмаған&lt;ref&gt;{{ref-en}} Magnus Ilmjarv. [http://www.coronetbooks.com/books/s/sile0861.htm Silent Submission: Formation of Foreign Policy of Estonia, Latvia &amp; Lithuania: Period from Mid-1920-s to Annexation in 1940: Formation of Foreign Policy … 1920—1940], (Studia Baltica Stockholmiensia) Стокгольм, 2004; [https://mahtrasass.livejournal.com/49674.html Перевод краткого изложения книги], [https://mahtrasass.livejournal.com/46977.html глава VIII]&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә Эстония һәм Латвия хөкүмәттәре, уларҙан үтенеп алынмаған һәр гарантияны агрессия акты итеп ҡараясағын, шунан һуң Германия менән һөжүм итмәү тураһында пакттар төҙөргә ашығыуын белдерҙе. 7 июндә Германия-Латвия һәм Германия-Эстония килешеүҙәренә ҡул ҡуйылды (Литва менән килешеү март айында уҡ төҙөлгән булған), уларға ярашлы, формаль рәүештә нейтралитетын һаҡланы, әммә «''Германия ризалығы менән Совет Рәсәйенә ҡарата бөтә хәрби хәүефһеҙлек сараларын күрергә''» һүҙ бирҙеләр&lt;ref&gt;[http://doc20vek.ru/node/3249 Договор между Литовской республикой и Германским рейхом. 22.03.1939 г.]&lt;/ref&gt;), согласно которым они формально сохраняли нейтралитет, однако обязались предпринимать ''«с согласия Германии все необходимые меры военной безопасности по отношению к Советской России»''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/2019/06/07_a_12400225.shtml|title=«Прием радушный»: как Прибалтика присягнула Гитлеру|author=Павел Котляр|website=Газета. ру|date=2019-06-07|publisher=[[Газета.Ru]]|lang=ru|accessdate=2019-06-14}}&lt;/ref&gt;. Германия Балтик буйы илдәренә һөжүм итмәҫкә вәғәҙә биреүҙән тыш, СССР яғынан агрессия булған осраҡта уларға ярҙам күрһәтеүҙе лә гарантияланы. Был Балтик буйы хөкүмәттәрендә тиҙҙән ялған булыуы асыҡланған хәүефһеҙлек тойғоһо уятты&lt;ref&gt;''Странга А.'' [http://evrika.tsi.lv/index.php?name=texts&amp;file=show&amp;f=293 Отношения Латвии и Эстонии: 1918—1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314092135/http://evrika.tsi.lv/index.php?name=texts&amp;file=show&amp;f=293 |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt;.  Юғары вазифа биләгән немец хәрбиҙәре (Франц Гальдер һәм Вильгельм Канарис) Балтика илдәренә барып, унда хәрби хеҙмәттәшлек тураһында һөйләшеүҙәр алып барған. Таллиндағы Германия вәкиле хәбәр итеүенсә, Эстония армияһы штабы начальнигы Рэк уға Эстонияның Балтик диңгеҙендә контроль урынлаштыра, шул иҫәптән Фин ҡултығында совет хәрби караптарына ҡаршы мина ҡорорға булышлыҡ итә алыуы хаҡында белдергән&lt;ref name=&quot;hiww&quot; /&gt;.

== Германия менән СССР араһында бәйләнештәрҙең әүҙемләшеүе ==
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 253px
 | Содержание      = «Чемберлендәр уйлағанса, Советтар Союзына агрессор янай тип уйлағанда … беҙ Германия менән пакт төҙөнөк», ул «етәкселегебеҙҙең …  айырыуса Сталин иптәштең, иң даһи акттарының береһе булды», тип билдәләне М. И. Калинин.
}}

1939 йылдың 28 июнендә Молотов Шуленбургты ҡабул иткән һәм уның менән Германия менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу тураһында һөйләшкән&lt;ref name=&quot;Shirer-Poland&quot;/&gt;.

1 июлдә Мәскәү Берлинға «Германияға СССР менән мөнәсәбәттәрен яҡшыртырға ынтылышының етдилеген раҫларға бер ни ҙә ҡамасауламай» тип ишараланы. 3 июлдә Германия Мәскәүгә Польша менән Литваның киләсәге тураһында һөйләшеп килешергә тәҡдим итте. 4 июлдә СССР Италияға, бөтә совет шарттарын ҡабул иткәндән һуң,  Бөйөк Британия һәм Франция менән килешеүгә инәсәге хаҡында хәбәр итте һәм ҡабаттан: «Германия хөкүмәтенә СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыуға ынтылышының етдилеген һәм эскерһеҙлеген ғәмәлдә раҫларға бер ни ҙә ҡамасауламай», тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;кризис&quot;/&gt;.

18 июлдә совет сауҙа вәкиле Е. И. Бабарин Германия Сит ил эштәре министрлығының иҡтисади советнигы Карл Шнурреға (Karl Schnurre) сауҙа килешеүе проектын һәм СССР Германияға оҙатырға әҙер булған сеймал тауарҙары исемлеген тапшырҙы.

24 июлдә Карл Шнурре эштәрҙә совет ваҡытлыса вәкиле Г. И. Астахов менән әңгәмәлә ағымдағы иҡтисади мәсьәләләрҙе тикшергәндән һуң, (был әңгәмәнең рәсми булмаған фекер алышыу өлөшө тип атап) герман-совет сәйәси мөнәсәбәттәрен яҡшыртыу планын тәҡдим итә. 

Немец планы 1) сауҙа-кредит килешеүн төҙөүҙе; 2) матбуғат һәм мәҙәни мөнәсәбәттәр өлкәһендә мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу, үҙ-ара ихтирам мөхитен булдырыу; 3) сәйәси яҡынайыуҙы үҙ эсенә алған. Бынан алда Германия яғының был теманы күтәрергә маташыуҙарын Совет яғы иғтибарһыҙ ҡалдырҙы, тип билдәләне Шнурре&lt;ref&gt;Документы внешней политики. Т. XXII. Кн. 1. 1 января — 31 августа 1939 г.&lt;/ref&gt;. 26 июлдә Шнурре, Риббентроп күрһәтмәһе буйынса, Астахов һәм сауҙа вәкиле урынбаҫары Е. И. Бабаринды Берлиндағы «Эвест» ресторанына саҡырып, был теманы үҫтереүен дауам итте. Пландың өсөнсө пункты немец яғы менән бер аҙ аныҡлана: «йәки элек булғанға кире ҡайтыу (1926 йылғы нейтралитет тураһында килешеү&gt; йәки ике яҡтың да сәйәси ихтыяждарын иҫәпкә алған яңы килешеү»&lt;ref name=&quot;Felsch2004&quot;/&gt;. Германияның позицияһы тураһында Астахов телеграммала шулай тип хәбәр итә:
{{начало цитаты}}Германия беҙҙең [СССР] менән, бөтә хәүефһеҙлек гарантияларын да биреп, ике яҡты ла ҡыҙыҡһындырған мәсьәләләр буйынса һөйләшергә һәм уның менән һөйләшеп алырға әҙер. Хатта Балтик буйы һәм Польшаға мөнәсәбәтле һөйләшеү ҙә, (Германия унан баш тартҡан) Украина буйынса һөйләшеү кеүек, еңел булыр ине&lt;ref name=&quot;Sluch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Felsch2004&quot;&gt;{{cite web
 | last          = Фельштинский
 | first         = Юрий Георгиевич
 | authorlink    = Фельштинский, Юрий Георгиевич
 | coauthors     = Вячеслав Дашичев
 | datepublished = 2004-02-09
 | url           = http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/sssr_germany1939.txt
 | title         = Оглашению подлежит: СССР — Германия 1939−1941 (Документы и материалы)
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = «Московский Рабочий», 1991
 | accessdate    = 2007-06-18
 | lang          = ru
 | description   = В сборнике публикуются наиболее важные документы и материалы германского министерства иностранных дел, касающиеся советско-германских отношений апреля 1939 — июня 1941 года.
}}&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

2-3 августа Германия Көнсығыш Европала яҡтар мәнфәғәтен сикләү нигеҙендә йәнә СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртырға тәҡдим итте. Риббентроп тәүге тапҡыр герман-совет яҡынайыуы темаһына рәсми белдереү яһаны. Унда, атап әйткәндә, йоғонто яһау өлкәләрен үҙ-ара бүлешеү ишараһы бар ине:
{{начало цитаты}}Ҡара диңгеҙҙән Балтик диңгеҙенә тиклем биләмәгә ҡағылышлы бөтә мәсьәләләр буйынса ла һүҙ ҡуйыша алыр инек…

Польшаға килгәндә, үҫешеүсе ваҡиғаларҙы иғтибарлы һәм һалҡын ҡанлылыҡ менән күҙәтәбеҙ. Польша яғынан провокация булған осраҡта, аҙна эсендә мәсьәләне яйға һаласаҡбыҙ. Минеңсә, Рәсәй менән килешеү төҙөгәндә, Польша яҙмышы тураһында нәзәкәтле мөмкинлеккә йүнәлтеп әйтелде&lt;ref name=&quot;Sluch&quot;/&gt;.{{конец цитаты}}

8-10 августа совет етәкселеге Астаховтан «немецтар (һәр хәлдә, сәйәси) Балтик буйы (Литванан башҡа) файҙаһына үҙгәрештәр менән үҙҙәренең ҡыҙыҡһыныуын , Бессарабия, рус Польшаһы (немецтар файҙаһына үҙгәрештәр менән) яҙмышы менән ҡыҙыҡһынмауын иғлан итергә һәм Украинаға аспирациянан алыҫ торорға әҙер булыуҙары тураһында мәғлүмәт ала. Бының өсөн улар беҙҙән Данцигтың, шулай уҡ элекке герман Польшаһының (бәлки, Варта йәки хатта Висла линияһына тиклем өҫтәп) һәм (дискуссия тәртибендә) Галиция» яҙмышы менән ҡыҙыҡһынмауыбыҙҙы раҫлаусы дәлилдәр алырға теләй. Әммә бындай килешеү СССР-ҙың Бөйөк Британия һәм Франция менән килешеүҙән баш тартыуын күҙ уңында тота&lt;ref name=&quot;Sluch&quot; /&gt;. 11 августа совет етәкселеге был мәсьәләләр буйынса Мәскәүҙә аҡрынлап һөйләшеүҙәр башларға ризалашты. 13 августа Германия СССР яғына Мәскәүҙә һөйләшеүҙәр алып барырға риза булыуын белдерҙе&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

14 августа хәрбиҙәр менән кәңәшмә барышында Гитлер, «әгәр бер ни ҙә мәжбүр итмәһә, Англия һәм Франция һуғышта ҡатнашмаясаҡ» тип, Польшаға ҡаршы һуғыш башларға ҡарар итеүе хаҡында белдерә. Германия етәкселеге Бөйөк Британияның һуғышҡа әҙер булмауына ышана, һәм бындай шарттарҙа Бөйөк Британия менән килешеү төҙөп, үҙ ҡулдарын бәйләргә түгел, ә уның менән һуғышырға кәрәк тигән ҡарарға килә. Бөйөк Британия һәм Франция, үҙ сиратында, әле һаман Германияның Польшаға ҡаршы һуғышасағына ышанмаған. СССР менән хеҙмәттәшлекте ҡәтғи кире ҡағыусы Польша 18-20 августа территориаль көйләүҙең герман шарттарына нигеҙләнгән һөйләшеүҙәргә әҙер булыуын иғлан итә, әммә һуғышҡа йүнәлеш алған Берлинды мәсьәләне тыныс юл менән хәл итеү ҡыҙыҡһындырмаған. Герман-поляк һөйләшеүҙәре булмаған&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

15 августа Германия илсе Шуленбург аша Мәскәүгә киң тәҡдимдәр ебәрҙе һәм сит ил эштәре министры Иоахим фон Риббентроптың килеү мәсьәләһен ҡуйған. Быға яуап итеп Молотов Шуленбург тәҡдим иткән берлектәге декларация урынына бер-береһенә ҡаршы көс ҡулланмау тураһында тулы ҡанлы пакт төҙөү тәҡдимен индерә&lt;ref name=&quot;Bezymensky15&quot;/&gt;.

17 августа Германия СССР-ҙың бөтә тәҡдимдәрен ҡабул итә һәм Риббентроптың Мәскәүгә килеүе юлы менән һөйләшеүҙәрҙе йәнә тиҙләтергә тәҡдим итә. СССР башта иҡтисади килешеүгә ҡул ҡуйырға, һуңынан пакт һәм протокол тураһында һөйләшеп килешергә тәҡдим итә. 19 августа Германия «СССР теләгәндең барыһын да иҫәпкә алырға» риза булыуын белдерә һәм һөйләшеүҙәрҙе тиҙләтеү тураһында ныҡыша. Совет яғы Берлинға һөжүм итмәү тураһында пакт проектын тапшырҙы (посскриптумда буласаҡ йәшерен протоколдың һыҙмаһы була) тапшыра&lt;ref name=&quot;Bezymensky15&quot; /&gt;) һәм 26-27 августа Риббентроптың килеүенә ризалыҡ бирә. Шул уҡ көндө совет-герман сауҙа килешеүенә ҡул ҡуйыла, был турала матбуғатта хәбәр ителә&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

Польшаға һөжүм итеү ваҡыты билдәләнгәс, Гитлер көҙгө ямғырҙар башланғансы кампанияны тамамларға ашыға. 21 августа 15 сәғәттә Шуленбург илсеһе Молотовҡа Гитлерҙан «И. В. Сталин әфәнде»гә телеграммаһын тапшыра, унда фюрер һөжүм итмәү тураһындағы совет пакты һәм «Германияның яуаплы дәүләт эшмәкәре»нең Мәскәүгә сәфәре барышында «өҫтәмә протокол» төҙөүгә әҙерлеге тураһында совет проекты менән риза булыуы хаҡында хәбәр итә. Германия-поляк көрсөгө ҡурҡынысын билдәләп, Гитлер Риббентропты «шишәмбе, 22 августа, ләкин шаршамбынан, 23 августан да һуңға ҡалмайынса, ҡабул итергә тәҡдим итә. Сит ил эштәре министрының һөжүм итеү тураһында пакт төҙөү һәм уға ҡул ҡуйыу өсөн вәкәләттәре сикләнмәгән». Киске сәғәт 5-тә Молотов Шуленбургҡа Сталиндың «Германия рейхсканцлеры А. Гитлер әфәнде»гә совет хөкүмәтенең «23 августа Мәскәүгә Риббентроп ҡалаһына килеүе» ризалығы тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;. Бер нисә минуттан был турала Берлин радиоһы хәбәр итә, немец караптарына хәрби позициялар алырға приказ бирелә, ә 22 августа хәрбиҙәр менән үткән кәңәшмәлә Гитлер үҙенең Польшаға ҡаршы һуғыш башларға теләүе хаҡында белдерә.

1939 йылдың авгусы ваҡиғаларын Германия күҙлегенән сығып баһалап, М. Мельтюхов, был осорҙа Германия етәкселеге өсөн хәл иткес фазаға Польша менән һуғышта Бөйөк Британияның һәм СССР-ҙың позицияһын асыҡлау мәсьәләһе килеп баҫты, тип билдәләй: 2-3 августа Германия Мәскәүҙе, 7 августа - Лондонды, 10 августа - Мәскәүҙе, 11 августа - Лондонды, 14-15 августа Мәскәүҙе әүҙем һынап ҡара. 23 авгусҡа бер юлы ике сәфәр планлаштырыла: Британия хөкүмәтенә 21 августа Берлин һөйләшеүҙәр өсөн рейхсмаршал Герингты, ә совет хөкүмәтенә һөжүм итеү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыу өсөн сит ил эштәре министры Риббентропты ҡабул итергә тәҡдим итә. СССР ҙа, Бөйөк Британия ла ризалыҡ менән яуап бирҙе. 22 августа Гитлер үҙенең һайлауын белдерә һәм, Лондонға 24 августа ғына хәбәр итһәләр ҙә, тәү сиратта СССР менән килешеү төҙөү кәрәклегенән сығып, Герингтың сәфәрен туҡтата&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

Был һайлауҙы М. Мельтюхов бер нисә фактор менә аңлатып бирергә мөмкин, тип иҫәпләй. Беренсенән, Германия командованиеһы вермахттың, Бөйөк Британия менән Франция яҡлаған хәлдә лә, Польшаны тар-мар итә алыуына ышана, шул уҡ ваҡытта СССР-ҙың Германияға ҡаршы коалиция яғында сығыш яһауы Германия өсөн һәләкәт менән янай. Икенсенән, СССР менән килешеү Бөйөк Британия менән Францияның ҡыҫылыуынан тотоп алып ҡала һәм Германияға көнбайыш державаларының ихтимал булған иҡтисади блокадаһына ҡаршы тороу мөмкинлеген биреү өсөн булдырыла. Өсөнсөнән, тарихсы фекеренсә, субъектив мәл дә һуңғы роль уйнамаған: элекке йылдарҙа Бөйөк Британия йыш ҡына Германияның еңеүенә юл ҡуйған, нацист етәкселеге лә, күрәһең, быға күнегеп бөткән. Совет етәкселегенә килгәндә, ул, киреһенсә, килешмәүсән ине, һәм уларға белдерелгән килешеүгә әҙерлекте кисектермәйенсә файҙаланырға кәрәк була. Бынан тыш, пактҡа ҡул ҡуйыу инглиз-француз-совет хәрби һөйләшеүҙәрен тулыһынса ерләргә тейеш була&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

== Килешеүгә ҡул ҡуйыу ==
{{кратное изображение
 | подпись = Килешеүгә Йәшерен протоколдың төп нөсхәһе 
 | изобр1  = Secret Protocol to Molotov–Ribbentrop Pact Page 1.jpg
 | ширина1  = 250
 | изобр2  = Secret Protocol to Molotov–Ribbentrop Pact Page 2.jpg
 | ширина2  = 250
}}
[[Файл:Molotov-Ribbentrop Pact 3.jpg|thumb|230px|Килешеүҙең Йәшерен өҫтәмә протоколы (Немец версияһы)]]

=== Һуңғы һөйләшеүҙәр ===
Риббентроп 23 августа төш ваҡытында Мәскәүҙә була. Уның самолётына Великие Луки янында совет зенитсылары яңылыш ата. &lt;ref name=&quot;Dashichev2005&quot;&gt;''[[Дашичев, Вячеслав Иванович|Дашичев В.]]'' [https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html Между Молотовым и Риббентропом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128092433/https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html |date=2021-01-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://vmgb-vrn.narod.ru/ Живой Сталин. Воспоминания современников]&lt;/ref&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының СССР-ҙағы илсеһе Ч. Боулен раҫлауынса, Риббентроп менән осрашҡанда элегән нацист флагы «Мосфильм» киностудияһынан алынғайны, ул антифашистик фильмдар төшөргәндә реквизит булараҡ файҙаланылған булған&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Риббентроптың Сталин һәм Молотов менән осрашыуы өс сәғәт дауам итә. Осрашыуҙа ҡатнашҡан Сталиндың шәхси тәржемәсеһе Владимир Павлов әйтеүенсә, килешеү проектын тикшереү башланғас, Сталин: «Был килешеүгә өҫтәмә килешеүҙәр кәрәк, улар тураһында бер ерҙә лә баҫтырып сығармаясаҡбыҙ», шунан һуң ике яҡтың мәнфәғәттәр өлкәһен бүлеү тураһында буласаҡ йәшерен протоколдың йөкмәткеһен асып бирҙе&lt;ref&gt;''[[Карпов, Владимир Васильевич|Карпов В. В.]]'' Маршал Жуков: Его соратники и противники в дни войны и мира. — М.: Вече; [[АСТ (издательство)|АСТ-пресс]], 1994. — С. 129—130. — ISBN 5-214-00084-7&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө Гитлерға ебәрелгән телеграммала Риббентроп һөйләшеүҙәрҙең уңышлы алға барыуы хаҡында хәбәр итә. Ул ҡул ҡуйыуға берҙән-бер ҡаршылыҡ тип совет яғының ике Латвия портын (Лиепая һәм Вентспилс) СССР-ҙың «ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһенә» индереү талабын атаны. Гитлер быға ризалығын бирә&lt;ref&gt;[http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/pakt.php Русский перевод телеграммы № 204 от 23 августа 1939] вместе с фотокопией немецкого оригинала (документ № 31)&lt;/ref&gt;.

Килешеүгә туранан-тура ҡул ҡуйыр алдынан Германия менән СССР-ҙың элекке дошманлығы мәсьәләһе күтәрелде. Был йәһәттән Риббентроп совет дипломаттарына, «Балтик һәм Ҡара диңгеҙҙәр араһында ике илдәребеҙ хәл итә алмаҫлыҡ проблема юҡ», тип белдергән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Робертс, Джеффри|Geoffrey Roberts]]|заглавие=Stalin's wars : from World War to Cold War, 1939—1953|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/70673207|место=[[New Haven]]|издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]]|год=2006|страниц=xxii, 468 pages|isbn=0300112041, 9780300112047}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=[[Фест, Иоахим|Joachim C. Fest]]|заглавие=Hitler|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/737130|издание=[1st ed.]|место=[[New York]]|издательство={{iw|Harcourt (издательство)|Harcourt Brace Jovanovich|en|Harcourt (publisher)}}|год=[1974]|страниц=xiii, 844 pages|isbn=0151416508, 9780151416509, 0156409461, 9780156409469, 9780156027540, 0156027542}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор={{iw|Вехвиляйнен, Олли|Olli Vehviläinen|fi|Olli-Pekka Vehviläinen}}|заглавие=Finland in the Second World War : between Germany and Russia|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/48469250|место=Houndmills, Hampshire|издательство=[[Palgrave Macmillan|Palgrave]]|год=2002|страниц=x, 199 pages|isbn=0333801490, 9780333801499}}&lt;/ref&gt;. Германия һәм совет дипломаттары үҙҙәренең хөкүмәттәренең капитализмға һәм демократияға ҡаршы позицияларының берҙәм булыуын билдәләне. Атап әйткәндә, былай тиелгән: «Германия, Италия һәм Советтар Союзы идеологияһында бер дөйөм элемент бар: капиталистик демократияға ҡаршы тороу»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор={{iw|Субрена, Жан-Жак|Jean-Jacques Subrenat|fr|Jean-Jacques Subrenat}}|заглавие=Estonia : identity and independence|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/57197081|место=[[Amsterdam]]|издательство={{iw|Rodopi (издательство)|Rodopi|en|Rodopi (publisher)}}|год=2004|страниц=1 online resource|isbn=1417562013, 9781417562015}}&lt;/ref&gt;, «беҙҙә лә, Италияла ла капиталистик Көнбайыш менән бер ниндәй уртаҡлыҡ юҡ» һәм «Социалистик дәүләттең көнбайыш демократиялары яғында тороуы беҙгә тәбиғигә ҡаршы кеүек тойола»&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Книга|автор=[[Некрич, Александр Моисеевич|Nekrich A. M.]]|заглавие=Pariahs, partners, predators : German-Soviet relations, 1922—1941|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/36023920|место=New York|издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]]|год=1997|страниц=xiv, 308 pages|isbn=0231106769, 9780231106764}}&lt;/ref&gt;.

Германия вәкилдәренең береһе быға тиклем булған совет большевизмына дошманлыҡ Коминтернда булған үҙгәрештәрҙән һәм СССР-ҙың донъя революцияһынан баш тартыуынан һуң туҡтатылыуын аңлатты. Совет вәкилдәренең береһе бындай аңлатма бирелгән һөйләшеүҙе «бик мөһим» тип атаны.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;  Килешеүгә ҡул ҡуйғанда Риббентроп менән Сталин дуҫтарса мөнәсәбәттә әңгәмә ҡорҙо, тостар менән алмашты һәм 1930 йылдарҙа илдәр араһында булған дошманлыҡты яңынан иҫтәренә төшөрҙө&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Книга|автор=[[Ширер, Уильям|William L. Shirer]]|заглавие=The rise and fall of the Third Reich : a history of Nazi Germany|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/22888118|место=New York|издательство=[[Simon &amp; Schuster]]|год=1990|страниц=xii, 1249 pages|isbn=0671728695, 9780671728694, 0671728687, 9780671728687, 067172892X, 9780671728922}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NOV201995&quot;&gt;{{статья |автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Леонид Млечин]]|заглавие=«Спасибо Яше Риббентропу, что он открыл окно в Европу»|издание=[[Новая газета]]|год=2019|номер=95|страницы=16—17|язык=ru|ссылка=https://www.novayagazeta.ru/articles/2019/08/26/81735-spasibo-yashe-ribbentropu-chto-on-otkryl-okno-v-evropu}}&lt;/ref&gt;.

=== Килешеүҙең йөкмәткеһе ===
{{Викитека|Договор о ненападении между Германией и СССР}}
Килешеү ете ҡыҫҡа статьянан тора:
* I статья яҡтарҙы бер-береһенә ҡарата агрессиянан тыйылыуы мотлаҡ;
* II статья яҡтарҙы өсөнсө илдәрҙең агрессияһына ярҙам итмәүе, ҡаршы тороуы мотлаҡ;
* IV статья килешеү яҡтарының береһе икенсе яғына ҡаршы йүнәлтелгән хәрби союздарға инмәүе мотлаҡ;
* V статья конфликттарҙы тыныс юл менән хәл итеү юлдарын тәҡдим иткән;
* VI статья килешеүҙең ғәмәлдә булыу ваҡытын һүрәтләй (биш йылға автоматик рәүештә оҙайтылыусы ун йылға);
* III һәм VII статьялар техник яҡтан ғына булған.

=== Килешеүҙең Йәшерен протоколы ===
{{Викитека|Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР|Секретный дополнительный протокол&lt;br&gt;к Договору о ненападении между Германией и СССР}}
«Йәшерен өҫтәмә протокол» Балтик буйы һәм Польшаның «территориаль-сәйәси үҙгәртеп ҡоролоуы осрағында» яҡтарҙың «ымһыныу өлкәһе сиктәрен» тасуирлаған. Латвия һәм Эстония СССР мәнфәғәттәре сфераһына ингән. Литваға (ул ваҡытта поляк биләмәһендәге) Вильнюс бирелергә тейеш булған, ә Польша үҙен ҡушырға теләгән биләмәләр сиге Нарев, Висла һәм Сан йылғалары буйлап үткән.

Протоколға ярашлы, Польшаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында мәсьәлә һуңғараҡ, яҡтарҙың ризалығы буйынса, «тулыһынса асыҡланыуы» ихтимал ине. СССР Бессарабия менән ҡыҙыҡһыныуын һыҙыҡ өҫтөнә алған, ә Германия — уның менән ҡыҙыҡһынмаған.

&lt;!--- Существует также мнение о фальсификации данного протокола и об отсутствии оригиналов документов.&lt;ref&gt;[http://www.observer.materik.ru/observer/N8_2008/087_105.pdf Оригиналы секретных протоколов — на стол!]&lt;/ref&gt; НЕАВТОРИТЕТНЫЙ ИСТОЧНИК, НЕ МОЖЕТ ПРОТИВОПОСТАВЛЯТЬСЯ НАУЧНЫМ ФАКТАМ!---&gt;

=== Килешеүгә ҡул ҡуйыу ===
Төнгө сәғәт икеләр тирәһендә Кремлдә Молотов кабинетында алдағы көн менән билдәләнгән документтарға ҡул ҡуйыла. Риббентроптың теләге буйынса ҡул ҡуйыу тантанаһына бер нисә немец журналисының һәм — артабанғы әңгәмәләшеүҙең протоколсыһы хоҡуғында — Рәсәйҙе һәм рус телен яҡшы белгән илселектең легаль советнигы вазифаһын башҡарыусы Андор Хенкенең килеүе рөхсәт ителә{{sfn|Фляйшхауэр|1990|с=314}}.

Килешеү СССР Юғары Советы тарафынан ҡул ҡуйылғандан һуң бер аҙна үткәс раҫлана, өҫтәүенә &quot;йәшерен өҫтәмә протокол&quot;дың булыуы депутаттарға иғлан ителмәй. Килешеү төҙөлгәндең икенсе көнөнә, 1939 йылдың 1 сентябрендә, Германия Польшаға һөжүм итә, ә 1939 йылдың 17 сентябрендә Польша территорияһына совет ғәскәрҙәре инә.

1946 йылда, Нюрнберг процесындағы был ваҡиғаны иҫенә төшөрөп, Риббентроп былай тигән: «1939 йылда Мәскәүҙә маршал Сталин менән Бриан-Келлог пакты сиктәрендә герман-поляк конфликтын тыныс юл менән көйләү мөмкинлеген тикшермәнек, ә әгәр ул Польшаның яртыһын һәм (Либава (Лиепая) порты менән бергә Литванан башҡа) Балтик буйы илдәрен ҡушыу буйынса килешә алмаған осраҡта, мин кисектермәйсә осоп китергә тейеш инем»&lt;ref&gt;[https://avalon.law.yale.edu/imt/08-31-46.asp IMT XXII P.374]{{ref-en}}&lt;br&gt;Цит. по: ''[[Зоря, Юрий Николаевич|Зоря Ю. Н.]], [[Лебедева, Наталья Сергеевна|Лебедева Н. С.]]'' 1939 год в нюрнбергских досье. // [[Международная жизнь]], 1989, № 9. — С. 137.&lt;/ref&gt;.

=== Документҡа ҡул ҡуйыу айҡанлы банкет ===
Осрашыу Молотовтың һөйләшеүҙәр алып барылған кабинетында банкет менән тамамланды. Һөйләшеү барышында Сталин тост тәҡдим итте: «Немец халҡының фюрерҙы яратыуын беләм. Шуға күрә уның һаулығы өсөн эсергә теләйем»&lt;ref&gt;''[[Бережков, Валентин Михайлович|Бережков В.]]'' [http://www.victory.mil.ru/lib/books/memo/berezhkov_vm/01.html Как я стал переводчиком Сталина. Глава первая. Начало.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630081129/http://www.victory.mil.ru/lib/books/memo/berezhkov_vm/01.html |date=2009-06-30 }} — М.: ДЭМ, 1993. — 400 с. — ISBN 5-85207-044-0&lt;/ref&gt;..

Риббентроп банкет ваҡытында Британияның һәр ваҡыт совет-герман мөнәсәбәттәрен ҡаҡшатырға тырышыуы, уның «көсһөҙлөгө» һәм «уның донъя хакимлығына тәкәббер дәғүәләре өсөн башҡаларҙың көрәшеүҙәрен теләүе» тураһында һөйләне. Сталин быға риза булып, былай тине: «Англияның донъяла өҫтөнлөк итеүе башҡа илдәрҙең үҙҙәрен ҡурҡытыу мөмкинлеген биргән ахмаҡлығы арҡаһында мөмкин булған» (If England dominated the world, that was due to the stupidity of the other countries that always let themselves be bluffed)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Риббентроп белдереүенсә, Антикоминтерн пакты Советтар Союзына түгел, ә көнбайыш демократияларына ҡаршы йүнәлтелгән, һәм ул «башлыса Лондон Ситиһы финансистарын һәм инглиз кибетселәрен ҡурҡытҡан». Быға өҫтәп, ул Берлинда барған Антикоминтерн пактына Сталин үҙе лә ҡушыласаҡ тигән шаяртыуҙы телгә алды. Шунан һуң Сталин Гитлер өсөн тост тәҡдим итә, ә аҙаҡ ул да, Молотов та алмашлап немец халҡы өсөн, ҡул ҡуйылған килешеү һәм совет-герман мөнәсәбәттәре өсөн тостар тәҡдим итә. Риббентроп Сталин өсөн дә, ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр өсөн дә тостар менән яуап бирҙе. Банкет тамамланыр алдынан Сталин Риббентропты ситкәрәк алып китте һәм совет хөкүмәтенең был яңы килешеүгә бик етди ҡарауын, һәм «Советтар Союзы үҙенең партнёрын һатмаясаҡ, тигән һүҙ биреүен» билдәләне&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Германия илселегендә килешеүгә ҡул ҡуйыу айҡанлы йәнә бер ҙур сара ойошторолдо. Унда Риббентроп үҙенең Мәскәүгә сәфәре һәм һөйләшеүҙәрҙең уңышы менән ҙур  ләззәтләнеү кисергән{{sfn|Фляйшхауэр |1990|с=317}}.

== Килешеүҙең юридик характеристикаһы ==
[[Файл:Ribbentrop-Molotov-ru.svg|thumb|300px|Һул яҡта: өҫтәмә протокол буйынса Көнсығыш Европалағы ымһындырған ерҙәрҙе бүлеү&lt;br&gt;
Уң яҡта: 1941 йылға ҡарата территориаль үҙгәрештәр.&lt;br&gt;
СССР-ға ситләштерелергә тейешле һәм ҡушылған территориялар ҡыҙғылт һары, нацист Германияһына ситләшкән территориялар - зәңгәр, Германия баҫып алған биләмәләр (Варшава генерал-губернаторлығы, Норвегия һәм Богемия, Моравия протектораты) - шәмәхә төҫ менән һүрәтләнгән]]
Килешеүҙең юридик яғын баһалау ҡапма-ҡаршылыҡлы. Бер тарихсылар фекеренсә, Һөжүм итмәү тураһындағы килешеүҙә (протоколһыҙ) ғәҙәти булмаған бер нәмә лә юҡ һәм ул саҡ Европа тарихында йыш осраған һөжүм итмәү тураһындағы типик килешеү (мәҫәлән, Германия менән Польша араһындағы шуға оҡшаш пакт) бар&lt;ref&gt;''[[Семиряга, Михаил Иванович|Семиряга М. И.]]'' Советско-германские договорённости в 1939 — июне 1941 г.: взгляд историка // Советское государство и право. — 1989. — № 9. — С. 93.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Мюллерсон Р. А.'' Советско-германские договорённости 1939 г. в аспекте международного права // Советское государство и право. — 1989. — № 9. — С. 106.&lt;/ref&gt;.

А. А. Пронин&lt;ref name=&quot;Pronin&quot;&gt;''Пронин А. А.'' [http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin_print/ Советско-германские соглашения 1939 года: истоки и последствия (монография)// Международный исторический журнал. — 2000. — № 11 (сентябрь—октябрь)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928161316/http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin_print/ |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;фекеренсә, килешеүҙә яҡтарҙың береһе икенсеһенә агрессия яһаған осраҡта уны ғәмәлдән сығарыу тураһындағы пункт булмай (СССР төҙөгән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүҙәрҙең күбеһендә ошондай пункт була). Килешеүҙең тәүге совет проектында нейтралитетты һаҡлау өсөн тәүшарттар булдырылған: икенсе яҡ «өсөнсө держава яғынан көс ҡулланыу йәки һөжүм итеү объекты» булып ҡалырға тейеш, ләкин килешнеүҙең II статьяһының һуңғы редакцияһы яҡтарҙың береһе һөжүм итеү объекты түгел, ә «өсөнсө держава яғынан хәрби хәрәкәттәр объекты» булыу осрағында нейтралитетты үтәүҙе күҙ уңында тота. Бындай билдәләмәләр нацист Германияһы дипломатияһы өсөн хас булған: мәҫәлән, Германия менән Латвия араһында һөжүм итмәү тураһындағы килешеү һәм Германия менән Эстония араһында һөжүм итмәү тураһындағы килешеү «теләһә ниндәй шарттарҙа» нейтралитет һаҡлауҙы декларациялаған; ләкин СССР һаманға тиклем уларҙы файҙаланмаған. Һөҙөмтәлә килешеү, йәнәһе лә, өсөнсө держава яғынан көс ҡулланыу акты булғанда, Германия һөжүменә ишектәрҙе киң аса&lt;ref name=&quot;Pronin&quot; /&gt;. А. А. Пронин шулай уҡ килешеүҙең йәшерен протокол менән тығыҙ бәйле булыуын һәм, һуғышҡа тиклемге тәғәйен хәлдән тыш, йәшерен протоколдан айырым баһалана алмауын билдәләй. Шарттың йәшерен протоколы Балтик буйында Латвия, Эстония һәм Финляндия, Германия - СССР, Литва — Германия мәнфәғәттәре өлкәһенә инә; Польша Нарев-Висла-Сан линияһы буйынса бүленгән, Вильнюс Литваға күскән. Шул уҡ ваҡытта һөйләшеп килешекән яҡтар күҙлегенән Польща дәүләтен һаҡлап ҡалыу кәрәкме, тигән һорау «артабанғы сәйәси үҫеш барышына» биреләсәк, әммә һәр осраҡта ла «дуҫтарса ике яҡлы татыулыҡ тәртибендә дуҫтарса» хәл ителергә тейеш ине. Бынан тыш, СССР Бессарабияға ҡарата ҡыҙыҡһыныуын белдерҙе, ә Германия Румынияның был төбәгендә СССР мәнфәғәттәренә ҡаршы килмәгән. Өҫтәмә протоколды, өсөнсө илдәргә ҡағылғанлыҡтан, А. А. Пронин юридик яҡтан законһыҙ тип баһалай.

== Килешеүгә ҡул ҡуйыу буйынса халыҡ-ара реакция ==

=== Япония ===
1939 йылдың яҙынан Монголия Халхин-Голында Германия союздашы Японияның СССР-ға һәм Монголияға ҡаршы алып барылған иғлан ителмәгән киң масштаблы һуғышы бара. Килешеүгә ҡул ҡуйған көндө Япония ғәскәрҙәренең төп төркөмө уратып алынған. 24-25 августа ҡамалған төркөмдө ҡотҡарырға маташыу уңыш килтермәне &lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html]: 24 августа полки 14-й пехотной бригады Квантунской армии, подошедшие из [[Хайлар (город)|Хайлара]] к монгольской границе, вступили в бой с 80-м стрелковым полком, прикрывавшим границу, однако ни в этот день, ни на следующий день пробиться не смогли и отошли на территорию Маньчжоу-Го.&lt;/ref&gt;һәм артабан ҡабатланманы. Совет-монгол ғәскәрҙәренең дошманды ҡыйратыуы һәм бер үк ваҡытта совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйыу &lt;ref name=&quot;Славинский&quot;&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=r9IDAQAAIAAJ|author=Славинский Б. Н.|title=Пакт о нейтралитете между СССР и Японией: дипломатическая история, 1941—1945 гг, стр. 46|publisher=Новина, 1995|accessdate=2010-11-30}}&lt;/ref&gt;Японияны хөкүмәт көрсөгөнә һәм хәрби пландарының етди үҙгәрешенә килтерә&lt;ref name=&quot;Славинский&quot; /&gt;.

25 августа Япония империяһының сит ил эштәре министры Арита Хатиро Германияның Токиолағы илсеһе Оттоға Һөжүм итмәү тураһындағы совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйыуға ҡарата протест белдерҙе&lt;ref name=&quot;aap&quot;&gt;[http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin/part2/p10/index.html ''Пронин А. А.'' Советско-германские соглашения 1939 г. Истоки и последствия: Глава II. «Советско-германский договор о ненападении»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091108041317/http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin/part2/p10/index.html |date=2009-11-08 }} // Международный исторический журнал. — 2000.&lt;/ref&gt;; протестта «был килешеү Коминтернға ҡаршы килешеүенә ҡаршы килә», тип билдәләнде&lt;ref name=&quot;aap&quot; /&gt;.

28 августа СССР-ға ҡаршы берлектәге япон-герман һуғышы яҡлы булған Киитиро Хиранума етәкселегендәге Япония хөкүмәте отставкаға китте&lt;ref&gt;[http://hrono.info/biograf/bio_h/hiranuma.html ''Киитиро Х.''] // Hrono.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[[Правда (газета)|Правда]]», 28 августа 1939; «[[Комсомольская правда]]», 2 сентября 1989&lt;/ref&gt;. Тарихсы Х. Тиратани раҫлауынса, «бер ҡасан да - алдан да, һуңынан да - Япония хөкүмәтенең ике дәүләттең үҙ-ара килешеү төҙөү сәбәбе менән отставкаға китеү осрағы тарихта булмаған»&lt;ref name=&quot;aap&quot; /&gt;. Яңы Япония хөкүмәте 1939 йылдың 15 сентябрендә килешеү төҙөнө, ә 1941 йылдың 13 апрелендә совет-япон нейтралитет тураһында пакт төҙөнө&lt;ref name=&quot;aap&quot; /&gt;.

{{начало цитаты}}Халхин-Голдағы һуғыштарҙың ҡыҙған мәлендә Һөжүм итмәү тураһында совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйылыуы хаҡында билдәле булғас, Токионың һушын алған шаңҡыуҙы күҙ алдына килтерергә мөмкин. Хирануманың япон хөкүмәте бындай шартҡа иҫәп тотмаған. Германия Японияға хыянат итә, һәм Германия ярҙамында Халхин-Гол конфликтының үҫеүенә һәм уны коммунизмға ҡаршы еңеү яулаусы һуғышҡа әүерелдереүгә бәйле бөтә өмөттәр өҙөлә. 4 сентябрҙә Япония Европалағы конфликтҡа бер ниндәй формала ла ҡыҫылырға йыйынмауы хаҡында белдерҙе. Германия хыянатына түҙеп ҡарау мөмкин түгел ине. Хиранума, яманаты сығып, отставкаға китә, уның урынына һуғышта көньяҡты өҫтөнлөклө йүнәлеш тип һанаған Абэ хөкүмәте килә.
{{конец цитаты|источник=''Игорь Можейко'', тарихсы-шәрҡиәтсе, яҙыусы. [http://militera.lib.ru/h/mozheiko/index.html Көнбайыш еле — аяҙ һауа торошо (Западный ветер — ясная погода)]}}&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

=== Англия һәм Франция ===
Рәсәй тарихсыһы О. Б. Мозохин билдәләүенсә, СССР-ҙың Германия менән яҡынайыуы, Германияға стратегик мөһим әһәмиәткә эйә булған совет нефть продукттарын поставкалау Англия һәм Францияның кире реакцияһына килтергән. Был илдәрҙең хәрби-сәйәси етәкселеге, тәү сиратта Германияға совет нефтен оҙатыуға ҡаршы тороу маҡсатында, СССР-ға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башланыу ихтималлығын да күҙ уңында тотҡан; шул уҡ ваҡытта коммуникацияларға һәм Кавказдағы нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте объекттарына һауа һөжүме планлаштырылған.

[[1939 йыл]]дың 27 авгусында Даладье хөкүмәте, совет-герман килешеүен «хуплауы сәбәпле», «Юманите» гәзитен сығарыуҙы тыя.

1939-1940 йылдарҙа СССР-ҙың Германия менән килешеүҙәре нигеҙендә башҡарылған Балтик буйының Советтар Союзына, Украинаның, Белоруссияның һәм Бессарабияның көнбайыш өлкәләренә ҡушылыуы сит илдәрҙә, айырыуса һуғыш хәлендә булған йәки Германия баҫып алған илдәрҙең йәмәғәтселек фекерендә кире сағылыш тапты. Шуға ҡарамаҫтан, СССР-ға нигеҙҙә 1917 йылға тиклем Рәсәй империяһы составына ингән һәм 1919 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүен әҙерләү барышында Польшаның көнсығыш сиге сифатында тәҡдим ителгән «Керзон линияһынан» көнсығышҡа табан урынлашҡан төбәктәр ҡушылыуы СССР-ға ҡарата көнбайыш державаларының позицияһына билдәле бер тотҡарлау йоғонтоһо яһаған&lt;ref name=&quot;мозохин&quot; /&gt;.

== Килешеү төҙөү эҙемтәләре ==
[[Файл:Гитлеровцы уничтожают пограничные знаки.jpg|thumb|Гитлерсылар Польша-Германия сигендә сик билдәләрен юҡҡа сығара. 1939 йыл.]]
Һөжүм итмәү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыу эҙемтәләре хаҡында мәсьәлә әле һаман ҡыҙыу фекер алышыу предметы булып тора.

Бер нисә хәҙерге заман Рәсәй тарихсыһы фекеренсә, ошо килешеүҙе төҙөү һөҙөмтәһендә Советтар Союзы:&lt;ref name=smirnov&gt;''Смирнов В. П.'' [http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf Мюнхенская конференция и советско-германский пакт о ненападении в дискуссиях российских историков, Вестник МГИМО Университета, 2009, № 01] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526023640/http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf |date=2015-05-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sekistov&gt;Василий Анатольевич Секистов. [https://books.google.com/books?ei=Khd6Tta2B8PWiAL1t624Dw&amp;ct=result&amp;id=oq8xAQAAIAAJ&amp;dq=расстроил+расчеты+империалистов Война и политика: военно-политический очерк военных действий в Западной Европе и бассейне Средиземного моря. 1939—1945]. — М.: Воениздат, 1970. — С. 55.&lt;/ref&gt;
* шул рәүешле сиктәрен киңәйтеп, Рәсәй империяһына ҡараған биләмәләрҙе үҙенә кире ҡайтарҙы.&lt;ref name=smirnov /&gt;;
* герман-япон мөнәсәбәттәренең насарайыуы арҡаһында һуғыш башланыуын ике йылға кисектереп, ике фронтҡа һуғыш хәүефен бөтөрҙө;
* үҙенә дошман Германия, Англия һәм Франция коалицияһы ойошторолоуына юл ҡуймай&lt;ref name=smirnov /&gt;.

Ватан тарихнамәһендә пакттың кире эҙемтәләренә Көнбайышта фашизмға ҡаршы көстәрҙең дезориентацияһы һәм антисовет тенденцияларының нығыныуы, фашистарға ҡаршы пропаганданы туҡтатыу һәм берҙәм антифашистик фронтты көсһөҙләндереү, Германияға Европала манёврҙар азатлығы биреү, Германияны совет сеймалы һәм аҙыҡ-түлеге менән тәьмин итеү, Германияға ҡарата уяулыҡты кәметеү, СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын кәметеү инә. В. И. Дашичев фекеренсә, СССР 1941 йылдың йәйенә халыҡ-ара изоляцияға эләгә.

Г. А. Куманёв, пакт СССР өсөн тотороҡһоҙ булһа ла, ваҡытлыса нейтралитет ҡаҙанышы булып торған, тип иҫәпләй һәм Сталин быны бик яҡшы аңлаған: килешеүгә ҡул ҡуйыу алдынан ул был һайлау еңел түгел, хатта ауыр, шуға ҡарамаҫтан Советтар Союзы өсөн «плюстар» һаны арта барған, тип таныны. Куманёв фекеренсә, «Пакт СССР-ға ваҡыт отошо бирә, был ваҡытта Гитлер байтаҡ дәүләттәргә ҡаршы күләмле хәрби хәрәкәттәр башҡара башлай»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mir-politika.ru/archive/232/ |title=Куманёв Г. А. Советско-германский пакт о ненападении и его последствия. «Мир и политика» № 08 (59). Август 2011 |accessdate=2012-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525151639/http://mir-politika.ru/archive/232/ |archivedate=2012-05-25 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525151639/http://mir-politika.ru/archive/232/ |date=2012-05-25 }}&lt;/ref&gt;. В. М. Кулиш һәм В. Я. Сиполс, 1939 йылда Германия СССР-ға һөжүм итергә йыйынмауын һәм артабан Европаны баҫып алыу менән шөғөлләнеүен күрһәтеп, Германия менән һуғышты кисектереү тураһында версияны кире ҡаға&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

Рәсәй тарихсыһы О. Б. Мозохин иҫәпләүенсә, Гитлер менән килешеү төҙөү, уның артынса Финляндия менән булған хәрби конфликт һәм СССР-ҙы Милләттәр лигаһынан сығарыу кеүек үк, Советтар Союзының нацизмға ҡаршы тора алырлыҡ реаль көс булараҡ халыҡ-ара абруйын ҡаҡшата һәм сит ил коммунистик партияларының фашистарға ҡаршы хәрәкәттә ҡатнашыуын ҡатмарлаштыра, сөнки улар Коминтерҙың күрһәтмәһе буйынса нацист германияһына ҡаршы сәйәси һәм пропаганда эшен туҡтата&lt;ref name=&quot;мозохин&quot;&gt;[http://mozohin.ru/article/a-73.html ''Мозохин О. Б.'' Органы государственной безопасности СССР в годы Великой Отечественной войны. Том 1. Книга первая (11.1938 г. — 12.1940 г.)]&lt;/ref&gt;.

Көнсығыш Европа халыҡтары өсөн кире эҙемтәләргә Польша, Литва, Латвия һәм Эстонияның бойондороҡһоҙлоғон юғалтыу ҡарай&lt;ref&gt;{{britannica-link|193535/Estonia/37294/Independence-lost|Estonia. History. Independence lost}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2008-07-24|url=http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument|title=О «Пакте Молотова — Риббентропа» (Краткая справка)|publisher=Историко-документальный департамент [[МИД России]]|archivedate=2009-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406200806/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument}}&lt;/ref&gt;{{sfn|''Кантор''|2011|с=6, 33}}{{sfn|''Семиряга''|1992|с=209—210, 224}}.

Н. В. Павлов фекеренсә, килешеү быға тиклем Германияла Советтарға ҡаршы алып барылған сәйәсәттә һәм программа маҡсаттарында бер ниндәй ҙә үҙгәрештәрҙе аңлатмай, быны Гитлерҙың килешеүгә ҡул ҡуйыуға тиклем ун ике көн алдағы, 1939 йылдың 11 авгусында Карл Якоб Буркхард менән һөйләшкәндә әйткән фекерен раҫлай: «Ғәмәлдәрҙең барыһы ла Рәсәйгә ҡаршы йүнәлтелгән; Көнбайыш быны аңлау яғынан артыҡ ахмаҡ һәм һуҡыр булһа, мин рустар менән килешеп, Көнбайышты тар-мар итергә һәм артабан көстәрҙе туплап Советтар Союзына һөжүм итергә кәрәк. Һуңғы һуғыштағы кеүек беҙҙе астан үлтермәһендәр өсөн, миңә Украина кәрәк». Гитлер шул рәүешле ике фронтҡа һуғышмаҫҡа һәм Польшала, Көнбайышта иркенләп хәрәкәт итергә тырыша, һәм шулай эшләй ҙә инде&lt;ref name=&quot;павлов&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Мягков М. Ю., Ржешевский О. А.'' [http://www.mgimo.ru/files/119470/14_Mjagkov.pdf Упущенный шанс: англо-франко-советские переговоры летом 1939 г. и советско-германский пакт от 23 августа 1939 г.]&lt;/ref&gt;.

М. Мельтюхов билдәләүенсә, Германия менән төҙөлгән килешеү нигеҙендә, үҙенең тарихында тәүге тапҡыр бөйөк Европа державаһы тарафынан Көнсығыш Европала СССР мәнфәғәттәре танылыу алды. Советтар Союзы Германияның Бөйөк Британияға һәм Японияға ҡарата дипломатик манёвр яһау мөмкинлектәрен сикләй алды, был иһә СССР өсөн советтарға ҡаршы нигеҙҙә дөйөм Европа тупланыуы һәм Алыҫ Көнсығышта ҙур конфликт хәүефен кәметте. Әлбиттә, бының өсөн СССР-ға Германия-поляк һуғышы башланған осраҡта Германияға ҡаршы хәрәкәттәрҙән баш тартырға, Германия менән иҡтисади бәйләнештәрҙе киңәйтергә һәм фашистарға ҡаршы пропаганданы туҡтатырға тура килә&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

1939 йылғы ваҡиғалар тарихнамәһендә мөһим мәсьәлә булып совет-герман пактының Икенсе донъя һуғышы башланыуы менән бәйләнеше тора. Был мәсьәләлә тикшеренеүселәрҙең фекерҙәре айырылды. Көнбайыш тарихнамәһе һәм бер төркөм ватан авторҙары фекеренсә, пакт Икенсе донъя һуғышының башланыуына булышлыҡ иткән. Был тезис 1939 йылдың 30 авгусында формалашҡан Британия етәкселегенең «хәҙер һуғыш һәм тыныслыҡ яҙмышы СССР ҡулында» тигән позицияһынан сыға һәм уның ҡыҫылыуы һуғышҡа юл ҡуймауы мөмкин. Башҡалар фекеренсә, пакт герман-поляк һуғышы (һәм Икенсе донъя һуғышы) башланыуға бер ниндәй ҙә йоғонто яһамаған, сөнки Германияның Польшаға һөжүм итеүе 1939 йылдың апрелендә үк планлаштырылған булған. Атап әйткәндә, тарихсы В. П. Смирнов фекеренсә, пакт «Гитлерҙың изоляцияһын һәм Польшаны тар-мар итеүен күпкә еңеләйтһә лә», уны «Германияның Польшаға һөжүм итеүенең сәбәбе тип тә, Икенсе донъя һуғышының сәбәбе тип тә иҫәпләргә ярамай»&lt;ref&gt;''Смирнов В. П.'' [http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf Мюнхенская конференция и советско-германский пакт о ненападении в дискуссиях российских историков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526023640/http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf |date=2015-05-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Советтар Союзының килешеүгә ҡул ҡуйыу сәбәптәре тураһында версиялар ==
М. Мельтюхов үҙенең хеҙмәтендә билдәләүенсә, һөжүм итмәү тураһында совет-герман пактының һығымтаһы 1939 йылғы ваҡиғаларҙың ватан тарихнамәһендә төп темаларҙың береһе булып ҡала. Германия менән килешеү төҙөүгә совет етәкселегенең ризалыҡ биреү сәбәптәре фекер алышыу үҙәгендә ҡала. Ваҡиғаларҙың рәсми совет версияһы яҡлылар пакттың мәжбүри аҙым булыуын иҫбатларға тырыша. Башҡа тикшеренеүселәр, Сталиндың бындай аңлы аҙымы уның маҡсаттарына бәйле булған, тип әйткән&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

Мельтюхов әйтеүенсә, тарихсылар ҡарамағындағы документтар совет етәкселегенең донъяла үҙ йоғонтоһон көсәйтеү өсөн башҡа бөйөк державалар араһындағы ҡаршылыҡтарҙы файҙаланырға ынтылыуы хаҡында дәлилләй. Бөйөк Британия менән Германия араһындағы мөнәсәбәттәрҙә көсөргәнешлектең артыуы был ике илдең дә СССР-ҙың ыңғай позицияһын теләүенә килтерә һәм уларҙы СССР-ға юл ҡуйырға мәжбүр итә. Совет етәкселегенән халыҡ-ара хәлдәрҙәге үҙгәрештәргә һығылмалы ҡарашта булған һаҡ тышҡы сәйәси курс үткәреү талап ителә. Был йәһәттән, тарихсы фекеренсә, 1939 йылғы совет тышҡы сәйәсәте «үҙ мәнфәғәттәреңдә ауыр хәлдән оҫта сығыу өлгөһөн» бирә&lt;ref name=&quot;кризис&quot; /&gt;.

=== СССР-ҙың Германия менән һуғыштан ҡотолорға ынтылыуы тураһында версия ===
Совет һәм (өлөшләтә) заманса Рәсәй тарихнамәһе был версияны хуплай.

Ошо версияға ярашлы, 1939 йылдың яҙында - йәйендә СССР, Англия һәм Франция вәкилдәре араһында үткән һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Европала коллектив хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса тәғәйен хәрби сараларҙы күҙ уңында тотҡан үҙ-ара ярҙам һәм хәрби конвенция тураһында өс яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйылды.  Һөйләшеүҙәр барышында Англия менән Францияның аныҡ хәрби бурыстар бирергә һәм Германия агрессияһына ҡаршы тороу өсөн реаль хәрби пландар эшләргә теләмәүе асыҡланды. Бынан тыш, Мәскәү һөйләшеүҙәре менән бер рәттән инглиз хөкүмәте Лондонда Германия вәкилдәре менән йоғонто яһау өлкәләрен айырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барҙы.&lt;ref&gt;''[[Ковалёв, Феликс Николаевич|Феликс Ковалёв]], [[Ржешевский, Олег Александрович|Олег Ржешевский]]'' Так начиналась война // Урок дает история / Сост. А. А. Ильин — М., Политиздат, 1989.- ISBN 5-250-00682-5. c. 268—284&lt;/ref&gt; Был совет хөкүмәтенең, уның көнбайыш партнёрҙары Гитлер агрессияһын көнсығышҡа - 1938 йылғы «Мюнхен килешеүе»нә һәм Чехословакияны бүлеүгә килтергән баҫымға йүнәлтергә ынтыла, тигән хәүефен тағы ла арттырҙы.&lt;ref&gt;''Овсяный И. Д.'' Тайна, в которой война рождалась. — М., Политиздат, 1971. — Тираж 100 000 экз. — 320 c.&lt;/ref&gt; Мәскәү һөйләшеүҙәренең уңышһыҙлыҡҡа осрауы һөҙөмтәһендә СССР көнбайыш державалары менән хәрби коалиция ойоштороуға өмөтөн юғалтҡан һәм дошмандар уратыуында тороп ҡала, ул ваҡытта Көнбайышта «санитар кордон» илдәре лә, Германия ла уның потенциаль дошмандары була, ә Көнсығышта агрессор ролендә милитаристик Япония сығыш яһай. &lt;ref&gt;''[[Майский, Иван Михайлович|Майский И. М.]]'' Кто помогал Гитлеру. — М., ИМО, 1962. — Тираж 100000 экз. — 197 с.&lt;/ref&gt; Ошо шарттарҙа СССР Германияның һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөү тураһындағы тәҡдименә ризалашырға мәжбүр була:
{{Цитата|Көнбайыш державаларының позицияһы Мәскәү һөйләшеүҙәрен өҙөүҙе билдәләне һәм Советтар Союзына: фашистик Германия һөжүме алдынан туранан-тура изоляцияла ҡалыу йәки Бөйөк Британия һәм Франция менән союз төҙөү мөмкинлеген бөтөрөп, Германия тәҡдим иткән һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу һәм шуның менән һуғыш хәүефен кәметеү альтернативаһын ҡуйҙы. Был хәл икенсе һайлауҙы ҡотолғоһоҙ итте. 1939 йылдың 23 авгусында төҙөлгән совет-герман килешеүе көнбайыш сәйәсмәндәренең мәкерле ниәттәренә ҡарамаҫтан, донъя һуғышы капиталистик донъя илдәре араһындағы бәрелештән башланыуына булышлыҡ итә&lt;ref name=bse_ww2/&gt;.}}

Шулай итеп, совет тарихнамәһе раҫлауынса, союздаштары булмаған СССР-ҙың, 1939 йылда Германия һәм Коминтернға ҡаршы пактҡа ҡушылған башҡа илдәр менән һуғыштан ҡотолоуҙың берҙән-бер мөмкинлеге Германия менән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу булған&lt;ref&gt;{{БСЭ3|заглавие=Московские переговоры 1939; Лондонские переговоры 1939; Вторая мировая война 1939-1945}}&lt;/ref&gt;.

=== Сталиндың экспансионистик мотивтары тураһында фараз ===
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, килешеү - Сталиндың экспансионистик ынтылыштары сағылышы, ул Германияны «көнбайыш демократия» менән төкөштөрөргә, ә улар бер-береһен көсһөҙләндергәндән һуң Көнбайыш Европала совет ҡоролошо урынлаштырырға ынтыла.&lt;ref name=&quot;Наджафов&quot;&gt;''Наджафов Д. Г.'' Советско-германский пакт 1939 года и его исторические последствия // [[Вопросы истории]], № 12, 2006, с. 7.&lt;/ref&gt; Сталин Германияла, иң элек, капиталистик донъя менән көрәштә «тәбиғи союздашын» күргән, тип уйлаған Сергей Случ килешеүҙе былай ҡылыҡһырлай: «''Асылда, Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем континенталь Европа халыҡ-ара аренала үҙ-үҙен тотошо һәм икейөҙлөлөк күләме яғынан төрлө булған яңы типтағы сәйәси гангстеризм моделдәрен күрһәтеүсе ике диктатор араһында бүленде''»&lt;ref name=&quot;Sluch&quot;/&gt;.

=== Сталиндың империя мотивтары тураһында фараз ===
Был ҡарашҡа ярашлы, Сталин күпмелер ваҡыт, бер яҡтан, Германия менән,  икенсе яҡтан, һуңғыларының намыҫһыҙлығы менән осрашҡас, Бөйөк Британия һәм Франция араһында һайлаған, һуғыштан ситтә ҡалыуҙы һәм, иң элек Көнсығыш Европала СССР-ҙың сәйәси мәнфәғәттәрен раҫлап, Германия менән «дуҫлыҡ»ты отошло файҙаланыуҙы хуп күргән. Уинстон Черчилль килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң шундай фекер әйткән.

Ирландия университеты тарих профессоры Джеффри Робертс иҫәпләүенсә, СССР сәйәсәте Германия менән килешеү нигеҙендә ил хәүефһеҙлегенең беренсе сираттағы ихтыяждарын гарантияларға булышлыҡ итәсәк сикләнгән йоғонто өлкәһенә өлгәшеүгә - иң элек, илде һуғышҡа ылыҡтырыуҙан һаҡлап ҡалыуға һәм Германияның көнсығышҡа экспансияһын сикләүгә ҡайтып ҡала.&lt;ref&gt;''Робертс Дж.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ROBERTS.HTM Сферы влияния и советская внешняя политика в 1939—1945 гг.: Идеология, расчёт и импровизация]&lt;/ref&gt;

Дөйөм алғанда, һәр автор Сталиндың ғәмәлендә «мәжбүрилек», «прагматизм» һәм идеологик баҫым яһау экспансионизмы нисбәте тураһындағы мәсьәләне үҙенсә хәл итә.

== Актуаллеге ==
СССР-ҙа һуғыштан һуңғы осорҙа Германия менән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә «йәшерен протокол»дың булыуы ҡәтғи кире ҡағыла. Көнбайышта уның булғанлығы шик аҫтына алынмай һәм «Балтик буйы илдәрен советтар баҫып алыуы» тураһындағы тезисҡа нигеҙ булып тора. 1980-се йылдар уртаһында СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу осоро һәм билдәлелек яуланғас, был мәсьәләнең барлыҡ шарттарын ентекле тикшереү мөмкинлеге тыуа (ҡара: Германия менән СССР араһында Һөжүм итмәү тураһында белдереүгә йәшерен өҫтәмә протокол).

Килешеү тураһында мәсьәлә, айырыуса уға йәшерен ҡушымталар тураһында мәсьәлә, иң элек Балтика төркөмө депутаттарының баҫымы арҡаһында күтәрелде&lt;ref&gt;[https://lib.memo.ru/book/27994 «Балтийский Вестник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905170441/https://lib.memo.ru/book/27994 |date=2021-09-05 }} — Издание Балтийской Парламентской группы II Съезд Народных депутатов СССР, 1985—1999 гг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Александр Забейворота [https://books.google.lv/books?id=emFmDgAAQBAJ&amp;pg=PT587&amp;dq=Балтийской+парламентской+группы&amp;hl=lv&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjCrtOGpOjyAhU6gf0HHa4FAgwQ6AEwAXoECAcQAg#v=onepage&amp;q=Балтийской%20парламентской%20группы&amp;f=false Межгосударственные интеграционные объединения на постсоветском пространстве] — Книжный мир, 2016 год ISBN 9785040477241&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.efis.ee/en/film-categotries/movies/id/2251/ «The Collapse of The Soviet Union»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905170443/https://www.efis.ee/en/film-categotries/movies/id/2251/ |date=2021-09-05 }} — Eesti Kultuurfilm, 2006 год&lt;/ref&gt;. Мәсьәләне тикшереү өсөн КПСС Үҙәк комитеты секретары Александр Николаевич Яковлев етәкселегендә махсус комиссия төҙөлдө. 1989 йылдың 24 декабрендә СССР халыҡ депутаттары съезы, комиссияның Яковлев тарафынан уҡып ишеттерелгән һығымталарын тыңлап, резолюция ҡабул итә, унда протоколды хөкөм итә (документтарҙың булмауын билдәләп, ләкин уның төп нөсхәһен таный, күсермәләренең графологик, фототехник һәм лексик экспертизаларына һәм уларҙың йөкмәткеһенә ярашлылығын таный)&lt;ref name=&quot;VS1989&quot; /&gt;. Шул саҡта уҡ, СССР-ҙа тәүге тапҡыр, йәшерен протоколдар тексы баҫыла («немец микрофильмы буйынса - «Вопросы истории», № 6, 1989)&lt;ref name=&quot;Pavlova&quot;&gt;''Павлова И. В.'' [http://tapirr.narod.ru/texts/history/suvorov/pravda/pavlova.htm Поиски правды о кануне Второй мировой войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112141151/http://tapirr.narod.ru/texts/history/suvorov/pravda/pavlova.htm |date=2010-01-12 }}. {{битая ссылка}}&lt;/ref&gt;. СССР халыҡ депутаттары Съезының 1989 йылдың 24 декабрендәге «1939 йылдан башлап һөжүм итмәү тураһындағы совет-герман килешеүенә сәйәси һәм хоҡуҡи баһа биреү тураһында»ғы 979-1 һанлы ҡарарында былай тиелгән:
{{начало цитаты}}6. Съезд йәшерен протоколдар буйынса Германия менән һөйләшеүҙәрҙе Сталин һәм Молотов совет халҡынан, ВКП(б) Үҙәк Комитетынан һәм бөтә партиянан, Юғары Советтан һәм СССР Хөкүмәтенән йәшерен рәүештә алып барылған, был протоколдар теркәү процедураларынан алынды, тип билдәләй. Шулай итеп, уларға ҡул ҡуйыу тураһында ҡарар асылы буйынса ла, формаһы буйынса ла шәхси власть акты була, һәм был килешеү өсөн яуаплы булмаған совет халҡының ихтыярын бер нисек тә сағылдырмай.&lt;br&gt;
7. СССР халыҡ депутаттары съезы 1939 йылдың 23 авгусындағы «йәшерен өҫтәмә протокол»ға һәм Германия менән башҡа йәшерен килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу фактын хөкөм итә. Съезд йәшерен протоколдар ҡул ҡуйылған көндән алып юридик яҡтан нигеҙһеҙ һәм яраҡһыҙ тип таныла.&lt;br&gt;
Протоколдар Советтар Союзының өсөнсө илдәр менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре өсөн яңы хоҡуҡи база булдырмай, ләкин Сталин һәм уның даирәһе, үҙҙәре алдында алған хоҡуҡи йөкләмәләрҙе боҙоп, ультиматумдар һәм башҡа дәүләттәргә көс баҫымы күрһәтеү өсөн файҙалана.{{конец цитаты}}

Һөжүм итмәү тураһында килешеүҙең һәм йәшерен протоколдарҙың тарихи роле хаҡында бәхәстәр әле лә актуаль&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/eurussia/2009/09/18_a_3262355.shtml «Пакт Молотова — Риббентропа всплыл в ПАСЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922221026/http://www.gazeta.ru/eurussia/2009/09/18_a_3262355.shtml |date=2009-09-22 }} / Газета_Ru, 19 сентября 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://newzz.in.ua/main/1148832686-putin-strany-evropy-dolzhny-osudit-svoi-dogovory.html Путин: Страны Европы должны осудить свои договоры с нацистской Германией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228130143/http://newzz.in.ua/main/1148832686-putin-strany-evropy-dolzhny-osudit-svoi-dogovory.html |date=2014-02-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/1201654.html Путин выступил в Польше с речью о Второй мировой войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305172635/https://regnum.ru/news/1201654.html |date=2021-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 31 майында «Тарихи хәтер» фонды сайтында СССР-ҙың һәм Германияның һөжүм итмәүе тураһында договорҙың совет төп нөсхәһенең күсермәләре һәм йәшерен өҫтәмә протокол баҫылып сыҡты[http://historyfoundation.ru/2019/05/31/pakt/ опубликованы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003171214/http://historyfoundation.ru/2019/05/31/pakt/ |date=2022-10-03 }}. Скандарҙы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Тарихи-документаль департаменты тәҡдим иткән.&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/29975656.html Опубликованы советские оригиналы «пакта Молотова — Риббентропа»] // [[Радио Свобода]], 1.06.2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2019/06/02/pakt/ Впервые опубликован советский оригинал пакта Молотова — Риббентропа] // [[Лента. Ру]], 2 июня 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/ideas/2019-06-02/5_7588_ideas2.html Секретный протокол к пакту Молотова — Риббентропа все-таки реальность] // [[Независимая газета]], 2 июня 2019&lt;/ref&gt;. 2011 һәм 2016 йылдарҙа совет осорондағы документтың төп нөсхәһе «Правда» гәзитендә баҫылып сыҡты&lt;ref&gt;[https://gazeta-pravda.ru/issue/62-30849-14-17-iyunya-2019-goda/sensatsiya-ili-mylnyy-puzyr/ Сенсация или мыльный пузырь?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gazeta-pravda.ru/upload/uf/6bd/pravdaG_139_16_.pdf Домен припаркован в Timeweb&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 19 сентябрендә Европа парламенты «Европа киләсәге өсөн тарихи хәтерҙе һаҡлауҙың мөһимлеге тураһында» резолюция ҡабул итте, унда Советтар Союзы һәм Гитлер Германияһының Молотов — Риббентроп Пактын хөкөм итте&lt;ref&gt;[https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2019-0021_EN.html European Parliament resolution of 19 September 2019 on the importance of European remembrance for the future of Europe]&lt;/ref&gt;, был «Европаны һәм бойондороҡһоҙ дәүләттәр биләмәһен ике тоталитар режим араһында бүлде» һәм «Икенсе донъя һуғышы башланыуға юл һалды». Резолюция өсөн 535 евродепутат тауыш бирҙе, 66-һы ҡаршы булды һәм 52-һе тауыш биреүҙән тыйылды&lt;ref&gt;[https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20190917IPR61204/europe-must-remember-its-past-to-build-its-future Europe must remember its past to build its future]&lt;/ref&gt;. Был резолюцияны Рәсәй ҡәтғи ғәйепләне; ил президенты В. В. Путин 2019 йылдың 20 декабрендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе дәүләттәре башлыҡтары менән осрашыуҙа, СССР менән Германия араһында һөжүм итмәү тураһындағы Пакт ошондай документтар теҙмәһендә һуңғыһы булды, тип белдерҙе, сөнки һуғыштың ысын сәбәптәре Германия милитаризацияһын хуплаған Европа дәүләттәре (1935 йылғы инглиз-герман килешеүе Германия флоты тергеҙелеүенә килтерҙе) сәйәсәтендә һәм уның экспансионистик пландарын тергеҙергә мөмкинлек бирҙе (Мюнхен һүҙ ҡуйышыуы)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20191220/1562655224.html|title=Путин заявил, что его удивила резолюция ЕП об исторической памяти|author=|website=|date=2019-12-20|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/677307|title=Москва раскритиковала Европарламент из-за принятия «антисоветской» резолюции|author=|website=|date=2019-09-20|publisher=[[Интерфакс]]|lang=ru|accessdate=2019-12-25}}&lt;/ref&gt;.

Американың «National Interest» консерватив баҫмаһы өсөн 2020 йылдың июнендә Владимир Путин Латвияның, Литваның һәм Эстонияның СССР-ға Молотов-Риббентроп пакты буйынса ҡушылыуын ул осорҙоң ''халыҡ-ара һәм дәүләт хоҡуғына тап килә'' тип атаны&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Путин назвал присоединение балтийских стран к СССР по пакту Молотова‑Риббентропа соответствующим международному праву|url=https://zona.media/news/2020/06/18/Putin|website=Медиазона|date=2020-06-18}}&lt;/ref&gt;''.

2021 йылдың июнендә Белоруссия президенты Александр Лукашенко яңы байрамды - Халыҡтар берҙәмлеге көнөн раҫланы, ул 17 сентябрҙә билдәләнә. Был датаны ул быға тиклем «хәҙерге Беларусь үҙәгенән алып Мозырь ҡалаһына тиклем» «ҡорама» булған белорус милләтенең барлыҡҡа килеү тарихында мөһим ваҡиға тип атаны. 1939 йылдың 17 сентябрендәге ваҡиғаларҙы дәүләт байрамы булараҡ билдәләргә ҡарар итеү Литва һәм Польша Сит ил эштәре министрлығының ҡырҡа кире реакцияһына сәбәп булды&lt;ref name=&quot;РС2021&quot; /&gt;.

2021 йылдың 17 сентябрендә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Польша биләмәһенә совет ғәскәрҙәренең инеүе йыллығы уңайынан социаль селтәрҙә совет тарихнамәһе рухында Польшаға «азатлыҡ походы» булараҡ индерелеүе, урындағы халыҡта «ҡыуаныс» тыуҙырыуы һәм «вермахтҡа Минскиға яҡын барырға мөмкинлек бирмәүе» тураһындағы яҙманы баҫтырып сығарҙы. Яҙмаға шулай уҡ Мәскәүҙең 1939 йылдағы ваҡиғаларға ҡарата фекере төшөрөлгән видео ла беркетелгәйне. Атап әйткәндә, ул саҡта Польша етәкселегенә яуаплылыҡ һалған президент Владимир Путиндың һүҙҙәре килтерелә һәм башҡа тарихи факттарға үҙенсәлекле интерпретация бирелә: мәҫәлән, Көнбайыш Белоруссия һәм Көнбайыш Украина «1920-1921 йылдарҙа Польша баҫып алған» биләмәләр тип атала, ә 1939 йылға тиклемге сик рәсми рәүештә - 1921 йылда совет-поляк Рига килешеүе тәртибендә нығытылған тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;РС2021&quot; &gt;{{Cite news|title=МИД РФ назвал вторжение СССР в Польшу &quot;освободительным походом&quot;|url=https://www.svoboda.org/a/mid-rf-nazval-vtorzhenie-sssr-v-poljshu-v-1939-osvoboditeljnym-pohodom/31464849.html|website=Радио Свобода|date=2021-09-17}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{примечания|group=&quot;комм.&quot;}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|33em}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* ''Аманн Р.'' Пакт между Гитлером и Сталиным. Оценка интерпретаций советской внешней политики, включая новые вопросы и новые исследования.
* ''[[Волков, Фёдор Дмитриевич|Волков Ф. Д.]]'' [http://wcry.narod.ru/volkov_fd/ За кулисами Второй мировой войны].— М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1985. — 304 с.
* ''[[Дюков, Александр Решидеович|Дюков А. Р.]]'' [https://web.archive.org/web/20111006170424/http://www.historyfoundation.ru/dl.php?file=712 «Пакт Молотова — Риббентропа» в вопросах и ответах.] — М.: Фонд «Историческая память», 2009. ISBN 978-5-9990-0005-7
* ''[[Мельтюхов, Михаил Иванович|Мельтюхов М. И.]]'' [http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу, 1939—1941] — М.: Вече, 2000.
* {{книга|автор=[[Кантор, Юлия Зораховна|Кантор Ю. 3.]]|заглавие=Прибалтика: война без правил (1939—1945)|место=СПб.|издательство=ООО «Журнал „Звезда“»|год=2011|страниц=336|isbn=978-5-7439-0158-6|тираж=3500|ref=Кантор}}
* ''[[Майский, Иван Михайлович|Майский И. И.]]'', Воспоминания советского дипломата. 1925—1945 гг — Т.: Узбекистан, 1980.
* ''[[Майский, Иван Михайлович|Майский И. И.]]'' Кто помогал Гитлеру. — М.: [[МИМО]], 1962.
* {{книга|автор=[[Овсяный, Игорь Дмитриевич|Овсяный И. Д.]] |заглавие=1939: последние недели мира |ссылка= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1981 |серия= |страниц=384 |isbn= |тираж=100000 |ref = Овсяный}}
* {{книга|автор=[[Овсяный, Игорь Дмитриевич|Овсяный И. Д.]] |заглавие=Тайна, в которой война рождалась |ссылка= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1975 |серия= |страниц=319 |isbn= |тираж=100000 |ref = Овсяный}}
* ''Сизов А. Н.'' К 70-летию со дня подписания советско-германского договора о ненападении от 23 августа 1939 года. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2009. — № 8. — С.34-36.
* ''[[Случ, Сергей Зиновьевич|Случ С. З.]]'' [https://portalus.ru/modules/history/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1142637848&amp;archive=1447001994&amp;start_from=&amp;ucat=&amp; Германия и СССР в 1918—1939 годах: мотивы и последствия внешнеполитических решений.] М: Изд-во «Гея», 1995.
* {{книга |автор=[[Семиряга, Михаил Иванович|Семиряга М. И.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Тайны сталинской дипломатии 1939—1941 |оригинал= |ссылка=http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/04.html |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |год=1992 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-06-002525-X |тираж= |ref=Семиряга}}
* {{книга|автор={{нп3|Фляйшхауэр, Ингеборг|Фляйшхауэр И.|de|Ingeborg Fleischhauer}} |заглавие=Пакт. Гитлер, Сталин и инициатива германской дипломатии. 1938—1939 |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1990 |серия= |страницы= |страниц=480 |isbn=5-01-003212-0 |isbn2= |тираж=50000 |ref = Фляйшхауэр}}
* ''[[Ширер, Уильям|Ширер У.]]'' Взлёт и падение Третьего рейха Т. 1—2/ Пер. с англ.; Под ред. [[Ржешевский, Олег Александрович|О. А. Ржешевского]]. — М.: [[Воениздат]], 1991
* МИД СССР. Год кризиса. 1938—1939: Документы и материалы. 1990. ISBN 5-250-01092-X
* [http://www.obraforum.ru/lib/book2/section7.htm Кризис и распад версальского порядка (1937—1939). Документы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003171219/http://www.obraforum.ru/lib/book2/section7.htm |date=2022-10-03 }}
* ''[[Юрий Фельштинский|Фельштинский Ю]].'' [http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/intro.php Оглашению подлежит. СССР—Германия, 1939—1941. Документы и материалы.]
* Немецкие архивы. «1941. Документы». [https://web.archive.org/web/20100822152458/http://soviet-history.com/doc/1939/1939_08_23_ribbentrop_stalin.php Беседа Сталина и Молотова с Риббентропом в Москве 23—24 августа 1939 г.]
* {{ref-en}} [http://www.lituanus.org/1989/89_1_03.htm The Molotov-Ribbentrop pact: The documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415055624/http://www.lituanus.org/1989/89_1_03.htm |date=2021-04-15 }} (русская и немецкая копии договора, с переводом на английский)
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Вторая мировая война
|Викитека = Договор о ненападении между Германией и СССР
}}

* ''[[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М]]''. [http://militera.lib.ru/research/nekrich/01.html 22 июня 1941 года]
* ''Робертс Дж''. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ROBERTS.HTM Сферы влияния и советская внешняя политика в 1939—1945 гг.: Идеология, расчёт и импровизация]
* ''Дашичев В''. [https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html Между Молотовым и Риббентропом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128092433/https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html |date=2021-01-28 }} // novayagazeta.ru
* ''Сабов А. Д., Жуков Ю. Н''. [https://rg.ru/2005/04/11/pakt.html Наш ответ Керзону запоздал?], 11 апреля 2005
* [http://premier.gov.ru/events/news/4814/ «Страницы истории — повод для взаимных претензий или основа для примирения и партнёрства?»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Статья [[Путин, Владимир Владимирович|В. В. Путина]] в «[[Gazeta Wyborcza]]», 31 августа 2009.
* [http://www.svoboda.org/audio/26538611.html Мифы о Пакте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103546/http://www.svoboda.org/audio/26538611.html |date=2016-03-04 }} // [[Радио «Свобода»]] — «Мифы и репутации», 25 августа 2014
* [https://vlastitel.com.ru/stalin/pact39/molrib.htm Договор о ненападении между Германией и Советским Союзом]. 23.08.1939
* [https://lenta.ru/news/2019/09/09/ussr_germany/ Минобороны рассекретило документы о пакте Молотова — Риббентропа]
* [http://pakt1939.mil.ru/ Хрупкий мир на пороге войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715144638/https://pakt1939.mil.ru/ |date=2022-07-15 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:СССР-ҙа 1939 йыл]]
[[Категория:Мәскәүҙә 1939 йыл]]
[[Категория:Икенсе донъя һуғышы килешеүҙәре]]
[[Категория:Вячеслав Молотов]]
[[Категория:1939 йылдың 23 август ваҡиғалары]]
[[Категория:1939 йылдың авгусы]]
[[Категория:Алфавит буйынса килешеүҙәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>dsuqpxpx8s0r03h63ouh46htpv59d7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маскарпоне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198218</id>
    <revision>
      <id>1300304</id>
      <parentid>1273963</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T16:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>2108</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4812" sha1="sqlb16o9674p7hbwr6rwr4vbs63gy9q" xml:space="preserve">{{Сыр|название=Маскарпоне|Оригинальное название=mascarpone|Изображение=[[Файл:Tiramisu.jpg|250px|Тирамису, маскарпондан десерт]]|Страна происхождения={{ITA}}|Город, регион=[[Ломбардия]] һ.б.|Молоко=[[Һөт|һыйыр һөтө]] йәки буйвол һөтө|Текстура=крем һымаҡ|Викисклад=Category:Mascarpone}}'''Маскарпоне''' ({{Lang-it|mascarpone}})  — итальян аҡ майлы сыр. Ломбардия төбәгенән килеп сыҡҡан.. Беренсе тапҡыр XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында [[Милан|Миландан]] көньяҡ-көнбайыштараҡ Лоди һәм Аббиатеграссо ҡалалары араһындағы районда эшләнгән тип иҫәпләнә. Чизкейк, тирамису һәм башҡа десерттарҙы әҙерләгәндә йыш ҡулланыла.

Маскарпоне етештереүҙә май миҡдары 25 % булған [[ҡаймаҡ]] һыу ваннаһында 75-90 °C тиклем йылытыла һәм һөт аҡһымының коагуляция  процесын башлау өсөн тартар (вино) кислотаһы, лимон һуты йәки аҡ уксус өҫтәлә. Коагуляцияны тамамлау өсөн ҡыҫҡа ваҡыт йылытҡандан һуң, продуктты һыуыталар һәм сыворотканы алып ташлау өсөн, һалҡын урында аҫылынып торған туҡыма тоҡсайҙарҙа үҙ-үҙен пресслауға дусар итәләр.

Маскарпоне ҡоро ҡалдыҡта яҡынса 75 % май бар, крем һымаҡ консистенциялы, шуға күрә [[Десерт|десерттар]] өсөн бик яҡшы. Маскарпоне нигеҙендә әҙерләнгән иң билдәле десерт — тирамису. Шулай уҡ ҡайһы берҙә сыр бутербродтар өсөн май урынына ҡулланыла.

== Ҡулланылышы ==
Ломбардияның төрлө ризыҡтарында ҡулланыла һәм төбәктә милли ризыҡ тип һанала&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/905960849|автор=Veronelli, Luigi.|заглавие=Food of North Italy : authentic recipes from Piedmont and Lombardy|ответственный=|год=2002|издание=|место=Singapore|издательство=Periplus|страницы=31|страниц=(120 pages)|isbn=1-4629-0976-0, 978-1-4629-0976-6}}&lt;/ref&gt;. Был тирамисуның&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/921930596|автор=Atherton, Jason.|заглавие=Social sweets|ответственный=|год=|издание=|место=London|издательство=|страницы=87|страниц=253 pages|isbn=978-1-4729-0556-7, 1-4729-0556-3}}&lt;/ref&gt; төп ингредиенттарының береһе булып тора, ҡайһы берҙә ризоттоның тәмен тултырыу өсөн Пармезан сыры йәки май урынына йәки уның менән бергә ҡулланыла&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/299234504|автор=Blumenthal, Heston.|заглавие=Further adventures in search of perfection : reinventing kitchen classics|ответственный=|год=2007|издание=|место=London|издательство=Bloomsbury|страницы=140|страниц=319 pages|isbn=978-0-7475-9405-5, 0-7475-9405-8}}&lt;/ref&gt;. Маскарпоне шулай уҡ чизкейк рецептына инә&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/764453402|автор=Fairchild, Barbara, 1951-|заглавие=Bon appétit desserts : the cookbook for all things sweet and wonderful|ответственный=|год=2010|издание=|место=Kansas City, Mo.|издательство=Andrews McMeel Pub|страницы=191|страниц=|isbn=978-1-4494-0200-6, 1-4494-0200-3}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.cheese.com/Description.asp?Name=Mascarpone Маскарпоне сайтында cheese.com]{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20070409120439/http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/mascarpone.HTM Маскарпоне сырын әҙерләү технологияһы]{{Ref-en}}
[[Категория:Итальян сырҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ашамлыҡтар]]</text>
      <sha1>sqlb16o9674p7hbwr6rwr4vbs63gy9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гипатия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200451</id>
    <revision>
      <id>1300324</id>
      <parentid>1296898</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T02:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164110" sha1="9tp7085ns2zc2m393whkusfe5cl6anx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александрия Гипатияһы''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[Астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы төҙөгән (конструировала), уйлап сығармаған.

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә Гипатия киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, шулай уҡ Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ, йәнәһе, ул префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}.
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында&lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt;, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә &quot;Арифметика&quot;ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың &quot;Уңайлы таблицалар&quot;ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]]

Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]]

XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}.

Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

«История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

«Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt;: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]]

Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.
{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән.
&lt;/blockquote&gt;|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}.

Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә.
* Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған.
* 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422182543/http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm |date=2026-04-22 }}: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>9tp7085ns2zc2m393whkusfe5cl6anx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фарсы моңдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201322</id>
    <revision>
      <id>1300282</id>
      <parentid>1300119</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35358" sha1="pmw6r5b68ce4qxbodh0hh1d5bsl0zi7" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таныйref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны...»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..»


{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн.}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>pmw6r5b68ce4qxbodh0hh1d5bsl0zi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300283</id>
      <parentid>1300282</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35411" sha1="7njuzv5jj4c62wy9lv2t8gtgq0l8ypu" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны...»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси...»)


{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн.}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>7njuzv5jj4c62wy9lv2t8gtgq0l8ypu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300285</id>
      <parentid>1300283</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36022" sha1="ffwv2eny8h8tbdh03b44f69xdc2btfn" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шәһәнәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә.

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн.}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>ffwv2eny8h8tbdh03b44f69xdc2btfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300286</id>
      <parentid>1300285</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36094" sha1="q06mgdyku7qmijkn0094j6ttqbgc4tn" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шәһәнәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>q06mgdyku7qmijkn0094j6ttqbgc4tn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300287</id>
      <parentid>1300286</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36090" sha1="22tzyr9iuc8whfotn1scrm4ffs20gbd" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>22tzyr9iuc8whfotn1scrm4ffs20gbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300288</id>
      <parentid>1300287</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37427" sha1="6uo4svzx7oig33qjjfm7kq34uqnergl" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң[3]: «Йомшаҡ тирене яралау». Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора[13].

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>6uo4svzx7oig33qjjfm7kq34uqnergl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300289</id>
      <parentid>1300288</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38660" sha1="e9mn4xgomqtdd9cu5zrw4f1guvuwtwz" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: «Йомшаҡ тирене яралау». Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;..

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:


Образ [[Канарейка|канарейки]] также символичен. Он используется Есениным для выражения неприязни к художникам, которые поддаются правительству и пишут заказные произведения: {{Цитата|Канарейка с голоса чужого —|Жалкая, смешная побрякушка.}}
Лирический герой Есенина с мужеством смотрит в будущее, хотя и не ждёт перемен к лучшему: он предпочитает топить тоску и боль на дне стакана и с безразличием относится к неизбежной и безрадостной смерти: {{Цитата|Ну и что ж, помру себе бродягой,|На земле и это нам знакомо.}}


== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>e9mn4xgomqtdd9cu5zrw4f1guvuwtwz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300290</id>
      <parentid>1300289</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39103" sha1="8np21vzrs4eevas08eh2ofyrm0s320g" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: 
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул.}}  

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:


{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр.}}

Образ [[Канарейка|канарейки]] также символичен. Он используется Есениным для выражения неприязни к художникам, которые поддаются правительству и пишут заказные произведения: {{Цитата|Канарейка с голоса чужого —|Жалкая, смешная побрякушка.}}
Лирический герой Есенина с мужеством смотрит в будущее, хотя и не ждёт перемен к лучшему: он предпочитает топить тоску и боль на дне стакана и с безразличием относится к неизбежной и безрадостной смерти: {{Цитата|Ну и что ж, помру себе бродягой,|На земле и это нам знакомо.}}

{{Циата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла.}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>8np21vzrs4eevas08eh2ofyrm0s320g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300291</id>
      <parentid>1300290</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T12:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39083" sha1="qeda5lkd8q6y1h6iofjvjzf6tfelj2v" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: 
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}  

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка  образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Циата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}


Лирический герой Есенина с мужеством смотрит в будущее, хотя и не ждёт перемен к лучшему: он предпочитает топить тоску и боль на дне стакана и с безразличием относится к неизбежной и безрадостной смерти: {{Цитата|Ну и что ж, помру себе бродягой,|На земле и это нам знакомо.}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>qeda5lkd8q6y1h6iofjvjzf6tfelj2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300292</id>
      <parentid>1300291</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T13:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38892" sha1="7il7sp29onofdiq3f7jnjy021m36g43" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: 
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}  

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка  образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы  хуп күрә, ә ҡотолғоһоҙ  үлемгә битараф ҡарашта:

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>7il7sp29onofdiq3f7jnjy021m36g43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300296</id>
      <parentid>1300292</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T14:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39130" sha1="61qna5j47ezhg6balofre70bg9x6ilf" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,
Был да таныш беҙгә донъяла...»}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>61qna5j47ezhg6balofre70bg9x6ilf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300297</id>
      <parentid>1300296</parentid>
      <timestamp>2026-07-02T14:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1300297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39169" sha1="k939b9n6owq0ul7vxlpa81m6hyullz1" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|21.06.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>k939b9n6owq0ul7vxlpa81m6hyullz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-03</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201330</id>
    <revision>
      <id>1300301</id>
      <timestamp>2026-07-02T15:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Common chimpanzee (Pan troglodytes schweinfurthii) feeding.jpg</comment>
      <origin>1300301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="ehlyas0jo9kbyog1vt56k82vjm3o1hp" xml:space="preserve">Common chimpanzee (Pan troglodytes schweinfurthii) feeding.jpg</text>
      <sha1>ehlyas0jo9kbyog1vt56k82vjm3o1hp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>